تاریخچه چیلرهای جذبی

تاریخچه چیلرهای جذبی

تا پیش از قرن نوزدهم میلادی تبرید تنها به حمل ونقل یخ از مناطق سردسیر به مناطق گرم سیر و نگهداری آن در محفظه های مخصوص و یا زیر زمین و همچنین ساخت یخ در زیر زمین[1] و نیز نگهداری برف فشرده در مکانهای مخصوص برای استفاده در فصول گرم سال محدود بود.در سال 1834 اولین ماشین تبرید دستی در انگلستان تحولی در صنعت تبرید به وجود آورد ،قبل از آن میشل فاراده در سال 1824 یک سلسله آزمایشات برای تبدیل بعضی گازهای پایدار به مایع انجام داد که مبنای کار ماشینهای جذبی قرار گرفت اگرچه فاراده در زمان خودش نتوانست از این آزمایشات برای تولید برودت بهره بگیرد ولی مقدمه ای شد برای آیندگان .

در سال 1851 یک مخترع آمریکایی یک ماشین یخ ساز با مبرد هوا ساخت و در سال 1859 سیکل جذبی با استفاده از آمونیاک بعنوان ماده مبرد وآب به عنوان جاذب توسط فردیناندکاره مورد استفاده قرار گرفت این سیتم اولین بار در ایالات متحده آمریکا برای ساخت چیلر های جذبی استفاده شد .سپس در سال 1860 اولین ماشین اتر سولفوریک برای ایجاد برودت در صنایع نوشابه سازی در استرالیا ساخته شد بعد ها در سال 1880 اولین کارخانه یخ مصنوعی ساخته شد و این کارخانه اولین قدم در عمومی سازی صنعت تبرید بود.

در سال 1890 تبرید تراکمی و جذبی رواج یافت البته در اوایل پیدایش تبرید تراکمی ،دستگاههای موجود حجیم وگران بودند و راندمان زیادی نداشتند و می بایست فردی متخصص از آنها نگهداری می نمود به همین دلیل تبرید مکانیکی صرفا به چند کاربرد بزرگ محدود می شد. یکی از دلایل عدم پیشرفت تبرید مکانیکی در دهه های اولیه استفاده از بخار برای چرخاندن کمپرسور بود ،با اختراع و پیشرفت موتودهای الکتریکی و همچنین تهیه مبرد های بی خطر تولیدات صنایع تبرید و تهویه مطبوع به نقطه اوج خود رسید و دستگاههای هواساز کوچک و یخچالها و فریزرهای خانگی به میزان قابل توجهی تولید گردید و هنوز هم تکامل و پیشرفت ادامه دارد.

اساس کارکرد سیستم های تبرید جذبی در آزمایش میشل فاراده که در سال 1824 م صورت گرفت استوار می باشد.در آن زمان دانشمندان عقیده داشتندکه گازهایی مانند آمونیاک تنها به شکل بخار وجود دارند.فاراده آزمایشهایی را به منظور مایع ساختن آمونیاک انجام داد. او می دانست که بخار آمونیاک می تواند به مقدار زیاد جذب کلرید نقره شود،فاراده کلرید نقره را در دمای بالا در معرض بخار آمونیاک قرار داد.پس از جذب بخار آمونیاک توسط کلرید نقره،فاراده ماده حاصل را درون یک لوله آزمایش به شکل عدد 8 قرار داد سپس انتهای لوله را که حاوی کلرید نقره بود حرارت و در همان حال انتهای دیگر لوله را در یک ظرف آب سرد قرار داد.

بخار آمونیاک تحت اثرحرارت داده شده از کلرید نقره جدا شده و در یک طرف دیگر لوله که درون آب سرد قرار داشت تقطیر شد.پس از این عمل فاراده لوله آزمایش را از ظرف آب و از نزدیکی شعله خارج کرد پس از مدت کوتاهی ،مایع آمونیاک در داخل لوله آزمایش به شدت شروع به جوشیدن کرد.سپس تمامی مایع در مدت کوتاهی تبخیر شده و مجددا جذب کلرید نقره شد.فاراده با لمس کردن لوله آزمایشی که آمونیاک در آن جوشیده بود متوجه شد که این لوله به مقدار زیادی سرد شده است.در واقع آمونیاک ضمن تغییر فاز از مایع به بخار گرمای محیط را جذب کرده و سبب ایجاد سرما شده بود در واقع این آزمایش نقطه آغازین پیدایش سیستمهای تبرید جذبی بود.

سیستم تبرید جذبی اولین بار در سال 1860 بوسیله فردیناند کاره فرانسوی اختراع شد بدین ترتیب که اگر در سیستم تراکمی بخار،بجای کمپرسور یک ژنراتور و یک جذب کننده و یک پمپ قرار دهیم نتیجه یک سیستم جذبی ساده خواهد شد(البته در شرایط خاص می توان پمپ را نیز از سیکل حذف کرد).

چیلرهای جذبی

چیلرهای جذبی به دو گروه تک اثره (Single effect) و دو اثره (Double effect) طبقه بندی می شوند.چیلرهای تک اثره با تغذیه بخار، تک اثره با تغذیه آب داغ ( دمای بالای C 100) و تک اثره با تغذیه آب گرم ( دمای زیر C100) تقسیم می شوند که سیکل کاری آنها مشابه بوده و همگی دارای حداقل یک مولد حرارتی می باشند.چیلرهای دو اثره به دو دسته دو اثره با تغذیه بخار و دو اثره با شعله مستقیم طبقه بندی می شوند. این چیلرها، نسل جدید چیلرهای جذبی تک اثره است.در چیلرهای جذبی دواثره برخلاف چیلرهای جذبی تک اثره که یک مولد حرارتی وجود دارد دارای دو مولد حرارتی می باشد که یکی مولد حرارتی دما بالا و دیگری مولد حرارتی دما پایین می باشد که این امر باعث کاهش بسیار چشمگیر مقدار مصرف سوخت شده و ضریب عملکرد (cop) دستگاه را تا دو برابر افزایش می دهد.مهمترین شرط برای بکارگیری چیلر جذبی با تغذیه بخار وجود تاسیسات تامین کننده بخار با فشار حداقل یک اتمسفر می باشد. بنابراین بدلیل هزینه زیاد تجهیزات تولید و انتقال بخار، استفاده از این نوع چیلر در پروژه هایی که جهت مصارف دیگری نیاز به بخار حداقل یک اتمسفر دارند مانند پروژه های صنعتی و بیمارستانی توصیه می شود.در چیلرهای جذبی شعله مستقیم حرارت حاصل از احتراق سوخت بطور مستقیم باعث گرم شدن و تغلیظ محلول لیتیوم برماید شده و دیگرنیازی به ایجاد تاسیسات بخار یا آب داغ نمی باشد که باعث کاهش زیادی در سرمایه گذاری اولیه می شود.همچنین بدلیل کم شدن تجهیزات، هزینه تعمیرات و نگهداری کاهش خواهد یافت. از دیگر قابلیت های چیلر شعله مستقیم تولید آب گرم می باشد ولی بدلیل پایین بودن دمای آب گرم خروجی که حداکثر دمای آن  60سانتی گراد می باشد و استهلاک دستگاه، در بیشتر مواقع از این امکان استفاده نمی گردد.

چیلرهای جذبی گازسوز آپارتمانی

اکثر مردم تبلیغات سازمان بهینه سازی مصرف سوخت درباره چیلرهای جذبی گازسوز آپارتمانی را در تلویزیون مشاهده کرده بودند ولی تماس گرفتن با شماره بهینه سازی مصرف سوخت نمی توانست جوابگوی کافی به سوالات آنها باشد لذا وقتی در دهمین نمایشگاه ساختمان اصفهان غرفه صنایع یکتا تهویه اروند را می دیدند مراجعه و سوالات مختلفی را مطرح می نمودند در این بین پرسنل فنی شرکت بناگستران نماینده فروش و خدمات پس از فروش این محصول در استان اصفهان در کنار جناب آقای مهندس بهرامی قائم مقام مدیرعامل و جناب آقای مهندس حسینی مسئول فروش صنایع یکتا تهویه اروند جوابگوی سوالات متنوع بازدیدکنندگان محترم بودند که جهت استفاده بیشتر به برخی از موارد مطروحه اشاره می گرد .

  1)      این چیلرها برای آپارتمانها بصورت غیر مشترک استفاده می شود البته اگر متراژ واحد کم باشد می توان از یک دستگاه جهت دو یا چند واحد استفاده نمود.

2)      این دستگاه روی بام ساخمان قرار گرفته و بوسیله لوله کشی به فن کویلها وصل شده بنابراین نیاز به اشغال فضا جهت دستگاه یا کانال کشی ندارد و با استفاده از فن کویل های سقفی نیز می توان در اشغال فضای داخلی واحد نیز صرفه جویی نمود.

3)      مصرف گاز تقریبا معادل یک شومینه خانگی و مصرف آن حداکثر 900 وات میباشد که قابلیت ذخیره برق در سیستم و کارآیی در زمان قطع برق را نیز داراستبه همین جهت سازمان بهینه سازی مصرف سوخت از آن حمایت و مبالغی را بعنوان سوبسید روی این دستگاه پرداخت مینماید.

4)      این دستگاهها استهلاک  کم و طول عمر بالا دارند و نیاز چندانی به خدمات و تعمیر ونگهداری ندارند.

تاریخچه بتن ارمه

 

• مصالح ساختمانی گوناگونی از دیرباز توسط انسان مورد استفاده قرار گرفته است. در این میان شاید بتوان از چوب، سنگ، فولاد و بتن به عنوان پرمصرف ترین مصالح ساختمانی نام برد. بتون که در حقیقت یک نوع سنگ ساخته دست بشر است، از مقاومت فشاری قابل قبول و مقاومت کششی بسیار پایین (در حدود 10% مقاومت فشاری) برخوردار است. از طرفی در بسیاری از قطعات سازه ای، کشش مستقیم ویا کشش ناشی از خمش ایجاد می شود. به همین جهت برای جبران ضعف مقاومت کششی بتن، ایده ی بتن مسلح ابداع شده است. در این روش، در هر قسمت که قطعه ی سازه ای تحت کشش (کشش مستقیم یا کشش ناشی از خمش) قرار گیرد، از فولاد به عنوان یک ماده ی مقاوم در مقابل کشش ایجاد شده، استفاده میگردد.

اگرچه ایده ی اولیه در ابداع بتن مسلح، اگذاری نقش مقاومت در مقابل تنش های کششی به فولاد بوده است؛ با این وجود فولاد می تواند به عنوان یک عنصر کمکی در تحمل فشار نیز در کنار بتن قرار گیرد. به همین دلیل میلگردهای مسلح کننده در قطعات فشاری نظیر ستون ها و یا حتی در ناحیه فشاری تیرها به عنوان فولاد فشاری نیز به کار رود.

توجه شود که در یک مقطع بتن آرمه، ممکن است ترک های کششی در ناحیه کششی بتن و در جهت متعامد نسبت به جهت تنش های کششی ایجاد شوند. این ترک ها ممکن است از میلگردهای کششی نیز عبور کرده و تا نزدیکی های تار خنثی بالا روند. با این وجود، معمولا عرض این ترک ها بسیار محدود بوده (کوچکتر از 3/0 میلی متر) و در عملکرد قطعه بتن مسلح دخالت نمی کنند.

سازگاری بتن و فولاد

بتن و فولاد سازگاری قابل توجهی برای تشکیل یک جسم مرکب دارند که در این میان می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف- ضریب انبساط حرارتی بتن و فولاد بسیار به هم نزدیک است؛ به همین دلیل تحت تاثیر تغییرات دمای متداول، تنش های قابل توجهی بین آنها ایجاد نمی شود.

ب- بتن و فولاد چسبندگی بسیار خوبی با یکدیگر داشته و بین آن دو معمولا لغزش اتفاق نمی افتد؛ بنابراین می توانند عملکرد مرکبی با یکدیگر داشته باشند و همانند یک جسم واحد عمل کنند. چسبندگی بسار خوب بین بتن و فولاد، ناشی از چسبندگی شیمیایی بین دو ماده، و نیز ناصافی های سطحی و برآمدگی های آج میلگرد می باشد.

ج- فولاد ماده ای است که به راحتی در معرض خوردگی شیمیایی قرار می گیرد؛ در حالی که بتن معمولا نفوذ ناپذیری قابل قبولی دارد و می تواند فولاد مسلح کننده را در مقابل خوردگی محافظت نماید.

د- مقاومت فولاد در مقابل دمای آتش بسیار پایین است؛ در حالی که پوشش بتن که روی میلگرد ها قرار گرفته است، مقاومت بسیار خوبی در مقابل اتش سوزی ایجاد می کند.

پیشینه تاریخی بتن آرمه

اگر چه گفته می شود سیمان از دیرباز توسط ایرانیان و رومانیان به عنوان یک ماده ساختمانی به کار گرفته می شده است، اما سابقا ثبت سیمان پرتلند به جوزف آسپیدین انگلیسی در سال 1824 بر می گردد. از آن پس بتن غیر مسلح برای سالها به عنوان یک مصالح ساختمانی خوب، تولید شد.

سابقه استفاده از بتن مسلح به سال 1850 بر می گردد که جوزف لامبوت فرانسوی یک قایق بتنی را که با شبکه ای از سیم های موازی مسلح شده بود، تولید کرد. با این حال اختراع بتن آرمه معمولا به جوزف مونیر فرانسوی نسبت داده می شود. وی در سال 1867، ابداع ساخت حوضچه ها و مخازن بتنیمسلح به شبکه ای از سیم آهنی را برای خود ثبت نمود. از آن به بعد مونیر تا سال 1881،موارد متعددی از کاربرد بتن مسلح را از جمله در ساخت لوله ها و تانک ها، صفحات و دال های مسطح، پل های عابر پیاده، قوس ها، ساختمان ها و اجزاء رابط خطوط آهن به نام خود به ثبت رساند. با این وجود گفته می شود که وی دانش مربوط به رفتار بتن آرمه و یا روش مناسب جهت محاسبات طراحی را نداشته است.

در آمریکا ویلیام وارد نخستین ساختمان بتن آرمه را در سال 1875 در نیویورک بنا نمود. همچنین تادیوس هیات که در ابتدا یک وکیل بود، در دهه 1850 تجربیاتی را در مورد تیر بتن آرمه انجام داد. وی میله های آهنی را در ناحیه کششی تیر قرار داد و در نزدیکی تکیه گاه آن را به طرف بالا خم کرده و در ناحیه فشاری محار نمود. او همچنین میله های قائمی را در نزدیکی تکیه گاه ها برای تحمل برش به کار برد. هیات در سال 1877 یک کتاب 28 صفحه ای در ارتباط با موضوع تحقیقات خود منتشر کرد.

همچنین رانسام در دهه 1870 در شهر سانفرانسیسکو مواردی از استفاده از بتن آرمه تجربه نمود. وی در سال 1884، استفاده از میله های آجدار را با پیچاندن میله هایی با سطح مقطع مربعی و به منظور فراهم نمودن چسبندگی بهتر بین فولاد و بتن، به نام خود ثبت کرد. همچنین وی در سال 1890، ساختمان یک موزه دو طبقه به طول 95 متر را به صورت بتن آرمه بنا نمود. این ساختمان در زلزله سال 1906 سانفرانسیسکو و نیز در آتش سوزی متعاقب این زلزله، آسیب جزئی دید که این عملکرد و نیز عملکرد مناسب سایر ساختمان های بتن آرمه در آن زلزله و آتش سوزی متعاقب، منجر به اقبال عمومی به این سیستم جدید ساختمان سازی گردید.

در سال 1903، تشکیل یک کمیته مشترک از نمایندگان سازمان های علاقه مند در زمینه بتن آرمه در آمریکا، نقطه شروعی برای همگانی کردن دانش طراحی بتن آرمه بود. از آن به بعد در دهه اول قرن بیستم، آزماشات متعددی توسط دانشمندان در آمریکا و اروپا جهت تعیین مقاومت فشاری بتن، و مدولالاستیسیته بتن انجام گرفت. از سال 1916 تا 1935، بیشتر تحقیقات بر ستون های بتن آرمه با بار خارج از محور، شالوده بتن آرمه و نیز مقاومت نهایی تیرها بیشتر مورد توجه محققین قرار گرفت.

از آن به بعد و تاکنون تحقیقات بسیار زیادی در زمینه رفتار قطعات و سازه های بتن آرمه انجام گرفته است. هزاران رساله کارشناسی ارشد و دکترا در این زمینه در دهه های اخیر به رشته تحریر در آمده است. با این وجود به اعتقاد نگارنده، هنوز ناشناخته های فراوانی در زمینه رفتار اجزاء بتن آرمه وجود دارد. از همین رو در حال حاضر نیز بسیاری از تحقیقات زنده ی دانشگاه های معتبر و مراکز تحقیقاتی دنیا در زمینه اجزاء و قطعات بتن آرمه معطوف می کردد.

مزایا و معایب بتن آرمه

مصالح مختلفی مثل فولاد، چوب، مصالح بنایی و بتن ممکن است به عنوان گزینه هایی برای ساخت یک بنا مطرح باشند. این گزینه ها برای بسیاری از سازه های متداول وجود دارند؛ اگر چه در ساخت اسکلت سازه های بلند، ممکن است به فولاد و بتن محدود گردند. با این وجود امروزه بتن آرمه به عنوان یک گزینه قابل اعتماد برای ساخت بسیاری از سازه های کوچک و بزرگ محسوب می گردد؛ به طوری که شاید بتوان از آن به عنوان مهم ترین ماده ساختمانی موجود با کاربردی فراگیر در تمام دنیا نام برد.

امروزه بسیاری از ساختمان های کوچک و بزرگ، پل ها، سد ها، تونل ها، کانال ها، مخازن و تانک ها، دیوارهای حائل، لوله ها و روسازی ها از بتن آرمه ساخته می شود. موفقیت قابل توجه بتن آرمه نسبت به سایر مصالح ساختمانی و به خصوص فولاد در کاربرد فراگیر آن را می توان مرهون موارد زیر دانست:

1-     بتن مقاومت فشاری قابل قبولی در مقایسه با بسیاری از مصالح ساختمانی دیگر دارد.

2-     تمامی اجزاء تشکیل دهنده بتن(به جز سیمان) به عنوان مصالح محلیو ارزان قیمت محسوب می شوند. تقریبا در همه جا می توان آب، ماسه و شن را از فواصل نزدیک به محل بتن ریزی حمل نمود که این مساله منجر به سهولت و رغبت بیشتر به بتن، و ارزانتر تمام شدن آن خواهد شد.

3-     بتن را می توان به سهولت به هر شکل دلخواه در آورد. با ساختن قالب مناسب، تقریبا هر گونه مقطع سازه ای و شکل معماری را می توان از بتن آرمه تولید نمود. در مقابل، مقاطع فولادی در ابعاد مشخص و در کارخانه تولید می شوند و تولید مقطع خاص از مصالح فولادی گاه مشکل و یا غیر ممکن خواهد بود.

4-     بتن مقاومت بسیار خوبی در مقابل آتش دارد.یک ساختمان بتن آرمه می تواند ساعت ها در مقابل آتش سوزی های مهیب مقاومت کند، بدون آنکه فرو ریزد. این مساله فرصت کافی برای مهار آتش و نیز تخلیه ساختمان از نفرات و اموال را فراهم میکند. در مقابل یک ساختمان فولادی در برابر آتش سوزی کاملا ضعیف خواهد بود. فروریزی برج های دوقلوی نیویورک که در واقعه 11 سپتامبر سال 2001 مورد حمله قرار گرفتند، به دلیل اسکلت فولادی آنها بود. چنانچه این برج ها از مصالح بتن آرمه ساخته شده بودند، جان هزاران انسان و نیز میلیون ها دلار ثروت موجود در آنها حفظ می شد.

5-     بتن همچنین مقاومت خوبی در مقابل رطوبت و آب دارد. اگر آب در تماس با بتن، حاوی بعضی از یون ها از قبیل یون سولفات و یا یون کلرور نباشد، برای بتن و حتی میلگرد های موجود در بتن، مشکلی ایجاد نمی کند ولی در غیر این صورت باعث تخریب می گردد که نیاز به ترمیم و همچنین مقاوم سازی دارد.

6-     اجزاء بتن آرمه از صلبیت بالایی برخوردار هستند. به همین دلیل معمولا ساکنان یک ساختمان بتن آرمه در هنگام وزش شدید باد و یا تحرک زیاد همسایگان، لرزه ای را احساس نمی کنند و آرامش آنها حفظ می شود.

7-     اجزاء بتنی در مقایسه با سازه فولادی به صورت ذاتی به محافظت و نگهداری کمتری نیاز دارند. به خصوص اگر بتن ریزی به صورت متراکم انجام گرفته باشد و در قسمت های در تماس با هوا از بتن هواداراستفاده شده باشد، پس از شروع بهره برداری از سازه ی بتن آرمه تقریبا نیاز به مراقبت جدی ندارد.

8-     بتن در مقایسه با سایر مصالح ساختمانی، عمر بهره دهی بسیار طولانی دارد اما به شرایطی که در محیطی مطلوب جهت انجام عملیات بتن ریزی باشد قرار گیرد که در صورت نیازها از مواد آب بندی وافزودنی های بتن در صورت نیاز از ترمیم کننده های بتن مورد مصرف قرار گیرد باید در نظر داشت که تحت شرایط مشخص، یک سازه بتن آرمه می تواند برای همیشه بدون کاهش در ظرفیت باربری مورد استفاده قرار گیرد.این مساله مبتنی بر این واقعیت است که بتن در طول زمان نه تنها کاهش مقاومت ندارد، بلکه با گذشت طولانی زمان با تحکیم بیشتر سیمان، افزایش مقاومت نیز داشت. با این وجود، تاثیر عوامل مخرب محیطی و یون های مهاجم ممکن است دوام بتن را در طول زمان به مخاطره بیندازد.

9-     بتن در بعضی از اجزاء سازه ای نظیر پی ها، دیواره های زیر زمین و شمع ها، به عنوان تنها گزینه اقتصادی محسوب می شود.

10- اجرای بتن و سازه ی بتن آرمه در مقایسه با سایر مصالح نظیر فولاد و یا حتی چوب، نیاز به نیروهای اجرایی و کارگران با مهارت بالا ندارد.

تاریخچه کنترل کیفیت

تاریخچه کنترل کیفیت

در قرون وسطی به دلیل سادگی فرآیند تولید , هر کارگر می توانست تمام قسمت های یک کالا را به تنهایی بسازد . از این رو لذت حاصل از تولید کل کالا به جایی جزئی از آن کافی بود تا کارگر وقت بیشتری را برای رسیدن به کیفیت بالای کالا صرف نماید .
انقلاب صنعتی باعث کاهش این انگیزه شد . چرا که دیگر کارگر بر خلاف گذشته , سازنده یک کالا نبود بلکه تنها جزء کوچکی از فرآیند ساخت آن را بر عهده داشت . در انقلاب صنعتی , روسای کارخانجات بزرگ نمی توانستند شخصا بر تمام وقایع نظارت داشته باشند . بنابراین ناچار بودند به طریق دیگری مشکلات را حل نمایند . این امر به منظور حفظ منافع اقتصادی و ایمنی مصرف کننده و نیز افزایش میزان تولید و به وجود آمادن رقابت مورد توجه جدی قرار گرفت و به این منظور به کارگیری روشهای بازرسی برای جلوگیری از عرضه محصولات نامرغوب یا معیوب به بازار به سرعت گسترش یافت . حتی بسیاری از واحد های تولیدی به منظور اطمینان خاطر مصرف کنندگان و گاه به عنوان ابزارهای تبلیغاتی اعلام می کردند که در تولید خود از روشهای بازرسی صد در صد بهره می برند . بنابراین اولین مرحله کنترل کیفیت پدیدار شد که هدف از آن فقط جداسازی محصولات معیوب از سالم بود و به منظور کاهش تعداد محصولات معیوب , ابداع روشهای علمی جدیدتر ضرورت یافت . در سال 1994 دکتر والتر شوهارت آمریکایی اولین نمودارهای آماری را به منظور کنترل فرآیند تولید ابداع و معرفی نمود . بنابراین وی را پایه گذاری کنترل کیفیت آماری می شناسند . ولی استفاده از علم آمار در صنعت از این زمان آغاز نشد . علت این امر اعتقاد نداشتن مدیران تولید به روشهای آماری و همچنین کمبود متخصص علم آمار در مراکز تولیدی بود .
در سال 1937 در طی جنگ جهانی دوم خرید میلیونها تن مواد غذایی ، مهمات و پوشاک و دارو و ... توسط ارتش آمریکا بدون آنکه روش علمی برای کنترل و بازرسی آن وجود داشته باشد سران ارتش آمریکا را وادار نمود که به سراغ کنترل کیفیت آماری بروند . این اقدام ارتش آمریکا از یک طرف منجر به پیروزی آن در جنگ جهانی دوم و از طرف دیگر سبب پایه گذاری علم کنترل کیفیت ( آماری ) در دنیا گردید .
در کنترل کیفیت آماری که امروزه به طور گسترده ای در صنایع پیشرفته دنیا به کار می رود . سعی بر این است که ضایعات تولید تا حد امکان کاهش یابد . چنانچه مدیری بخواهد کنترل کیفیت را اجرا کند باید آمار بگیرد . به عنوان مثال تعیین نماید که آیا ضایعات کارخانه یا کارگاه نسبت به دیروز افزایش یافته است یا کاهش ؟ آیا ضایعات این کامیون مواد خام نسبت به کامیون قبلی فرق دارد یا خیر ؟ سپس لازم است این آمارها را به صورت نمودار در آورده و بعد از تجزیه و تحلیل نمودار ها ریشه نقایص را بیابد . به این ترتیب می توان با استفاده از کنترل کیفیت آماری کنترل موثری بر تولید داشت .
در سال 1960 اولین حلقه های کنترل کیفیت برای بهبود روشهای کنترل کیفیت در ژاپن تشکیل شد . این حلقه ها عبارتست از تقسیم مجموعه عوامل موثر بر کیفیت به حلقه های مختلف و تقسیم حلقه های بزرگ به حلقه های کوچک ؛ هدف اصلی از تشکیل این حلقه ها آن بود که شرایط مناسب برای بهبود کیفیت محصول تولیدی فراهم شود .
کار حلقه های کنترل کیفیت از همان آغاز با موفقیت های چشمگیری رو به رو شد و به همین دلیل واحدهای تولیدی در بسیاری از کشورها این حلقه ها را در صنعت خود تشکیل دادند . در سالهای اخیر در اکثر واحدهای تولیدی ، سیستمهای مختلف کنترل کیفیت تضمین کننده سلامت ، بهداشت ، رفاه و ... افراد جامعه موجود است .

تاریخچه کوتاهی از کنترل کیفیت فراگیر

 کنترل کیفیت نوین ، یا کنترل کیفیت آماری ( اس.کیو.سی ) ، آن گونه که ما امروز می شناسیم ، از سالهای 1930 ، با کاربرد صنعتی نمودار کنترل شد ، که مبتکر آن دکتر دبلیو.ا.شورات ، از شرکت بل لابوراتوریز بود .جنگ دوم جهانی ، کاتالیزوری بود که امکان به کارگیری انواع نمودارهای کنترل را در صنایع مختلف ایالات متحده ، به وجود آورد . در آن هنگام ، تغییر خط تولید برای پاسخگویی به مقتضیات شرایط نیمه جنگی یا جنگی ، با نقایص جدی همراه بود . اما به کارگیری کنترل کیفیت ، ایالات متحده را قادر ساخت که انبوهی از تجهیزات نظامی ارزان قیمت را تولید کند . در این زمینه ، در دوران جنگ استانداردهایی انتشار یافت ، که به استانداردهای  زد – او  معروف شد .تولیدات جنگی آمریکا از نظر کمی و کیفی و اقتصادی ، تولیدات بسیار موفقی بوده اند . این موفقیت ، تا حدی مرهون به کارگیری کنترل کیفیت آماری است . اهمیت این قضیه ، به حدی بوده که گاهی به این تصور دامن می زند که پیروزی به دست آمده در جنگ ، ناشی از کنترل کیفیت و استفاده از آمار بوده است .دیدار دکتر جی.ام جوران از ژاپن ، در سال  1954 ، به دعوت جی.یو.آی.اس در سال 1954 ، مقارن با دوره انتقالی در فعالیت های کنترل کیفیت ژاپن است . این انتقال ، در واقع انتقال از در گیر شدن در امور مربوط به مبانی تکنولوژی کارخانه ، با در نظر گرفتن کل مدیریت بود . دیدار  دکتر جوران  ،  فضایی را به وجود آورد که در آن کیو.سی به عنوان ابزاری مدیریتی مورد توجه قرارگرفت ، و به این ترتیب ، کنترل کیفیت فراگیر ، به مفهومی که امروزه می شناسیم ، شکل گرفت . تفاوت بین فعالیت های کیو.سی در ژاپن با ایالات متحده یا اروپا ف بسیار زیاد است . این اختلاف ها ، تا حد زیادی به خاطر آن است که ملتی بافت اجتماعی – فرهنگی خاص خود را دارد . فعالیت های کیو.سی را ، نمی توان در خلاء انجام داد . در چارچوب جوامع و فرهنگ های مختلف، رشد می کنند .

ویژگیهای کنترل کیفیت ژاپنی :سمپوزیوم هفتم کنترل کیفیت ، در دسامبر 1967 ، شش مورد تفاوت بین کنترل کیفیت در ژاپن و غرب را مورد تأیید قرار داد .

1- مشارکت همه کارکنان در کنترل کیفیت .

2- تعلیم و تربیت در کنترل کیفیت .

3- فعالیت های هسته کیو. سی .

4- ارزیابی کیو. سی ( جایزه دمینگ ، و ازریابی مدیر عامل ) .

5- به کارگیری روش های آماری .

6- فعالیت های پیشبرد کنترل کیفیت ، در سطح ملی .

این موارد ، در مجموع ویژگی های کنترل کیفیت را در ژاپن ، تشکیل می دهند .

برگرفته از کتاب : مدیریت کیفیت فراگیر  در صنعت ساخت و ساز  (تجربه شرکت مایدا )

ناشر : سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ، مرکز مدارک علمی و انتشارات

تاریخچه تولید صنعتی و مدیریت تولید

تولید صنعتی تا سال 1850:          
1. انقلاب صنعتی            
2. فروپاشی اقتصاد ملکی و سیستم فئودالی           
3. متخصص کردن نیروی کار           
4. قابلیت تعویض قطعات   
5. جابه جایی سیستم کارخانه ای با صنعتگران مستقل و صنایع روستایی                    
6. تک واحدی ها، کارخانه های تک محصولی با حجم بالا        
7. کارخانه هایی که توسط صاحبان دارای صلاحیت لازم از نظر فنی و سرکارگران توانمند اداره می شدند.    
8. عملیات مرکزی، توانایی کنترل فرایند را افزایش می داد.      
9. تساوی سرعت کارگران و سرعت ماشین

تولید انبوه (1850 تا 1975):                       
1. تیلوریسم و مدیریت علمی        
2. توسعه سریع بازار       
3. حمل و نقل بهبود یافته
4. سوگیری به سمت ارتباط انسانی           
5. رشد کاربرد کامپیوتر     
6. رشد اندازه کارخانه و خروجی آنها           
7. کارخانه های چند واحدی، کارخانه های چند محصولی        
8. خطوط مونتاژ و فرایند جریان مستمر        
9. فرایند اتوماتیک            
10. ایجاد کارکنان متخصص و مدیریت عملیات برای اداره کردن پیچیدگی رو به افزایش عملیات        
11. ارتباط متضاد نیروی کار - مدیریت؛ ابتدا می کوشد که نیروی کار را تشویق نماید.        
12. تأکید بر کاهش هزینه و کنترل فرایند.

تولید انعطاف پذیر (ناب) از 1975 به بعد:       
1. رشد محدود بازار         
2. اختصاصی شدن بازارها            
3. رقابت جهانی  
4. سرعت زیاد معرفی محصولات جدید و فرایندهای جدید        
5. جابه جایی هزینه با کیفیت قابل پذیرش نیست.    
6. توسعه خدمات            
7. فرایندهای انعطاف پذیر برای تطبیق با محصولات متنوع با حجم کم.   
8. تکنولوژی های نرم افزار گرا        
9. شرکت های یکپارچه کامپیوتری  
10. اطلاعات به عنوان منبع شرکت
11. عملیات از دیدگاه اسلحه رقابتی           
12. افزایش دخالت مدیریت ارشد در تصمیمات فنی    
13. نگاه کارگران به عنوان شرکا

سهم نواحی وظیفه ای مختلف در فرایند طراحی محصول:       
1. بازار یابی:      
• نیاز های مشتری          
• اطلاعاتی در مورد رقبا و محصولاتشان       
• آینده مطلوب یک خصوصیت محصولی خاص

2. مهندسی فرایند:         
• امکان سنجی تولید

3. عملیات:        
• انعطاف پذیری و منابع    
• سرویس پذیری محصول  
• قابلیت های فرایند

4. مالی:           
• سرمایه های نقدی در دسترس   
• امکان سنجی تولید       
• هزینه های تولید درونی پیش بینی شده

5. خرید:
• در دسترس بودن و هزینه مواد و اجزا         
• تامین کنندگان دارای قابلیت طراحی

6. تحقیق و توسعه:        
• پیشرفت های تکنولوژیکی

7. مهندسی محصول:      
• طراحی محصول            
• ایمنی محصول
• نمونه های اولیه

8. قانون:           
• قوانین محیط زیست      
• حق امتیاز

واقعیات جدید بازار:          
• پیشرفت سریع در تکنولوژی و علوم بیولوژیکی و فیزیکی، صنایعی با مواد، محصولات و نیازهای بازار جدید را ایجاب می نماید. به طوریکه بیش از 90% پیشرفت های علمی ثبت شده در سال های اخیر اتفاق افتاده.
• با عرضه بیشتر محصولات جدید، دوره عمر اکثر محصولات در حال کاسته شدن می باشد. امروزه در لوازم مصرفی برقی و الکتریکی، به دلیل تکنولوژی های جدید آهنگ رشد و تغییر بسیار بالا و عمر محصولات به شدت کوتاه است.  
• کاهش مستمر هزینه های حمل و نقل و ارتباطات باعث تشدید مضاعف رقابت جهانی می شود.
• رقابت جهانی با حذف قوانین حمایتی و گسترش مناطق آزاد بزرگ تشدید شده است.
• به طور کلی بازارها به عوض گسترش، در حال اختصاصی تر شدن (fragmented) هستند. مشتریان متقاضی محصولات با کیفیت بالا و قیمت منطقی می باشند تا نیازهایشان را برآورده سازند. در این شرایط مشتریان در صورت نارضایتی، محصولات دیگر را انتخاب می کنند. درواقع کیفیت بر مبنای مشتری گرایی تعیین می شود.
• توجه رو به افزایش بین المللی به محیط زیست، منجر به ایجاد قوانین سخت گیرانه تر شده است. منابع انرژی موجود متناهی هستند و همچنین قابلیت جهان، جهت بازیابی محصولات و پردازش محصولات بازیافته شده بی پایان نمی باشد.      
• استتیک های خنثی تر، منجر به مدهای با دوام تر می شوند که این یکی از اصولی است که بسیار مورد توجه طرفداران گرین دیزاین واقع شده است.        
• همزمان با جهانی شدن، خواسته های مصرف کنندگان رو به تغییر و پیچیدگی است و اهمیت جایگاه اجتماعی کالا چند برابر شده است.

منبع: کتاب مدیریت تولید و عملیات / انتشارات سازمان مدیریت صنعتی

سد سازی تا قبل از هخامنشیان

سد سازی تا قبل از هخامنشیان
سد سازی یا بند سازی از فعالیت های مهندسی به شمار می رود که شرایط تاریخی و جغرافیایی خاص مناطق در پیدایش ،‌شکل گیری و گسترش آن سهم به سزایی دارند. در گذشته و در هر منطقه خاص جغرافیایی بنابر ضرورت یا نیاز ساکنین آن جا نسبت به ایجاد سد،‌بند یا آبگیر اقدام می کرده اند تا نیازهای خود در زمینه آبیاری و آبرسانی را مرتفع سازند. در مناطقی نیز به خاطر پایین بودن سطح آب‌های رودخانه ها یا نیاز جهت تغییر مسیر رود ، سد سازی انجام می گرفته تا بتوانند سطح آب را بالا آورده و برای نیازهای کشاورزی و عمرانی از آن استفاده کنند.
در ایران نیز به جهت کمبود آب،‌شرایط اقلیمی خاص و نیازهای روزمره آب ماده ای بسیار ارزشمند محسوب می شده که این امر را علاوه بر بندسازی ، سد سازی و آثار به جا مانده می توان در فرهنگ ایرانی و ارزشی که برای آب قایل می شدند و حافظه تاریخی مردم ایران به وضوح مشاهده و مطالعه کرد. 
در سرزمین های ایران و مصر که از قدیم در معرض سیلاب و طغیان رودخانه ها قرار داشتند‌،ساخت بندهای متفاوت در طول مسیر رودخانه ها و یا مناطق سیل خیز به جلوگیری از خسارات این گونه طغیان ها کمک فراوانی می کرد. 
تاریخ سد سازی در ایران‌،مصر و بین النهرین ( میان رودان) قدمتی بسیار طولانی دارد و هنوز هم می توان نشانه هایی از آنها را در این سرزمین ها یافت. به طور کلی سدسازی و نیز لایروبی و مرمت آنها از دیر باز در ایران دیگر سرزمین ها ،‌مانند سایر کارهای عام المنفعه و پروژه های بزرگ معمولا به دست حکومت ها و پادشاهانی که به امور آبادانی و آبادی علاقه بیشتری داشتند انجام می گرفته است و در این میان رونق اقتصادی و پیشرفت آبادی ها و شهرهای مرتبط با سیستم های آبیاری و آبرسانی نیز بستگی بسیار زیادی با مقوله سد و سد سازی و اهمیت حکمرانان به این مسایل داشته است. 

سد سازی از دوره هخامنشیان تا قبل از اسلام 

پادشاهان هخامنشی به واسطه نیاز جغرافیایی کشور ایران و علاقه ای که در گسترش و آبادانی سرزمین تحت فرمانروایی از خود نشان می دادند و در زمان امپراتوری خود سدها و بندهای زیادی در بخش های جنوب غربی و جنوبی ایران ساختند. بسیاری از سیستم های آبرسانی و آبیاری که تا سال های متمادی نیز در ایران از آنها استفاده شد مرهون تلاش مهندسان و صنعتگران ایرانی است که در زمان های بسیار دور تلاش نمودند تا نیازها و کمبودها را در زمینه های عمرانی و آبادی بر طرف نمایند و آثار و شواهد آن را نیز می توان در نقاط مختلف ایران درک نمود. علاوه بر آن بسیاری از آثار به جا مانده از این دوران ها در سرزمین های تابعه حکومت های ایران باستان نیز قابل مشاهده است. 
یکی از رودخانه هایی که از قدیم به رودخانه اروند می پیوسته است «‌دیاله » بوده است که بنا به دستور کوروش بزرگ سدی برای آبیاری ،‌از خاک و چوب بر روی این رودخانه بسته شده بود که شبکه کانال های آبرسانی را تغذیه می کرد. همچنین در زمان هخامنشیان اولین کوشش ها جهت سد سازی بر روی اروند و فرات به عمل آمد. از مشخصات این رودخانه ها آن بود که سطح فرات بالاتر از دجله قرار داشت و نیز در زمان حکومت بابلیان بر بین النهرین تمایل رود فرات نسبت به شرق بیشتر از امروز بوده و این رود تنها دارای یک مجرا بوده است. انشعاب فرات به دو مجرا بین سال های 600 ق.م تا 100 ق. م اتفاق افتاده است . چنان که پیداست هخامنشیان سدهایی بر روی رودخانه های فرات و اروند ساختند و گام هایی دیگر در گسترش شبکه کانال های آبیاری برداشتند. بدون شک هنگامی که اسکندر مقدونی در حدود سال 400 ق. م به آنجا ها رسید آن سدها ساخته شده و برپا بوده اند. استرابو جغرافی دان سده اول میلادی یونان خبر از ویرانی آنها به دست اسکندر مقدونی می دهد. ولی واقعیت این که اسکندر این سدها را ویران کرده باشد کاملا معلوم نیست چون برخی نیز گفته اند که اسکندر آنها را خراب نکرده است و حتی به حفر کانال ها و نظارت بر این سدها به طور مرتب مشغول بوده است. به هر حال آنچه مسلم است آبیاری با بهره وری از بند سازی در فرات و اروند پیرامون سده چهارم پیش از میلاد کاملا روا بوده است و این سیستم های سد بندی و آبیاری بعدها در زمان ساسانیان به حد بالای گسترش خود رسید. 
علاوه بر بندها و آبگیرهایی که در زمان هخامنشیان بر روی رودخانه های اروند و فرات ساخته شد،‌در آن زمان بر روی رودخانه «‌کر » kur در فارس نیز بندهایی برای آبیاری زمین های پیرامون تخت جمشید ایجاد شد. با این که آثاری از تمامی سدهای ساخته شده در زمان هخامنشی ها در دست نیست، ولی برخی از بندها که تا به امروز بر روی آن رودخانه بر جای مانده اند دارای پایه های هخامنشی هستند. از جمله این سدها « بند ناصری » است که در 48 کیلومتری شمال غربی تخت جمشید واقع شده است. 
ابن بلخی (سده پنجم‌) سد ناصری را چنین توصیف می کند:« در این قسمت رودخانه در زمان های قدیم سدی ساخته شده بود که آب کافی را برای آبیاری زمین ها تأمین می کرده است ،‌اما در روزگاران هرج مرج که اعراب به سرزمین ایران تاختند این سد رو به خرابی نهاد و در تمام حوزه های رامجرا ( را مجرد‌) دیگر کشاورزی انجام نشد. ..» 
سد دیگر بند فیض آباد نام دارد که در حدود 48 کیلومتری شمال تخت جمشید قرار گرفته است چنان که گفته شده است یکی از سه بندی که بر روی رود کر ساخته شده بوده 25 متر درازا و 25 متر بلندا داشته است. 
در نزدیکی شهرک «‌کوار » در جنوب شیراز سد هخامنشی دیگری به نام «بند بهمن» بر روی رودخانه « مند» بنا شده است. طول بند در حدود 100 متر و بلندای آن حدود 25 متر می باشد . بخش عمده ای از این سد تا کنون از گل و لای پر شده است. 
در زمان ساسانیان و هنگام حکومت شاپور اول ، ارتش شکست خورده والرین رومی که مرکب از 70000 هفتاد هزار نفر می شد به اسارت ایرانیان درآمد، شاپور از این اسیران برای ساختن ساختمان هایی در ایران استفاده کرد. یکی از این ساختمان ها «‌سد شادروان شوشتر» بر روی رودخانه کارون به شمار می آید . شوشتر که در کناره شرقی کارون بر روی ساحل سنگی ساخته شده از زمان ساسانیان یکی از شهرهای مهم بود. از زمان ایلامیان و دوران اولیه سلسله ساسانی برای بالا بردن سطح آب در کارون تا به سطح شهر شوشتر سدی بر روی این رود زده بودند. 
ابن حوقل در صورة الارض راجع به شادروان شوشتر می نویسد: 
« سرزمین خوزستان در محلی مستوی و هموار قرار گرفته است و دارای آب های جاری است . بزرگترین رودهای آن شوشتر است که شاپور شادروان (سد معروف) را در دروازه شوشتر بر آن ساخت تا آب آن بالا آمد و به ثمر رسید چه شوشتر در زمین مرتفعی قرار دارد.» 
چنانکه پیداست سد اولیه بر روی کارون از لحاظ بالابردن سطح‌ آب چندان رضایت بخش نبود پس ایران رومی را برای رفع نقایص به کار گماشتند . احتمالا علاوه بر نیروی کارگری چندین مهندس نیز در سپاه روم بوده اند. گام نخست ،‌ایجاد رودخانه ای انحرافی « گرگر» بوده که در هنگام ساختن سد آب کارون را هدایت می کرده است. این سد که پس از تعمیرهای پشت سر هم تا کنون به جا مانده است «‌بند میزان » نام دارد. سد دارای سرریزهایی است که در هنگام بالا آمدن آب اضافی آن را تخلیه می کرده است. پهنای این سد بین 10 تا 12متر است . ساختن این سد از سه تا هفت سال طول کشید و هنگامی که ساختمان آن پایان یافت . ورودی رود گرگر با بند دیگری بسته شد که امروزه « بندقیصر » نامیده می شود . این سد نیز که تا کنون به جا مانده از تکه های بزرگ سنگی که با بست های آهنی به یکدیگر محکم شده اند ساخته شده است. برای کنترل آب رودگرگر شش سرریز در آن سد ساخته شده بوده است . کانال گرگر پس از گذشتن نزدیک به 30 کیلومتر به سوی جنوب دوباره به کارون می پیوندد . نشانه های موجود چنین می گوید که برای آبیاری نهرهای دیگر نیز بر روی این کانال زده شده بوده است. 
به نظر می رسد که این نخستین بار در تاریخ سد سازی است که برای ساختن سدی بر روی رودخانه ای‌، برای آن کانال انحرافی ساخته اند و به ویژه از دیدگاه مهندسی با توجه به مقدار آب کارون این خود پروژه با اهمیتی به شمار می رفته است. از کتاب تحفة العالم درباره ساختمان سد شادروان چنین آمده است: 
«... ذوالاکتاف بعد از قلع و قمع اعراب به جنگ قیصر کمر بسته او را مغلوب و اسیر کرد و به ایران قصد داشت و پس از مؤاخذه و مصادره به او فرمود که اگر نجات خود را می خواهی ممالکی را که از قلمرو من خراب کرده ای بساز و چون شاپور را به عمارت و آبادی شوشتر رغبتی بوفور بود. قیصر التزام نمود که ابتدا شادروان شوشتر را بسازد و چنان کند که در حوالی شهر زرع مایی توانند کرد .قیصر چون بر جان خود ایمن گشت ... بفرمود تا مهندسین با فرهنگ ار روم ... و مهندسان بعد از آنکه ترازوی آب را بر‌آورد نمودند دیدند که به سبب بسیاری رودخانه و شدت جریان آب ساختن شادروان محال و زمین رودخانه را سنگ بست نمودن که دیگر باره عمیق نشود ممکن نیست مگر آن که آب را اولا به طرف دیگر جاری نمایند تا آب از رودخانه منقطع گردد بعد از ساختن زمین رودخانه شادروان باز آب را به این طرف سردهند و آن رخنه را ببندند...» 
در شاهنامه فردوسی اشاره به این موضوع شده که سازنده و مهندس شادروان شوشتر شخصی به نام « برانوش » بوده است. ساختمان سد شادروان در زمان شاپور ساسانی در 280 میلادی پس از سه سال عملیات ساختمانی به اتمام رسید. در ساختمان این سد برای پیوند و پا برجایی سنگ های گرانیت به کار برده اند. 
بنا به شرح کتاب مجالس المومنین نوشته طبری عمود های آهنین که در سرب قرار داشته نیز در آنجا به کار رفته بوده است. 
یکی از بندهای دیگری که پس از سد شوشتر ساخته شد سد اهواز بوده است که نشانه های آن هنوز هم به چشم می خورد .درازای این سد بیش از 1000 هزار متر بوده و احتمالا 8 متر ضخامت(پهنا)‌داشته است . مقدسی جغرافی دان اسلامی سده سوم هجری درباره سد اهواز چنین می گوید :« میان این دو بخش { اهواز را } پل «‌هندوان » که با آجر ساخته شده پیوند می دهد... روی این نهر {مسرقان } دولاب‌‌های بسیار است که فشار آب آنها را می گرداند و «‌ناعور »‌خوانده می شوند. 
سپس آب در کاریزها که در بالا نهاده شده می آید ... بستر رودخانه نیز از پشت جزیره ای به اندازه یک صد درس به یک شادروان که (دیواره ای )از سنگ ساخته شده بر می خورد و بازگشته (و دریاچه می شود با فواره های شگفت انگیز ) و به سد جویبار می افتد که به آبادی‌ها می رود و کشتزارها را سیراب می کند. ایشان می گویند:‌اگر شادروان نبود اهواز آباد نبود چه در آن هنگام از آب‌هایش بهره برداری نمی شد. شادروان درهایی دارد که هنگام افزایش آب آنها را باز می کنند ... صدای آب سرریز شده از شادروان در بیشتر سال آدمی را از خواب باز می دارد.» 

بند دیگری که در سده چهارم پس از میلاد توسط شاپور دوم (و یا احتمالا بازمانده‌اش اردشیر دوم ) ساخته شده سد پل گونه دزفول است که بر روی رودخانه کوفه زده شده و در محل پی پل قرار گرفته بوده است. از زمان ساسانیان نام سد دیگری به نام « بند قیر »‌بر روی رودخانه کارون در محل پیوستن دو رود آب گرگر و آب دز به کارون بر جای مانده که پس از سدهای شوشتر و اهواز از مهم ترین سدهای روی کارون به شمار می آمده است.چنان که پیداست نام این سد نماینده کاربرد « قیر » برای آب بندی آن به منظور افزایش پا بر جایی و سختی و استحکام سد بوده است. 
پادشاهان و مهندسان ساسانی افزون بر ساختن سد بر روی کارون و کرخه در سرزمین عراق امروزی نیز به ساختن سدهایی به ویژه در کرانه شرقی اروند بین سامره و کوت مبادرت کردند . ساسانیان سیستم آبیاری رودخانه دیاله را گسترش دادند و در پدید آوردن نهرها تا آنجا پیش رفتند که نیاز به مقدار آبی بیشتر از آنچه که دیاله می توانست بدهد پیش آمد. این گره به کمک رودخانه اروند گشوده شد ، بدین معنی که ابتدا آب آن را با ابزارهای بالا بردن آب و سپس با کانال های عظیم بالا می بردند و آن را بدینوسیله به رود دیاله سوار می کردند . گسترش شبکه آبیاری در جنوب ایران و بین النهرین در زمان خسرو اول پادشاه ساسانی (579 ـ 531 م) به درجه بالای خود رسید . یکی از نمونه های این گسترش کانال نهروان بوده است که از پشت سد بر روی اروند نزدیک محلی به نام دور ( (Dur تغذیه می شده است . این کانال بعدها در زمان خلفای عباسی تعمیر شد . کانال نهروان در محل باکوبه (واقع در پنجاه و سه کیلومتری شمال شرقی بغداد و حدود 110 کیلومتری پایین دست سد) به رودخانه دیاله می رسید.10 نکته جالب توجه آن است که کانال نهروان و رودخانه دیاله در یک سطح و بدون هیچگونه کنترل مجازی به یکدیگر می رسیدند و این نشان دهنده آن است که مهندسان ساسانی می توانسته اند جای سد را طوری برگزینند که این جریان و ارتباط طبیعی با دقت انجام گیرد. و این خود نمایشگر تبحر آنان در پیاده کردن نقشه و نقشه برداری ساختمان ها و تأسیسات بوده است. در حدود سی و شش کیلومتری جنوب باکوبه سدی به نام سد بلادی برای کنترل جریان آب در دیاله ساخته شده بود که آب دیاله را به داخل کانال کوتاهی (که در زیر بغداد و بالای تیسفون به اروند می‌ریخت )‌کنترل می کرد. 
افزودن بر سدها و پل هایی که شرح آنها آمد از باستان در سرزمین خوزستان بندها، پل ها و سدهای دیگر نیز ساخته شده بوده است که به آبیاری زمین های پیرامون کمک فراوان می کرده اند برخی از این سدها عبارت بودند از : 11 
ـ سد قلعه رستم: در 33 کیلومتری شمال شوشتر بر روی کارون که دارای سه دهنه بزرگ از بالا به پایین بوده است. نهری را که از این سه سد آب می گرفته نهر « جوی بند » و یا « دیم چه » می گفته اند . درازای این نهر آبیاری 18 کیلومتر بوده است. ـ
ـ سد شعیبیه : که در 24 کیلومتری جنوب غربی شوشتر و بر روی رودخانه دز ساخته شده بوده است. 
ـ سد کارون : که در 8 کیلومتری شمال اهواز قرار داشته است.

-سد عجیرب :که در 36 کیلومتری شوشتر روی رودی با همان نام احداث شده است. 

ـ سد کرخه : این سد در 15 کیلومتری شمال حمیدیه واقع بوده و پیش تر به آن سد نهر هاشم می گفته اند. 
ـ سد ابوالعباس : در 18 کیلومتری رامهرمز واقع است و از سه دهانه تشکیل می شده است. 
ـ سد ابوالفارس : در جنوب شرقی رامهرمز. 
ـ سد جراحی : در 29 کیلومتری جنوب رامهرمز. 
یکی دیگر از آثار تاریخی دوران ساسانی دژ باستانی ایزد خواست و آثار تاریخی مربوط به آن است. این آثار که در راه اصفهان به شیراز در 41 کیلومتری جنوب اصفهان واقع شده شامل قلعه ،‌آتشگاه ، پل ،‌کاروانسرا و سد نزدیک آن است . سد ایزد خواست (یزد خواست‌) در ده کیلومتری جنوب دهکده یزد خواست قرار گرفته و درازایش 65 متر و پهنای آن نزدیک 6 متر است . از ویژگی های این بند که تنها بخشی از آن برجای مانده است ،‌آن است که این سد از نوع قوسی بوده است . 12 سد یزد خواست که می توان آن را نخستین بند قوسی جهان دانست از بناهای دوره ساسانی است . مصالح ساختمانی سد شامل سنگ لاشه و ملات گچ و ساروج و نمای آن از سنگ تراشیده با اندود ساروج است . چنان که پیداست این بند برای جمع کردن آب های بهاری و جلوگیری از جریان سیل در منطقه ایزد خواست ساخته شده بوده است. 
سد سکندر: درباره دیواره یا سدی که در تاریخ به نام سد سکندر موسوم گشته نوشته ها و اخبار متعددی ذکر شده است . عده ای معتقدند اسکندر مقدونی در لشگر کشی های خود به شرق در منطقه ماوراء النهر بنا به درخواست مردم منطقه که مرتبا در معرض تهاجم قومی به نام یأجوج و مأجوج بوده اند. این سد را رد دهانه دره ای بنا می کند تا جلوی مهاجمان گرفته شود. البته در انتساب بنای مذکور به اسکندر جای شک فراوان وجود دارد و می تواند مانند بسیاری از داستان های تخیلی و ساختگی مربوط به اسکندر مطرود تلقی شود. اسکندر مهاجم با تهاجم سریع خود و مدت کمی که در اختیار داشته و مرتبا در حال حمله و لشکر کشی بوده ، بعید است که چنین کار عظیمی را انجام داده باشد. 
بلعمی در ترجمه خود از تاریخ طبری اوایل سده سوم هجری و به نقل از روایت قرآن13کریم ساختن سد یأجوج و مأجوج را به شخصی به نام اسکندر ذوالقرنین منتسب می داند بر طبق آن مردم ‌از اسکندر می خواهند برایشان سدی بسازد که میان آنها و اقوام مهاجم حایل باشد. 
ابوریحان بیرونی که می خواسته بداند که محل سد سکندر در کجا بوده است در مورد شخصیت ذوالقرنین چنین نظر می دهد که وی یکی از امیران حمیدی بوده است. مقدسی نیز در احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم (صفحات 533 تا 538 ) با شرحی مشابه ابوریحان می نویسد که دیواره سد پنجاه ذراع کلفتی و بلندی داشته و با خشت های آهنین در مس پوشانده شده بوده است. از این نوع روایت و روایات نظیر آن می توان احتمال داد که سد موسوم به سد اسکندر نوعی دیواری دفاعی بوده است. علاوه بر سد سکندر در نوشته های تاریخی از دیواره های دفاعی دیگری نیز که همگی در منطقه مازندران (طبرستان) ایجاد شده بودند نام برده شده است. این سد ها یا دیوارها به نام های سد تمیشه ،‌سد دربند ،‌سد انوشیروان ،‌سد مرو و باب الابواب شهرت یافته اند و احتمال دارد که سد سکندر یکی از این پنج دیوار ،‌بوده باشد . روایاتی که ذکر شد همگی از وجود دیواره های دفاعی متعدد در ناحیه شمال خراسان و کناره دریای خزر حکایت می کند . برخی از این حفاظ ها به صورت سد یا بندی در دره ای بوده و برخی دیگر نیز به شکل دیواری طویل ازسدی تا سدی دیگر کشیده شده بوده است . سدها و دیواره های دفاعی در شمال خراسان برای حفاظت شهرهای آن سامان از هجوم اقوام وحشی ایجاد شده بوده است. این ناحیه از ایالت های مهم ایران در عصر هخامنشی به شمار می آمده است و آن طور که از تاریخ بر می آید کشور ایران از زمان کوروش هخامنشی در این ناحیه همواره در معرض هجوم قبایل وحشی قرار داشته است با توجه به این که برخی ذوالقرنین را همان کوروش شاه هخامنشی دانسته اند بعید نیست که در آن عصر اقداماتی در دفاع از این منطقه با ایجاد سدها و دیوارهای حایل انجام گرفته باشد. اقدامات دفاعی احتمالا از دوره هخامنشیان آغاز شد،‌در عصر اشکانیان هم بنا بر شواهد موجود مانند دیوار دفاعی گرگان و تطابق نظریات باستان شناسی قوت یافت و در دوره ساسانیان نیز تأسیسات مزبور بازسازی شده و مواضعی نیز بدان افزوده گشته است و نیز به احتمال نزدیک به یقین می توان گفت که اسکندر مقدونی چیزی در آن ناحیه نساخته است !‌نه سبک ساختمانی و نه آثار باقیمانده ‌،‌هیچ یک حکایت از چنان اقدامی نمی کند و به طور حتم اسکندر در گذار از سرزمینی بیگانه و در مدتی کوتاه نه انگیزه و نه توان انجام چنان کاری را داشته است . ضمن این که بعید به نظر می رسد که مردم ایران که اسکندر در برابر آنها حکم یک مهاجم و اشغالگر را داشت از یک بیگانه چنین درخواستی کنند و او نیز پاسخ دهد. انتساب نام اسکندر به این بناها و دیگر آثار را باید انگاره ای نادرست دانست که به ذهن عوام راه یافته و در برخی نوشته ها نیز مغرضانه و یا نا آگاهانه ظاهر شده است. 
 

منابع و مأخذ: 
ـ فرشاد ، مهدی ـ تاریخ مهندسی در ایران ـ انتشارات بنیاد نیشابور شناسی ـ‌چاپ دوم ـ‌1362 خورشیدی ـ صص 265 ـ 252 . 
1- willcocs,w.( The Restoration of the Ancient 
2- Irrigation works on the tigris), cairo,1903 ,P10 
3- Houtum SCHINDLER ,(A .Note on the Kur River in fars), proc, Royal Geogr .soc. vol .13/1891 . p.288 
3ـ ابن بلخی ،‌فارسنامه ، به اهتمام علی نقی بهروزی ـ انتشارات اتحادیه مطبوعاتی فارس ـ ص 28
4- Goblot ,h,(le Rolede Iran dans les Techniquesdeieau) ,Techniques,Arts,sciences.no.15516.1962.p.48 
5- ابن حوقل ،‌صورة الارض ،‌ترجمه جعفر شعار ،‌انتشارات بنیاد فرهنگ ایران‌،شماره دوم ص 24 
6- CURZON.G.N.( Leaves from a Diary on the Karun River) fort.nightly Review.London .1890 . ps713- 706 
7ـ CURZON.G همان منبع P.715 
8 ـ کریمی ، بهمن ـ راه های باستانی و پایتخت های قدیمی ایران،‌ تهران‌ ـ 1329 خورشیدی ص 97 
9ـ مقدسی ،‌محمد بن احمد ـ‌احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ـ ترجمه علینقی منزوی ـ شرکت مؤلفان و مترجمان ایران ـ صص 614 ـ 613 
10 ـ WILLCOCS.wهمان منبعP.10 
11ـ کریمی ،‌بهمن ـ‌همان منبع ـ‌ صص 109ـ 106 
12ـ ورجاوند ،‌پرویز، قلعه باستانی ایزد خواست و آثار تاریخی آن ـ بررسی های تاریخی شماره 1سال هفتم

تاثیرکوران های هوایی بر روی ساختمان های مختلف جهان

تاثیرکوران های هوایی بر روی ساختمان های مختلف جهان

مقدمه :

انرژی باد امروزه به عنوان یکی از انرژی های مورد توجه بشر است از این رو می توان این انرژی را در تمامی فصول زندگی مورد استفاده قرار داد .

فصل اول

آشنایی با انرژی باد

انرژی بادی

منظور از توان بادی تبدیل انرژی باد به نوعی مفید از انرژی مانند انرژی الکتریکی است که این کار به وسیله توربین‌های بادی صورت می‌گیرد. در آسیاب‌های بادی از انرژی باد مستقیماً برای خرد کردن دانه‌ها و یا پمپ کردن آب استفاده می‌شود. در انتهای سال ۲۰۰۶ میزان ظرفیت تولیدی برق بادی در سراسر جهان برابر ۷۳٫۹ گیگاوات بود. گرچه این میزان چیزی در حدود یک درصد از کل انرژی الکتریکی تولیدی در جهان محسوب می‌شد اما در طول بازه زمانی بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶ تقریباً چهار برابر شده‌است. در این میان کشورهای دانمارک با ۲۰ درصد، اسپانیا و پرتغال با ۹ درصد و آلمان با ۷ درصد از نظر درصد تولید برق بادی از کل تولید انرژی الکتریکی در جایگاه‌های نخست قرار دارند.

باد

منشا باد یک موضوع پیچیده‌است. از آنجاییکه زمین بطور نامساوی به وسیله نور خورشید گرم می‌شود بنابراین در قطب‌ها انرژی گرمایی کمتری نسبت به مناطق استوایی وجود دارد همچنین درخشکی‌ها تغییرات دما با سرعت بیشتری انجام می‌پذیرد و بنابراین خشکی‌ها زمین نسبت به دریاها زودتر گرم و زودتر سرد می‌شوند. این تفاوت دمای جهانی موجب به وجود آمدن یک سیستم جهانی تبادل حرارتی خواهد شد که از سطح زمین تا هوا کره، که مانند یک سقف مصنوعی عمل می‌کند، ادامه دارد. بیشتر انرژی که در حرکت باد وجود دارد را می‌توان در سطوح بالای جو پیدا کرد جایی که سرعت مداوم باد به بیش از ۱۶۰ کیلومتر در ساعت می‌رسد و سرانجام باد انرژی خود را در اثر اصطکاک با سطح زمین و جو از دست می‌دهد.

یک برآورد کلی اینگونه می‌گوید که ۷۲ تراوات (TW) انرژی باد بر روی زمین وجود دارد که پتانسیل تبدیل به انرژی الکتریکی را دارد و این مقدار قابل ترقی نیز هست.

توان پتانسیل توربین

انرژی موجود در باد را می‌توان با عبور آن از داخل پره‌های و سپس انتقال گشتاور پره‌ها به روتور یک ژنراتور استخراج کرد. در این حالت میزان توان تبدیلی با تراکم باد، مساحت ناحیه جاروب شده توسط پره و مکعب سرعت باد بستگی دارد. به این ترتیب میزان توان قابل تبدیل در باد را می‌توان به این ترتیب به دست آورد: :

که در این فرمول P توان تبدیلی به وات، α ضریب بهره‌وری (که به طراحی توربین وابسته‌است)، ρ تراکم باد بر حسب کیلوگرم بر مترمکعب، r شعاع پره‌های توربین برحسب متر و v سرعت باد برحسب متر بر ثانیه‌است.

زمانی که توربین انرژی باد را می‌گیرد سرعت باد کم خواهد شد که این خود باعث جدا شدن باد می‌شود. آلبرت بتز (Albert Betz) فیزیکدان آلمانی در ۱۹۱۹ اثبات کرد که یک توربین حداکثر می‌تواند ۵۹ درصد از انرژی بادی را که در مسیر آن می‌وزد را استخراج کند و به این ترتیب α در معادله بالا هرگز بیشتر از ۰٫۵۹ نخواهد شد.

توزیع سرعت باد

میزان باد دائما تغییر می‌کند میزان متوسط مشخص شده برای یک منطقه خاص صرفاً نمی‌تواند میزان تولید توریبن بادی نصب شده در آن منطقه را مشخص کند. برای مشخص کردن فراوانی سرعت باد در یک منطقه معمولاً از یک ضریب توزیع در اطلاعات جمع‌آوری شده مربوط به منطقه استفاده می‌کنند. مناطق مختلف دارای مشخصه توزیع سرعت متفاوتی هستند. مدل رایلی (Rayleigh model) به طور دقیقی میزان ضریب توزیع سرعت در بسیاری مناطق را منعکس می‌کند.

از آنجاییکه بیشتر توان تولیدی در سرعت بالای باد تولید می‌شود، بیشتر انرژی تولیدی در بازه‌های زمانی کوتاه تولید می‌شود. بر طبق الگوی لی رنچ نیمی از انرژی تولیدی تنها در ۱۵٪ از زمان کارکرد توربین تولید می‌شود و در نتیجه نیروگاه‌های بادی مانند نیروگاه‌های سوختی دارای تولید انرژی پایداری نیستند. تاسیساتی که از برق بادی استفاده می‌کنند باید از ژنراتورهای پشتیبانی برای مدتی که تولید انرژی در توربین بادی پایین است استفاده کنند.

ضریب ظرفیت

تا زمانی که سرعت باد ثابت نباشد تولید سالیانه انرژی الکتریکی توسط نیروگاه بادی هرگز برابر حاصل ضرب توان تولیدی نامی در مجموع ساعت کار آن در یک سال نخواهد شد. نسبت میزان توان حقیقی تولید شده توسط نیروگاه و ماکزیمم ظرفیت تولیدی نیروگاه را ضریب ظرفیت می‌نامند. یک نیروگاه بادی نصب شده در یک محل مناسب در ساحل ضریب ظرفیتی سالیانه‌ای در حدود ۳۵٪ دارد. برعکس نیروگاه‌های سوختی ضریب ظرفیت در یک نیروگاه بادی به شدت به خصوصیات ذاتی باد وابسته‌است. ضریب ظرفیت در انواع دیگر نیروگاه‌ها معمولاً به بهای سوخت و زمان مورد نیاز برای انجام عملیات تعمیر بستگی دارد. از آنجایی که نیروگاه‌های هسته‌ای دارایهزینه سوخت نسبتاً پایینی هستند بنابراین محدویت‌های مربوط به تامین سوخت این نیروگاه‌ها نسبتاً پایین است که این خود ضریب ظرفیت این نیروگاه‌ها را به حدود ۹۰٪ می‌رساند. نیروگاه‌هایی که از توربین‌های گاز طبیعی برای تولید انرژی الکتریکی استفاده می‌کنند به علت پر هزینه بودن تامین سوخت معمولاً تنها در زمان اوج مصرف به تولید می‌پردازند. به همین دلیل ضریب ظرفیت این توربین‌ها پایین بوده و معمولاً بین ۵-۲۵٪ می‌باشد.

بنا به یک تحقیق در دانشگاه استندورد که در نشریه کاربردی هواشناسی و اقلیم‌شناسی نیز به چاپ رسیده در صورت ساخت بیش از ده مزرعه بادی در مناطق مناسب و به طور پراکنده می‌توان تقریباً از ۳/۱ انرژی تولیدی آنها برای تغذیه مصرف کننده‌های دائمی استفاده کرد.

محدودیت‌های ادواری و نفوذ

میزان انرژی الکتریکی تولیدی توسط نیروگاه‌های بادی می‌تواند به شدت به چهار مقیاس زمانی ساعت به ساعت، روزانه و فصلی وابسته باشد. این میزان به تحولات آب و هوایی سالیانه نیز وابسته‌است اما تغییرات در این مقیاس زیاد محسوس نیستند. از آنجایی که برای ایجاد ثبات در شبکه، میزان انرژی الکتریکی تامین شده و میزان مصرف باید در تعادل باشند از این جهت تغییرات دائم در میزان تولید این ضرورت را به وجود می‌آورد که از تعداد بیشتری نیروگاه بادی برای تولیدی متعادل‌تر در شبکه استفاده شود. از طرفی ادواری بودن طبیعی تولید انرژی باد موجب افزایش هزینه‌های تنظیم و راه اندازی می‌شود و (در سطوح بالا) ممکن است نیازمند اصول مدیریت تقاضای انرژی یا ذخیره‌سازی انرژی باشد.

از ذخیره‌سازی با استفاده از نیروگاه‌های آب تلمبه‌ای یا دیگر روش‌ها ذخیره سازی برق در شبکه می‌توانند برای به وجود آوردن تعادل در میزان تولید نیروگاه‌های بادی استفاده کرد اما در مقابل استفاده از این روش‌ها موجب افزایش ۲۵٪ هزینه‌های دائم اجرای چنین طرح‌هایی می‌شوند. ذخیره‌سازی انرژی الکتریکی موجب به وجود آمدن تعادل بین دو بازه زمانی کم مصرف و پر مصرف خواهد شد و از این جهت میزان صرفه‌جویی عاید از ذخیره‌سازی انرژی هزینه‌های اجرای آن را جبران می‌کند. یکی دیگر از راهکارهای ایجاد تعادل در تولید و مصرف سازگار کردن میزان مصرف با میزان تولید با استفاده از ایجاد تعرفه‌های متفاوت زمانی برای مصرف‌کننده‌هاست.

پیش‌بینی پذیری

با توجه به تغییرات باد قابلیت پیش‌بینی محدودی (ساعتی یا روزانه) برای خروجی نیروگاه‌های بادی وجود دارد. مانند دیگر منابع انرژی تولید باد نیز باید از قابلیت برنامه ریزی برخوردار باشد اما طبیعت باد این پدیده را ذاتا متغیر می‌کند. گرچه از روش‌هایی برای پیش‌بینی تولید توان این نیروگاه‌ها استفاده می‌شود اما در کل قابلیت پیش‌بینی پذیری این نیروگاه‌ها پایین است. این عیب این گونه نیروگاه‌ها معمولاً باستفاده از روش‌های ذخیره سازی انرژی مانند استفاده از نیروگاه‌های آب تلمبه‌ای تا حدودی بر طرف می‌شود.

·       بهره‌برداری از برق بادی

·       ظرفیت بادی نصب شده (مگاوات(

·       رتبه

·       کشور

·       ۲۰۰۵

·       ۲۰۰۶

·       ۲۰۰۷

·       ۲۰۰۸

·       ۳۵

·       ایران

·       ۳۲

·       ۴۷

·       ۶۷

·       ۸۲

از جمله کشورهایی که سرمایه گذلری زیادی در این زمینه انجام داده‌اند می‌توان به آلمان, اسپانیا, ایالات متحده, هند و دانمارک اشاره کرد. کشور دانمارک یکی از کشورهای برجسته در تولید تجهیزات و استفاده از توان بادی است. دولت دانمارک در دهه ۱۹۷۰ ملزم شد تا تولید انرژی الکتریکی از انرژی باد را به ۵۰٪ کل تولید برق برساند و تا به امروز برق بادی ۲۰٪ (بیشترین میزان تولید برق بادی از نظر درصد تولید) از کل تولید انرژی الکتریکی در این کشور را تشکیل می‌دهد؛ این کشور هچنین پنجمین تولید کننده بزرگ برق بادی محسوب می‌شود (در حالی که دانمارک از نظر میزان مصرف در جهان رتبه ۵۶ را دراست). آلمان و دانمارک دو کشور پیشتاز در زمینه صادرات توربین‌های بزرگ (۰٫۶۶ تا ۵ مگاوات) به حساب می‌آیند.

برق بادی در مقیاس‌های کوچک

تجهیزات تولید برق بادی در مقیاس کوچک (۱۰۰ کیلووات یا کمتر) معمولاً برای تغذیه منازل، زمین‌های کشاورزی یا مراکز تجاری کوچک مورد استفاده قرار می‌گیرد. در برخی از مکان‌های دور افتاده که مجبور به استفاده از ژنراتورهای دیزلی هستند مالکان محل ترجیح می‌دهند که از توربین‌های بادی استفاده کنند تا از ضرورت سوزاندن سوخت‌ها جلوگیری شود. در برخی موارد نیز برای کاهش هزینه‌های خرید برق یا برای استفاده برق پاک از این توربین‌ها استفاده می‌شود.

برای تغذیه منازل دورافتاده از توربین‌های بادی با اتصال به باتری استفاده می‌شود. در ایالات متحده استفاده از توربین‌های بادی متصل به شبکه در رنج‌های ۱ تا ۱۰ کیلووات برای تغذیه منازل به طور فزاینده‌ای در حال گسترش است. توربین‌های متصل به شبکه در هنگام کار نیاز به استفاده از برق شبکه را از بین می‌برند. در سیستم‌های جدا از شبکه یا باید از برق به صورت دوره‌ای استفاده کرد و یا از باتری برای ذخیره‌سازی انرژی استفاده کرد.

در مناطق شهری که امکان استفاده از باد در مقیاس‌های زیاد وجود ندارد نیز ممکن است از انرژی بادی در کاربردهای خاصی مانند پارک مترها یا درگاه‌های بی‌سیم اینترنت با استفاده از یک باتری یا یک باتری خورشیدی استفاده شود تا ضرورت اتصال به شبکه از بین برود.

آثار زیست محیطی

انتشار CO۲ و آلودگی

توربین‌ها بادی برای راه‌اندازی و بهره‌برداری نیاز به هیچ گونه سوختی ندارند و بنابراین در قبال انرژی الکتریکی تولید آلودگی مستقیمی ایجاد نمی‌کنند. بهره‌برداری از این توربین‌ها دی‌اکسید کربن, دی‌اکسید گوگرد, جیوه، ذرات معلق یا هیچ گونه عامل آلوده کننده هوا تولید نمی‌کند. اما توربین‌ها بادی در مراحل ساخت از منابع مختلفی استفاده می‌کنند. در طول ساخت نیروگاه‌های بادی باید از موادی مانند فولاد, بتن, آلمینیوم و... استفاده کرد که تولید و انتقال آنها نیازمند مصرف انواع سوخت‌هاست. دی‌اکسید کربن تولید شده در این مراحل پس از حدود ۹ ماه کار کردن نیروگاه جبران خواهد شد.

نیروگاه‌های سوخت فسیلی که برای تنظیم برق تولیدی در نیروگاه‌های بادی مورد استفاده قرار می‌گیرند موجب ایجاد آلودگی خواهند شد: بعضی از اوقات به این نکته اشاره می‌شود که نیروگاه‌های بادی نمی‌توانند میزان دی‌اکسید کربن تولیدی را کاهش دهند چراکه برق تولیدی از طریق نیروگاه بادی به دلیل نامنظم بودن همیشه باید به وسیله یک نیروگاه سوخت فسیلی پشتیبانی شود. نیروگاه‌های بادی نمی‌توانند به طور کامل جایگزین نیروگاه‌های سوخت فسیلی شوند اما با تولید انرژی الکتریکی مبنای تولیدی نیروگاه‌های حرارتی را کاهش داده و از تولید آنها می‌کاهند که به این ترتیب میزان انتشار دی‌اکسید کربن کاهش می‌یابد.

تاثیرات بوم شناختی

برخلاف نیروگاه‌های هسته‌ای و نیروگاه‌های سوخت فسیلی که مقدار زیادی آب را برای خنک کردن منتشر می‌کنند، نیروگاه‌های بادی نیازی به آب برای تولید انرژی الکتریکی ندارند.

درباره نشت روغن یا آب سیالی که در نیروگاه‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد حوادث متعددی گزارش شده. در برخی موارد سیال وارد آب شرب مناطق اطراف نیز می‌شود که خسارت‌هایی را بر جای خواهد گذاشت. این سیال‌های معمولاً در اثر حرکت در پره توربین موادی را در خود حل کرده و سپس در محیط پراکنده می‌کنند.

استفاده از زمین

توربین‌های بادی باید ده برابر قطرشان در راستای باد غالب و پنج برابر قطرشان در راستای عمودی از هم فاصله داشته باشند تا کمترین تلفات حاصل شود. در نتیجه توربین‌های بادی تقریباً به ۰٫۱ کیلومترمربع مکان خالی به ازای هر مگاوات توان نامی تولیدی نیازمند هستند.

معمولا برای نصب این توربین‌ها نیازی به پاکسازی درختان منطقه نیست. کشاورزان می‌توانند برای ساخت این توربین‌ها زمین‌های خود را به شرکت‌های سازنده اجاره می‌دهند. در ایالات متحده کشاورزان حدود ۲ تا ۵ هزار دلار به ازای هر توربین در هر سال دریافت می‌کنند. زمین‌ها مورد استفاده قرار گرفته برای توربین‌ها بادی همچنان می‌توانند برای کشاورزی و چرای دام مورد استفاده قرار بگیرند چراکه تنها ۱٪ از زمین برای ساخت پی توربین و راه دسترسی مورد استفاده قرار می‌گیرد و به عبارت دیگر ۹۹٪ زمین هنوز قابل استفاده‌است.

توربین‌های بادی عموما در مناطق شهری نصب نمی‌شوند چراکه ساختمان‌ها جلوی وزش باد را سد می‌کنند و قیمت زمین نیز معمولاً زیاد است. با این حال پروژه نمایشی تورنتو اثبات کرد که نصب توربین‌های بادی در چنین مکان‌هایی نیز ممکن است.

آثار بر روی حیات وحش       

پرندگان

برخی از توربین‌های بادی موجب کشته شدن پرنده‌ها به ویژه پرنده‌های شکاری می‌شوند البته مطالعات نشان می‌دهد که تعداد پرنده‌های کشته شده توسط توربین‌های بادی در مقابل عوامل انسانی دیگر کشته شدن پرندگان مانند خطوط برق، ترافیک، شکار، ساختمان‌های بلند و به ویژه استفاده از منابع آلوده انرژی تعداد بسیار ناچیزی است؛ برای مثال در انگلستان که در آن چندین هزار توربین بادی وجود دارد تقریباً در هر سال تنها یک پرنده در هر توربین کشته می‌شود در حالی که تنها در اثر آثار مخرب استفاده از خودروها هر سال در حدود ۱۰ میلیون پرنده کشته می‌شوند. در ایالات متحده توربین‌ها هر سال در حدود ۷۰٬۰۰۰ پرنده را می‌کشند که در مقابل ۵۷ میلیون پرنده کشته شده در اثر استفاده از خودروها یا ۹۷٫۵ میلیون پرنده کشته شده در اثر برخورد با شیشه‌ها مقدار اندکی است. مقاله‌ای در رابطه با طبیعت اظهار داشته که هر توربین به طور متوسط هر سال ۰٫۰۳پرنده یا به عبارتی ۱ پرنده در طول ۳۰ سال می‌کشد.

فصل دوم

توربین بادی

آسیاب بادی

بادگیر

مَنجیل

از شهرهای شهرستان رودبار در استان گیلان در کشور ایران است. منجیل مرکز تجاری شهرستان رودبار استان گیلان شناخته می‌شود. سد سفیدرود در نزدیکی این شهر ساخته شده‌است.

منجیل در منطقه‌ای کوهستانی در کرانه شرقی سفیدرود قرار دارد. این منطقه‌ای به شدت بادخیز است. در سال‌های اخیر چندین نیروگاه بادی برای تولید برق از بادهای منطقه در منجیل نصب شده‌است.

جمعیت این شهر ۱۴٫۶۷۹ نفر است (آمار ۱۳۸۳خ). ساکنان قدیمی شهر اغلب، ترک‌زبان هستند. اما به جهت مهاجرپذیر بودن این شهر در سال‌های اخیر (به‌ویژه در پی از زمین‌لرزه سال ۶۹) مهاجران زیادی از شهرها و روستاهای اطراف در این شهر ساکن شده‌اند که صحبت با لهجه‌های گیلکی (دیلمی) و کردی نیز در این شهر رایج شده‌است. بطوریکه امروزه بنظر میرسد جمعیت دیلمی‌ها بر جمعیت دیگر اقوام در این شهر پیشی گرفته‌است

درآمد اصلی مردم این شهر از راه تجارت تامین می‌شود. افراد از طارم سفلی و علیا و روستاهای اطراف جهت تامین برخی نیازمندی‌های خود به منجیل مراجعه می‌کنند. بخش دیگری از درآمد مردم این شهر از راه فروش زیتون و فراورده‌های آن تامین می‌شود. محصول اصلی این شهر زیتون است و باغات زیتون بیشتر در حومه آن پراکنده‌اند.

منجیل شهر انرژی گیلان شمرده می‌شود. باد منجیل یکی از عوامل معروفیت این شهر می‌باشد که اغلب در بهار و تابستان با شدت بیشتری و در پاییز و زمستان با شدت کمتری می‌وزد. این باد از قدیم معروف به هفت باد منجیل بوده و شدت ان بقدریست که درختان زیتون را اغلب به یک سمت خم می‌کند. اوایل دهه هفتاد با تصمیم دولت اقدام به خرید و نصب نیروگاه بادی از کشور دانمارک گردید و پس از گذشت چند سال و فراگیری متخصصان داخلی، امروزه پروانه‌های بادی در کشور تولید و در نیروگاه بادی منجیل نصب می‌گردد و این نیروگاه روز بروز بزرگتر و موثرتر می‌گردد

شهر منجیل محل تلاقی سه نوع آب و هوای معتدل خزر، کوهستانی البرز و گرم و خشک مرکزی ایران نیز می‌باشد و از این حیث نیز هوایی منحصر بفرد دارد.

نام شهر منجیل پیش از ظهور اسلام مانگیل بوده‌است.

بعد از فتوحات مسلمانان در سراسر ایران (با اینکه تا اقصی نقاط خراسان تحت نفوذ اعراب مسلمان در آمد) باز هم طبرستان و دیلمان از حملات آنان محفوظ ماند. خاندانهای قدیم آن ولایت، مانند اسپهبدان و قارنیان و خانواده جستان (حدود رودبار و منجیل) همچنان به آداب و رسوم خود زندگی می‌کردند. همچنین، بسیاری مذهب خود را نیز حفظ کردند، تا روزگاری که گروههای از اعراب طرفدار خاندان علی و شیعیان زیدیه به آن نواحی پناه بردند و مورد حمایت همان خانواده‌ها قرار گرفتند. چنانکه وقتی «داعی کبیر» حسن بن زید در آن نواحی سکنی گزید، جمعی کثیر از مردم طبرستان و گیلان به طرفداری او برخاستند. همچنین در جنگ‌هایی که میان او و یعقوب لیث صفاری رخ داد، مردم گیلان از او حمایت نمودند.

شهر منجیل محل تلاقی سه نوع آب و هوای معتدل خزر، کوهستانی البرز و گرم و خشک مرکزی ایران نیز می‌باشد و از این حیث نیز هوایی منحصر بفرد دارد.

نام شهر منجیل پیش از ظهور اسلام مانگیل بوده‌است.

بعد از فتوحات مسلمانان در سراسر ایران (با اینکه تا اقصی نقاط خراسان تحت نفوذ اعراب مسلمان در آمد) باز هم طبرستان و دیلمان از حملات آنان محفوظ ماند. خاندانهای قدیم آن ولایت، مانند اسپهبدان و قارنیان و خانواده جستان (حدود رودبار و منجیل) همچنان به آداب و رسوم خود زندگی می‌کردند. همچنین، بسیاری مذهب خود را نیز حفظ کردند، تا روزگاری که گروههای از اعراب طرفدار خاندان علی و شیعیان زیدیه به آن نواحی پناه بردند و مورد حمایت همان خانواده‌ها قرار گرفتند. چنانکه وقتی «داعی کبیر» حسن بن زید در آن نواحی سکنی گزید، جمعی کثیر از مردم طبرستان و گیلان به طرفداری او برخاستند. همچنین در جنگ‌هایی که میان او و یعقوب لیث صفاری رخ داد، مردم گیلان از او حمایت نمودند.

-نیروگاه بادی بینالود:

موقعیت جغرافیایی محل اجراء :

منطقه بینالود واقع در 50 کیلومتر شهر مشهد واقع در استان خراسان رضوری

فاز اول این نیروگاه که شامل 43 واحد توربین 660 کیلوواتی به ظرفیت کل 28380 کیلووات می باشد در تابستان سال 1387 به پایان رسید.

فاز دوم این نیروگاه شامل 50 واحد توربین 660 کیلوواتی بهظرفیت 33000 کیلوواتمی باشد که کلنگ احداث آن درمهرماه سال 1387 به زمین زده شد .پیشبینی احداث این نیروگاه 2 سال می باشد .

-نیروگاههای بادی 100 مگاواتی واقع در منجیل:

موقعیت جغرافیایی محل اجراء :

- نیروگاه بادی منجیل و پسکولان واقع در جنوب شهر منجیل

- نیروگاه بادی رودبار واقع در ارتفاعات شهر رودبار

- نیروگاه بادی هرزویل واقع در منطقه هرزویل در شمال شهذ منجیل

- نیروگاه بادی سیاهپوش واقع در 25 کیلومتری بین شهرستان لوشان و منجیل

نام نیروگاه

ظرفیت کل

توربین هایبه کار رفته

نیروگاه بادی منجیل

9400 کیلووات

500*1+550*8+300*15

رودبار

2150 کیلوولت

550*3+500*1

پسکولان

18370 کیلووات

660*22+550*7

هرزویل

13500 کیلووات

300*12+660*15

سیاهپوش

11220 کیلووات

660*23

در حال حاضر ظرفیت کل این نیروگاه 58600 کیلووات می باشد .هم اکنون عملیات نصب و ره اندازی دراین سایت ادامه داشته که می توان از راه اندازی 12 واحد توربین 660 کیلووات در سایت سیاهپوش تا پایان سال 1387 نام برد.

در ادامه این پروژه تا نصب 123 واحد توربین 660 کیلوواتی،57 واحد باقی مانده طی دوسال آینده در این منطقه نصب و راه اندازی خواهد شد.

—           

بزرگترین توربین بادی جهان

بزرگترین توربین بادی جهان درحال حاضر در دریای شمال در فاصله ۲۴ کیلومتری سواحل اسکاتلند نصب شده و در حال آزمایش است. این نخستین باری است که توربین‌هایی به این ابعاد در دریا آزمایش می‌شوند. ژنراتور توربین‌ها در عمق ۴۴ متری سطح دریا کار گذاشته شده‌است که در نوع خود رکورد جدیدی است. توربین‌هایی در این ابعاد برای نصب در دریا و دور از ساحل مناسب هستند تا از وزش پیوسته و بدون تلاطم باد بهره‌گیری کنند. انتظار می‌رود این توربین‌ها ۹۶ درصد اوقات شبانه‌روز (۸۴۴۰ ساعت در سال) در حال کار باشند.

 بی‌صداترین توربین بادی جهان

فناوری - اکو ویسپر که بی‌صداترین توربین بادی جهان لقب گرفته، می‌تواند نسبت به توربین‌های دیگر تا 30درصد انرژی بیشتری تولید کند، به پرندگان آسیبی نرساند و در برابر باد با سرعت 220 کیلومتربرساعت مقاومت کند.

ارتفاع این توربین بی‌صدا از پایین‌ترین نقطه پایه آن تا بالاترین نقطه 21.1 متر و قطر توربین آن 6.5 متر است. می‌توان محل اتصال توربین به پایه را در شرایط آب‌و‌هوایی گوناگون یا هنگام وزش باد شدید تغییر داد. توربین اکو ویسپر می‌تواند در برابر جریان‌های باد با حداکثر سرعت 220 کیلومتربرساعت مقاومت کند.

توپی مرکزی و 30 تیغه این توربین از آلومینیوم ساخته شده و بخش مفصلی که تیغه را به پایه متصل می‌کند فولادی است. پایین‌ترین سرعت‌های باد می‌تواند اکو ویسپر را به حرکت درآورد و علاوه بر این شکل تیغه‌ها باعث می‌شود در مناطقی که تراکم پرندگان بالا است، احتمال زخمی شدن آنها به حداقل برسد.

اولین توربین بادی بدون ملخ دنیا

دانشمندان ایتالیایی نمونه آزمایشی اولین توربین بادی بدون ملخ دنیا به نام "تورنادو لایک" را در شهر فلورانس رونمایی کردند.

دانشمندان ایتالیایی نمونه آزمایشی اولین توربین بادی بدون ملخ دنیا به نام "تورنادو لایک" را در شهر فلورانس رونمایی کردند.

این توربین بادی بدون ملخ که Tornado Like نام دارد در چند ماه آینده در استان توسکانی ایتالیا نصب خواهد شد. این توربین حتی قادر است در مناطقی که سرعت باد در آنها بسیار ضعیف (حتی با سرعت دو متر بر ثانیه) است نیز به خوبی عمل کند.

تورنادو لایک را گروهی از مهندسان ایتالیایی شرکت "وسترن کو" متخصص در تولید فناوریهای نوآورانه ساخته اند و آن را در اجلاس رهبران احزاب سبز اروپا در فلورانس رونمایی کردند.

علاوه بر عملکرد مطلوب تورنادو لایک حتی در بادهای ضعیف یکی دیگر از مزایای این توربین ارتفاع کم آن است. به طوری که ارتفاع یک توربین بادی عادی به طور متوسط بین 20 تا 30 متر است در حالی که ارتفاع "تورنادو" بیش از دو متر نیست و در مدلهای آینده نیز این ارتفاع کمتر خواهد شد.

ارتفاع کم این توربین می تواند به هوا شتاب دهد و در محیط پیرامون خود یک اثر گردبادی ایجاد کند. اثر گردبادی برای حرکت توربین و تولید انرژی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. تولید انرژی این توربین بیش از توربینهای بادی عادی است و در عین حال هزینه تولید انرژی آن 30 درصد کمتر از توربیهای بادی فعلی است.

این توربین شبیه به یک قیف بوده و به این ترتیب هوا می تواند در ستون قیف نفوذ کند و داخل دستگاه این جریان هوا به یک گردباد بسیار قوی تبدیل شود و انرژی الکتریکی تولید کند.

براساس گزارش پرس وب، آزمایشات اولیه این توربین بادی بدون ملخ ظرف چند ماه آینده در فلورانس آغاز خواهد شد و اولین دستگاههای تورنادو لایک برای راه اندازی یک نیروگاه بادی در نیمه اول سال 2010 ساخته می شوند.

اولین ساختمان مجهز به توربین بادی در بحرین

برخی کشورهای نفت‌خیز از پول نفت برای کارهای عجیب و پرهزینه استفاده می‌کنند
سه توربین بادی، 10 تا15 درصد از برق برج تجارت جهانی بحرین را تامین می‌کند

کشورهای نفت‌خیز حاشیه خلیج‌فارس در تلاشند تا از نفت این ثروت تمام‌شدنی برای سرمایه‌گذاری‌های ماندگار و با ارزش بهره ببرند.

در امارات ساخت برج‌های سبز (ماندگار با محیط زیست) رونق گرفته و شرکت‌های ساختمانی از اروپا و آمریکا تکنولوژی‌های پیشرفته برای ساخت تجهیزات فنی و سرمایشی و گرمایشی در این برج‌ها به کار می‌برند. در بحرین اما از جدیدترین روش برای تامین برق دو برج اداری-تجاری استفاده شده است.

توربین بادی که تاکنون به عنوان یک منبع تامین انرژی برق در شهرهای بادخیز جایگزین نیروگاه‌ها بوده با ابتکار معمار برجسته شرکت ساختمانی اتکینز در برج تجارت جهانی در بحرین نصب شده تا به عنوان روش جدید تامین انرژی برق در ساختمان‌های نسل امروز به کار گرفته شده است. این برج با امکانات در قسمتی از ساحل بحرین که سرعت باد در آن بیشتر از مناطق دیگر است، احداث شده است.

پل "باد خورشیدی"

پلها معمولا ساختارهایی هستند که در معرض عوامل طبیعی متعددی از قبیل نور خورشید و بادهای قدرتمند قرار می گیرند و از این رو ساخت پل "باد خورشیدی" می تواند پلی بسیار کاربردی باشد.

چنین پلی می تواند انرژی خورشیدی را از میان شبکه ای از سلولهای خورشیدی که بر روی سطح جاده نصب شده اند جمع آوری کند در حالی که توربینهای بادی که در فضاهای خالی میان ستونهای پل کار گذاشته شده اند از انرژی باد برای تولید الکتریسیته استفاده خواهند کرد.

این طرح که زائیده ذهن سه طراح ایتالیایی است، برای شرکت در رقابت بزرگراه های خورشیدی و پارکهای خورشیدی ارائه شده است، رقابتی که از شرکت کنندگان درخواست کرده بود طرحی را برای مدرن کردن بخشی از بزرگراه فرسوده و مرتفعی که میان دو شهر در ایتالیا قرار دارد، ارائه کنند.

سطح خورشیدی در جاده روی این پل جایگزین آسفالت معمولی آن خواهد شد و جاده ای 20 کیلومتری و خورشیدی را به وجود خواهد آورد که از شبکه ای فشرده و متراکم از سلولهای خورشیدی که از لایه ای از پلاستیک شفاف و مقاوم پوشیده شده، تشکیل شده و می تواند سالانه 11.2 میلیون کیلووات بر ساعت انرژی تولید کند.

طراحان این طرح معتقدند ترکیب کردن 26 توربین بادی در این پل می تواند میزان تولید برق آن را سالانه به 36 میلیون کیلووات بر ساعت برساند، انرژی که برای تامین نیازهای 15 هزار خانه مسکونی کافی خواهد بود.

در کنار جاده خورشیدی به موازات طول پل گلخانه های خورشیدی نیز برپا خواهند شد تا بتوان در آنها محصولات محلی را کشت داده و تولید کرد به این شکل راننده ها می توانند در کنار این گلخانه ها توقف کرده و از میوه های تازه و سبزیجات محلی خریداری کرده و منظره زیبای پل را تماشا کنند. 

بر اساس گزارش گیزمگ، این طرح جایزه دوم رقابت طرح های پارک خورشیدی-بزرگراه های خورشیدی را از آن خود کرده است.

شهرستان خواف

یکی از شهرستان‌های استان خراسان رضوی است و مرکز آن شهر خواف می‌باشد که در ۲۵۰ کیلومتری جنوب غربی مشهد واقع است. سنگان، نشتیفان، قاسم‌آباد و سلامی دیگر شهرهای آن هستند.

این شهرستان با چهار بخش مرکزی، سنگان، جلگه زوزن، و سلامی و جمعیتی بیش از ۱۱۰ هزار نفر، در نوار مرز شرقی ایران قرار دارد و ۱۲۳ کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان دارد.

این شهرستان از شمال به شهرستان رشتخوار، از غرب به شهرستان گناباد، از جنوب به شهرستان قاینات و از شرق به شهرستان تایباد و افغانستان متصل است.

آس بادهای نشتیفان

چرخش این آسیاب‌ها محتاج بادی قوی، مداوم و طولانی 120 روزه سیستان است که مناطق استان‌های خراسان، به ویژه خواف تا نهبندان را دربرمی گیرد. اراضی کوهستانی و ناهموار شمال خراسان (نیشابور قدیم) و جنوب خراسان (قهستان قدیم) را باریکه پست و همواری از هم جدا می‌کند که عرض آن به طور متوسط حدود 100 کیلومتر و ارتفاع آن از سطح دریا بین 700 تا 850 متر است. این عارضه جلگه ای که به مانند گذرگاهی عظیم به طول بیش از 500 کیلومتر است از غرب به کویر نمک و شرق به دامنه‌های غربی رشته کوه هندوکش در افغانستان منتهی می شود. رودهای این سرزمین به خاطر مختصر آب شوری که دارد کال شور نامیده می‌شود و به زمین‌های آن به سبب بی حاصلی و شوره زار بودن در اصطلاح محلی (دق) اطلاق می گردد و عمده‌ترین نعمت‌های آن باد است. این باد در بهار از ارتفاعات پر برف و سرد "کوه بابا" در سلسله جبال هندوکش می وزد و با شتاب بسیار جای هوای گرم و سبک شده کویر نمک را پر می‌کند و در اصطلاح محلی به "باد کوه" معروف است. در واقع شاخه ایست از باد معروف 120 روزه سیستان که از اواسط اردیبهشت شروع شده و تا اوایل پاییز ادامه دارد

این باد با قدرتی بسیار، مداوم و شبانه روزی می وزد و تنها بادی است که می تواند آسیاب‌ها را به سرعتی بسیار به چرخش درآورد. برخی از پژوهشگران معتقدند بادهای 120 روزه سیستان در دوره گرم سال یعنی از 15 خرداد تا 15 مهر به مدت 120 روز می وزد. آس باد بنایی است شکل گرفته از خشت و گل و متشکل از دو واحد ساختمانی شامل سالن اصلی آس باد در طبقه همکف و محفظه محیط چرخ و پره در پشت بام. ورودی طبقه همکف در جهت مخالف وزش باد قرار دارد و در حقیقت اتاقی است که در آن قطعات متحرک آس باد و سنگ‌های بزرگ و مدور قرار دارد و در نقطه ای دیگر از این مکان انبارک گندم و یا غله دیده می شود. بخش فوقانی آسخانه نیز شامل یک تیر عمودی و یک تیر افقی بر روی چرخ و پره می باشد. پره در مناطقی مانند خواف از چوب ساخته می‌شود اما در نهبندان و مناطق گرمسیر از شاخه‌های درخت خرما به عنوان پره استفاده می شود. آسبادها معمولاٌ در کنار هم و متصل به یکدیگر ساخته می شوند که یکی از دلایل آن مقاومت در برابر بادهای 120 روزه است.

آسیاب‌های بادی نشتیفان در انتظار ثبت جهانی

مجموعه آسیاب های بادی نشتیفان در خواف، که در گویش محلی به آنها آس باد گفته می شود، از بزرگترین مجموعه های خشت، گل و چوب بازمانده از دوره صفویه هستند و چرخش این آس باد ها تنها به وزش باد قوی، مداوم و شبانه روزی 120 روزه سیستان بستگی دارد که در مناطق مختلف خراسان، به ویژه از خواف تا نهبندان می وزد و با حرکت دادن پره های چوبی این آس بادها، باعث انتقال نیرو به سنگ و آرد شدن گندم ها می شود

هلند

کشوری است کوچک در شمال غربی اروپا با شانزده میلیون جمعیت که بیشترشان مسیحی پروتستان هستند. پایتخت آن شهر است. هلند بخش اصلی و اروپایی پادشاهی هلند بشمار می‌رود که جزایری را در آمریکای مرکزی نیز شامل می‌شود. هلند از شرق با آلمان همسایه‌است و از جنوب با بلژیک و از غرب نیز از طریق دریا با انگلستان. با وجود اینکه آمستردام پایتخت رسمی کشور هلند است به منظور تمرکززدایی بسیاری از وزارتخانه‌های این کشور در شهر یا پیرامون آن مستقر شده‌اند. بندر روتردام دومین شهر بزرگ هلند است و از نظر مساحت و تعداد اسکله‌هایی که دارد، بزرگترین بندر اروپا نیز به شمار می‌رود. زبان رسمی هلند، هلندی است (به انگلیسی: Dutch ). این زبان شاخه ای از زبانهای ژرمن محسوب می شود و به آلمانی شباهتهایی دارد. برخی واژگان فرانسوی نیز از دوره های تسلط فرانسویان بر این منطقه، در زبان هلندی جذب شده اند. گسترهٔ جغرافیایی زبان هلندی به جز کشور هلند، استانهای شمالی بلژیک را نیز دربر می گیرد. در مستعمرات هلند از جمله در سورینام لهجه های بومی شدهٔ هلندی کاربرد داشته است.

هلند در واقع یک دلتای سرسبز است که رودخانه‌هایی چون راین از میان آن می‌گذرد. از این رو هلند کوه ندارد و ارتفاع بلندترین تپه در جنوب این کشور ۳۲۲ متر بیشتر نیست. خاک هلند بیشتر ماسه‌ای ست. بخشهای وسیعی از سرزمین هلند را کشتزارها و چراگاه‌های سرسبز تشکیل می‌دهند و دریاچه هاو نهرها و جنگلهای طبیعی و مصنوعی در آن به وفور یافت می‌شود. هلند سرزمینی پر باران است با زمستانهای طولانی و تابستانهای کوتاه و ملایم. بادهای تند بخصوص در مناطق ساحلی از ویژگیهای جوی آن است و سیلابهای موسمی تهدیدی همیشگی اما کنترل شده برای این سرزمین کوچک محسوب می‌شوند. مهار آب دریا و رودخانه‌ها همواره یکی از چالش‌های هلند بوده‌است و آنها در این کار و نیز در ایجاد خشکی در دریا بسیار پرتجربه هستند. شهرهای جدیدی چون آلمره وسرزمین آسیاب های بادی
هلند کشوری است که سرزمین لاله ها، آسیاب های بادی و سدها نامیده می شود

میراث گذشته

در کشور ما در طی قرون متمادی تمام ساختمان‌ها با توجه به اقلیم و شرایط محیطی ساخته می‌شده است. آفتاب، باد، رطوبت، سرما و گرما و به طور کلی شرایط آب و هوایی و جغرافیایی،تاثیر مستقیمی در معماری سنتی ایران در مناطق مختلف داشته است.

بارزترین روش تهویه طبیعی ساختمان بادگیر است. بادیگرهایی با اشکال مختلف در بسیاری ازشهرهای مرکزی و جنوبی ایران بر حسب سرعت و جهت باد مطلوب طراحی و اجرا شده‌اند. از نام‌های باستانی و گوناگون آن مانند واتفر، بادهنج، باتخان، خیشود، خیش‌خان، خیشور، ماسوره و هواکپ‌ برمی‌آید که پدیده‌ای بس کهن است.

باد پس از برخورد با سطوح فوقانی به دالان‌هایی هدایت می‌شود که با سطح آب داخل حوض‌خانه برخورد کرده (مثل بادگیر باغ دولت آباد یزد) و فضای داخلی اتاق را خنک می‌کند و در مناطق مرطوبباد فقط از کانال‌های خشک عبور می‌کند (مثل بادگیرهای بنادر جنوبی) و فضای اتاق را تهویه می‌کند.

بادگیر

بادگیرها برج‌هایی هستند که برای تهویه بر بام خانه‌ها ساخته می‌شود. بادگیر را همچنین بالای آب انبارها و دهانهٔ معدن‌ها برای تهویه می‌سازند. در خانه‌ها هوای خنک از بادگیر، که نوع ابتدایی تهویهٔ مطبوع به شمار می‌رود، به اتاق‌های طبقهٔ همکف یا زیرزمین‌ها فرستاده می‌شود. بادگیر از عناصر و سمبل‌های معماری ایرانی هستند ولی امروزه در بسیاری از کشورهای خاورمیانه استفاده می شود بادگیر معمولاً چهارگوش است و در دیوارهای چهارگانهٔ آن چند سوراخ تعبیه شده‌است. درون بادگیر با تیغه‌ها و جدارهایی که از خشت یا چوب و خشت ساخته شده‌است، به چند بخش تقسیم می‌شود. وند.

اولین بادگیرها در کرمان و یزد خودنمایی کردند. سیستم کاری بادگیرها به این نحو می‌باشد که هوای جاری بیرون از خانه را به داخل خود می‌کشند و با تشت‌های آبی که درون آن‌ها تعبیه شده، هوا را خنک و سبک می‌کنند و به داخل خانه هدایت می‌کنند. بادگیر اعظم بازار برزگ کرمان، بادگیر دولت آباد یزد، بادگیر چپقی سیرجان و بادگیرهای بندرعباس

بادگیر باغ دولت آباد در یزد

بادگیر از مظاهر و سمبلهای تمدن ایرانی است دقیقا معلوم نیست اولین بادگیر در کدام شهر ایران ساخته شده ولی سفرنامه نویسان قرون وسطی بیشتر از بادگیرهای شهرهای کویری و گرم و خشک مانند یزد و گناباد و طبس، کرمان، بم و زاهدان نام برده‌اند کاریز و بادگیر و خانه‌های گنبدی بدون تردید از نمادهای تمدن ایرانی است هر سه کلمه بصورت معرب به زبان عربی نیز راه یافته قنات - بادجیر و بادکیر و قبه و قبعه معرب‌های فارسی کلمات فوق هستند. س، لارستان، قشم و چابهار از دیدنی‌ترین بادگیرهای ایران هستند

شهر تاریخی یزد به شهر بادگیرها معروف است و به تحقیق، نسبت به سایر شهرهای مرکزی ایران دارای بیشترین تعداد بادگیر است. در این شهر، مرتفع‌ترین بادگیر جهان یعنی بادگیر باغ دولت آباد به ارتفاع ۳۳٫۸ متر وجود دارد. بادگیرهای شهر کرمان و کاشان نیز از بادگیرهای دیدنی ایران محسوب می‌شوند

انواع بادگیرها

بادگیرها معمولاً یک طرفه، چهار طرفه و یا هشت طرفه می‌باشند. در شهر یزد تمامی بادگیرها مرتفع و چهار طرفه یا هشت طرفه هستند. ولی برعکس در شهر میبد که در ۵۰ کیلومتری غرب شهر یزد است، بادگیرها کوتاه و یک طرفه هستند. این امر بدین خاطر است که در میبد، بادهای کویری، توام با گرد و غبار از سمت کویر می‌وزد و اهالی مجبورند که بادگیرهای خود را پشت به این باد و در جهت باد مطلوب بسازند. ولی در یزد، چون بین دو رشته کوه قرار گرفته، بادهای کویری کمتر جریان دارد و می‌توان بادگیرهای مرتفع چند طرفه احداث نمود.

استفاده از بادگیرها به طور عمومی در دو نوع از ابنیه رواج دارد: آب انبارها و خانه ها.

الف)آب انبارها:

در آب انبارهای شهری با توجه به در نظر گرفتن جهت وزش باد مناسب از تعدادی بادگیر که تعداد آنها تا هفت عدد در نوسان است ،استفاده می شود . که در این حالت هر بادگیر با بادگیر مقابل خود به صورت کششی و مکشی کار می کنند.(تصویر ۲ ) در آب انبارهای صحرایی به طور معمول یک بادگیر یک طرفه یا دو طرفه استفاده می شود.محل قرار گیری این بادگیرها در دور تا دور آب انبار و جهت آنها رو به باد مناسب می باشد

ب) خانه ها:

در مقوله خانه ها و محل قرارگیری بادگیرها به بررسی بادگیرهای خانه های شهر یزد می پردازیم. به طور عمومی بادگیرها محل قرارگیری بادگیرها با توجه به موقعیت تابستان نشین تعیین می شود و به همین دلیل اکثر بادگیرهای شهر یزد در ضلع جنوبی ساختمانها و بر روی ایوان تابستان نشین قرار دارد.
البته موارد استثنایی چون خانه امامزاده ای یزد را می توان یافت که با توجه به قرارگیری تابستان نشین و زمستان نشین در طبقات باد گیر در ضلع شمالی خانه قرار دارد.اکثر این بادگیرها بادگیرهای چهار طرفه بلند می باشند.

نحوه عملکرد و نکاتی چند در طراحی بادگیرها:

در باره نوع عملکرد بادگیرها در حقیقت دو نوع عملکرد اساسی وجود د+

ارد:الف - عمل بر اساس اصل کشش دهانه های رو به باد و مکش دهانه های پشت به باد. ب- عمل بر اساس اختلاف دما

الف - عمل بر اساس اصل کشش دهانه های رو به باد و مکش دهانه های پشت به باد:

مرحوم پیرنیا درکتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران طرز کار بادگیر را بدین گونه توضیح می دهد:

(( طرز کار بادگیر اصولا بر این پایه نهاده شده است که از وزش باد برای کشاندن هوای خوش به درون ساختمان و از عکس العمل نیروی آن یعنی مکش برای راندن هوای گرم و آلوده استفاده می شود.شاید این توضیح لازم نباشد که چون باد به مانع یا دیواره پره های درونی بادگیر برخورد ناچار به فرود آمدن می شود، ولی عرض این نکته لازم است که شکافهای دیگر بادگیر که پشت به جهت وزش باد دارند ، هوای آلوده وگرم را به دست باد می سپارند و کار هواکش و دستگاه مکنده را انجام می دهند.))

این نوع عملکرد بادگیر در حقیقت با توجه به این اصل صورت می گیرد که هنگامی گه باد به بدنه ای برخورد می کند ، با توجه به تراکم بیشتر هوا در وجهی که مقابل باد قرار دارد ، در این وجه فشار مثبت ایجاد شده و در وجه دیگر فشار منفی خواهیم داشت.بنابراین در صورت ایجاد بازشو در طرفین حرکت باد از فشار مثبت به فشار منفی را شاهد خواهیم بود.در بادگیرها نیز با توجه به همین اصل دهانه رو به باد هوا را به درون خود می کشد و به داخل ایوان می برد و هوای داخل ایوان با توجه به فشار منفی ایجاد شده در دهانه پشت به باد به بیرون کشیده می شود

در برخی از مواقع با عبور دادن باد بادگیر از روی آب وسردخانه ها و با توجه به تبخیر سطحی، رطوبت لا زم را نیز تامین می نمایند. در مناطقی مانند مصر و هندوستان این عمل با قرار دادن کوزه پر از آب در مقابل مسیر باد صورت می گیرد.

ب- عمل بر اساس اختلاف دما:

اما به نظر میرسد آنچه که کمتر مورد توجه اهل فن در این زمینه می باشد.کار کردن بادگیر بر اساس اختلاف دمایی است.در حقیقت هنگامی که وزش بادی به صورت محسوس وجود ندارد بادگیر بر اساس همین اصل عمل می کند.
در روز با توجه به آفتاب خوردن وجه جنوبی بادگیر هوای موجود در وجه جنوبی بادگیر گرم می شود و به بالا می رود.این هوا به وسیله هوای داخل ایوان که به بالا کشیده می شود،جبران می گردد و در حقیقت نوعی خلا نسبی داخل ایوان ایجاد می گردد که هوای خنک داخل حیاط را به درون خود می کشد.به همین ترتیب هوای موجود در دهانه شمالی نیز به پایین کشیده می شود.

در شب هوای بیرون سرد می شود، و به سمت پایین حرکت می نماید .این هوا در اثر حرارت ذخیره شده در دیواره ها گرم شده و به بالا می رود و این چرخه تا هنگامی که دمای دیوارها و هوای بیرون یکی شود ادامه می یابد. ولی به طور معمول پیش از رسیدن به این وضعیت شب تمام شده و دوباره بادگیر به نحوی که در بالا توضیح داده شد،عمل می کند.

به طور کلی در اکثر مواقع بادگیرها در حالتی بین حالاتی که توضیح داده شد عمل می کنند . یعنی هم بر اساس مکش و کشش و هم بر اثر تفاوت دمایی

فصل سوم

نتیجه گیری

با توجه به رشد روز افزون جمعیت و کاهش سوختهای فسیلی و همچنین بالا رفتن میزان آلایندهای موجود در هوا استفاده از سوختهای ارزان و سالم ضروری است و انرژی باد به عنوان انرژی تجدید پذیر در تمامی دوران زندگی انسان می تواند به عنوان یک سوخت مورد استفاده قرار گیرد .

تاج محل

“معماران کاشانی بزرگترین کیمیاگران تاریخند زیرا از خاک طلا ساخته اند.”[۱]

به راستی که این جمله درباره بقیه معماران ایرانی نیز صدق می کند.

متأسفانه در بین هنرمندان  ایرانی معماران  بیش از هر گروه دیگری مورد بی توجهی قرار گرفته اند. بناهای دارای  ارزش معماری و تاریخی در کشور ما با نام فرمانروا، امیر، وزیر یا سفارش دهنده آن معروف هستند. بنا کننده شاهکارهایی که نه تنها برای ایرانیان شتاخته شده  بوده بلکه آوازه آنها به خارج از این مرز و بوم نیز رسیده بی نام و نشان هستند. در سفرنامه ها، کتابهای خطی و آثار قدیمی نیز به  ندرت  نامی از معماران مشاهده می شود و از زندگی اعتقادات،  آثار و روش کار  آنها تقریباً هیچ اطلاعی در دست نیست و هیچ دست نوشته یا نقشه ای از آنها مشاهده نشده است.

ایران شناسان  غربی همچون پوپ، گدار، ویلبر،  سیرو، کونل، و … که معرفی معماری ایرانی عملاً توسط آنها آغاز گردیده با کندوکاو  بسیار در لابه لای  نقش  و نگارهای گچی و طرحهای کاشی  و سنگ نوشته  و تزئینات چوبی فقط  به نام معمار و تاریخ ساخت بنا دست یافته اند “عمل حقیر فقیر …” و باستان شناسان و محققین  ایرانی همچون یحیی ذکاء،  نصرت الله مشکوتی، محمد علی  مخلصی،  ایرج افشار  و …  به تکمیل  آن  تحقیقات  پرداخته اند ولی  هنوز  معمار  بناهایی  چون  کاخ عالی قاپو، مسجد وکیل، گنبد قابوس، مسجد کبود، پل خواجو و … برای همگان ناشناخته هستند.

از این رو  برای  زنده  نگهداشتن  نام  افرادی که در این مرز و بوم بدون ادعا و بی سرو صدا زندگی کردند و تمام  عمر با فروتنی برای ساختن سرزمین  خود “ایران”  تلاش نمودند به معرفی نام و آثار آنها پرداخته ایم هر چند اطلاعات ما درباره آنها بیش از چند عبارت نیست.

قابل ذکر است که دو مقاله یکی اثر دونالد ویلبر و دیگری یحیی ذکاء به نام معماران- استادکاران دوره اسلامی برای انجام این تحقیق  بهترین راهنما و  راهگشا بوده اند در اولی  تعداد ۱۰۷ و در دومی ۲۳۴ معمار  و استادکار  معرفی گردیده اند که در بسیاری از اسامی  ذکر  شده مشترکند تعدادی  از آنها  نیز اسلامی هستند  ولی ایرانی نیستند از جمله  استاد مصطفی بغدادی، استاد عبیدبن المصری و استاد ابونصر محمدبن احمد بناء التزمذی و غیره.

با توجه به اینکه دانسته های ما از معماران  منحصر است به بنای ساخته شده توسط آنها پس معیار شناسایی،  بنای ساخته شده قرار گرفت. به غیر از اسامی فوق که به عنوان معمار ایرانی محسوب نگردیده اند و استادکاران نجار و سنگ تراش و غیره در مجموع حدود ۳۰۰ معمار با آثارشان معرفی شدند. ( دسترسی به آثار بقیه تا این مقطع ممکن نشد. )

در پی شناسایی  این هنرمندان که حاصل  آن کتابی تحت  عنوان “معماران ایران” گردید به اسامی بناهایی برخوردیم که بدست معماران  ایرانی ساخته شده اند ولی در خارج  از مرزهای فعلی ایران  قرار دارند. با توجه به مرزهای ایران در دوران های مختلف تاریخی بخشی از آنها که در  حال حاضر جزء ایران نیستند در زمان احداث در محدوده ایران قرار داشتند.

در بین سلسله هایی که به ایران حکومت می کردند پایتخت صفاریان در زرنگ، سامانیان در بخارا، دوره ای  از آل بویه در بغداد، غزنویان در غزنه، خوارزمشاهیان درخوارزم و تیموریان در سمرقند و هرات بوده است (درنقشه موجود محدوده و مرز ایران در دوره های مختلف تاریخ نشان داده شده است) پایتخت های حکومت های بعد از تیموریان  یعنی صفویان، افشاریان، زندیان و قاجار بترتیب در تبریز، قزوین، اصفهان، مشهد، شیراز و تهران بوده ولی بخش قابل توجهی از آذربایجان و ارمنستان از جمله  از ایروان، نخجوان، اردوباد، گرجستان، باکو، دربند،  شروان، کشور افغانستان و … قبل از عهدنامه گلستان، ترکمانچای و معاهده پاریس جزو شهرهای  ایران محسوب می گردیدند و پس از آن (۱۲۲۸-۱۲۷۳ ﻫ . ق) از ایران منتزع گردیدند.

بنابراین بناهایی که در شهرهای فوق شناسایی گردیدند بنایی در ایران بودند که  بدست معماران ایرانی بنا شده بودند  مانند مقبره امیر تیمور در سرقند که توسط محمدبن محمود اصفهانی ساخته شده است.

برخی دیگر از آثار توسط معمارانی ساخته شده اند که در زمان حمله مغول بالاجبار و همگام با سایر هنرمندان و فلاسفه و استادکاران به کشورهای همسایه مهاجرت نمودند  مانند بدرالدین تبریزی که مقبره مولانا جلال الدین رومی در شهر قونیه را ساخته است و متعلق به سال ۶۷۳ ﻫ . ق مصادف با ۶۵۳  ﻫ . ش  است.

نمونه دیگری از معماران اسیرعلی یا عجم علی تبریزی است که در جنگ چالدران اسیر سپاه عثمانی گردید و در اسارت توانایی های خود را عرضه  نمود  و معمار دربار  شد و روایت  است که معروف ترین  معمار عثمانی  یعنی  سینان یا صنعانشاگرد وی بوده است.

موارد دیگری موجود است که پادشاه  یا فرمانروا  با  توجه به اعتقادات مذهبی خصوصاً مذهب تشیع و در دوره  صفویه و قاجاریه اقدام به اعزام معماران  معروف  خود برای ساخت و یا مرمت بقاع متبرکه به بغداد و کاظمین و نجف و کربلا و  غیره نمودند که از آن جمله می توان ابوالحسن معمار کاشانی و استاد رستم معمار بروجردی را نام برد که آثار آنها در بقعه حضرت ابوالفضل در عراق  موجود است و نیز استاد معمار صادقی معمار شیرازی که سازنده کاخ عفیف آباد و نارنجستان  قوام در شیراز  بوده و در دوره قاجاریه به کربلا اعزام گردید.

و نیز  استاد سلطان  حسین قمی را  می توان نام برد که  معمار آستانه  امام موسی کاظم  و امام محمد جواد  در عراق به امر پادشاهان صفوی  است. و در یک  مورد  از معمار ایرانی  توسط  فرمانروایی از سرزمین دیگری برای احداث  بنایی منحصر به فرد دعوت  به عمل آمد  و آن  بنا  تاج محل است که شاه  جهان  پادشاه گورکانی  هند  بنا  به درخواست زوجه خود از عیسی شیرازی برای ساخت  آرامگاه  وی دعوت به عمل آورد. در ادامه به معرفی مختصر این بناها می پردازیم :

یک : تاج محل

معروف ترین بنای ساخته شده توسط معمار ایرانی  در خارج از مرز  فعلی تاج محل در آگرای هند است. این بنا که آرامگاه ارجمند بانو همسر پنجمین پادشاه گورکانی هند می باشد توسط عیسی شیرازی ساخته شده است.

ارجمند بانو بیگم  یا  ممتاز  محل ( شیرازی  الاصل ) همسر شاه جهان که بسیار مورد  علاقه وی  بود هنگام آخرین  وضع حمل خود که نهایتاً  منجر به مرگ وی گردید از همسرش  دو درخواست  نمود یکی آنکه با توجه  به داشتن ۴ فرزند پسر و ۴ دختر پادشاه چنان نکند که فرزند دیگری از نسل دیگری پیدا شود تا در بین فرزندان اختلاف پیش آید و دیگری ساخت بنایی به عنوان آرامگاه وی بود که  هر دو مورد  پذیرش و اجرا  قرار گرفت.  خواسته  ارجمند  بانو در مورد اول  به نتیجه نرسید زیرا اورنگ زیب  پسر سوم  او با دارا  شکوه پسر اولش که انسان ادیب و اندیشمندی بود از در مخالفت برآمد وی را کشت، پدر را به زندان افکند و حکومت را بدست آورد ولی خواسته  دوم  او عملی شد.

شاه  جهان عیسی شیرازی را به عنوان معمار و طراح انتخاب نمود. وی یک خوشنویس از بغداد، یک قلمزن از بخارا، یک خبره در امر ساختمان قسطنطنیه، یک سازنده منار یا برج از سمرقند و یک معمار از قندهار با بیست هزار کارگر استخدام نمود که همه زیر نظر وی کار می کردند و حاصل آن  یکی از معروف ترین  بناهای جهان  یعنی تاج محل است که در وسط باغ زیبایی با طرح باغسازی ایرانی و چهارباغ ساخته شد.

دو : بنای امیر ( مقبره تیمور ) در سمرقند ۸۰۷  ﻫ . ق  ( ۷۸۳ ﻫ . ش )

در شاهراه شازند سمرقند، یکی از عجیب ترین گورستانهای عالم ساخته شده است. چند نفر از اعضای خانواده “فاتح عالم” در این مکان بخاک سپرده شده اند، خود او کمی دورتر در  بزرگترین این مقابر، در مقبره معروف “گور امیر” که بین سالهای ( ۱۵۰۹- ۱۵۰۴ میلادی ) بنا گردیده، دفن شده است.

این مقبره دارای یک برج با پایه هشت ضلعی و گردنی ) Tambur ( استوانه شکل است. برج آن تا اندازه ای خیمه مانند است و ترک های باشکوهی در آن ایجاد گردیده که با برآمدگی های مقرنس پوشانده شده، بصورت صلیب درآمده است.

ایجاد هشت گوشه بوسیله گوشوار) Trompenninichen (  پیش آمده صورت هلالی نوک دار آن بر روی پایه شانزده گوشه ای که بر روی زیربنا قرار گرفته، ساخته شده و در زیر آن دخمه ای Krypta)  ( با طاق مسطح قرار دارد.

بدون شک این بنا با نمای مجلل داخل و خارجش جزو برجسته ترین کارهای معماری اسلامی محسوب می شود[۲].

سه : مقبره شوجوک بیکایا چیوک بیکا خواهر امیر تیمور در سمرقند شاه زند ) Chujuk Bikea (

معماران این بنا استاد زین الدین و استاد شمس الدین و سال ساخت بنا ۷۷۳ ﻫ . ق مصادف با ۷۴۹ ﻫ . ش است۱ ۰

چهار : مدرسه شیردار سمرقند[۳]

در اطراف میدان ریگستان یا رجستان سمرقند سه بنای قابل توجه قرار دارد که یکی مدرسه الغ بیگ دومی مدرسه طلادار و سومی مدرسه شیردار  است. این مدرسه  که بدست  معمار عبدالجبار در سال۷۰۸ ﻫ . ش ساخته شده است در واقع  اقتباسی است از مدرسه الغ بیگ.

پنج : مسجد خواجه احمد یساوی در ترکستان

شهر  ترکستان به  دلیل مجموعه  بناهای  آن که  در سال ۱۳۹۷ میلادی  برای  یکی از روحانیون  قرن  دوازدهم  بنام  ”خواجه احمد یساوی” ساخته شده و بطرز قابل توجهی حفظ گردیده شهرت دارد. این مجموعه از یک مسجد، مقبره، خانقاه و یک کتابخانه تشکیل شده است. این بنا تشکیل مجموعه ای  را می دهد که بطرز حیرت انگیزی منسجم بوده دارای تزئینات کاشیکاری و آجرهای لعابدار است[۴]. معمار این بنا خواجه یا حاجی حسین شیرازی و سال ساخت آن ۷۹۹ ﻫ . ق مصادف با ۷۷۵ ﻫ . ش است[۵].

شش : مقبره سلطان سنجر در مرو

معمار آن محمدبن عزیز و سال ساخت آن ۵۲۲ ﻫ . ق مصادف با ۵۰۶ ﻫ . ش است[۶].

هفت : مناره دولت آباد

در مقاله دونالد ویلبر نام سه معمار برای مناره دولت آباد آمده است. مناره دولت آباد در نزدیکی بلخ افغانستان است. شهر بلخ (باکتریا) از لحاظ بناهای باقیمانده یکی از فقیرترین شهرهاست و تنها دو اثر از دوره تیموری یکی حرم خواجه عکاش و دیگری حرم خواجه ابونصر پارسا که دارای تزئینات عالی است در این شهر برپاست. مناره دولت آباد در نزدیکی شهر بلخ قرار دارد.[۷]

محمدبن قاسم ۴۸۶ ﻫ . ق (۴۷۰ﻫ . ش)، علی محمدبن علی ۵۰۲ ﻫ . ق (۴۸۶ ﻫ . ش) و عبدالله بن الرحمن النجار ۵۰۲ ﻫ . ق (۴۸۶ ﻫ . ش ) معماران این بنا هستند.

هشت : با شیل قبه ( قبه کبود )

با شیل قبه یا قبه کبود مقبره مولانا جلال الدین رومی در قونیه ترکیه است که در سال ۶۵۲ ﻫ . ش بدست استاد بدرالدین ساخته شده است.[۸]

نه : مدرسه سیرجالی در قونیه

در کتاب معماری و تزئینات اسلامی اثر درک هیل و اولگ گرابر آمده است که مدرسه سیر کالی ( قونیه ) (سال ساخت ۱۲۴۲) که یک بنای سلطنتی است از آن لحاظ جالب است که یکی از سازندگان آن اهل توس در شرق ایران بود و طرحهای آن بایران مرتبط بوده است. نام معمار این بنا محمدبن محمدبن عثمان البناءالطوسی و سال ساخت آن ۶۲۱ ﻫ . ش است[۹] .

ده : مسجد قلعه دیوریگی

دیوریگی  شهری در ترکیه است که در شمال مالاتیا و شرق سیواس  قرار دارد در این شهر آثار زیبایی از دوران سلجوقی وجود دارد که مسجد قلعه دیوریگی یکی از آنها است.

این مسجد با سالن های دراز و مستطیل شکل، مسجد جامع شهر دیوریجی (دیوریگی) است که طی سالهای (۹-۱۲۲۸م) احداث گردید. این مسجد با مناره های بازسازی شده اش و مهمانخانه متصل به آن نوعی احساس نوع دوستی و جوانمردی را القا می کند. بر فراز  بارگاه ﻣﺆسسان آن گنبدی مخروطی شکل تعبیه شده است. شهرت این مسجد به خاطر کثرت استفاده از سنگهای حجاری شده غیرمعمول و نیز به خاطر طاق قوس های سنگی راه راه و رنگارنگی است که در فضای بین دو ستون واقع شده اند[۱۰].

فضای تاریک و بی روزن داخل مسجد با طاق های قوس دار و کمانی شکل که بر پایه ردیفی از ستون های سنگی رو به قبله استوارند  تجمل و زیبایی  فضای  محراب را دو چندان می کنند.  تزئینات گل و گیاهی که خیلی با احساس در فضای این محراب سنگی انجام شده است به مانند گچ بری های سبک با روک به کار رفته در گنبد علویان همدان است که از بناهای به جای مانده از اواخر دوره سلجوقی است.

معمار این بنا حسن بن پیروز المراغی و سال ساخت آن ۵۷۶ ﻫ . ق مصادف با ۵۵۸ ﻫ . ش  است.

انجام شده است به مانند گچ بری های سبک با روک به کار رفته در گنبد علویان همدان بوده که از بناهای به جای مانده از اواخر دوره سلجوقی است.

معمار این بنا حسن بن پیروز المراغی و سال ساخت آن ۵۷۶ ﻫ.ق. مصادف با ۵۵۸ ﻫ.ش. است.

یازده : مناره جام یا جم افغانستان

کشف پایتخت غوریان توسط- آ- ماریک در سال ۱۹۵۷ یکی از رویدادهای مهم بوده است. این شهر که در دره ای دور افتاده در افغانستان واقع شده مرکب از خرابه های بسیار است و مناره ای ۶۰ متری در آن وجود دارد که طبق کتیبه آن در فاصله سالهای ۱۱۵۳-۱۲۰۳ میلادی  ساخته شده است. گرچه هنوز  کارکرد  دقیق این مناره و هدف از ساختمان آن مورد مطالعه قرار نگرفته از فحوای کتیبه ها و آیات قرآنی چنین بر می آید که این بنا و مناره نوعی بنای یادبود بوده است. مانند مناره قطب الدین در دهلی و احتمالاً بیشتر برجهای مرتفع شرق ایران را می توان بنای یادبود دانست[۱۱] .

معمار این بنا علی و سال ساخت آن ۵۵۸ ﻫ . ق مصادف با ۵۴۰  ﻫ . ش است.

دوازده : مزار همایون ( ۹۷۰-۹۷۸ ﻫ . ق )

نام معمار : میرک میرغیاث الدین [۱۲]

نام معمار : سید محمد فرزند میرک میر غیاث الدین ۲

مزار همایون، پدر اکبر گورکانی، نخستین مزار شکوهمند در این دوران بود که با طرح هشت بهشت در میان باغی با طرح چهارباغ در دهلی بر پا شد. در کتاب معماری هند، در دوره گورکانیان اشاره شده است که معماران این بنا، سید محمد و پدر او، میرک سید غیاث بوده اند. آنان برای سلطان حسین بایقرا در هرات که آخرین پایتخت تیموریان بود و برای بابر در هند و در دوره تبعید همایون، برای حاکم ازبک در بخارا کار می کردند. سید محمد پس از مدتی به هند بازگشت و ساختن مزار همایون بین سالهای ۹۷۰ تا ۹۷۸ ﻫ . ق به او واگذار شد.

در دوره اکبر گورکانی تجربیات جدیدی از تلفیق عناصر معماری صورت گرفت.

به غیر از بناهای فوق مسجد دباغ خانه در آنقره ( آنکارا ) ( معمار عبدالقادر اصفهانی )

مدرسه شاه مشهد ( باد غیس ) در غور افغانستان ( محمد معمار )

کوشک نو غزنویان در غزنه ( معمار عبدالملک نقاش )

مقبره شروان ( معمار علی نیشابوری )

مناره  مسجد محمد باکو ( معمار رئیس محمدبن ابوبکر )

عمارت حاجی شیخله در شروان ( معمار استاد عارف )

گرمابه شروانشاهان ( معمار استاد گشتاسف )

خانقاه هرات ( معمار خواجه حافظ تبریزی )

دیری باباتربه سی ( معمار ابن حاجی احمد )

عمارت شاه بالو ( معمار بهرام بن علی ) و ( معمار پاشا جمشید )

نیز توسط معماران ایرانی و خارج از مرزهای امروز ایران ساخته شده که تا این مقطع مورد شناسایی قرار گرفته اند.

جدول پایتخت های ایران در دوران اسلامی

نام سلسله	مرکز حکومت	آغاز هجری شمسی	پایان هجری شمسی
امویان	دمشق	۴۰	۱۲۸
عباسیان	بغداد	۱۲۸	۶۳۶
علویان- طبرستان	طبرستان	۲۴۲	۳۰۶
طاهریان	خراسان	۲۰۰	۲۵۱
صفاریان	زرنگ	۲۴۷	۳۹۳
سامانیان	بخارا	۲۷۱	۳۷۷
زیاریان	جرجان	۳۰۶	۴۲۲
آل بویه	بغداد- فارس- خوزستان- کرمان	۳۱۰	۴۳۵
غزنویان	غزنه	۳۴۰	۵۶۵
غوریان	افغانستان	۵۲۷	۵۹۴
سلاجقه	ترکیه	۴۵۶	۶۸۸
اتابکان	آذربایجان	۵۲۵	۶۰۷
آل کرت	افغانستان و خراسان	۶۲۴	۷۶۰
اتابکان	فارس	۵۲۷	۶۶۳
قراختانیان	کرمان	۶۰۰	۶۸۲
سلجوقیان	اصفهان	۴۱۶	۵۷۲
اسماعیلیان	قلعه الموت	۴۸۳	۶۵۳
سربداران	خراسان- سبزوار	۷۱۴	۷۶۴
خوارزمشاهیان	خوارزم	۴۷۵	۶۰۹
ایلخانیان	مراغه- تبریز- سلطانیه	۶۴۳	۷۳۳
مظفریان	کرمان- فارس- کردستان	۷۱۳	۷۸۹
تیموریان	سمرقند- هرات	۷۴۸	۸۸۴

ادامه جدول پایتخت های

نام سلسله	مرکز حکومت	آغاز هجری شمسی	پایان هجری شمسی
صفویان	تبریز- قزوین- اصفهان	۸۷۸	۱۱۱۴
افشاریان	مشهد	۱۱۱۴	۱۱۸۲
زندیان	شیراز	۱۱۲۸	۱۱۷۳
قاجاریان	تهران	۱۱۶۴	۱۳۰۳
پهلوی	تهران	۱۳۰۴	۱۳۵۷
جمهوری اسلامی	تهران	۱۳۵۷	—

۱)  مأخذ : پایتخت های ایران “محمد یوسف کیانی”

۲)  مأخذ : محمد صادق نظمی افشار

توضیح : حمله مغول در سال ۶۱۷ ﻫ . ق مصادف با ۵۹۸ ﻫ . ش صورت گرفت.

---

[۱] نشریه اثر شماره ۲۸، مقاله استاد علی مریم کاشانی ( سیف الله امینیان )

[۲] هنر اسلامی ( ارنست کونل )

۱هنر در آسیای مرکزی.

۲معماری و تزئینات اسلامی.

۳مقاله یحیی ذکاء.

۱مقاله دونالد ویلبر.

۱مقاله یحیی ذکاء.

۱مقاله یحیی ذکاء.

۱مقاله یحیی ذکاء

۲ فصلنامه هنر شماره ۳۳ مقاله مساجد آناتولیا ومیراث عثمانی

۱مقاله دونالدویلبر

۲ مأخذ : تداوم طراحی باغ ایرانی در تاج محل ” حسین سلطان زاده “

تاثیرات صوت و ارتعاش بر ساختمان

تاثیرات صوت و ارتعاش بر ساختمان

پیشگفتار

ساختمانها در طول عمر مفید خود همواره در معرض عوامل فرساینده متعدد قرار دارند . بعضی از این عوامل از فبیل اثرات آب و هوا ، گرما

و سرما ، حرارت و رطوبت ، ناشی از عوارض طبیعی اند و بعضی دیگر مانند طراحی ، مصالح و کیفیت اجرا ناشی از عوامل مصنوعند . باید

ساختمانها را به عنوان بخش عظیمی از سرمایه ملی از خطرات این عوامل مخرب محفوظ و مصنون داشت .

از جمله عواملی که کمتر ملموس بوده و به همین سبب در مورد آن کمتر بحث و بررسی شده ، صوت وا رتعاش و اثرات آن بر ساختمان و

ساکنان آن بوده است . عامل مزبور اثرات مستمر و در عین حال نامحسوسی بر ساختمان و ساکنان آن می گذارد ، لذا بررسی اثرات و ابعاد

آن می تواند مفید و موثر واقع گردد .

تعریف و محدوده بررسی

منظور از "صوت " در این گزارش صداهایی است که از حد عمومی تحمل انسانها خارج است و در مقیاس بالا به صورت ارتعاشات حتی می تواند به

ساختمانها نیز لطمه وارد آورد . اثر چنین اصواتی بر انسان اگر از حدود خاصی تجاوز کند ، به اختلالات روانی یا ایراد صدمه به سیستم شنوایی منجر

می گردد . بنابر تعریف عمومی ، صوت عکس العمل فیزیکی ناشی از ارتعاش ( یا حرکت متواتر دینامیک ) جسمی است که از طریق انتقال موج در یک

ماده سیال صورت می گیرد . بنابراین دو عامل اولیه در ایجاد صوت نقش اصلی دارند : اول ارتعاش ، دوم وجود ماده ای سیال که از طریق أن طول موج

مذکور منتقل گردد . بنابراین اگر در جایی ، هوا نباشد و خلا وجود داشته باشد ، صدا نیز یافت نمی شود . امواج صدا ، مانند سایر امواج ، بر اساس مقدار

نوسانهای حاصل از منابع خود ، در هر ثانیه پخش می شوند . این مقدار که بسامد یا تواتر ( فرکانس ) نام دارد با واحد هرتز سنجیده می شود . بنابراین

موجی که بسامد آن مثلا " ٥٠ هرتز است در هر ثانیه ٥٠ نوسان کامل دارد . برای درک بهتر مطالب باید گفت این میزان بر ابر با بسامد موج

الکترومغناطیسی برق مصرفی شهرها در بیشتر کشورهای جهان و در ایران است .

تفاوت " صوت " و " صدا "

اهمیت درجه بندی مذکور در این است که انسان می تواند گروه های خاصی از این امواج را مستقیما " از طریق حس شنوایی خود دریافت کنند . با این

تعاریف نک ته دیگری نیز روشن می گردد و أن این است که بین اصطلاحات " صوت " و " صدا " تفاوت وجود دارد . صدا امواجی است با دامنه بین

٢٠ هرتز تا ٢٠ هزار هرتز و از طریق گوش انسان قابل دریافت است . در صورتی که صوت کمیتی است فیزیکی که به طول موجهایی با شدت بیشتر و

کمتر از این مقدار نیز اطلاق می شود . مثلا گروهی از امواج که از طریق حس لامسه دریافت می شود و ناشی از نوسانات موجود در جامداتی است که بر

روی آنها مستقر هستیم ، لرزه نام دارد . بسیاری از امواج موجد لرزه علاوه بر تاثیر مستقیمی که بر حواس ما بجای می گذارند ، در درجات بالاتر خود

آثاری غیر مستقیم نظیر حالت تهوع و کوفتگی یا افت کارایی در انسان بوجود می آورند ، بدون اینکه احساس واضحی از لرزش در بدن درک نماییم . با

توضیحات فوق می توان اثرات صوت را بر ساختمان و ساکنان آن بهتر درک نمود در مورد آن به تحقیق پرداخت . در ا ینجا لازم است ذکر شود که

علمی که به بررسی مسائل ناشی از صوت در فضا و در ساختمان می پردازد آگوستیک نام دارد . گر چه در این مقاله ، به بررسی اثرات صوت بر روی

فیزک ساختمان می پردازیم ، بدیهی است هدف نهایی ساخت و ساز ایجاد آرامش و محیط مطلوب برای ساکنان و بطور کلی محیط زیست ایشان است__

صداهایی که ممکن است در داخل یک فضا وجود داشته باشند دو نوعند : خواسته و ناخواسته . به این ترتیب ، علاوه بر أنچه در مبحث حد تحمل

اصوات گفته شد در شرایط عادی نیز بعضی از صداها را با توجه به موقعیت زمانی در شبانهروز و شرایط روحی و ج سمی افراد ، می توان به خواسته و نا

خواستهخ تقسیم نمود . برای مثال صداهایی که در طول روز ممکن است قابل تحمل باشد در مدت شب ، که معمولا " موقع استراحت است ، نا مطلوب

محسوب گردد . بنابراین در طراحی فضاهای ساختمانی باید نسبت به ایجاد تفاوت از نظر عایق بندی صدا بین فضاهای مخصوص خواب ، مطالعه و کار

توجه نمود .

اصوات هوا برد و اصوات پیکره ای

برای اینکه یک صدای خارجی مثل اصوات ناشی از ترافیک یا صدای یک ژنراتور برق اضطراری ، بتواند وارد فضایی بسته شود ، شرط لازم اینست که

حداقل یکی از جداره های فضای مورد نظر به ارت عاش درآید تا این ارتعاش ، به نوبه خود هوای داخلی فضا را به نوسان درآورد . سوال اینست که ارتعاش

جدار مورد بحث به چه صورتی ایجاد شده است ؟ چنانچه موجی در فضا منتشر شود ( مثل صدای ترافیک ) و مستقیما" جدار مورد بحث ( مثل پنجره

مشرف به یک خیابان یک اتاق خواب ) را به ارتعاش دردورد ، اصواتی را که نفوذ کرده است (( هوابرد )) تلقی می کنیم . اما سازه ساختمان مورد نظر ،

از طریق زمین ، با کف خیابان ارتباط دارد . لذا ، امواج تولید شده از وسایل نقلیه می تواند از طریق زمین و سازه ساختمان نیز از جداره های اتاق خواب

مثال بالا را به ارتعاش درآورد اصواتی را که از این طریق وارد فضا می شود ، ((پیکره ای )) نام می گیرد . این اصوات معمولا " در مواردی مشکل آفرین

می شود که منبع صدای اولیه ، مثل ژنراتور برق اضطراری و دستگاه تهویه ، در یکی از فضاهای داخلی ساختمان نصب شده باشد .

مقابله با اصوات )هوا برد و پیکره ای (

مقابله با این نوع از اصوات ، روش های متفاوت و در برخی از موارد ، متضاد دارد . به عنوان مثال ، جداری که از نفوذ یک صوت هوا برد به داخل فضای

مورد نظر خوب جلوگیری می کند ، ممکن است اصوات پیکره ای را به راحتی به فضا منتقل سازد . شاخص های کلی که برای انتخاب مصالح مناسب در

این موارد به کار می روند ، سرعت حرکت امواج صوتی در ماده مورد نظر و چگالی آنست . بالا بودن سرعت حرکت صدا در یک ماده مخصوص ، به ویژه

در اسکات های فلزی ساختمان های عمومی ( مانند بیمارستانها و مدارس ) ، که باید از سکوت بیشتری برخوردار باشند ، به معنای دعوت از اصوات

به فضاهای داخلی ساختمان است . کاهش امواج اصوات هوا برد ، بطور کلی به جدارهایی نیاز دارد که سنگین اند و چگالی زیاد دارند ، پس مواد سخت

که قدرت جلوگیری از نفوذ زیاد دارند ، برای اصوات پیکره ای مناسب نیست ند ، معمولا" سنگین و پر چگالی اند و در مقابل اصوات هوا برد خوب عمل

می کنند . عکس این موضوع نیز صادق است یعنی مواد نرم وانعطاف پذیر و متخلل ، معمولا " عایق خوبی برای اصوات پیکره ای هستند ، چون سرعت

حرکت امواج صوتی در دنها نسبتا " کمتر است . اما چون این قبیل م واد چگالی چندانی ندارند بنابراین افت صوتی که می توانند به اصوات هوا برد بدهند

، در خور توجه نیست . نتیجه آنچه گفته شد اینست که ، باید در ابتدای امر بدانیم شدت کدامیک از دو نوع اصوات خارجی ( هوا برد و پیکره ای ) از

دیگری بیشتر است و باید در اولویت قرار گیرد . به عبارت دیگر ، آگاهی از کمیت اصوات هوابرد و پیکره ای موجود در محل ساختمان ، امری است

ابتدایی و ارقام مربوط به آنها زیر بنای طرح های صوت زدایی بعدی را تشکیل می دهد .

در حال حاضر اصوات موجود در شهری مانند تهران ، در غالب مناطق ، عمدتا " از نوع هوا برد اس ت . البته احداث قطارهای زیر زمینی ( مترو ) و سلیر

تونل های حمل و نقل که در دست طراحی یا اجرا هستند ، تغییری قابل ملاحظه در وضع موجود بوجود خواهد آورد که باید از قبل برای آن چاره

اندیشی شود .

تفکیک مراحل ساخت و سازاز نظر مقابله با اصوات و ارتعاشات

به م نظور مقابله با اثرات اصوات و ارتعاشات ، باید ابتدا مراحل ساخت و ساز را از یکدیگر تفکیک نمود ، تا اقدامات مناسب در هر مرحله پیش بینی و به

کار گرفته شود . مراحل عمده ساخت و ساز از این نظر عبارتند از : طراحی و اجرا .

١- مرحله طراحی ساختمان

طراحی با هدف کاهش اث رات صوت و ارتعاش ، نیز خود از سه دیدگاه شهرسازی ، معماری و سازه قابل بحث است که به دو دیدگاه اول پرداخته می

شود :

الف – طراحی از دیدگاه شهرسازی

پس از مکانیابی برای ایجاد مجموعه ساختمانی باید طراحی طوری انجام گیرد که کمترین سطوح را در مقابل منبع ارتعاشی ایجاد نماید . چنانچه

انتخاب محل احداث ساختمان در اختیار طراح باشد و سرچشمه تولید صدا نیز در نزدیکی آن قرار داسته باشد ( مانند کارخانه یا مسیر جاده ای پر رفت

و آمد ) نکات زیر توصیه می گردد :

- سطوح موازی ساختمان با منبع صوتی ، حتی المقدور کمتر باشد .

- ازطریق ایجاد انحراف در مسیر عبور امواج اصلی یا تقسیم آن به مولفه های فرعی تاثیر امواج بر ساختمان کاهش یابد .

- فضای سبز و پوشش گیاهی با انواع گونه های مناسب می تواند در جهت حذف امواج یا کاهش اثرات آنها موثر واقع شود .

- اختلاف ارتفاع در تراز ساختمان مسکونی با سطح منبع تولید صوت ، نقشی موثر در کاهش اثر صوت خواهد داشت .

- احداث دیوارهای عایق صوتی می تواند اثرات امواج نا خواسته را به حداقل کاهش دهد .

ب – طراحی از دیدگاه معماری

نمای ساختمان : طراحی معماری نما ، باید به گونه ای باشد که با ایجاد تغییر در بدنه ساختمان ، مانند پیش آمدگی و فرو رفتگی ، مسیر لرتعاشات

منحرف شود .

فضا های داخلی : با طراحی مناسب حایل های جداساز ، فضاهای پر سر و صدای داخلی از فضاهای مناسب برای استراحت و مطالعه جدا گردد .

دیوارهای خارجی : از دیوار آجری با ضخامت حداقل ٣٢ سانتیمتر ، برای دیوار های خارجی استفاده گردد و در جایی که استفاده از دیوارهای سنگین

عملی نیست ، دیوارهای دو لایه یا چند لایه می تواند مفید باشد .

درها : برای بالا بردن کیفیت صدابندی درها :

- باید از درهای سنگین و ضخیم استفاده نمود .

- لازم است چارچوب آنها توپر باشد .

- باید نصب در از نظر درزبندی و پر کردن فاصله بین چارچوب و در صحیح باشد .

سقف ها : با استفاده از انواع کف پوش های الیافی ( موکت ، فرش و غیره ) صدا بندی مطلوب حاصل گردد .

پنجره ها : پنجره یکی از نقاط ضعف در جدار خارجی ساختمان به شمار می رود ، برای اصلاح این نقاط ضعف پیشن هاد می گردد پنجره حتی المقدور

در حد ضوابط و مقررات کوچک باشد .

- داخل قاب قرار گیرد .

- در فرو رفتگی وافع شود .

- نسبت سطح پنجره به مساحت اطاق نشیمن از ٤٠ % و در اتاق خواب از ١٥ % بیشتر نباشد .

- حتی المقدور دو لایه باشد . برای عایق بندی بیشتر ، کرکره یا پرده های پارچه ای قابل استفاده است .

٢- مرحله اجرا

اجرای ساختمان را می توان به صورتی انجام داد که انتقال ارتعاشات صوتی و لرزشی به حداقل ممکن برسد . در این مورد ، نوع روش اجرایی ساختمان

با توجه به مصالح و ملاحظات عایق بندی می تواند بسیار موثر واقع شود . همچنین نوع مصالحی که در قسمت های مختلف ساختمان به کار می رود ،

نقشی تعیین کننده در جذب اصوات و ارتعاشات ایفا می کند . به این لحاظ بررسی نقش مصالح در کیفیت ساخت و ساز از این دیدگاه در پی می آید .

نقش مصالح در مقابله با اصوات و ارتعاشات ناخواسته

١- استفاده از مصالح من اسب برای جذب ارتعاشات و استهلاک انرژی مانند آجر و آهن و به کار نبردن مصالح سخت از قبیل بتن و سنگ در سازه

ساختمان ، بطور کلی می تواند مفید واقع شود .

٢- در اجرای دیواره های خارجی حتی المقدور از مصالح سبک از قبیل سپورکس و هپلکس با منافذ متخلخل استفاده شود یا ا ز بتن های سبک

ساخته شده از دانه های پوکه صنعتی . چون باعث استهلاک انرژی و جذب ارتعاشات میگردند .

٣- در موارد نبود دسترسی و برای کاهش هزینه می توان به جای روش فوق از اجرای لایه عایق صوتی هوا در داخل دیواره های خارجی استفاده نمود

.

٤- اجرای پلاستو فوم ، با جدا سازی دیوار از اسکلت سازه .

٥- اجرای بتن شناور در سقف و کلا در سطوح افقی

٦- اجرای عایق های صنعتی از قبیل پشم شیشه . پشم سنگ در سطوح افقی و عمودی

٧- اجرای داکت های تاسیسات با عایق سپورکس یا عایق کاری لوله های تاسیساتی .

٨- نصب واشرهای ضد ارتعاش در تاسیسات آبرسانی و ش یرها . زیرا ارتعاش و ایجاد صدای داخل لوله اغلب بدلیل استفاده از واشرهای غیر استاندارد و

فرسوده می باشد .

پیشنهاد

نتیجه آنچه در بالا آمد تاکیدی است بر لزوم سپردن طراحی ، اجرا و نظارت کارهای ساخت و ساز به نیروهای متخصص و تحصیلکرده و در آن صورت

می توان امید داشت که اینان ، ضمن داشتن شناخت علمی از عوامل موثر در استحکام بنا ، به عامل های پیشگیری از خطرات و عواقب زیان آور اثرات

صوت و ارتعاش نیز توجه داشته باشند ، تا در نهایت ، هدف غایی ساخت و ساز ، که ایجاد آرامش و محیط مطلوب برای ساکنان است ، از نظر دور نماند.

تاثیر وجود آرماتور در مقاومت مغزه گیری بتن

تاثیر وجود آرماتور در مقاومت مغزه گیری بتن

مقدمه

امروزه در همه پروژه های عمرانی بتنی که اجرا می شوند جهت کنترل یکنواختی بتن تولیدی بچنگ ها ، بتونیرها و … و نیز اطمینان از حصول حداقل مقاومت مورد نیاز اقدام به تهیه نمونه های بتنی می شود . این نمونه ها ، پس از عمل آوری مناسب و رسیدن به سن مقاومت مشخصه مطابق با استانداردهای معتبر مورد آزمایش قرار می گیرند . نتیجه این آزمایش ملاک مناسبی برای تعیین مقاومت بالقوه بتن می باشد و اگر مراحل آزمایش بر اساس توصیه های استاندارد های معتبر انجام شود ارزیابی قابل قبولی رادر این زمینه می تواند ارائه دهد .

مغزه گیری از بتن و عوامل موثر :

همانگونه که اشاره شد پس از نمونه گیری از بتن و شکستن نمونه ها در سن مورد نظر ، مقاومت فشاری بتن مشخص می شود . حال اگر در طی انجام مراحل این آزمایش خطاهایی وجود داشته باشد ، مثلا نمونه ها در نقل وا نتقالات اولیه ضربه بخورند و یا به نحو مناسبی عمل آوری نشوند . طبیعتا نمی توانند «مقاومت بالقوه بتن » را که هدف و منظور اصلی آزمایش مقاومت فشاری بوده است را تعیین کنند .بنابراین در چنین مواقعی جواب ها معتبر نبوده و قابل استناد نیست . در این موارد و نیز در مواقعی که اساسا نمونه قابل اطمینانی تهیه نشده باشد باید مقاومت بتن را به طریق دیگری تعیین نمود . در این هنگام یکی از روش های متداول ، تهیه مغزه (کر) از سازه بتنی اجرا شده می باشد . مغزه ها به وسیله مته دستگاه کرگیر بریده شده و بصورت نمونه استوانه ای شکل بدست می آید . ابتدا و انتهای این مغزه بوسیله دستگاه مخصوص بریده شده و با توجه به آنکه ممکن است سطوح انتهایی این استوانه ناصافی هایی داشته باشد جهت بارگذاری یکنواخت مراحل کلاهک گذاری (کپنیگ) انجام شده و در نهایت مغزه توسط جک شکسته می شود و مقاومت بتن تعیین می گردد مقاومتی که از این طریق بدست می آید صرفا بیانگر مقاومت بالقوه بتن نیست ، چرا که نحوه عمل آوری و تراکم بتن در سازه اصلی نیز بر مقاومتی که نشان داده می شود تاثیر گذار است و این مورد یک تفاوت اصلی ومهم بین نتایج مقاومت مغزه و نتایج مقاومت نمونه های آزمایشگاهی محسوب می شود . به عبارت دیگر نمونه های آزمایشگاهی بواسطه آنکه بتن آنها کاملا متراکم می شوند و در شرایط استاندارد آزمایشگاهی عمل آوری می شوند ، مقاومت بالقوه بتن را بهتر نشان می دهند. علاوه بر این مورد ، عوامل دیگری نیز در مقوامت مغزه ها تاثیر گذارند . یکی از مهمترین این عوامل که قصد داریم در این گزارش آن را مورد بررسی قرار دهیم «تاثیر وجود آرماتور در مغزه» می باشد . در اکثر استانداردها توصیه شده است مغزه گیری به نحوی انجام شود که آرماتور در داخل مغزه وجود نداشته باشد و یا در صورت وجود آرماتور در مغزه اولیه ، سعی می شود هنگام بریدن مغزه قطعه ای از آن را که دارای آرماتور نیست تهیه کرده و آزمایش را بر روی آن انجام دهند .

اگر چه وضعیت در بسیاری از موارد عملی است و معمولا می توان مغزه بدون آرماتور تهیه کرد اما در برخی موارد به دلیل فشردگی آرماتوربندی سازه این امکان فراهم نمی شود . نمونه این موارد را در تیرهای پروژه جم شاهد هستیم . در این تیرها به دلیل نزدیک بودن آرماتورها عملا امکان تهیه مغزه بدون آرماتور فراهم نمی شود . در غالب مغزه هایی که قبلا توسط آزمایشگاه مکانیک خاک وزارت راه از این تیرها تهیه شدند آرماتور وجود داشت . بعضا دربرخی مغزه ها چندین آرماتور افقی و یا مورب نیز مشاهده شد حتی در برخی موارد مغزه های گرفته شده مشاهده می شود که وزن آرماتور موجود در مغزه بیشتر از وزن بتن موجود در مغزه می باشد .

 عکس های تهیه شده در هنگام کرگیری موید این مطلب می باشد .

در تحقیق حاضر تلاش شد با کمک امکانات آزمایشگاهی شرایطی فراهم شود که بتوان عامل «وجود آرماتور در مغزه» را مورد ارزیابی قرارداد .جهت رسیدن به این مقصود ابتدا باید سایر عوامل موثر در مقاومت مغزه نظیر عمل آوری و تراکم و … را حذف کرد ، به نحوی که تنها عامل تاثیر گذار ، آرماتور موجود در مغزه باشد . شرح فعالیت های انجام شده در ادامه مطلب خواهد آمد .

شرح فعالیت های آزمایشگاهی:

به منظور مقایسه تاثیر آرماتور در مقاومت مغزه ، دو دسته نمونه بتنی در آزمایشگاه ساخته شد . در یک دسته از نمونه ها از آرماتور استفاده شد و دسته دوم بدون آنکه در آنها از آرماتور استفاده شود تهیه شدند . بتن هر دو دسته مشابه یکدیگر می باشد . شرایط تراکم ، عمل آوری ، سن آزمایش و … در مورد هر دو دسته مشابه یکدیگر فراهم شد . لازم به ذکر است که جهت ساخت نمونه ها از قالب های آزمایش مقاومت خمشی کمک گرفته شد . ابعاد این نمونه های اولیه 15*15*60 سانتیمتر می باشد .

از مهمترین این قالبها می توان به ثابت بودن ارتفاع مغزه ها ذکر کرد زیرا در هنگام مغزه گیری مغزه از طرف عرض قالب خمشی گرفته می شود این روش باعث می شود که نمونه نیازی به کلاهک گذاری (کپینگ )نداشته باشد .

پس از آنکه نمونه ها به سن 28 روز رسیدند هر دو دسته نمونه را از آب خارج کرده و از آنها مغزه هایی با قطر چهار اینچ تهیه گردید . بدیهی است در مغزه های نمونه های مسلح آرماتور وجود دارد ودر دسته دوم آرماتوری موجود نیست . بنابراین تنها تفاوت موجود در این دو دسته صرفا وجود آرماتور در دسته اول می باشد و سایر خصوصیات و شرایط کاملا شبیه به یکدیگر است .

طبیعتا اگر مغزه های تهیه شده از این دو دسته را بوسیله دستگاه جک بتن شکن بشکنیم مقاومت هر یک مشخص خواهد شد. حال با مقایسه نتایج مقاومت مغزه های مسلح (حاوی آرماتور) با مغزه های غیر مسلح (بدون آرماتور) که از یک نوع بتن ساخته شده اند می توان به میزان تاثیر وجود آرماتور در مغزه پی برد .

پس از تهیه بتن طبق طرح اختلاط مشخص در محل آزمایشگاه ، یک عدد قالب 15*15*60 سانتیمتر بدون آرماتور و سه عدد قالب بصورت مسلح تهیه گردید . در قالب های مسلح از آرماتورهای مختلف  f10, f12, f20 , f32استفاده شد . برای نوع بتن نیز 3 حالت در نظر گرفته شد . در واقع این تحقیق 3 مرتبه انجام شده است و در هر مرتبه از یک نوع بتن استفاده شده است . مجموعا 12 قالب با ابعاد 15*15*60 سانتیمتر تهیه شده و از این قالب ها 23 عدد مغزه تهیه گردید . آرماتورهای مورد استفاده نیز کنترل شدند و از آنهایی استفاده شد که زنگ زدگی نداشته باشند .

نتایج آزمایش ها

پس از آنکه سن نمونه ها به 28 روز رسید اقدام به مغزه گیری از آنها نموده و مغزه ها توسط جک شکسته شد . نتایج مقاومت فشاری بدست آمده در ادامه مطلب آمده است . ضمنا همه مغزه های تهیه شده دارای قطر 10 سانتیمتر و ارتفاع 15 سانتیمتر می باشند و لذا ضریب تصحیح نسبت طول به قطر برای همه مغزه ها یکسان می باشد .

شکست نامنظم مغزه از محل اتصال آرماتور و بتن در شکل زیر مشاهده می شود .

حضور آرماتورهای بیشتر به شدت بر مقاومت مغزه ها اثر می گذارد .

در بسیاری از پروژه ها پس از ریختن بتن معمولا آب انداختن آن نیز مشاهده می شود . این آب به سطح بتن آمده و نهایتا تبخیر می شود . در بتن های مسلح در مسیر بالا آمدن آب ، مقداری از آن در زیر آرماتورهای افقی محبوس می شود . در نتیجه اتصال قسمت زیرین آرماتورهای افقی به بتن ضعیف تر از قسمت بالایی است و این محل یک موضع ضعف محسوب می شود .

بررسی نتایج

از بررسی نتایج آزمایش می توان موارد زیر را استنباط نمود :

1-  مقاومت کلیه مغزه های حاوی آرماتور از مغزه های بدون آرماتور مشابه کمتر می باشد .

2-  مقاومت مغزه های مسلح در بهترین حالت 24% و در بدترین وضعیت 63% نسبت به مغزه های غیر مسلح با بتن یکسان کاهش نشان می دهد .

3-  به نظر می رسد اساسا حضور هر گونه آرماتور در مغزه باعث تضعیف آن شده و یکپارچگی بتن را بر هم می زند .

4-  محل اتصال آرماتور و بتن جزء ضعیف ترین قسمت های مغزه محسوب می شود به نحوی که شکست مغزه ها عمدتا در این قسمت اتفاق می افتد .

5-  پراکندگی نتایج مقاومت مغزه های حاوی آرماتور بسیار زیاد است .

نتیجه گیری :

همانگونه که مشاهده می شود علیرغم آنکه در آزمایش های فوق از بتن های با مقاومت نسبتا بالا ومناسبی استفاده شده بود و شرایط تحت کنترل و کاملا شناخته شده ای را فراهم کردیم ، نتایج مقاومتی که از کرهای دارای آرماتور گرفته شد اعداد پائین و نامناسبی را نشان می دهد . بنابراین طبیعی است هیچگاه نمی توان به این نتایج به عنوان مقاومت بتن استناد نمود . در پروژه جم نیز همین وضعیت اتفاق افتاده است ، مغزه هایی که از تیرها گرفته شد حاوی تعداد زیادی آرماتور بود و در نتیجه مقاومت های بدست آمده در ظاهر اعداد  پائینی را نشان داد . این در حالی است که بر روی همین تیرهایی که به ظاهر تصور می شود ضعیف است باری را که در طراحی در نظر گرفته شده بود اعمال نمودیم و این تیرها توانست به راحتی آنها را تحمل نماید .

از تیرهای جدیدی که در محل کارگاه جم تولید می شود ونمونه های آزمایشگاهی بتن آنها قابل قبول بوده است نیز مقداری مغزه تهیه کردیم . همانگونه که پیش بینی می شد مقاومت مغزه ها به مراتب کمتر از نمونه آزمایشگاهی آنها بدست آمد . این مطلب به روشنی موید آن است که مغزه گیری از تیرهای جم بواسطه فشردگی بیش از حد آرماتورها به هیچ وجه روش مناسبی جهت تعیین مقاومت بتن آنها نیست و نمی توان از مغزه گیری این تیرها نتیجه معتبر و قابل استنادی تهیه نمود .

پیشنهاد نهایی

با توجه به موارد فوق و تحقیقات فراوانی که به بخشی از آنها در این گزارش اشاره شد می توان با اطمینان گفت مقاومت بتن تیرهای تولید شده قبلی به مراتب بیشتر از حدودی است که تصور می شود . این تیرها به سهولت می توانند بارهای وارده را تحمل نمایند . لذا پیشنهاد می شود گزینه استفاده از تیرهای قبلی تهیه شده مجددا مورد بررسی قرار گرفته و در صورت امکان از آنها استفاده شود .

[nggallery id=18]

تاثیر واکنش پذیری مواد بر ویژگی های نسوز

تاثیر واکنش پذیری مواد بر ویژگی های نسوز

واکنش پذیری مواد خام و قابلیت پخت خوراک کوره ها در اثر تغییر ویژگی های فاز مایع، تعیین کننده پایداری کوتینگ بوده و در هنگام انتخاب آجرهای نسوز برای منطقه پخت، باید به میزان خورندگی و مخرب بودن این فاز که تعیین کننده نوع آجر نسوز مورد نیاز است توجه نموده و با یک برآورد اقتصادی جهت کاهش نسبی هزینه موفقترین نوع آجر را باید تعیین کرد.

واکنش پذیری(Reactivity) : سرعت انجام واکنش در شرایط و دمای مختلف

قابلیت پخت (Burnability) : بیان مشکلات مواد برای تبدیل در هر زمان و در شرایط دمایی فرآیند بعبارتی سهولت و یا سختی تبدیل مواد به کلینکرداخل کوره

قابلیت پخت:

قابلیت پخت با دو پارامتر سنجیده می شود:

• اندیس پختBurnability Index
• فاکتور پختBurnability Factor

فاکتور پخت(BF):

فاکتور پخت بر اساس 3 پیش فرض زیر تمامی عوامل موثر در پخت را مد نظر قرار میدهد:

• با ثابت بودن مقدار منیزیم و آلکالی ها قابلیت پخت مواد با مقایسه LSF و SR (مدول سیلیس) صورت می پذیرد.
• افزایش LSF و SR و یا کاهش منیزیم و آلکالی ها پخت مواد مشکلتر میسازد.
• 1% تغییر در مقدار منیزیم و یا آلکالی ها به همان میزان در پخت مواد موثر است که 3% تغییر در مدول سیلیس می تواند موثر باشد.

تاثیر ترکیبات شیمیایی و مینرالی مواد:

میزان آهک ترکیبی یا درصد آهک آزاد تابعی از مدولهای LSF،SR و AR می باشد لذا افزایش آنها باعث کاهش میل به پخت مخلوط خام در شرایط مشابه بهره برداری میگردد. تاثیر این 3 فاکتور به شرح ذیل می باشد:

:LSF  رابطه نزدیکی با میزان آهک آزاد، C3S و C2S دارد. در صورت افزایش LSF با ثابت نگه داشتن آهک آزاد، C3S افزایش و C2S کاهش خواهد یافت . این امر موجب افزایش دمای پخت مواد و در نتیجه میزان مصرف سوخت خواهد شد.

- مدول سیلیس  (SR) : تعیین کننده رابطه بین سیلیکاتهای کلسیم و ساختمان حفره ای و مینرالی کلینکر می باشد. در صورت بالا رفتن آن، مجموع    C3S + C2S  هم افزایش و منجر به کاهش C3A + C4AF می شود. که این امر قابلیت پخت مواد را افزایش داده و روی دانه بندی کلینکر در منطقه پخت اثر منفی دارد. در نتیجه کلینکر نرمی تولید می شود که عمدتا داخل کوره تشکیل سیکل داده و سبب کاهش راندمان کولر می گردد. علاوه بر این باعث افزایش استهلاک انتقال دهنده های کلینکر می شود.

مدول سیلیس تعیین کننده میزان فاز مایع در منطقه پخت می باشد و طبیعت و دانه بندی آنها نقش مهمی در فرآیند پخت دارد.

- مدول آلومینیم (AR) : ترکیب و ویسکوزیته فاز مایع را کنترل می کند و بر دمای پخت و دانه بندی کلینکر تاثیر دارد. افزایش مدول آلومین باعث افزایش مینرالهای آلومینات و ویسکوزیته فاز مایع شده و اشکالاتی در پدیده نفوذ ایجاد می نماید. به همین دلیل افزایش این مدول درجه ترکیب Cao در منطقه پخت را کاهش می دهد.

تاثیر مدیریت بر عملکرد کارکنان

چکیدة تحقیق:

نقش مدیریت با توجه به اختیارات رهبری که دارد دیزل حرکت و پویائی سازمان ها به سوی اهداف تعبیر شده است. در ادارة امور سازمانها تأثیرگذاری مدیر را نمی توان کنار زد. مدیر وظیفة الگودهی، نقش سازی و راهبری احساسی ، عاطفی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، فنی زیردستان خودش را بر عهده دارد. او مسئول شرایط حاکم بر سازمان است. شرایطی که اگر سنجیده و آگاهانه نباشند رضایت و مسالمت جای خود را به درگیری، تشویش، غیبت، اعتراض و مخالفت می دهد. سازگاری کارکنان با یکدیگر سازگاری کارکنان با سرپرست ها، انگیزة کاری کارکنان، تأمین نیازهای کارکنان، رضایت شغلی کارکنان همگام پیشرفت فنی تکنولوژیکی بایستی مورد توجه قرار گیرد. رضایت شغلی فراتر از کوشش برای کار بیشتر با سلامتی کارکنان مرتبط است. فعالیت های شغلی در محیط هائی با جوّ رُعب و وحشت به سلامتی به شخصیت، انگیزه و روان افراد آسیب های جدی وارد می کند. برای سلامتی و انگیزة کارکنان بایستی موجبات رضایت آنان را تا آنجا که ممکن است، فراهم آورد. تحقیق حاضر توصیه می نماید که مدیران سبک مدیریتی رابطه مداری را پیش بگیرند و از برخورد سرد، مقررّاتی، کنترل شدید که موجب آزردگی افراد می شود، خودداری نمایند. به آنها اعتماد کنند و اجازه بدهند در امور نظر داشته خلاقیت نشان بدهند و زمینة مشارکت هرچه بیشتر آنان را فراهم آورند. در تحقیق فرهنگ سازمانی نیز از جمله موضوعات تأثیرگذار به شمار آمده است. افراد رفتار مدیران در زمینه های فرهنگی خارج از سازمان را انگیزة مثبت قوی خود شمرده اند و خودشان را مالکان مفتخر فرهنگی- سیاسی سازمان نامیده اند، امر رضایت از شغل برای کارکنان اگرچه معنای رضایت از ترفیع، حقوق، سرپرست، همکاران، شرایط کار دارد ولی شخصیت اراده و فطرات ارزش جو و فرهنگی شان را از یاد نبرده کارکنان از رفتار رابطه مدار مدیریت استقبال کرده و آن طور که تحقیق و آزمون ها نشان دادند آنها را راضی کردند تا در کارهای سازمان مشارکت داشته باشند. وظایف شان به نحو احسن انجام شود و سازمان به سوی اهداف تعیین شده قدم بردارد.

فصل اول: کلیات

درک ضرورت اداره کردن مربوط به روزگار اخیر نیست دیری است که بشر متوجه بسیج امکانات و رهبری آنها برای تحقق اهداف خویش است. تمدن بشری بازگوی مدعای مدیریت عامل مؤثر می باشد همچنانکه هرگاه مدیری نالایق و مدیریتی عقب بر منابع سلطه داشته پیشرفت، امنیت، برخورداری، انگیزه از منابع و محیط گرفته شده است آنطور که از تحقیقات و تألیفات برمی آید مدیریت فراگرد به کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی بر مبنای یک نظام ارزشی پذیرفته شده است که از طریق برنامه ریزی سازماندهی بسیج منابع و امکانات هدایت و کنترل عملیات برای دستیابی به اهداف تعیین شده صورت می گیرد امری که امروزه به اهمیت وافر آن دیگر به عنوان یک عامل اجتناب ناپذیر حتی مهمتر از منابع طبیعی و انسانی کشورهای توسعه یافته پی برده اند و صاحبنظران و محققین آن را عامل لازم برای توسعه پایدار می دانند و تأکید دارند که لازم است قسمتی از نظریات ایشان آورده شود.

بر اساس گزارش مستند بانک مرکزی، ایران، از جمله کشورهایی است که عوامل لازم برای توسعه پایدار را داراست و بعد از ایالات متحده دومین کشوری است که زمینه های لازم برای سرمایه گذاری و بهره وری شامل انرژی مناسب و ارزان مواد اولیه و معادن نیروی انسانی و دسترسی به بازارهای جهانی را داراست. اما علی رغم تمام تلاشهای مثبت پس از پیروزی انقلاب امروز ما نمی توانیم ادعا کنیم که یک کشور توسعه یافته هستیم. به نظر می رسد در کشورمان همة عوامل درجه دوم رشد و توسعه را داریم اما عامل اول یعنی سازمان و مدیریت کارآمد را به حد کافی نداریم بسیاری از کشورهایی که در دهه های اخیر در مسیر توسعه گام نهادند. از جمله ژاپن، هنگ کنگ، سنگاپور و سایر کشورهای موسوم به ببرهای جنوب شرقی آسیا (که تا 20 سال پیش جزء مناطق فقیر و عقب مانده بودند) فاقد منابع طبیعی هستند. اما آنچه آنان را به مرحلة کنونی پیشرفته رسانیده است. بنابر اظهارات ماهاتیرمحمد نخست وزیر مالزی توانمندی مدیریتی است که از یک سو رقابت و اقتصاد بازار را تشویق می کند و از دیگر سو با اجرای برنامه های صحیح، سودآوری سرمایه گذاری های ملی و خارجی را در رشته های مورد نیاز افزون می سازد. (عباس زادگان 1279. ص 15)

آری؛ مدیریت امر بسیار حساس و تأثیرگذار و پیچیده ای است و چه خوب گفته است صاحبنظری کنار هم گذاشتن تکه های شکسته یک آینه برای دیدن یک تصویر واقعی کافی نیست. همچنانکه کنار هم قراردادن اجزاء به هیچ وجه معرف آن کل نخواهد شد. این مقدمة ظریف ما را متوجه اهمیت روابط متقابل بین اجزاء و تعامل آنها با یکدیگر به منظور تحقق اهداف پیش بینی شده در سازمان نمود. در واقع منشاء و مبنای اساسی مدیریت تئوری سیستم می باشد. نگاه به سازمان به عنوان یک کل و توجه به روابط متقابل و پویائی عناصر آن، بر اساس تفکر سیستمی سازمان یک مجموعه کلی است که در جهت تأمین هدف ها تلاش می کند و مدیران بایستی به طور دائم روابط متقابل افراد سازمان و نقش آنها در جهت تحقق اهداف را بررسی و مطالعه کنند. سیستم مفهوم گسترده ای را شامل می شود. مثلاً خود انسان یک سیستم است که تعامل صحیح اجزای آن وجود و سلامتی او را ضمانت می کنند یا دو نفر که پهلوی هم نشسته اند دو جزء مستقل از یکدیگرند اما همین که ارتباط بین آنها برقرار شد –مثلاً با هم صحبت کردند- تشکیل یک سیستم را می دهند همچنین سیستم آموزشی که اجزای مختلفی چون دانشجو، استاد، فضای فیزیکی، وسایل و مواد آموزشی را شامل می شود که اهمیت ارتباط بین اجزاء موجب تحقق اهداف آموزشی است. به طوری که مشهود است سیستم در تبدیل اطلاعات، انرژی، مواد به یک برآیند برنامه ریزی شده به منظور استفاده در داخل یا خارج سیستم یا هر دو فعالیت می کند. سیستم ها از نظر ساخت صفات و پیچیدگی در طبقات مختلفی قرار می گیرند که برای ملموس و مفهوم شدن مبحث ذکر خواهد شد.

الف- سیستم های اصلی و فرعی: هر سیستم می تواند جزئی از یک سیستم بزرگتر باشد. در این صورت سیستم بزرگتر را اصلی و سیستم های تشکیل دهندة آن را سیستم های فرعی می نامند.

ب- سیستم های طبیعی و مصنوعی: سیستمی را که از طریق فرآیند طبیعی به وجود آمده و برنامه ریزی و عملکرد آگاهانه انسان در آن نقش نداشته طبیعی (مثل انسان) و سیستم های ساخته شده دست بشر مصنوعی می باشد.

ج- سیستم های قطعی و احتمالی: سیستم هایی که نتایج کار سیستم قابل پیش بینی است. قطعی و سیستم هایی که پیش بینی نتایج کار سیستم امکان پذیر نیست احتمالی می باشد.

د- سیستم های باز و بسته: سیستم هایی که از تغییرات محیط تأثیر می پذیرند و خود نیز بر روی محیط تأثیر می گذارند باز و سیستم هایی که صرفاً با استفاده از نیروهای داخلی و بدون ارتباط با محیط خارج به کار خود ادامه می دهند بسته می باشد.

شکل گیری سازمان: آنگاه که گروهی از افراد علاقه مند و دارای تجارب و آگاهی های بازرگانی صنعتی هریک برحسب توان خود مسئولیتی را بر عهده می گیرند و با کمک هم فعالیتی را به منظور تولید محصولی خاص و بازاریابی برای آن آغاز می کنند. هم زمان سازمانی شکل می گیرد و شروع به رشد و نمو می کند امر خطیری که با برنامه ریزی سازماندهی بسیج، رهبری و هدایت نیروها میسر می شود و آن زمان است که ساختار سازمان شکل می گیرد و برنامه ها، فراگردها و روشهای مناسب برای تحصیل اهداف تنظیم می گردند و سازمان با استفاده از آنها به تلاش و فعالیت برای تحقق مقاصد خویش می پردازد.

وصول اهداف سازمان ها حیات سازمانها را ممکن می سازد که اگر به هر دلیل خلل یابد نمی توان به ادامة همکاری اعضا امیدوار بود. تلاش گروهی انسان ها در واحدهای سازمانی یک برنامة جامع برای عمل می طلبد. برنامه ای که به افراد بر حسب توانائیهایشان وظایف و نقش هایی معرفی می کند. این راهبرد یا استراتژی الگوی تصمیم هایی است که در سازمان اخذ می شود و در حد نیتهای خوب باقی نماند و فعالیت ها را شکل می دهد. اکنون بایست تصمیم گرفت، قبول مخاطره کرد، دست به اقدام زد، منابع را تخصیص داد، منابع انسانی کیفی را به خدمت گرفت، سخت کار و تلاش کرد تا آینده به طور مطلوب ساخته شود. (دراکر 1073 ص 122)

منابع انسانی، منابع مادی، فیزیکی، منابع مالی اگر مدیریت صحیح نشوند سازمان از حرکت و شکوفائی باز خواهد ایستاد.

منابع انسانی 20 * منابع مادی 20 * مدیریت -0- = 0

فصل دوم ادبیات تحقیق:

برای مدیریت به تعداد صاحبنظران و اندیشمندان این حوزه تعریف وجود دارد. شاید از تلخیص و تنظیم مباحث گوناگون مربوط به این مفهوم بتوان تعریف ذیل را در مقام تبیین مفهوم مدیریت ارائه نمود.

مدیریت علم و هنر به کارگیری معقول منابع سه گانه انسانی، مالی و مادی از قبل تعیین شده ای را در چهارچوب ارزش های غالب و پذیرفته شده محیط خود پیگیری می نماید.

از دیرباز موضوع استثنائی و مهم مدیریت مورد تحقیق و تفسیرهای عالمان اندیشمندان و محققین بوده است و همواره در عرصه های آزمون پژوهش و کاربرد مورد بررسی مجدد قرار می گرفته و اصلاح شده است. سیر تاریخی تکوین نظریه های مدیریت ما را با چهار رهیافت عمده مواجه می سازد.

رهیافت های سنتی: در مقطعی از زمان تیلور، کارفرمای کارگاه زغال سنگ، پدر علم مدیریت با مشاهده میزان و نحوة کار کارکنان به این نتیجه رسید که بسیاری از کارکنان کمتر از ظرفیت واقعی خود کار می کنند و تصور می کرد این مسأله با اتخاذ رهیافتی منظم مبتنی بر هدایت و حمایت کارکنان توسط سرپرستان و ارضاء نیازها و انگیزه های یولی کارکنان قابل حل است چرا که کارکنان با انگیزه های مادی به کار می پردازند و برای کسب منابع بیشتر به هر اقدامی دست می زنند. تیلور با تجزیه فعالیت های یک شغل یا کار و کاهش حرکتهای جسمانی آن تا حد حرکتهای ضروری و اساسی کوشید تا با استفاده از فنون علمی بهره وری افراد در کار را بهبود بخشد. این حرکت سنجی با تحقیقات فرانک و لیلیان گیلبرت ادامه یافت. در دیگر شاخة سبک سنتی هنری مایول پس از سال ها کار در منابع فرانسه مکتب اصول گرایی در مدیریت را مطرح کرد او که کل سازمان را در قالب پیکری واحد تصور می کرد تجربیات خود را در چهارده اصل تقسیم کار، اختیار، انضباط، وحدت فرماندهی، وحدت مدیریت، تبعیت منافع فردی از اهداف، جبران خدمات کارکنان، تمرکز، سلسله مراتب، نظم، عدالت، تبات، ابتکار عمل، وحدت و یگانگی برای بهبود مدیریت سازمان ارائه کرد. همچنین از دیگر صاحبنظران مکتب سنتی می توان جامعه شناس آلمانی از ماکس وبر نام برد او به دنبال کارایی بیشتر توجه ها را به ساختار سازمان ها جلب کرد به نظر وی سازمان هایی که در ساختار خود از اصول منطق و نظم پیروی کنند بسیار کارآمدتر از سایر سازمان ها خواهند بود و بر این باور بود که سازمان ها در حالت بوروکراسی بهتر عمل می کنند و از منابع نیز به طور کارا استفاده می شود و عدالت و انصاف در برخورد با کارکنان و ارباب رجوع رعایت می گردد اما گذر زمان نشان داد مکتب سنتی به دلیل بی توجهی به روابط اجتماعی درون سازمان ها نمی تواند موجبات رضایت کارکنان و کیفیت کارها را آنطور که بایست فراهم آورد. این نارضایتی ها و ایدة برخی در مورد آسیب های مدیریتی کار را به جائی رساند که از درون شرایط صدای دیگری به گوش رسید و مکتب جدیدی پا به عرصة وجود گذاشت و مطالعات در کارخانه شرکت وسترن الکتریک در شهر هاتورن سرانجام به جنبش روابط انسانی در مدیریت منجر گردید. جنبشی که تاکید می ورزید کارکنان صرفاً با پول برانگیخته نمی شوند. نگرش های فردی بر رفتار افراد تأثیر غیر قابل انکاری دارد. برای حفظ روحیه کارکنان سرپرستی اثربخش عامل بی بدیل می باشد. مطالعات هاتورن بر ابعاد اجتماعی و انسانی رفتار کارکنان تکیه داشت و به مدیران توصیه می کرد علاوه بر کسب مهارت های فنی به کسب مهارت های اجتماعی و انسانی نیز بپردازند. مازلو دیگر صاحبنظر این عرصه نظریه نیازهای انسانی خود را بر این اعتقاد که مراتب نیاز بر کمبودی جسمانی یا روانی دلالت دارد که فرد را مجبور می کند برای رفع آن تلاش کند پایه گذاری نمود. او همچنین تنش ها در سازمان ها را به نیازهای توجه نشدة کارکنان مربوط می دانست. (شرمرهورن 1996 ص 35)

مطالعات هاتورن و نظریه مازلو داگلاس مک گریگور را متوجه نیازهای اجتماعی و خودشکوفائی کارکنان نمود و پس از او کریس آرجریس حتی از نیازهای خودشکوفائی کارکنان فراتر رفت و علت نارضایتی ها را در ناسازگاری فعالیت های افراد با شخصیت بالغ آنها دانست. اما مکتب روابط انسانی هم از عهدة حل مسائل سازمان نتوانست برآید و همچنان نارضایتی ها در سازمان ها شنیده می شدند تا این که از میان هیاهوی نظرات و تحقیقات و پرسی ها صدایی توجه ها را جلب کرد مکتبی دیگر دیده به جهان گشود.

دیدگاه اقتضائی: مدعای طرفداران دیدگاه اقتضائی این است که هیچ مدل یا نظریه ای وجود ندارد که بتوان آن را در همة وضعیت ها و تحت شرایط متفاوت به کار برد. دیدگاه اقتضائی ناشی از تئوری سیستم ها یا نظریه نظام گرایانه است. بدین معنی که محیط های گوناگون روابط انسانی متفاوتی را ایجاب می کند و دیگر یک تنها بهترین راه وجود ندارد خواه آن راه به شیوه کلاسیک تعیین شود خواه بر مبنای نظریات رفتاری باشد (هیکس و گولت 1369 ص 211)

بررسی یکی از سئوالات اساسی مدیران و کارمندان که چرا سازمان آنگونه که بایست به اهداف خود نمی رسد. همیشه دقدقة بسیاری از محققین بوده است و آنها را بر آن داشته تا پژوهشهایی در زمینه رفتار رهبران و انگیزش در سازمان انجام شود که به طور خلاصه ذکر خواهد شد.

رفتار رهبران:

مطالعات اوهایو: هیئت پژوهشی دانشگاه ایالتی اوهایو به منظور تشخیص ابعاد گوناگون رهبری تحقیقاتی را در سال 1945 آغاز نمود.

هیأت پژوهشی از تحلیل عامل پاسخهای پرسشنامه توصیف رفتار (LBDQ) به دو بعد رفتاری ابتکار ساختار و ملاحظه گری در رفتار رهبران پی بردند.

1- ابتکار ساختار: طراحی رابطه بین رهبر و اعضای گروه کار به منظور به وجود آوردن مجاری ارتباطی و روشهای مقرراتی که به خوبی توصیه شده باشد.

2- ملاحظه گری: رفتار حاکی از دوستی اعتماد متقابل در رابطه بین رهبر و اعضای گروه (لی فام و هووئه 1370 ص 256)

بر اساس تحقیقات اوهایو با هر نوع ترکیبی از دو بعد نوعی رهبری می توان توصیف کرد.

بر این اساس رفتار رهبر در چهار مدل قابل مشاهده است.

(هرسی وبلانچارد، 1370 ص 77)

 

مطالعات اوهایو نشان می دهد سبک قوی از لحاظ مراعات و ساخت دهی بهترین سبک رفتار رهبر است و سبک ضعیف از لحاظ هر دو بدترین است.

مطالعات میشیگان

مرکز تحقیق و بررسی دانشگاه میشیگان نیز همزمان با مطالعات اوهایو یکسری مطالعات در مورد رفتار رهبری انجام داد محققین به دو نوع سبک رهبری پی بردند. رهبران تولید مدار و رهبران کارمند مدار رهبران تولید مدار وظایف را در جزئی ترین حد سازماندهی کرده و روش های انجام وظایف را کاملاً شفاف معلوم می کنند و با نظارت دقیق نحوة انجام آنها توسط کارمندان پی گیری می نمایند و رهبران کارمند مدار زیردستان را در تصمیم گیری ها، دخالت و با احترام گذاشتن و اعتماد به آنها سعی می کنند سطح تولید را بالا نگه دارند. مطالعات میشیگان نشان داد که گروه های کاری که بیشتر تولید می کنند به رهبران کارمند مدار تمایل دارند. (استانر 1986)

مفهوم انگیزش:

همة ما صبح از خواب بیدار می شویم به محل کار خود می رویم و در طول روز رفتارهایی از خود نشان می دهیم بدون اینکه فکر کنیم چرا گاهی اوقات سخت کار می کنیم چرا از بعضی کلاسهای خود لذت می بریم و چرا بعضی فعالیت برای ما جالب است همة این رفتارها به وسیلة بعضی محرک ها برانگیخته شده اند که ما نسبت به آنها آگاهی کامل نداریم. انگیزش به نیروهای درونی و بیرونی اشاره دارد که در فرد جدیّت و تمایل برای انجام فعالیت ها ایجاد کرده. انگیزش کافی و مقتضی اعضای یک سازمان قدرت و کیفیت کاری آنها را افزایش می دهد. یکی از وظایف مهم مدیران این است که انگیزش اعضای سازمان را در جهت تحقق هدف های سازمانی هدایت نمایند. افراد نیازهای مختلفی دارند نظیر گرسنگی، کسب موفقیت، احترام و … که این نیازها منجر به بروز رفتارهای خاصی در آنها می شود به میزانی که رفتار ارائه شده توسط فرد مناسب باشد فرد پاداش دریافت می کند پاداش درونی یا بیرونی پاداش درونی احساس رضایت شخصی است که فرد از انجام موفقیت آمیز فعالیت هایش به دست می آورد و پاداش بیرونی توسط دیگران از جمله مدیر داده می شود مثل یادداشت های مادی و ارتقاء فرد. مسئولیت انگیزش ناکافی در کارکنان متوجه مدیران آنهاست. آنگاه که مدیر قادر به شناسایی نیازهای اعضای سازمان نباشد یا پاداش متناسب با نیازهای کارکنان ارائه ننماید که در هر دو صورت اعضا به طور مقتضی برانگیخته نشده و در نتیجه مشکلاتی در جهت تحقق اهداف سازمان ایجاد خواهد شد (عمادزاده 1383 ص 22) .

نظریه سلسله مراتب نیازها: مازلو مبدع این نظریه نیازها را در پنج طبقه تقسیم بندی نموده نیازهای فیزیولوژیک، نیاز امنیت، نیاز تعلق، نیاز احترام، و نیاز خودشکوفائی این تئوری تأکید می ورزد.

1- نیازهای ارضا شده انگیزش ایجاد نمی کنند.

2- چون نیازها متعدد هستند اولویت بندی آنها از اهمیت برخوردار است به این مفهوم که مطرح شدن هر نیاز به حداقل ارضاء نیاز قبلی بستگی دارد. از دیدگاه مازلو این نیازها از نظر نوع در افراد مختلف یکسان هستند. اما از نظر درجه ارضاء بین افراد مختلف تفاوت وجود دارد. (امرالله یوسف نژاد 1383 ص 28)

تئوری انگیزش بهداشت: مبدع این نظریه فردریک هرزبرگ معتقد است عدم رضایت افراد از مشاغل ناشی از نارضایتی آنها از محیط و شرایط کاری می باشد و این دسته از عوامل را عوامل بهداشتی نامید یا عوامل ناراضی کننده از جمله این عوامل امنیت شغلی، روابط متقابل و دوجانبه با سرپرستان، سطح حقوق و دستمزد، زندگی شخصی کارکنان، مقام و منزلت، شرایط کاری (کوکلان 1370 ص 12)

از سوی دیگر احساس رضایت افراد از کار خود بیشتر متوجه خودکار و ماهیت آنست. هرزبرگ این عوامل مربوط به کار را عوامل برانگیزنده یا انگیزش نامید از جمله این عوامل موقعیت کاری، پیشرفت و توسعه شغلی، رشد فردی، ماهیت کار و مسئولیت های محوله

تئوری انتظار: تفسیر این تئوری از انگیزش در سال های 1960 تا اوایل سال های 1980- بسیار استقبال داشته است طبق این نظریه رفتار انسان ها تحت تأثیر دو عامل شکل می گیرد.

الف: رفتار تا چه حد عامل مؤثری در نیل به هدف است.

ب: شخص با انجام رفتار چه درجه احتمال را برای دستیابی به هدف و نتیجه منظور قائل می باشد. (کوکلان 1370 ص 17)

رضایت شغلی: رضایت شغلی یکی از عوامل بسیار مهم در افزایش کارائی و ایجاد نگرش مثبت در فرد نسبت به کارش می باشد صاحبنظران رضایت شغلی را از دیدگاه های گوناگون تعریف نموده اند که به چند مورد از این تعاریف اشاره می شود. مطالعه رسمی رضایت شغلی با مطالعات هاتورن در اوایل دهه 1930 شروع شد در اصل رضایت شغلی به این دلیل اهمیت پیدا کرد که طرفداران اولیه رویکرد انسانی مدیران را قانع کردند که کارگر خوشحال کارگر سودآوری است. تلاش کلاسیک برای تعریف رضایت شغلی در سال 1935 توسط رابرت هاپا انجام شد. به اعتقاد وی رضایت شغلی مفهومی پیچیده و چندبعدی است که با عوامل روانی، اجتماعی و جسمانی ارتباط  دارد. تنها یک عامل موجب رضایت شغلی نمی شود. فرد با تأکیدی که بر عوامل مختلف از قبیل میزان درآمد ارزش اجتماعی شغل، شرایط محیط کار و اشتغال در زمان های متفاوت دارد به طرق گوناگون از شغلش احساس رضایت می کند. (هوی و میکسل 1371 ص 276)

شرتزر معتقد است شخص موارد مثبت و منفی خود را موازنه می کند چنانچه موارد مثبت بر منفی غلبه کند احتمال رضایت شغلی وی تقویت می شود.

هرسی و بلانچارد معتقدند رضایت شغلی تابعی است از سازگاری انتظارات سازمانی با نیازهای سرشت کلی فرد در حالتی که این دو توافق و تعادل داشته باشند رفتار به طور هم زمان برآورنده انتظارات سازمان و نیازهای فرد است یعنی اثربخشی و رضایت توأماً حاصل می گردند. (علاقه بند 1369 ص 330)

ویکتور و روم در مورد رضایت شغلی می گوید یک نوع برداشت ذهنی که فرد نسبت به شغل خود دارد و انجام یک نوع رفتار سازمانی است بنابراین رضایت و انجام کار در اثر عوامل کاملاً متفاوت به وجود می آیند.

هایلین می گوید رضایت شغلی یک پدیده فردی می باشد و زمانی حاصل می شود که یک کارمند از طبیعت کار خود حقوق و مزایا راضی بوده و فرصت های مناسب برای ارتقاء و ترفیع داشته باشد.

فرد لوتانژ معتقد است رضایت شغلی یک حالت عاطفی مثبت و خوشایندی است که حاصل ارزیابی فرد از شغل یا تجارب شغلی اش می باشد.

فیشروهاوانا رضایت شغلی را عامل روانی قلمداد می نمایند و آن را نوعی سازگاری عاطفی با شغل و شرایط اشتغال می انگارند.

کیت دیویس و نیواستورم رضایت شغلی را مجموعه ای از احساس های سازگار یا ناسازگار یا به عبارتی خوشایند و ناخوشایند می دانند که کارکنان با آن احساسات به کار خود می نگرند.

فلامن و آرنولد: رضایت شغلی را مجموعه گرایش های مثبت افراد نسبت به شغل داشته و معتقدند وقتی گفته می شود یک فرد از شغل خود رضایت بالایی دارد فرد توانسته است از طریق شغلش نیازهای خویش را تأمین نماید.

چستر بارنارد: معتقد است هرگاه مسئولیت هایی که سازمان بر عهده افراد می گذارد زیاد باشد مزایای سازمان باید فراوان و برانگیزنده باشد و به تعبیری دیگر رضایت شغلی باعث تدوام همکاری فرد و سازمان می گردد.

گوردن عقیده دارد که رضایت شغلی یک واکنش عاطفی است که از ادراک فرد نسبت به این که شغل او آیا ارزش های شغلی اش را تأمین می نماید ناشی می گردد علاوه بر این رضایت شغلی به توافق این ارزش ها با نیازهای شخصی بستگی دارد.

گینزبرگ و همکارانش به دو نوع رضایت شغلی اشاره می کنند رضایت درونی و رضایت بیرونی

1- رضایت درونی که از دو منبع حاصل می گردد اول احساس لذتی که انسان صرفاً از اشتغال به کار و فعالیت عایدش می شود دوم لذتی است که بر اثر مشاهده پیشرفت و یا انجام برخی مسئولیت های اجتماعی و به ظهور رساندن توانائی ها و رغبت های فردی به انسان دست می دهد.

2- رضایت بیرونی که با شرایط اشتغال و محیط کار ارتباط دارد و مرتباً در حال تغییر و تحول است مانند میزان دستمزد و پاداش، نوع کار، رابطه موجود بین کارگر و کارفرما عوامل درونی نسبت به عوامل بیرونی از اثبات بیشتری برخورداند. رضایت کلی فرد از شغلش نتیجه تعامل بین رضایت درونی و رضایت بیرونی است. (شفیع آبادی 1359)

نظریه های رضایت شغلی

نظریه بروفی: بروفی نظریه های شغلی را به شرح زیر تقسیم نموده است.

1- نظریه نیازها: میزان رضایت شغلی هر فرد که از اشتغال حاصل می شود به دو عامل بستگی دارد. اول چه مقدار از نیازها از طریق کار تأمین می گردد و دوم چه مقدار از نیازها از طریق اشتغال به کار مورد نظر تأمین نشده باقی می ماند.

2- نظریه انتظار: انتظارات فرد در تعیین نوع و میزان رضایت شغلی وی از شغلش بسیار مؤثر است.

3- نظریه نقش: در این نظریه به دو جنبة اجتماعی و روانی توجه می شود. جنبة اجتماعی بر تأثیر عواملی نظیر نظام سازمانی، شرایط محیط اشتغال، در رضایت تأکید می ورزد و جنبة روانی رضایت شغلی به انتظارات و توقعات فرد مربوط می گردد.

نظریه کورمن: کورمن نظریات رضایت شغلی را قابل تلفیق درهم می داند به نظر او تا سال 1975 عمدتاً سه نظریه رضایت شغلی وجود داشته است.

1- نظریه کامروائی نیازی به این مضمون که اگر انسان آنچه را می خواهد به دست آورد، خشنود خواهد شد و هرچه انسان بیشتر خواهان چیزی باشد از به دست آوردن آن خشنودتر خواهد شد.

2- نظریه گروه مرجع به این مضمون که آنچه موجبات رضایت فرد را فراهم می آورد. برآورده شدن خواستها و دیدگاه های گروهی است.

3- نظریه روابط انسانی: به این مضمون که روابط انسانی وسیله ای است برای به ثمر رساندن اهداف عالی سازمان از طریق رضامندی افراد سازمان

نظریه یارسون: یارسون رضایت شغلی را وابسته به پنج عامل می داند. عزت نفس، شناسائی ، ارضای خواسته ها.

لذت- صمیمیت

نظریه پورتر و لاولر: پورتر و لاولر ابراز داشتند که انگیزش به طور مستقیم به عملکرد منجر نمی شود بلکه توانایی ها، خصوصیات و ادراک نقش واسطه ای هستند که موجبات عملکرد بهتر را فراهم می آورند که به رضایت شغلی نیز منجر می شود.

نظریه دیویس و نیواستروم: ایشان معتقدند نتایج بسیاری از تحقیقات انجام شده وجود رابطه میان عواملی چون جنس، سن، تحصیلات، سطح درآمد، موقعیت سازمانی، محیط سازمانی و نوع شغل با انگیزش، روحیه و رضایت از شغل را تأیید کرده است. (عباس زادگان 1379 ص 215)

نظریه انگیزشی بهداشتی هرزبرگ: هرزبرگ معتقد بود نارضایتی شغلی تابعی است از محیط، سرپرستی، همکاران و زمینه کلی شغل که آنها را عوامل بهداشتی یا عوامل ناراضی کننده گویم و عبارتند از: امنیت شغلی، زندگی شخصی، شرایط کار، حقوق، ماهیت سرپرستی، قوانین سازمان، روابط متقابل با همکاران، سرپرستان و زیردستان، مقام و موقعیت. هرگاه در محیط کار عوامل فوق تأمین نشود افراد احساس نارضایتی خواهند کرد.

همچنین هرزبرگ معتقد است رضایت شغلی تابعی است از آن فعالیت های شغلی که تلاش انگیز و محرک باشند که عوامل انگیزشی می نامند شامل مسئولیت، ترفیع و پیشرفت، ماهیت کار، رشد فردی، کسب موفقیت. هرگاه در محیط کار عوامل فوق تأمین شوند فرد در درون خود احساس رضایت و خشنودی خواهد کرد و همواره به کار خود علاقه مند خواهد شد.

نقش مدیریت در رضایت شغلی کارکنان

«افسرده دل افسرده کند انجمنی را» استعدادها و قوة تلاش و کوشش کارمندان آنگاه که به نیازهای مادی روحی روانی آنان توجه نشود سست و زائل می شود واقعیت های موجود در بعد آسیب شناسی روانی و بهداشت روانی در محیط کار نشان می دهد که درصد قابل توجهی از علل و موجبات بیماری های روانی و کسالت های ناشی از خستگی کار شایع بین کارکنان سازمان ها را می توان در شیوه های رفتاری و شخصیت مدیران جستجو کرد (ساعتچی 1368) این موارد بر اهمیت وظیفه مدیران اشاره دارند. ادامه حیات و بقاء و پیشرفت توسعه هر سازمان بستگی مستقیم به روحیه همکاری نیروی انسانی باتجربه و تعلیم دیده در کار دارد. این امر فقط با استخدام و پرداخت حقوق و انتصاب و اخراج میسر نمی شود. ارتباط نزدیک و صمیمانه با کارکنان مشارکت دادن آنان در تصمیم گیری ها. احترام و درک شأن و منزلت انسانی آنها موجب سلامت محیط کاری و رعایت بهداشت روانی و استفاده مطلوب از کلیه منابع انسانی و مادی سازمان در جهت تحقق اهداف سازمانی می شود عواملی که ذکر شد ویژگی های سبک های مشارکتی هستند که به اعتقاد صاحبنظران رضایت شغلی، انگیزه، پیشرفت و توسعه در سازمان ها را بیشتر از سایر سبکها موجب می شوند طرفداران سبک های مشارکتی بر این باورند که در آینده عمدتاً از سبک های لیبرال و مشارکتی استفاده خواهد شد. لیپت و وایت در تحقیقات خود به این نتیجه رسیدند که هرگاه در مدیریت سازمان، روش رهبری دموکراتیک تصمیم گیری گروهی و مشارکت کارکنان در اداره امور وجود داشته باشند و در نتیجه عدم تمرکز قدرت و حاکمیت به وجود آید روابط کارکنان مطلوب تر روحیه آنان علی تر و نیروی انسانی برای تولیدی بیشتر خواهد بود. فرنچ و واس نیز معتقدند هرقدر مشارکت کارکنان در امر مدیریت سازمان افزایش یابد مدت لازم برای استاندارد کردن روش های اداری کاهش می یابد. (دستوری 1355 ص 35)

مدیران مشارکت جو مسئولیت نهائی را برای واحدی که به سرپرستی آن گمارده شده اند بر دوش دارند ولی آموخته اند که در کارگردانی عملیات با کسانی که به راستی کار را به انجام می رسانند مشارکت پی آمد این رویه آن است که کارکنان به احساس درگیر بودن در هدفهای گروهی دست می یابند می توان گفت که مشارکت یک درگیری ذهنی و عاطفی در موقعیت های گروهی است که اشخاص را بر می انگیزد تا برای دستیابی به هدفهای گروهی همدیگر را یاری دهند و در مسئولیت کار شریک شوند مشارکت انگیزش را نیرومند می سازد. زیرا کارکنان احساس می کنند مورد پذیرش بیشتر سازمان هستند از این راه احساس احترام به خود خشنودی شغلی و همکاری با مدیریت می تواند بهبود یابد و از فشار عصبی، غیبت و تعارض کاسته شود.

برخی از نتایج کاربرد شیوة مشارکت جویانه در سازمان ها چنین است:

1- کیفیت کار بهتر و کاستی های آن اندک اندک کاهش می یابد.

2- مردم به پذیرش دگرگونی و تحول رغبت بیشتر نشان می دهند.

3- نتیجة کار و کوشش گروه فزونی می یابد و بهره وری کار بالا می رود.

4- روحیه سازمانی نیرومند می شود و وفاداری کارکنان به سازمان تقویت می گردد.

5- فضای دلپذیری برای رشد و بالندگی فردی پدیدار می گردد.

6- تعارض، دشمنی و ستیز میان مدیران و کارکنان از یک سوی و میان خود کارکنان از سوی دیگر به کمترین درجه ممکن می رسد.

7- مردم نسبت به یکدیگر بردبارتر می شوند شنیدن صدای مخالف آسان تر می گردد و بیان اندیشه های تازه فزونی می یابد.

8- از میزان نظارت و سرپرستی کاسته می شود هرکس به نظارت درخود متعهد می گردد و از این راه هزینه های مادی سازمان روبه کاهش می گذارد.

9- در میان کارکنان سازمان احساس «ما و همبستگی» سازمانی پدید می آید.

10- کارکنان خود را با سازمان همانند می سازند و نسبت به آن هویت استوار پیدا می کنند، هدف های سازمان را در شمار هدف های خود و در پاره ای از حالت ها حتی بالاتر از هدف های شخصی خویش قرار می دهند. (طوسی 1371 ص 7)

فرهنگ سازمانی: (الناس علی دین ملوکهم)

از دیگر عواملی که رسالت مدیران در جلب رضایت شغی کارکنان را مورد توجه قرار می دهد فرهنگ سازمانی است معمولاً تعیین کنندگان اصلی فرهنگ سازمانی را مدیران آن سازمان ها دانسته اند. فرهنگ محل تلاقی اخلاق با سازمان است. فرهنگ یک سازمان نقطه عطفی است که در آن نقطه فلسفه سازمان بر مسائل سازمان تأثیر می گذارد. زیرا در فرهنگ سازمانی است که کارمند باورها و ارزشها را می یابد بنابراین اخلاق فرهنگی از ابتدائی ترین اصولی است که یک شخص یک گروه یا سازمان توسط آن اقدام و ارزیابی می کند قابل ذکر است که به تعداد سازمانها می توانیم فرهنگ داشته باشیم تأثیر رهبر یا مدیر در چگونگی فرهنگ سازمانی قابل انکار نیست اگر رهبر شخص نیرومندی باشد ایده هائی که القاء می کند ایده های مثبت نو و کارآیی است که در فرهنگ سازمان نفوذ خواهد کرد و جو سازمانی را تحت تأثیر جدی و همه جانبه قرار خواهد داد. ترویج یک سلسله انتظارات، عقاید، باورها، ارزش ها و خط مشی جو سازمانی را به سوی بالندگی سوق داده و بستر خودکفائی، اعتماد، کامیابی، تمرکز بر هدف و خلاقیت را فراهم می آورد.

فرهنگ سازمانی به طور کلی چهار کارکرد اساسی دارد.

1- به کارکنان سازمان هویتی سازمانی می بخشد.

2- تعهد گروهی را آسان می سازد.

3- ثبات و نظام اجتماعی را ترغیب می نماید.

4- با یاری دادن به اعضاء، پی بردن به شرایط پیرامون کار خود رفتار آنان را شکل می دهد مدیران امروزه به اهمیت دیگر روش های مدیریتی از جمله مدیریت استرس و مدیریت تعارض که بر حفظ باورهای مثبت در فرهنگ سازمانی اشاره دارند پی برده اند و تأکید می ورزند.

اهمیت و اهداف رضایت شغلی

رضایت شغلی یکی از عوامل مهم در رضایت از زندگی است و تمام رفتارها و روابط انسان به طور مستقیم و یا غیر مستقیم از چگونگی اشتغال او متأثر است. بنابراین بهتر است به فرد کمک شود تا بتواند شغل مناسبی را انتخاب کند. برای ایفای نقش آماده شود و به طور رضایت بخشی به شغل خود ادامه دهد. اهمیت رضایت شغلی بعد از جنگ جهانی دوم بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت. شناخت عواملی که می تواند موجب رضایت شغلی و تشویق افراد به کار شود و ایجاد شرایط و ترتیب روشهای کار به نحوی که کارکنان به بهترین وجه بتوانند درضمن مساعی شان به سوی هدف های سازمانی و هدف های خود به پیش روند مورد توجه قرار گرفت. رضایت یا عدم رضایت فرد از شغل خویش و چگونگی نگرش کارکنان بر شغلشان، آثاری بر رفتار و عملکرد افراد در سازمان خواهد شد برخی از این آثار و نتایج رضایت و نارضایتی کارکنان عبارتند از:

1- ماندن یا رفتن از شغل با واحد سازمانی

2- غیبت از کار، میان رضایت شغلی و غیبت رابطه معکوس وجود دارد. هرگاه کارکنان از کار خود راضی نیستند تمایل بیشتری به غیبت دارند و بالعکس

3- بهبود عملکرد برخی از صاحبنظران معتقدند خشنودی به بهبود عملکرد و ناخشنودی به کاهش عملکرد منجر می شود. (عباس زادگان 1379 ص 211) دیویس و نیواستروم فواید بررسی رضایت شغلی را به شرح زیر عنوان کرده اند.

1- مدیریت را از ترازهای کلی رضایت شغلی آگاه می کند.

2- سبب می شود ارتباط نیرومندی بین کارمند و رده های بالای سازمان برقرار شود.

3- بررسی رضایت شغلی یک دریچة اطمینان یک تخلیه عاطفی یک وسیله آرام ساختن دل می باشد و نشانه آشکار از دلبستگی مدیر به رفاه کارکنان می باشد.

4- بررسی های رضایت شغلی روش سودمندی برای تعیین پاره ای از نیازهای آموزشی است.

مسائل حل نشده در زمینه رضایت شغلی کارکنان مشغول به کار سازمان چندین سئوال در زمینه رضایت شغلی کارکنان از دیرباز مطرح بوده است. از جمله سئوالاتی که اینجانب قصد دارد در کارخانه به تحقیق آنها بپردازد.

1- آیا بین رضایت کلی در زندگی با رضایت شغلی ارتباطی وجود دارد؟

2- آیا رضایت شغلی آگاهانه انجام می پذیرد یا نا آگاهانه.

3- چه سبک مدیریتی از طرف کارکنان برای پیشبرد هدف رضایت شغلی توصیه می شود.

4- بین سبک مدیریتی جاری در سازمان و سبک وظیفه مداری یا رابطه مداری چه رابطه ای وجود دارد.

5- بین سبک مدیریت رابطه مدار و وظیفه مدار و رضایت شغلی کارکنان چه رابطه معناداری می توان یافت.

فرضیه های تحقیق

فرضیه اصلی: بین عملکرد مدیر و رضایت شغلی کارکنان رابطه معناداری وجود دارد.

فرضیه های فرعی: بین رضایت شغلی کارکنان و سبک رابطه مداری رابطه مثبتی وجود دارد. بین رضایت شغلی کارکنان و سبک وظیفه مداری رابطه معنا داری وجود دارد.

روش تحقیق:

محقق برای مطالعة میزان تغییرات در یک یا چند عامل در اثر تغییرات یک یا چند عامل دیگر روش همبستگی یا همخوانی را استفاده کرده است وی دسته ای اطلاعات مختلف مربوط به رضایت شغلی کارکنان و سبک اجرائی مدیریت در اختیار دارد و در صدد پاسخگوئی به سه سئوال می باشد. اول آنکه «آیا رابطه ای بین این دو دسته اطلاعات وجود دارد یا نه؟» دومین سئوال در مورد جهت این همبستگی است که ممکن است مثبت یا منفی باشد و سوم این که میزان و مقدار این همبستگی چه اندازه است.

متغیرهای تحقیق: به طور کلی متغیرها آن شرایط یا خصوصیاتی اند که آزمایشگر آنها را دستکاری کنترل یا مشاهده می کند.

متغیر وابسته: رضایت شغلی کارکنان

متغیر مستقل: سبک رهبری و مدیریت سرپرست

روش اجرای تحقیق

الف) جامعة تحقیق: جامعة این تحقیق عبارت است از کلیه کارکنان                  که طبق آخرین آمار بالغ بر                نفر می باشند که همگی در سمت های کاری متفاوت سازمان مشغول به خدمت و فعالیت می باشند.

ب) نمونه و روش نمونه گیری: روش نمونه گیری به شیوه طبقه ای تصادفی انجام شده است که                  نفر به عنوان نمونه در تحقیق شرکت نمودند.

ج) ابزار اندازه گیری و نحوه اجرای آن: ابزار اندازه گیری یک پرسشنامه از نوع بسته است. شامل 10 سئوال پنج گزینه ای (عالی- خیلی خوب- خوب- متوسط- ضعیف) که از این تعداد سئوال 5 سئوال مربوط به سبک مدیریتی رابطه مدار و 5 سئوال مربوط به سبک وظیفه مدار می باشد. همچنین 10 سئوال دیگر در ارتباط با سطح توانائی ها و بلوغ و مهارت کاری کارکنان تنظیم شده است که توسط مدیر بایستی پاسخ داده شود و در نهایت از مدیران و کارکنان خواسته شده از میان 5 عامل از عوامل تأثیرگذار بر رضایت شغلی عواملی که در رضایت شغلی ایشان مثر است را از 1 تا 5 نمره دهی کنند.

نحوه تدوین پرسشنامه

برای تدوین یک پرسشنامه که بتواند حضور سبک ضابطه مدار یا رابطه مدار را تشخیص دهد نیاز به پرسش هایی بود که شاخصه های این دو سبک را داشته باشند پس از بررسی پرسشنامه هایی از کتاب ها و تحقیقات انجام شده در این زمینه سعی شد پرسشهایی گویا و روشن کنندة زوایای مختلف امر مدیریت تدوین شود.

دامنة تحقیق: تحقیق در گسترده زمانی آذرماه 1385 انجام شده است همچنین تحقیق و پژوهش فقط در کارخانه و با توجه به نگرشها و پاسخ های کارکنان کارخانه مزبور انجام شده است و به شرایط صرفاً آن کارخانه محدود می باشد. این تحقیق به بررسی صرفاً موضوع رضایت شغلی و مباحث در این رابطه پرداخته است مباحثی که شاید در سازمان های دیگر و در زمانی دیگر کاملاً متفاوت با امروز و این سازمان باشد.

محدودیت تحقیق: محقق در این تحقیق با موانع و مشکلاتی روبه رو بوده است. موانعی نظیر محدودیت در انتخاب جنسیت آزمودنی ها (پسر و دختر)، سن آزمودنی ها، امکان دسترسی به سوابق مدیریتی مدیران همچنین محدودیت به علت دقت پرسشنامه در سنجش نظرات و تجارب کارکنان و عدم توجیه کارکنان در صرفاً تحقیق بودن پرسشنامه ها و فعالیت محقق- زیق وقت

مبانی پژوهش

در این بخش به تحقیقاتی که در داخل و خارج از کشور پیرامون موضوع تحقیق انجام شده است و با موضوع تحقیق مرتبط است اشاره می شود.

در سال 1990 در پژوهش که به وسیله چارلز مولر در آمریکا به عمل آمد رضایت شغلی 190 پرستار برای اندازه گیری سه بعد امنیت، مسائل اجتماعی و روانشناختی مورد بررسی قرار گرفت اگرچه فرضیه فقط سه بعدی برای رضایت شغلی تائید نشد ولی هشت عامل رضایت «یادداشت های خارجی- برنامه ریزی، موازنه شغل و خانواده- همکاران- تعامل- فرصت های حرفه ای- تمجید و بازشناسی، کنترل و مسئولیت» پدیدار شد. در سال 1964 و رووم تحقیقاتی در این زمینه داشت که بنابر آن رضامندی یک ارزش برای بقاء و تداوم سازمان بوده و یک رابطه مستقیم با آن دارد در صورت عدم رضایت در افراد اوضاع سازمان وخیم می شود. در سال 1982 پاراسورمین به منظور ارزیابی و مشخص کردن میزان تأثیر هریک از متغیرها از پیش بینی تمایل به خدمت و عمل به ترک خدمت از تحلیل رگرسیون چند متغیره مرتبه ای استفاده کرده است نتایج همبستگی نشان می دهد که چهار وجه از پنج وجه رضایت شغلی (کار، سرپرستی، همکاران، حقوق و ترفیع) همبستگی زیاد و معکوس با تمایل به ترک خدمت دارند لیکن نتایج رگرسیون حاکی از تأثیر معنی دار فقط رضایت از ترفیع است.

تحقیقی تحت عنوان رضایت شغلی کارکنان مراکز خدمات کشاورزی استان آذربایجان شرقی توسط رضائیان در سال 1372 انجام گرفت که در نتیجة آن چنین آمده : شدت نیازهای معنوی از اهمیت کمتری برخوردار است.

در تحقیقی دیگر تحت عنوان رضامندی شغلی و استرس که توسط خانم فاطمه اکبری دانشجوی دوره لیسانس دانشگاه الزهرا در سال 70 و 71 انجام شد رضایتمندی شغلی بر اساس ارزیابی فرد از شغل خود و ارضاء نیازها در جهت رشد تعریف گردید و استرس شغلی در اثر هرنوع محرکی که ایجاد اختلال در تعادل حیاتی فرد می نماید در نظر گرفته شد. از مقایسه عوامل ایجاد کننده رضامندی و استرس بین این عوامل وجه اشتراک دیده می شود همچنین روند ایجاد نارضامندی و استرس مشابه است در روند هر دو ادراک عوامل ارزیابی و ایجاد بینش احساس نارضامندی یا استرس وجود دارد پیامد عدم رضایت واکنش های دلسردی، سوء استفاده ها، غیبت، تصادفات .............. و پیامد استرس نشانگر عدم سازگاری می باشد.

همچنین در تحقیقی که توسط آقایان فرهاد فروغی و جواد حسین پور در بهار سال 1375 در بین کارکنان شرکت کارتن مشهد انجام گردیده نتایج زیر حاصل گردیده است.

1- کمترین میانگین خشنودی مربوط به رضایت از حقوق و مزایا است.

2- کمترین انحراف معیار مربوط به رضایت از حقوق و مزایا است در واقع در این مورد بین کارکنان توافق نظر بوده است.

3- بهترین همبستگی بین سطح شغل در رضایت از شغل وجود دارد.

با توجه به آنچه گفته شد می توان چنین نتیجه گیری نمود که تحقیقات متعدد نشان داده است اگر انگیزش کارکنان پایین باشد به عملکرد آنان به همان اندازه لطمه خواهد خورد. گوئی که توانائی هاشان پایین بوده است. به همین دلیل پرداختن به موضوع رضایتمندی به واسطة ارتباطی که بین مشخصه های رضایتمندی وجود دارد و تأثیری که این مشخصه بر شخصیت درونی و رفتارهای اجتماعی می گذارد بسیار حائز اهمیت است. همچنین تحقیقات زیادی نشان داده است که افراد ناراضی از شغل خود مستعد ابتلاء به مرض های گوناگون هستند که دامنة آن از بیماری سردرد تا مرض های مربوط به زخم معده و عارضه قلبی را شامل می شود.

روش تحقیق

گاهی در بررسی صفات گوناگون در یک جامعه آماری مشاهده می شود که تغییرات دو صفت مستقیماً در یکدیگر مؤثرند و به عبارتی یکی از صفت ها در بزرگی و کوچکی اندازه صفت دیگر دخالت دارد، به این ارتباط دو صفت در آمار همبستگی گویند. از همبستگی برای مشاهده روابط متقابل متغیرها در تحقیقات استفاده زیادی شده است که در تحقیق حاضر نیز از این روش استفاده شده است تا میزان و نوع همبستگی بین سبک مدیریت مدیران و رضایت شغلی کارکنان سنجیده شود.

علت استفاده از روش همبستگی: از آنجا که علل وجود همبستگی فاکتورهای مهمی در زمینه تحقیق به دست می دهد روش همبستگی انتخاب شد تا معلوم کند همبستگی دو متغیر بر اثر تحت تأثیر یک انگیزه مشخص و غیرتصادفی بودن رخ داده یا به علت اعمال نیروهای تصادفی بوده است یا این که متغیر اولی علت وجود متغیر دومی است و یا همبستگی دو متغیر به این علت که یکی از متغیرها گاهی علت و گاهی معلول می باشد بوده است در این تحقیق با دو دسته متغیر روبرو هستیم:

الف) متغیر مستقل سبک رهبری مدیران

ب) رضایت شغلی کارکنان متغیر وابسته

نحوه استخراج و تجزیه و تحلیل آماری: پس از جمع آوری پرسشنامه ها نمراتی که کارکنان در پاسخ های ارائه شده به سبک رابطه مداری و وظیفه مداری و رضایت شغلی کسب کرده بودند به جدول مادر منتقل شد. اطلاعات به دو روش: الف) آمار توصیفی و ب) آمار استنباطی به مفاهیم ذیل استفاده و مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفته شد.

آمار توصیفی: برای توصیف داده های به دست آمده از جدول فراوانی درصدگیری و نمودار دایره ای استفاده شد.

آمار استنباطی: در این مورد از ضریب همبستگی و آزمون t استودنت بهره گرفته شد که فرمول های آنها در ذیل آمده است:

روش سریع محاسبه ضریب همبستگی:

فرمول آزمون t:

یافته های تحقیق: بررسی ها در تحقیق ما را متوجه فرضیه هائی در این ارتباط که چه رابطه ای بین سبک مدیریت کارخانه و رضایت شغلی کارکنان وجود دارد نمود.

فرضیه اصلی: بین سبک مدیریت مدیران و رضایت شغلی کارکنان رابطه وجود دارد فرضیه اصلی شامل دو فرضیه جزئی است:

الف: بین سبک رابطه مداری مدیران و رضایت شغلی کارکنان رابطه مثبتی وجود دارد.

ب) بین سبک وظیفه مداری مدیران و رضایت شغلی کارکنان رابطه معناداری وجود دارد.

آزمون فرضیه الف:

بین سبک رابطه مداری مدیران و رضایت شغلی کارکنان رابطه مثبتی وجود دارد.

فرض صفر: بین سبک رابطه مداری و رضایت شغلی کارکنان رابطه معنادار وجود ندارد.

فرض خلاف: بین سبک رابطه مداری و رضایت شغلی کارکنان رابطه مثبت وجود دارد.

با استفاده از فرمول همبستگی ضریب همبستگی 975/0 بین متغیر مستقل رابطه مداری و متغیر وابسته رضایت شغلی به دست آمده است.

با استفاده از جدول r در سطح 5% و 1% و dF  برابر 28 چون r محاسبه شده از r جدول بزرگتر است پس رابطه معنادار می باشد.

برای اطمینان از معنی دار بودن آزمون از آزمون t استفاده شده است.

 

در یک آزمون دو دامنه ای در دو سطح اطمینان 5% و 1% درجه آزادی 98 مشاهده شد t محاسبه شده از t جدول بزرگتر است پس فرض صفر رد می شود و فرض خلاف یعنی رابطه مثبت بین سبک مدیریت مدیران و رضایت شغلی کارکنان مورد قبول قرار می گیرد.

آزمون فرضیه ب:  بین وظیفه مداری مدیران و رضایت شغلی کارکنان کارخانه رابطه وجود دارد.

فرض صفر: بین وظیفه مداری مدیران و رضایت شغلی رابطه وجود ندارد.

فرض خلاف: بین وظیفه مداری مدیران و رضایت شغلی کارکنان رابطه وجود دارد.

با استفاده از فرمول ضریب همبستگی ضریب همبستگی 02/1 بین دو متغیر سبک مدیریت وظیفه مدار و رضایت شغلی به دست آمد.

با استفاده از جدول معنی دار بودن r در دو سطح 5% و 1% و dF برابر 25 چون r محاسبه شده از r جدول بزرگتر است. بنابراین فرض صفر رد می شود.

 

02/1 = r                  28 = dF         

برای اطمینان از معنی دار بودن آزمون از آزمون t برای معنی دار بودن r استفاده شد.

27= t

در یک آزمون دو دامنه ای در دو سطح اطمینان 5% و 1% و درجه آزادی برابر 98 چون t محاسبه شده از t جدول بزرگتر است فرض صفر رد می شود و نتیجه گیری می شود هرچه سبک مدیریت خشک و مقرراتی تر و وظیفه مدارتر اعمال شود رضایت شغلی کارکنان کارخانه کاهش می یابد.

فرضیه دوم: رضایت شغلی کارکنان در سبک رابطه مداری بیشتر می باشد.

فرض صفر: بین رضایت شغلی کارکنان کارخانه و سبک مدیریت رابطه مداری مدیران رابطه معناداری نمی توان یافت.

فرض خلاف: رضایت شغلی کارکنان در سبک رابطه مداری بیشتر است برای آزمودن این فرضیه میانگین رضایت شغلی کارکنان را در سه سبک مشاهده آماری نمودیم.

گروه	سبک	تعداد	درصد	متوسط نمره رضایت شغلی
گروه اول	رابطه مدار بالا وظیفه مدار بالا	7	82%	16
گروه دوم	رابطه مدار بالا وظیفه مدار متوسط	2	24%	13
گروه سوم	رابطه مدار بالا وظیفه مدار پایین	0	0	0

مشاهده می شود که در متوسط رضایت شغلی گروه اول و دوم و سوم تفاوتی مشاهده می شود که به نظر محقق درک متقابل کارمند در شرایط توجه شده به منزلت انسانی او را نشان می دهد. برای این که معلوم شود این تفاوت میانگین ناشی از تصادف است یا معنادار می باشد از آزمون F بهره می جوییم. مقدار F برای درجه های آزادی 2 و 28 در سطح 5% برابر 44/6 و در سطح 1% برابر 45/5 می باشد چون F محاسبه شده از F جدول در دو سطح بزرگتر است فرض صفر در این زمینه رد می شود و فرض خلاف تأئید می شود.

فرضیه سوم: عامل اصلی و تأثیرگذارتر در رضایت شغلی کارکنان عامل رضایت از سرپرست و جو مشارکتی، درکِ منزلت و شأن و نیازهای اجتماعی فرهنگی روانی افراد و کارکنان می باشد.

برای تحقیق و تفحص و بررسی در این زمینه از 5 فاکتور که در نظرسنجی کارکنان در فضای آزاد پرسشنامه مورد بحث قرار گرفته بودند و کارکنان به آنها نمره از 1 تا 5 (به ترتیب ضعیف – متوسط- خوب - خیلی خوب - عالی ) داده بودند مراجعه نمودیم.

از نتایج نمرات نمودار دایره ای که نشان می داد از 5 فاکتور تأثیرگذار در رضایت کارکنان چه سهمی متعلق به عامل رضایت از سرپرست می باشد تهیه شد.

مشاهده می شود از عوامل باعث رضایت کارکنان به ترتیب رضایت از سرپرست با 98% تأثیرگذارترین عامل بوده است و سایر عوامل کار و عملکرد 75% ، رضایت ناشی از حقوق 68%، و رضایت ناشی از همکاران 65% و رضایت ناشی از ترفیع 54% می باشند.

سبک مدیریت در کارخانة ایران شرق را بر مبنای مراتب رابطه مداری و وظیفه مداری می توان به 9 سبک ترسیم شده مشاهده نمود.

	رابطه مداری بالا 25 – 20	رابطه مداری متوسط 20 – 15	رابطه مداری پایین 15 - 1	رابطه مداری وظیفه مداری
19	7	10	2	وظیفه مداری بالا 25 – 20
6	2	4	0	وظیفه مداری متوسط 20 – 15
5	0	4	1	وظیفه مداری پایین 15 - 1
30	12	18	3

از آمده چنین نتیجه می گیریم از دیدگاه نمونة نظرسنجی شده از کارکنان

3/23 مدیران رابطه مدار بالا وظیفه مدار بالا بوده اند.

3/33 مدیران رابطه مدار متوسط وظیفه مدار بالا بوده اند.

6/6 مدیران رابطه مدار پایین وظیفه مدار بالا بوده اند.

6/6 مدیران رابطه مدار بالا وظیفه مدار متوسط بوده اند.

14% مدیران رابطه مدار متوسط وظیفه مدار متوسط بوده اند.

14% مدیران رابطه مدار متوسط وظیفه مدار پایین بوده اند.

3/3 مدیران رابطه مدار پایین وظیفه مدار پایین بوده اند.

کارکنان رابطه مدار پایین وظیفه مدار متوسط- را در شیوة مراوده کنترل و مدیریت مدیران تشخیص نداده اند.

تجزیه و تحلیل یافته های تحقیق:

در تحقیق حاضر به وضوح رابطة مثبت بین سبک مدیریتی رابطه مدار اعمال شده و رضایت و همکاری کارکنان قابل رؤیت است-  این همبستگی پاسخ عاطفی نسبت به شرایط یا وضعیت شغل- برآورده شدن نیازها و انتظارات را در آنسوی رفتار سنجیده ارزش مدار فرهنگی اخلاقی و انسانی مدیریت اثبات می کند تعاملی کاملاً دوسویه از طرف مدیریت که نیازها دغدغه ها منافع و ارزشها و باورهای کارکنان را در تصمیمات خویش آورده و لحاظ کردند. باورهائی که گاهی منافع و برخورداری بیرون از سازمان را به ما علت رضایت افراد معرفی می کردند، مدیریت اهتمام و اعتقاد ویژه ای به محرومان نشان داده است. به اعتقاد کارکنان این توجه مدیران به محرومیت از جمله کمک به ازدواج جواناان کمک مالی چشمگیر به بهزیستی، کمیته امداد، و سایر کمک ها در بحران ها (زلزله، جنگ و ... ) و شرایط سخت اجتماعی و در کنار اجتماع در ناگواری ها و تلخی ها بودن آنها را مالکین فرهنگی، عاطفی، سیاسی، اجتماعی                    کارخانه کرده و این موضوع موجبات خرسندی رضایت و همکاری کارکنان را فراهم می آورد.

از دیگر نتایج می توان آگاهی و بینش بالای اجتماعی و به تعبیر دیگر بلوغ اندیشه رفتار شخصیت و عواطف و باورهای کارکنان حین انجام وظایف و عملکرد مقرر آنها به حساب آورد. کارکنان از ضرورت اشتغال و کارآفرینی می گفتند به اعتقاد تعدادی از آنها شهرک صنعتی نیشابور یک سرمایه، پس انداز و پشتوانة اقتصادی ملی محسوب می شود حتی اگر کارکنان بعدی فرزند خود آنها نباشد. این درک حیات آموزشی و فرهنگ سازمانی موفق محیط کار و کارخانه را نشان می داد.

همچنین می توان از نتایج تحقیق این موضوع را اشاره داشت که از میان انگیزه های بی شماری که موجب علاقه، حضور و فعالیت کارکنان در سازمان می شود همچون امنیت شغلی، زندگی شخصی، شرایط کار، قوانین سازمان، حقوق، مقام و موقعیت، رشد، موفقیت و ترفیع و ... کارکنان باهوش نظریه ای که در مطالعات اوهایو اشاره و تأکید شده بود به مدیران، کاملاً تشخیص دادند و بیشترین تأکید را بر موضوع رابطة مدیریت قائل شدند و این تصور که پیشرفت وسایل و افزارهای مکانیکی، اختراعات، و اکتشافات در به حرکت درآوردن چرخ صنایع و گسترش امور اقتصادی به تنهائی بتواند مثمر ثمر قرار گیرد را بیش از پیش مورد تردید قرار گرفت و گمان دانشمندان علوم اقتصادی در مورد اهمیت پدیده روابط انسانی باز هم تصدیق شد و روشن نمود که باید به انسان و مناسبات انسانی که کارآمدترین عامل پیشرفت است دقت و توجه بیشتری شود و موجبات آسایش آنان چه از دیدگاه عاطفی و چه از لحاظ های دیگر فراهم آید.

راهکارها و پیشنهادات تحقیق

بیایید تخیلات و اندیشه های دانشمندان و مهندسان خود را برای ایجاد محیطی که در آن انسان ها بتوانند خوشحال و متعادل بوده و مجاز به ارائه کامل و برخورداری از فرصت ها برای دستیابی به استعداد خدادادی خویش باشند رهبری کنیم (مک دونالد)

از آنجا که آدمی ناگزیر از نیازمندی های خویش انگیخته می شود و انگیزش در انسان بنیاد روانی دارد، مربوط به گرایش ها، خواسته ها و عواطف بشر است که وی را برای ارضاء آنها به کوشش وا می دارد جا دارد. موضوع انگیزه در محیط های کاری بررسی کارشناسانه تری شود تا انسان ها استعدادهای خفته یا آشکارشان را صادقانه بدون ترس و تردید در خدمت خویش و سازمان ها قرار دهند و این گونه موجبات برخورداری اعتلاء شکوفایی و رضایت کارکنان آماده گردد. در این که بحث انگیزه با نیازمندی های بشر گرده خورده است تحقیقات بسیاری شده و چه خوب گفته ای است که انسان موجودی پرتوقع است به محض این که یکی از نیازهایش برآورده شود خواهش دیگری بر جای آن می نشیند، این حقیقت بایست در مدیریت لحاظ شود تا نیازمندی ها باعث نشوند انسان و سازمان از اهداف و ضرورت های خود را باز مانند امروز بر کسی پوشیده نیست که مزد خوب، شرایط کاری بهتر، مزایای عالی، استخدام همیشگی، امر انگیزه در سازمان را تسهیل می کند ولی شاید با پرداخت اضافه کار، مرخصی، بیمه و خدمات درمانی، پاداش سالانه، عیدی ها، سود سهام، و سرانجام سهیم کردن کارکنان در مالکیت و منافع سازمان توجه به نیازهای روحی روانی و جسمی اجتماعی بیشتر ملموس شود و در واقع امر انگیزه میسر گردد.

همچنین پیشنهاد می شود امنیت شغلی کارکنان به این معنی که آنان مطمئن باشند کارشان چندین سال ادامه خواهد یافت تأمین گردد - تنوع در محتوای شغل گنجانده شود تا مانع سرخوردگی و روزمژگی کارکنان شود- افراد قبل از این که کارکُنِ سازمان باشند بایست دوست سازمان باشند بهتر است با اعمال روابط دوستانه مشارکت آنان در امور جلب و خشنودی آنان فراهم شود- افراد هرقدر در کارشان آزاد گذاشته شوند چون کار را متعلق به خود می دانند در انجام کارها احساس مسئولیت بیشتری می کنند بنابراین پیشنهاد می شود به افراد اعتماد کنیم، آزادی بیشتری برای آنها قائل شویم. توصیه می شود آموزش های حین خدمت برای آموزش موضوعات فنی، همچنین فراهم آوردن جو مورد نظر و کارشناسی شده فرهنگ سازمانی مورد نظر مدیریت برگزار شود.

منابع و مآخذ

1- عباس زادگان، محمد- مدیریت بر سازمان های ناآرام، تهران، کویر، 1379

2- تهرانی، آشفته روابط انسانی در مدیریت، تهران، امیرکبیر، 1354

3- استیفن پی رابینز، مدیریت رفتار سازمانی ترجمه علی پارسیان و اعرابی جلد دوم چاپ اول، 1374

4- رضائیان، علی، مدیریت رفتار سازمانی چاپ اول، انتشارات دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، 1372

5- علوی، امین الله، رفتار سازمانی، چاپ اول، انتشارات معراج، 1371

6- ستیزر، ریچارد، انگیزش و رفتار در کار، ترجمه علوی، امین الله، مرکز آموزش مدیریت دولتی، 1371

7- مدیریت منابع انسانی، فخری، سیروس، 1342

8- دیویس، استانلی، ترجمة ناصر میرسپاس و پریچهر معتمد گرجی، مدیریت فرهنگ سازمانی، چاپ اول، انتشارات مروارید، 1373

9- عباس زادگان، سید محمد، مدیریت منابع انسانی، چاپ اول، انتشارات سوره تهران، 1377

ضمائم

سئوالات	عالی	خیلی خوب	خوب	متوسط	ضعیف
مدیر در تصمیم گیری های خود با تفویض اختیارات موجب مشارکت می شود.
مدیر اوامر و صلاحدیدها و نظرات خود را کمتر رسمی و خشک اعلام می دارد.
مدیر فرق بین مسائل مهم و غیرمهم را خوب تشخیص داده قضاوت نزدیک به حقیقتی از مسائل دارد.
مدیر قدرت رهبری و توانایی هدایت زیردستان بکار و نفوذ در عواطف و نیازمندی های آنان را دارد.
مدیر تحت شرایط متغیر و شاید سخت بردباری کنترل و اعتماد به نفس خود را همچنان حفظ دارد.
اطلاعات شغلی مدیر و توانائی اعمال اطلاعات در حل مسائل به چه میزان می باشد.
مدیر در مورد وظایف و کارهای محوله کنترل دارد.
مدیر در انجام امور استقلال می ورزد تشویق کارکنان به خلاقیت چقدر رواج دارد.
مدیر منافع و نیازهای افراد و همچنین سازمان را فدای یکدیگر نمی کند.
مدیر را چقدر مطلوب و موفق می دانم.

سئوالات	عالی	خیلی خوب	خوب	متوسط	ضعیف
میزان رضایت از سرپرست
میزان رضایت از حقوق
میزان رضایت از همکاران
میزان رضایت از کار و عملکرد
میزان رضایت از ترفیع

تاثیر موانع ارتباط فردی بر تعارض سازمانی

چکیده

ارتباطات از عوامل بنیادی هویت سازمان و جوهره اصلی مدیریت است. همچنین مدیران به خوبی می‌دانند که تعارض پاره‌ای اجتناب ناپذیر از حیات سازمانی است بنابراین، برای مدیران اهمیت دارد که پدیده‌های تأثیرگذار بر تعارض را شناسایی کنند. تعارض می‌تواند کارکردی یا غیر کارکردی باشد. در مقاله حاضر تعارض غیر کارکردی مد نظر است و از میان عوامل مؤثر بر تعارض سازمانی، موانع ارتباط فردی بررسی می‌گردد. پنج مؤلفه موانع ارتباط فردی تحت عناوین عدم گشودگی، عدم همدلی، عدم حمایتگری، عدم مثبت‌گرایی و عدم تساوی مورد بررسی قرار گرفته است.

مقدمه
از مهمترین عوامل اساسی در اعمال مدیریت ، انسان است . مهمترین سرمایه سازمان نیروی انسانی آن است. توجه به نیروی انسانی در سازمانها طی سالهای اخیر بخش عظیمی از زمان وسرمایه سازمانهای پیشرو را به خود اختصاص داده است. رشته ارتباطات سازمانی بسیاری از دشواریهای سازمانی را تحلیل وبرای آ نها راه حل مناسب می یابد.
(فخیمی،1379،ص410).ایجاد سازمان تحت شرایطی که استقرار ارتباطات مشکل و یا به کلی غیر ممکن باشد کاری بیهوده است. همچنان که «هربرت سایمون» اظهار داشت که: «سازمان نمی‌تواند بدون ارتباط وجود داشته باشد.» «چستر بارنارد» می‌گوید: «تهیه یک سیستم ارتباطی از جمله وظایف اساسی مدیر است.» مفهوم ارتباطات
در فرهنگ فارسی معین، ارتباط به صورت زیر تعریف شده است: «ارتباط از نظر لغوی واژه‌ای است عربی از باب افتعال، که در فارسی به صورت مصدری و به معنای پیوند دادن، ربط دادن و به صورت اسم مصدر به معنی بستگی، ‌پیوند،پیوستگی و رابطه استعمال می‌شود (معین،1360،ص19) در فرهنگ مدیریت تعاریفی چون: «نقل و انتقال اطلاعات، دیدگاهها، نگرشها یا احساسات فرد یا گروهی به فرد یا گروه دیگر آمده است (صائبی، 1371،ص121).
کلمه ارتباطات (Communication ) از لغت Communicar مشتق شده است که این لغت خود در زبان لاتین به معنایTo make Common یا عمومی کردن و به عبارت دیگر، در معرض عموم قرار دادن است (پیرسون و نلسون ،1983،ص5) .هربرت سایمون ارتباطات را اینگونه تعریف می‌کند: هر فراگردی که به وسیله آن مقدمات تصمیم‌گیری از یک عضو سازمان به عضو دیگر انتقال داده شود(هوی و میسکل، 1371، ص212).
ارتباطات عبارت است از مبادله اطلاعات و کاری که بر روی انتقال آن به دیگران صورت می‌گیرد (فرنک و لارسن ،1972،ص3).
در یک عبارت ساده، ارتباطات را می‌توان تبادل اطلاعات و انتقال معنی دانست (کتز و کن ،1969،ص223).

اثربخشی در ارتباطات میان فردی
ارتباطات میان فردی همچون اشکال دیگر رفتارانسانها، می‌تواند در دو حد غایی بسیار اثر بخش و بسیار غیر اثر بخش مطرح شود. به احتمال بسیار فراوان هیچ رفتار متقابل انسانی نمی تواند کاملاً موفقیت آمیز و یاکاملاً شکست و ناکامی باشد. می‌تواند بهتر شود و در مقابل، احتمال بدتر شدن آن نیز می‌رود.
ویژگیهای زیر به طور معنی داری بر اثر بخشی ارتباطات میان فردی تأثیر دارند:
گشودگی: مفهوم کیفی گشودگی، حداقل در سه جنبه اساسی ارتباطات فردی، خود را بروز می‌دهد. اول فرستنده پیام در ارتباطات میان فردی باید فردی باشد، که خود را در مقابل طرفهای ارتباطی خود بگشاید و با یک گشودگی نسبی با آنها مواجه شود. به عبارت دیگر، هر کس می‌تواند بخش عظیمی از اطلاعات مربوط به خود را که می‌تواند در فراگرد ارتباطات میان فردی مؤثر واقع شود، مخفی کرده و در نتیجه فراگرد ارتباطی را از مسیر طبیعی خود خارج سازد. دومین جنبه از گشودگی اشتیاق فرستنده پیام یا مبدأ ارتباطی به وانمود کردن و بروز دادن صادقانه محرکات وارد بر خود است و اینکه براو چه تأثیری نهاده اند. اغلب انسانها علاقمندند که دیگران در مقابل گفته‌ها و یا اعمال آنها عکس العمل واضحی از خود نشان دهد. سومین جنبه از گشودگی که برای اولین بار توسط «آرتور بوچنر» و «کلیفورد کلی» مطرح شده است با مفهوم تملک احساسات و تفکرات مرتبط است. و چنین تعبیر می‌شود که شخص مورد نظر احساسات و تفکرات خود را که کاملاً در اختیار اوست و خود به آنها کاملاً واقف است و مسئولیت آن را عهده دارد به اطلاع دریافت کننده پیام برساند.
همدلی: شاید یکی از دشوارترین جنبه‌های کیفی ارتباطات به کارگیری همدلی در یک رابطه متقابل است. همدلی یعنی فرستنده پیام و گیرنده پیام هر دو به یک احساس یگانه دست یافته‌اند. سه گام برای به کارگیری و بالا بردن مهارتهای مربوط به همدلی عبارتند از: نخستین گام، پرهیز از قضاوت و ارزیابی رفتار طرف مقابل است. دومین گام درک احساسات و عواطف طرف مقابل است. درک خواسته‌ها و نیازها، آمال، تواناییها، تجارب، بیمها و هراسهای طرف مقابل، ما را بر آن می‌دارد که او را بهتر بشناسیم و پی به احساسات و عواطف او ببریم و بتوانیم با او بهتر همدلی کنیم. گام سوم، باید بکوشیم آنچه دیگری براساس نگرش و توانایی خود تجربه کرده است مانیز تجربه کنیم. مهم است که بدانیم این تجربه می‌باید براساس نگرش و احساسات او باشد نه آنچه خود می‌اندیشیم. خود را کاملاً در جای او و به جای او قرار دادن و نقش او را ایفا کردن ما را بر آن می‌دارد که او را بهتر درک کنیم.
حمایتگری: یک رابطه میان فردی مؤثر و قابل اتکاء رابطه‌ای است که در یک فضای حمایتگرانه شکل گرفته‌ باشد. ارتباطات میان فردی باز و همدلانه نمی‌تواند در یک فضای توأم با هراس و تهدید دوام یابد و دیر یا زود به گسستگی رابطه منجر می‌شود. اگر شرکت کنندگان در یک فراگرد ارتباطی احساس کنند که از سخنان و کردار آنان انتقاد به عمل می‌آید و مورد تهاجم قرار می‌گیرند، از هر اقدامی که به نشان دادن خواسته‌ها و نیازها و یا مکنونات درونی آنها بینجامد، پرهیز می‌کنند.
مثبت گرایی: مثبت گرایی در یک رابطه میان فردی حداقل به سه جنبه یا عوامل مختلف تکیه دارد. اول، ارتباط میان فردی زمانی به درستی شکل می گیرد و پرورش پیدا می‌کند که احترام مثبت و معینی برای خویشتن در نظر داشته باشیم. کسانی که در مورد خود مثبت می‌اندیشند این احساس مثبت را به دیگران منتقل و آنان را وادار به مثبت پنداری می‌کنند. دوم، ارتباطات میان فردی زمانی به درستی شکل می‌گیرد که احساسات خوشایند خود را نسبت به طرف مقابل به او منتقل کنیم. روشن است که این در وجود شخص مقابل، اثر مثبت گذارده و او را بر آن می‌دارد و تشویق می‌کند که در ارتباط مورد نظر فعال‌تر برخورد کرده و سطح ارتباطی خود را به تراز بالاتری بکشاند. سوم، یک احساس مثبت و خوشایند در مورد وضعیت عمومی حاکم بر ارتباطات، برای تعامل یا میان کنش اثر بخش بین دو یا چند نفر بسیار حیاتی و مهم است. به عبارت دیگر، عدم مشاهده تمایل و اشتیاق از سوی مخاطب یا مخاطبان، فرستنده پیام را به سوی انصراف از ارتباط و گسستگی ارتباطی می‌کشاند.
تساوی: تساوی خاصیتی ویژه است. یک فرد ممکن است با هوش تر، قوی‌تر، ثروتمندتر و حتی سالم‌تر باشد. هرگز دو نفر از تمام جنبه‌ها با یکدیگر مساوی نخواهد بود. با وجود این عدم تساوی، ارتباطات میان فردی عموماً زمانی مؤثر‌تر خواهد بود که فضای حاکم فضایی مبتنی بر تساوی باشد. این بدان معنی نیست که افراد غیر مساوی نمی‌توانند ارتباط برقرار کنند. در حالی که اگر بخواهند ارتباط آنان با یکدیگر ارتباطی مؤثر باشد، باید تساوی در شخصیت آنها مورد توجه باشد و یا اینکه به نقاط مشترک که نوعی تساوی است تأکید بیشتری شود. این بدان معنی است که می‌باید در ارتباطات میان فردی سیاست یا خط‌مشی خاصی وجود داشته باشد که از طریق آن به شناسایی ویژگیهای فردی طرفین ارتباط، دست یافت. نکته‌ای که حایز اهمیت است این است که طرفین ارتباط در نظر داشته باشند که هر دو انسان هستند و موجوداتی گرانبها که هر یک دارای خصیصه‌هایی هستند که به نوبه خود می‌تواند برای دیگران ارزشمند باشد (فرهنگی ، 1380، صص121- 112 ).

موانع ارتباط فردی
به طور کلی هر عاملی که مزاحم تبادل اطلاعات بین فرستنده و گیرنده پیام بشود از موانع ارتباطات محسوب می شود با توجه به اهمیت فراوان ارتباطات در سازمانها ، برای مدیران نهایت اهمیت را دارد که پدیده های خاصی را که به صورت مانع بر جریان سالم ارتباطی اثر می گذارند وآ ن را دچار کندی و پیچیدگی و یا اصولا مسدود می‌کنند، شناخته و در رفع آن کوشش کنند (کرتلند ،1989، ص147).
ارتباط فردی، فرایند تبادل اطلاعات و انتقال معنی میان دو نفر یا درون یک گروه است. موانع فردی یا موانعی که با عامل انسانی ارتباط پیدا می کند شامل مسائلی می شود که خصوصیات گیرنده و فرستنده پیام و اختلاف بین دو طرف را زیر سؤال می برد (رضائیان،1374، ص229).

مفهوم تعارض در سازمان
«والتون» و «مک کرسی» از صاحبنظران سازمانی، تعارض را تعامل عمومی و آگاهانه دو یا چند واحد پیچیده اجتماعی که برای تعریف یا بازشناسی شرایط وابستگی و به هم مرتبط بودن خود در تلاش هستند تعریف کرده اند (هامتون، 1981، ص 356). «مولینز» تعارض را اینگونه تعریف می کند : رفتار عمدی و آگاهانه که به منظور جلوگیری و ممانعت از تحقق اهداف سایر افراد صورت می گیرد (مولینز،1990،ص495).
«لوزیر» تعارض را عدم توافق بین دو یا چند گروه تعریف می کند (پرداختچی،1379،ص82).
به زعم دفت تعارض عبارت است از نوعی رفتار بین گروههای سازمانی البته هنگامی که عده ای خود را متعلق به گروه می دانند و چنین می پندارند که سایر گروهها مانع از رسیدن آنها به هدف و مقصودشان می شوند (رابینز،1374، ص212).

دیدگاههای متفاوت پیرامون تعارض
در طول سالهای اخیر سه نظریه متفاوت در مورد تعارض در سازمانها وجود دارد.
الف - نظریه سنتی تعارض : این نظریه که اولین دیدگاه در زمینه تعارض است عقیده دارد که تعارض بدواً مضر بوده و همیشه دارای اثر منفی بر روی سازمان است. در برابر این بینش مدیران مجبور بودند در حذف تعارض به اقتدار رسمی سازمان تکیه زده و به تجدید ساختار دست بزنند و همین باعث بروز رفتارهای ریاکارانه در سازمان می شود. «این دیدگاه درزمان اوج ‌مدیریت علمی توسعه پیدا کرده است» (شاهرکنی ،1380، ص 22 )
ب - نظریه روابط انسانی : این نظریه تعارض را یک پدیده طبیعی و اجتناب ناپذیر در همه سازمانها می داند و با موجودیت آن در سازمان موافق است . اینان معتقدند که تعارض قابل حذف و از بین بردن نیست و در مواردی وجود آن به نفع سازمان است. این نظریه از اواخر 1940 تا نیمه دوم 1970 رواج داشت.
ج - نظریه تعاملی (‌تعامل گرا) : در حال حاضر تئوری تعارض، حول محور دیدگاهی می چرخد که آن را مکتب تعامل می نامند. اگر چه از دیدگاه روابط انسانی باید تعارض را پذیرفت ولی در مکتب تعاملی بدین سبب پدیده تعارض مورد تأیید قرار می‌گیرد که یک گروه هماهنگ، آرام و بی دغدغه مستعد این است که به فطرت انسانی خویش برگردد، یعنی احساس خود را از دست بدهد ، تنبلی و سستی پیشه کند و در برابر پدیده تغییر ، تحول و نوآوری هیچ واکنشی از خود نشان ندهد. نقش اصلی این شیوه تفکر درباره تعارض این است که این پدیده مدیران سازمانها را وادار می کند که در حفظ سطح معینی از تعارض بکوشند و مقدار تعارض را تا حدی نگه دارند که سازمان را زنده ،‌ با تحرک، ‌خلاق و منتقد به خود نگه دارد (رابینز، 1374، ص721)‌.
البته این بدان معنا نیست که هر نوع تعارض و با هر شدت خوب است، بلکه آن نوع تعارضاتی مورد تأیید است به اهداف گروه و سازمان را تقویت کرده، عملکرد آن را بهبود بخشند از این رو تعارض مداوم می تواند عملکرد آن را در جهت منفی سوق داده و حتی ادامه حیات مؤسسه را به خطر اندازد (‌شاهرکنی ، 1380 ، ص 23)‌.

تعارض سازنده در برابر تعارض مخرب
طبق نظریه تعاملی بعضی از تعارضها از هدفهای سازمانی پشتیبانی می کنند که به این نوع تعارضات ، تعارضات سازنده می گویند و برخی دیگر مانع از تحقق هدفهای سازمانی می شوند . که به این نوع از تعارضات ،‌ تعارض مخرب می گویند. حد و مرز بین تعارض سازنده و مخرب به طور روشن مشخص نیست. هیچ سطحی از تعارض نمی‌تواند در همه شرایط قابل قبول یا مردود باشد . امکان دارد یک نوع با یک مقدار از تعارض در یک شرایطی موجب افزایش سلامتی و تحقق هدفهای سازمانی شود که در آن حالت تعارض سازنده است. ولی ممکن است در سازمان دیگری یا در همین سازمان و در زمان دیگری بسیار مخرب باشد. ملاک تشخیص تعارض سازنده یا مخرب، عملکرد سازمان است. «روبرت اونز» تعارض سازنده و مخرب را به صورت یک مارپیچ نشان می دهد و اذعان می‌دارد که اگر پاسخ مدیر به تعارض منفی باشد (‌تعارض مخرب) و جوی را ایجاد کند که در آن شرایط و اوضاع سازمان متشنج گردد یک مارپیچ رو به پایین خواهیم داشت که در آن تعارض موجب ناکامی و در نهایت به کاهش سلامتی سازمان منجر می‌شود. (شکل 1)

اگر مدیریت تعارض اثربخش باشد یعنی تعارض سازنده ایحاد کند و به فکر درمان و حل مشکل باشد و بر همدستی و اشتراک مساعی در سازمان تأکید داشته باشد یک مارپیچ رو به بالا به وجود می‌آید که در آن ضمن دادن پاسخ مثبت به تعارض، از آن به عنوان عاملی برای بهبود عملکرد سازمان استفاده می شود. بنابراین، درچنین وضعیتی جو اشتراک مساعی و فرهنگ همکاری و حمایت در سازمان توسعه می یابد (بزاز جزایری،1377، ص23). (شکل 2)

ارتباطات و تعارض سازمانی
مدیران به خوبی می دانند که تعارض پاره ای اجتناب نا پذیر از حیات سازمانی است و ارتباطات نارسا عامل اساسی تعارض سازمانی است.تعارض سازمانی مبتنی بر ادراک متفاوت درباره مسائل مختلف سازمانی و ارتباط تنگاتنگ رفتار افراد است. ارتباطات نامناسب و موانع آن، شکل گیری مسائل ناسازگار را تقویت می کند و تعارض را شکل می‌دهد. احساسات و ادراکات افراد را در هنگام تعارض منتقل کرده، مبنایی برای تعارضهای بعدی را فراهم می کند. بنابراین، ارتباطات در هر جنبه ای از تعارض چه در آشکار شدن یا فرو نشاندن آن، چه در ابراز آزادانه مخالفت و ارزیابی مسائل مؤثر است.
توسعه مهارتهای ارتباطی و توجه به موانع ارتباطی در جهت حل تعارضهای سازمانی از اهمیت خاصی برخوردار است. درک ستیز های سازمانی بدون توجه به ارتباطات امکان پذیر نیست. به عبارت دیگر، ریشه بسیاری از مشکلات فردی، سازمانی و اجتماعی را می توان در نبود ارتباطات مؤثر، نقص سیستم ارتباطی یا بطور کلی سوء تعبیر و تفسیرهای ارتباطی جستجو کرد .
ارتباط مؤثر هنگامی برقرار می شود که درک و استنباط گیرنده از پیام با قصد و نیت فرستنده مطابقت داشته باشد.
بدون همکاری بین افراد موجودیت سازمان به مخاطره می افتد و بدون استقرار ارتباط مؤثر تحصیل همکاری ممکن نیست. سوءتفاهم های ارتباطی بین همکاران ممکن است به کدورت، اختلاف نظر و تعارض منجر شود. (جمعی از استادان مدیریت، 1378،ص 87) این سوء تفاهم ها در کارکرد سازمانی خلل ایجاد می کند.
ارتباطات و نقش آن در تعارض به صورتی بالقوه هم توانایی ایجاد محرک و پویایی در سازمان و کمک به توسعه کمی و کیفی فعالیتهای آن و بالاخره موفقیت آن در دستیابی به مقاصدش را دارد و هم قادر به ایجاد سد و مشکل در راه رسیدن به هدفهای سازمان و ایجاد اختلال و نابسامانی در فعالیتهای آن است.
بدین ترتیب پرداختن به مقوله ارتباطات و شناخت تأثیرات مثبت و منفی آن بر تعارض و روشهای این نفوذ، ضروری می نماید. تحقیق موردی
در این بخش از مقاله تحقیقی که در زمینه تأثیر موانع ارتباطی در ایجاد تعارض صورت گرفته را مورد بررسی قرار می دهیم .جامعه تحقیق حاضر، معلمان و مدیران مدارس متوسطه نظری دولتی سطح شهر تهران است. در این تحقیق دبیرستان به عنوان یک خوشه منظور گردید و از کل ناحیه های آموزش و پرورش شهر تهران، تعدادی به شیوه تصادفی انتخاب شد، سپس از درون هر ناحیه تعدادی دبیرستان به تصادف برگزیده شدند.آنگاه در دبیرستانهای منتخب بین کل مدیر ومعلمان تعداد 300 پرسشنامه توزیع گردید و در نهایت از این تعداد پرسشنامه، تعداد 237 پرسشنامه بازگشت داده‌شد که قابلیت تجزیه و تحلیل را داشت .
این تحقیق از نظر هدف تحقیق از نوع تحقیق کاربردی است. طرح تحقیق در این پژوهش، تحقیق توصیفی از نوع همبستگی بر حسب تحلیل رگرسیون است.
به منظور جمع آوری اطلاعات از معلمان و مدیران، از پرسشنامه استفاده گردید، پس از طراحی پرسشنامه پایایی و روایی آن آزمون گردید و تعداد 30 پرسشنامه بین مدیر و معلمان توزیع گردید و همچنین از آنان خواسته شد که ضمن پاسخ به پرسشها، موارد ابهام را ذکر کنند. در این تحقیق برای تعیین پایایی پرسشنامه از روش آلفای کرونباخ استفاده گردید. مقدار ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شده برای اطلاعات 30 پرسشنامه توزیع شده اولیه، 0/859= ? به دست آمد.
این تحقیق مشتمل بر پنج فرضیه به شرح زیر است:
1- عدم گشودگی ارتباطی بین مدیر و معلمان در ایجاد (افزایش) تعارض در مدرسه مؤثر است.
2- عدم همدلی بین مدیر و معلمان در ایجاد (افزایش) تعارض در مدرسه مؤثراست.
3- عدم روحیه حمایتگری بین مدیر و معلمان در ایجاد (افزایش) تعارض در مدرسه مؤثر است.
4- عدم مثبت گرایی در ارتباط بین مدیر و معلمان در ایجاد (افزایش) تعارض در مدرسه مؤثر است.
5- عدم تساوی بین مدیر و معلمان در ایجاد (افزایش) تعارض در مدرسه مؤثر است.
در جهت بررسی روابط بین متغیر وابسته و متغیرهای مستقل تحقیق از تحلیل رگرسیون خطی چند متغیره استفاده شده است.
در تجزیه و تحلیل آماری این تحقیق، تحلیل رگرسیون در سطح معنی داری 5 درصد دارای ضریب همبستگی 0/917 است که شدت رابطه متغیرهای مستقل به طور کلی با متغیر وابسته را نشان می دهد و ضریب تعیین 0/841 است که معرف میزان تغییر پذیری در متغیر وابسته است که بوسیله رگرسیون توضیح داده می‌شود این مقدار نشان دهنده معتبر بودن مدل است.

نتیجه گیری
ارتباطات سازمانی هر چند رشته ای نو در پهنه علوم انسانی است اما به سرعت رشد یافته و نظر بسیاری از متفکران علوم رفتاری را به خود جلب کرده است تا جایی که بسیاری از دشواریهای سازمانی را تحلیل وبرای آ نها راه حل مناسب یافته است. برخی از متفکران ارتباطات سازمانی که در سالهای اخیر به عنوان مشاور مدیریت به یافتن نارساییهای سازمانی پرداخته اند، بر این اعتقادند که بسیاری از مسائل و مشکلات حاکم بر سازمان از بافت نادرست ارتباطی و عدم توجه به ظرایف ارتباطات سازمانی بوده است و اگر مدیران بر این امور واقف بودند، چه بسا با اثر‌بخشی بهتر و بیشتر، کارهای مربوط به خود را انجام می‌دادند. ارتباطات و نقش آن در تعارض به صورتی بالقوه هم توانایی ایجاد محرک و پویایی در سازمان و کمک به توسعه کمی و کیفی فعالیتهای آن و بالاخره موفقیت آن در دستیابی به مقاصدش را دارد و هم قادر به ایجاد سد و مشکل در راه رسیدن به هدفهای سازمان و ایجاد اختلال و نابسامانی در فعالیتهای آن است.
دراین مقاله نیز سعی گردید در کنار مرور مبانی ادبیات ارتباطات و تعارض ، نتایج یک تحقیق موردی نیز ارائه گردد.نتایج ذیل در بررسی فرضیات تحقیق به دست آمده است :
- وجود رابطه علی بین عدم گشودگی و تعارض غیر کارکردی در سطح اطمینان 95 درصد تأیید شد.
- وجود رابطه علی بین دو مولفه عدم همدلی و تعارض غیر کارکردی در سطح اطمینان 95 درصد تأیید شد.
- وجود رابطه علی بین دو مولفه عدم حمایتگری و تعارض غیرکارکردی در سطح اطمینان 95 درصد تأیید شد.
- وجود رابطه علی بین دو مولفه عدم مثبت گرایی و تعارض غیر کارکردی در سطح اطمینان 95 درصد رد شد.
- وجود رابطه علی بین عدم تساوی و تعارض غیر کارکردی در سطح اطمینان 95 درصد تأیید شد.

منابع و ماخذ:
-1 ‌بزاز جزایری، سیداحمد،‌ مهارتهای مدیریت تعارض، نشریه تدبیر،‌ شماره 86 مهر ماه 1377.
2- شاهرکنی، سید حبیب الله، راهکارهای رویارویی با تعارض، نشریه توسعه مدیریت، شماره 34 ،‌ بهمن 1380 .
3- رضائیان، علی، اصول مدیریت، چاپ ششم، تهران، انتشارات سمت، 1374.
4- رابینز، استیفن، مدیریت رفتار سازمانی،‌ ترجمه پارسائیان، علی – اعرابی، سید محمد، جلد دوم، چاپ سوم، تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی، 1380 .
5- فخیمی، فرزاد ، سازمان و مدیریت، چاپ اول، تهران، نشر هوای تازه، 1379.
6- فرهنگی، علی اکبر، ارتباطات انسانی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات خدمات فرهنگی رسا، 1380.
7- صائبی، محمد، فرهنگ مدیریت، تهران، مرکز آموزش مدیریت دولتی، 1371.
8-هوی، وین.ک، میسکل، سیسیل. ج، مدیریت آموزشی، ترجمه سیدعباس زاده، میرمحمد، جلد دوم، چاپ اول، انتشارات دانشگاه ارومیه، 1373.

9- Courtland L.Bovee and Thill. V Jahn , Business Communication Today, 2 nd ed, New York: Random House 1989.
10- Dance, Frank E.X.and C.Larson, Speech Communication:Concepts and Behaviour, NEW York: Holt , Rinehart Winston, 1972 .
11- Katz Robert and Kahn Robert, The Social Psychology of Organization , New York: John will yand sons, 1969.
12- Mullins , Lauria, Management & Organizational Behaviour , 2 nd. Ed. London, Pitman, 1990.
13- Pearson.C Judy and Nelson.E paul, Understanding and Sharing, Wm.c.Brown Company publishers, 1983.

- علی اصغر فانی: دانشیار گروه مدیریت دانشگاه تربیت مدرس - محبوبه عرب کلمری: کارشناس ارشد مدیریت دولتی دانشگاه تربیت مدرس

http://www.imi.ir/tadbir/tadbir-163/article-163/4.asp

تاثیر مقاومت ‌های کششی، برشی و خمشی‌ مهارها بر پایداری شیروانی ‌های مسلح شده با روش AGS

تاثیر مقاومت ‌های کششی، برشی و خمشی‌ مهارها بر پایداری شیروانی ‌های مسلح شده با روش AGS

غیاثیان حسین,محرمی محمد



روش (Anchored Geosynthetic Systems) AGS یکی از روشهای تسلیح شیروانی‌های خاکی، بویژه شیروانی‌های دانه‌ای، در برابر ناپایداری سطحی (فرسایش) و ناپایداری عمیق (لغزش) می‌باشد. در این روش، با اعمال بارهای سطحی بر شیروانی با افزایش مقاومت برشی خاک در سطح لغزش همراه است، ضریب پایداری افزایش می‌یابد. مطالعات قبلی بر روی این سیستم و روش‌های طراحی، براساس تاثیر بار سطحی، مقاومت کششی مهارها و المان‌های ژئوسینتتیک بوده است. ولی مشاهده رفتار مدل‌‌های واقعی از چنین سیستم‌هایی در هنگام ناپایداری تاثیر مثبت مقاومت‌های برشی و خمشی مهارها را نیز در افزایش پایداری نشان داده است. ارزیابی چنین تاثیری در این مطالعه بررسی و ارایه شده است. آنالیز شیروانی براساس روش Modified Bishop ولی با احتساب مقاومت مهارها در مدل انجام شده و در نهایت رابطه کلی ضریب اطمینان شیروانی تعیین گردیده است. ارزیابی این رابطه با روش حل عددی انجام شده و در این ارتباط نرم‌افزار مورد نیاز نوشته شده و نتایج به دست آمده برای یک نمونه شیروانی ارایه و بررسی شده‌اند. این نتایج نشان می‌دهند که مقاومت‌های برشی و خمشی میل مهارها در افزایش پایداری شیروانی تاثیر عمده‌ای ندارند ولی این تأثیر با استفاده از نمودارهای ارایه شده قابل ارزیابی می‌باشد.


کلید واژه: شیروانی، ماسه، مهار، مقاومت برشی، پایداری شیروانی، روش AGS

تاثیر محیز کار بر کارکنان

مقدمه:

کاربرد روان شناسی در محیط کار یکی از حوزه های مطالعاتی جدید در کشورمان است. بنابراین یافته های علمی دقیق در این حوزه می تواند موجب ارتقا عمکرد شغلی کارکنان شود .به همین منظور پژوهش حاضرتلاش کرده است تا به مطالعه روابط متقابل ویژگی های شخصیتی و استرس شغلی در محیط کار بپردازد، چرا که عملکرد شغلی فرد را بصورت مستقیم و غیر مستقیم تحت تاثیر قرار می دهد. مواد و روش ها: پژوهش حاضر از نوع مطالعات همبستگی می باشد، به این منظور تعداد70 نفر از کارکنان شرکت برق خراسان با استفاده از روش نمونه برداری تصادفی طبقه ای انتخاب شدند . ابزارهای به کار گرفته شده عبارت بودند از: آزمون اضطراب کتل ، پرسش نامه تیپ (A-B )راتوس ، پرسش نامه عزت نفس کوپراسمیت « فرم تجدید نظرشده برای بزرگسالان » و مقیاس استرس شغلی کودرون که در یک دوره زمانی 45 روزه در نیمه دوم سال 1382بصورت گروهی بر روی کارکنان مذکور اجرا شدند. نتایج: نتایج تحلیل رگرسیون چند متغیری نیز نشان داد که از بین متغیر های مورد مطالعه، اضطراب کل در سطح معنی دار (0.000) و تیپ ( A-B ) درسطح معنی دار 32% بیشترین سهم را در پیش بینی استرس شغلی داشته اند .ضمن اینکه متغیر اضطراب آشکار دارای بیش ترین سهم در پیش بینی عزت نفس پائین کارکنان شرکت مزبور بوده است. ارتباط آماری معناداری بین سطح تحصیلات افراد و وجود اختلالات روانی مشاهده گردید، به طوریکه هر چه سطح تحصیلات افزایش می یافت، مقدار این اختلالات نیز افزایش پیدا کرده بود. میزان اختلالات روانی در این مطالعه با میزان کشوری آن 21% اختلاف آماری معنادار دارد و میزان ابتلای در این دانشگاه بالاتر از میزان کشوری آن بوده است. بحث: با توجه به یافته های این تحقیق، مسوولیت سیاستگزاران و برنامه ریزان بهداشتی کشور در رابطه با تدوین برنامه های اجرای بهداشت روان را بیش از پیش نمایان می سازد.

تاثیر محیط کار بر کارکنان

رضایتمندی نیروی انسانی یکی از دغدغه های مهم و همیشگی مدیران است چرا که رضایتمندی نیروی انسانی موجب انجام هرچه بهتر وظایف و ارائه خدمات گردیده و نتایج ارزنده ای را نصیب سازمان میکند . شرایط و حیط کار یکی از عواملی است که در میزان رضایتمندی پرسنل و نیروی انسانی بسیار تاثیرگذار است چرا که یک محیط کاری مناسب می تواند بر رشد ارزشهای سازمانی، اخلاقی،افزایش کیفیت کار ، کاهش فشار کار و فرسودگی ناشی از آن تاثیر گذاشته و اسباب خشنودی و رضایت کارکنان را فراهم نمایند . با پیچیده شدن ساختار و عملکرد سازمانی بر عزم مدیران جهت سازماندهی محیط کار و ایجاد محیطی مطلوب که منجر به فعال شدن بیشتر نیروی انسانی ودر نهایت دستیابی به بهره وری بیشتر افزوده است . از آن طرف کاهش هزینه ها ، پیشرفت چشمگیر امور ، خدمات موثرتر ، ارائه با کیفیت تر خدمات ، کاهش خطاهای شغلی نتایج مثبتی است که مدیران از این تجربه کسب کرده اند .

در کشورهای در‌حال‌‌توسعه، بهداشت و رفاه خانواده در گرو سلامتی و بهره‌وری نیروی کار آن است. در صورت فقدان امنیت اجتماعی و پایین بودن سطح بهداشت و کاهش توان کاری این عضو کلیدی، بحران شدیدی در خانواده به‌وجود می‌آید که به‌طور غیر‌مستقیم سلامت، رفاه و اقتصاد جوامع را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

محیط کار انسان به مثابه منزل دوم او می باشد و چه بســــا کسانی عمده ساعات شبانه روز خود را در محیط کارشــان به سر می برند. بنابراین بدیهی است که محیط کار نیز بایستی همچون خانه برآورنده حداقلی نیازهای روحی و روانی افراد باشد تا آنها ضمن کسب درآمـــد و ارتقای سطح دانش و مهارت حرفه ای خود به خدمتی صادقانه و موثر بپردازند.

شرایط محیطی عامل موثر در کار کردن:
شرایط محیط نقش بسیار مهمی در انجام کارها دارد. یک کار یکسان در دو شرایط و موقعیت جداگانه می تواند نتایج متفاوتی به بار آورد. عموماَ شرایط و موقعیت های محیطی مساعد برای انجام کار و متناسب با نوع کار، روند انجام کار را سرعت می بخشد. از عمومی ترین شرایط محیطی، نور، فضا، سروصدا و... است. هر چند برای برخی مشاغل شرایط محیطی ویژه و اختصاصی تری نیاز هست. تحقیقات مختلف مربوط به حوزه روانشناسی صنعتی و سازمانی نشان می دهد انجام کار در محیط های دارای نور مناسب، تهویه هوای مناسب و فضای کافی تأثیر مثبتی روی شیوه عمل کارگران دارد.

در یک دسته بندی کلی می توان عوامل محیطی را به دو گروه تقسیم کرد :

یک گروه عوامل و شرایطی که فقدان آنها موجب عدم رضایت می‌گردد ولی تأمین آنها باعث ایجاد انگیزه شدید و قوی نمی‌شود بلکه فقط از بروز عدم رضایت جلوگیری می‌کند که آنها را عوامل بهداشتی یا مؤثر در حفظ وضع موجود یا عوامل بقاء می‌نامند .

 به ‌زعم هرزبرگ این عوامل عبارت است از: طرز تلقی و برداشت کارکنان، شیوه اداره امور ، خط‌ مشی‌های سازمان، ماهیت و میزان سرپرستی، امنیت کاری، شرایط کاری، مقام و منزلت، سطح حقوق و دستمزد، استقرار روابط متقابل دو جانبه، سرپرستان، همگنان و مرئوسان و زندگی شخصی کارکنان. نبود این عوامل ممکن است چنان کارمندان را دچار عدم رضایت سازد که سازمان را ترک کرده و موجودیت آن را به مخاطره اندازند. از اینرو هرزبرگ این عوامل را برای تأمین و حفظ بهداشت و سلامت سازمان لازم دانسته است. دسته دوم عوامل مؤثر در ایجاد انگیزه هستند که وجود آنها موجب انگیزش و رضایت افراد ولی فقدان آنها تنها عدم رضایت ضعیفی را تولید می‌کند. بنابراین فقدان عوامل گروه دوم مترادف با عدم نگرش تلقی می‌گردد. به‌نظر هرزبرگ عوامل مؤثر در ایجاد انگیزه عبارت است از: موفقیت کاری، شناخت و قدردانی از افراد وکار آنها، پیشرفت و توسعه شغلی، رشد فردی و ماهیت کار و وظایف محوله.

تأثیر اوضاع فیزیکی محیط کار در بهداشت روانی کارکنان

برای مطالعه اثر اوضاع کار در افراد، از معیارهای متفاوتی استفاده می شود. سه معیار اصلی عبارتند از : معیارهای فیزیولوژیک ، معیارهای روانی و معیارهای تولیدی . البته از معیارهای دیگری نیز استفاده   می شود. انتخاب مناسب ترین معیار، طبیعتاً به موقعیت وابسته است. در اینجا به توضیح این سه معیار اصلی پرداخته می شود.

اولین معیار فیزیولوژیک کار انسان ، با دخالت برخی فرآیندهای فیزیولوژیک صورت می گیرد. وقتی انسان کار می کند، مخصوصاً اگر کار بدنی باشد، در حالت فیزیولوژیک او تغییرات بسیار متعدد و متنوعی به وجود می آید. اگر کار به اندازه کافی طولانی و سخت باشد، امکان دارد که توانایی های جسمی فرد به کمترین میزان خود برسد.

کاهش توانایی جسمی برای انجام دادن یک کار را به راحتی می توان نشان داد. بدین صورت که انقباض یک ماهیچه یا گروهی از ماهیچه ها را اندازه گرفت. برای نشان دادن تغییرات فیزیولوژیک ارگانیسم، معیارهای زیادی وجود دارد که شامل آهنگ ضربان قلب، فشار خون، مصرف اکسیژن ، آهنگ تنفس ، ترکیب خون و مقاوت الکتریکی پوست است. بدیهی است که تغییرات فیزیولوژیک در کارهای جسمی خیلی مهم تر از تغییرات فیزیولوژیک در کارهای فکری است. اما معلوم شده است که برخی اندازه های فیزیولوژیک می توانند برای مطالعه خستگی ناشی از فعالیت های ذهنی نیز مفید واقع شوند که مقاومت الکتریکی پوست یکی از آنهاست.

علاوه بر تغییرات فیزیولوژیک عادی ، مانند خستگی جسمی ، برخی تغییرات روانی نیز، در هنگام کار یا زمانی که فرد در وضع خاصی قرار می گیرد به وجود می آید. ابعاد و ویژگیهای این تغییرات روانی هنوز به طور دقیق روشن نشده است. با وجود این می توان به دو متغیر اشاره کرد که اولی معمولاً با عنوان کسالت به کار می رود و بر اثر اشتغال به کارهایی به وجود می آید که مورد علاقه فرد نیست.

البته کسالت در اغلب موارد ، بر اثر کارهای تکراری یا خیلی ساده حاصل می شود. با وجود این نباید فراموش کرد که کار در نفس خود ، کسالت آور نیست، بلکه واکنش فرد در مقابل کار است که ویژگی کسالت آور بودن را به آن نسبت می دهد. در واقع کارگر

یا کارمند است که کار را کسالت آور توصیف می کند نه اینکه کار کسالت آور بودن خود را نشان دهد. متغیر دوم که در برخی موارد پیش می آید، با عنوان خستگی ذهنی به کار می رود و احساس های کاملاً شناخته شده کوفتگی، بی میلی به کار ، دلزدگی ، چشم پوشی از کار یا ترک آن را در بر می گیرد. از این متغیر با عنوان خستگی روانی نیز نام برده می شود.

سومین معیاری که اجازه می دهد تا اثر مختلف کار در کارکنان تحلیل شود، تولید یا هر نوع شاخص معتبر از نتایج کار است، در برخی مطالعات ، کاهش کار در نظر گرفته شده است.

عوامل فیزیکی محیط کار :

میزان روشنایی :

به نظر شمار زیادی از کارگران و کارمندانی که به فعالیتهای بسیار متعدد و متنوع اشتغال دارند ، روشنایی یکی از شرایط بنیادی مؤثر در کار است. می توان اثر روشنایی در کار را از زوایای مختلف بررسی کرد.

تحقیقات نشان می دهد که عملکرد کارکنان ، تحت تأثیر تیزبینی آنان قرار می گیرد. تیزبینی توانایی تشخیص اجزای کوچک اشیاء و تخمین فاصله آنها از یکدیگر و از خود شخص است. تیزبینی به همان اندازه که به مکانیسم های بینایی خود فرد وابسته است، به روشنایی محیط کار هم وابسته است. البته میزان روشنایی در مشاغل مختلف متفاوت خواهد بود. کسانی که بینایی نسبتاً ضعیفی دارند در مقایسه با کسانی که از دید طبیعی برخوردارند، از افزایش روشنایی محیط کار بیشتر سود می برند.

روشنایی و تضاد :

تیزبینی و تمیز اشیاء از یکدیگر به عوامل دیگری ، مخصوصاً به شدت تضاد وابسته است. مثل رابطه بین درخشندگی شکل و درخشندگی زمینه ای که شکل در روی آن قرار می گیرد. درجه روشنایی مطلوب ، به راحتی قابل درک است که حد مطلوب روشنایی بر حسب نوع کار فرق می کند. پژوهشگران تلاش کرده اند تا درجه مطلوب روشنایی برای مشاغل مختلف را تعیین کنند.اما به نتیجه یکسانی نرسیده اند. بدین ترتیب هر یک از آنان ، برای کارهای مختلف ، درجات مختلفی از روشنایی اعلام کرده اند.

سر و صدا :

سر و صدای محیط کار را ، مهاجمی بسیار موذی و خطرناک به حساب آورده اند. زیرا هر روز تعدادی از سلول های شنوایی بر اثر سر و صدا از بین می رود.وقتی کارگر یا کارمندی احساس کند که افت شنوایی پیدا کرده ، دیگر برای درمان خیلی دیر شده است. زیرا  افت شنوایی یا ناشنوایی حاصل از سر و صدا ، جبران ناپذیر است. خسارات ناشی از سر و صدا ، فقط به گوش محدود نمی شود، بلکه کل بدن را در بر می گیرد.محیطی که آلودگی صوتی دارد، واکنش هایی ایجاد می کند که همه بیانگر به خطر ا فتادن بهداشت جسمی است. سردردهای مزمن ، ناراحتی های معده ، خستگی مفرط و غیرعادی ، کاهش مقاوت بدن در مقابل آسیب ها و آسیب پذیری بسیار شدید در مقابل بیماریهای قلبی و عروقی از عوارض آلودگی محیط است. در محیط پر سر و صدا جنین زن  باردار نیز آسیب می بیند و بعدها در مدرسه ، افت تحصیلی خواهد داشت.سر و صدای محیط کار به بهداشت روانی نیز آسیب می رساند. ناشکیبایی، تحریک پذیری ، استرس، تمرکز نداشتن و دشواری در ارتباط ، از این موارد است.

در محیط کار آلودگی صوتی می تواند امنیت کارمندان را به طور جدی به خطر بیاندازد، زیرا نمی گذارد که آنان صدای مشکوک دستگاه ها ، فریادهای کمک خواهی همکاران و حتی صدای آژیر خطر را بشنوند و به موقع کارهای لازم را انجام دهند. در این نوع محیط هاست که خسارات مالی و جانی جبران ناپذیری به وجود می آید. همچنین سر و صدای زیاد از حد ، تمرکز را کاهش می دهد و کیفیت کار را به نحو بارز کاهش می دهد.

سر و صدای محیط کار، حتی می تواند زندگی خانوادگی و روابط اجتماعی کارکنان را به طور ریشه ای مختل کند. کسانی که درمحیط های پر سر و صدا کار می کنند به هنگام بازگشت به خانه ، آنقدر خسته اند که اصلاً حوصله ندارند از خانه خارج شوند ، به دید و بازدید فامیل ها بروند  و حتی حاضر نمی شوند به پارک های شهر سر بزنند و چند ساعتی گردش کنند. این نوع زندگی ، به مرور زمان ، هم برای خود فرد و هم برای اطرافیان اوخسته کننده می شود. این افراد در نهایت ، تصمیم می گیرند که روابط خود را با همسر، فامیل و دوستان قطع کنند، زیرا در ایجاد ارتباط مشکل دارند. کسانی که افت شنوایی پیدا می کنند، یا واقعاً کر می شوند ، هماهنگی زندگی زناشویی و خانوادگی را از دست  می دهند. اینجاست که آسیب های روانی خود نمایی می کند و فرد اعتماد به نفس خود را از دست  می دهد.احساس می کند که به تدریج از ارزشش کاسته می شود و در نتیجه به انزوا و خودداری از ملاقات با دیگران روی می آورد.

سر و صدای بلند، عملکرد روزانه کارکنان را مختل می کند، فراموشی و خطای ادراکی به وجود می آورد و حتی موجب می شود که کارمندان اشیای خود را جا بگذارند یا وسایل را مرتب نکنند. به نظر می رسد که سر وصدای زیاد ، یادگیری و یادسپاری را نیز مختل می کند.کارمندانی که در معرض سر و صدای ناگهانی قرار می گیرند نسبت به هم جبهه می گیرند و در واقع عصبانی می شوند. کارکنانی که در معرض یک صدای ناگهانی با شدت 95 دسیبل قرار می گیرند، نسبت به زمانی که در معرض یک صدای ناگهانی باشدت 55  دسیبل قرار می گیرند، رفتار پرخاشگرانه در آنان افزایش می یاید.

روش های کاهش سر و صدا :

با پذیرش این واقعیت که سر و صدا در روحیه ، سلامت و شاید عملکرد شغلی افراد اثر می گذارد، تلاش روان شناسان صنعتی سازمانی بر آن بوده است که با روش های مختلف، میزان سر و صدا در محیط کار را به حداقل برسانند.

یکی از راه های کاهش آثار سر و صدا ، تعیین زمان قانونی برای قرار گرفتن در معرض سطوح مختلف سر و صداست.روش دیگر، استفاده از وسایل خاصی برای جلوگیری از نفوذ سر و صدا به محل کار است( دو لایه کردن پنجره ها و نظایر آن )

موسیقی :

یکی از روشهایی که به ویژه در سالهای اخیر در غرب متداول شده است پخش موسیقی برای افزایش عملکرد شغلی و تأثیر مثبت در روحیه کارکنان هنگام کار است، علت استفاده از این روش آن است که موسیقی باعث می شود دوره های ملالت و خستگی کاهش پیدا کند وکارکنان هشیار بمانند.

 در سال 1996، بیش از هزار سازمان مشترک برنامه خاص پخش موسیقی برای کارکنان ومشتریان خود شدند،به این نوع موسیقی ویژه ، موسیقی بالابر یا موزاک گفته می شود.

استفاده از موسیقی هنگام انجام دادن کار در بسیاری از کشورها متداول شده است. اما در مورد محرک یا اثر بخش بودن آن ، تردیدهایی وجود دارد، به طور کلی ، نتایج تحقیقات در تأکید این نکته این است که کارکنان از شنیدن موسیقی در محل کار خود لذت می برند و معتقدند با شنیدن موسیقی در هنگام کار ، بر میزان تولید آنان افزوده می شود. واقعیت این است که تحقیقات جامع و دقیق درباره آثار واقعی موسیقی در تولید ، اندک است. اما نتایج کلی همین تحقیقات معدود نیز در تأیید مطلوب بودن پخش موسیقی در هنگام کار بوده است.برای پی بردن به احساسات کارکنان درباره پخش موسیقی به هنگام کار ، تحقیقات زیادی انجام شده است . اکثر این تحقیقات نشان می دهد که تقریباً دو سوم کارمندان ترجیح می دهند که به هنگام کار، موسیقی نیز پخش شود. یک سوم بقیه نیز اظهار کرده اند استفاده یا استفاده نکردن این روش برایشان خیلی فرق نمی کند.

موسیقی می تواند کارکنان را از بی حوصلگی ، سستی و خمودی بیرون بیاورد. برخی پژوهشگران کشف کرده اند که موسیقی می تواند میزان تولید را در کارهایی که دستمزدها بر حسب تولید پرداخت می شود ، به اندازه شش درصد افزایش دهد. این افزایش در موردکارهای ساعتی به دوازده درصد می رسد.

آثار درجه حرارت در کار :

حرارتی که فرد در محیط احساس می کند حرارت موثر نامیده می شود که با حرارت هوا تفاوت دارد. حرارت موثر به عوامل زیادی از قبیل حرارت هوا رطوبت جریان هوا موقعیت طبیعی فصل ساعات روز تشعشعات حرارتی اشیاء پیرامون رنگ محیط و تفاوتهای فردی بستگی دارد. درحالیکه حرارت هوا صرفا دمای هوا را در فضای آزاد و خارج از تاثیر عوامل یاد شده بیان می کند. وقتی هوا معتدل است و نور آفتاب از پنجره به داخل محل کار می تابد کارکنان بهتر کار می کنند.برعکس در هوای مرطوب مخصوصا اگر با گرما همراه باشد تمایل به کار به شدت کاهش می یابد البته خلق و خوی انسان با آفتاب رابطه دارد. به نظر می آید درجه حرارت بالا زمانی بیشترین تأثیر منفی را در عملکرد شغلی افراد دارد که ظرفیت یا میزان کار، زیاد است.

نتایج تحقیقات نشان می دهد درجه حرارت مؤثر و زیاد در عمکرد شناختی ، جسمی و ادراکی افراد اثر می گذارد . برای مثال در یک تحقیق از دو گروه از کارمندان خواسته شد در اوضاع مختلف ، به کار مشغول شوند.

نتایج این تحقیق نشان می دهد میزان خطای شناختی کارمندان گروه آزمایشی که به مدت 7 ساعت در معرض درجه حرارح 95 درجه فارنهایت و رطوبت 88 درصد قرار گرفته بودند ، دو برابر میزان خطای کارمندان گروه کنترل است که درجه حرارت محیط آن 75 درجه فارنهایت و رطوبت آن 25 درصد بوده است.

آثار درجه حرارت در ظرفیت کار :

حرارت: حرارتی که فرد در محیط احساس می کند حرارت موثر نامیده می شود که با حرارت هوا تفاوت دارد. حرارت موثر به عوامل زیادی از قبیل حرارت هوا رطوبت جریان هوا موقعیت طبیعی فصل ساعات روز تشعشعات حرارتی اشیاء پیرامون رنگ محیط و تفاوتهای فردی بستگی دارد. درحالیکه حرارت هوا صرفا دمای هوا را در فضای آزاد و خارج از تاثیر عوامل یاد شده بیان می کند. وقتی هوا معتدل است و نور آفتاب از پنجره به داخل محل کار می تابد کارکنان بهتر کار می کنند.

 برعکس در هوای مرطوب مخصوصا اگر با گرما همراه باشد تمایل به کار به شدت کاهش می یابد البته خلق و خوی انسان با آفتاب رابطه دارد.

به نظر می آید درجه حرارت بالا زمانی بیشترین تأثیر منفی را در عملکرد شغلی افراد دارد که ظرفیت یا میزان کار، زیاد است. نتایج تحقیقات نشان می دهد درجه حرارت مؤثر و زیاد در عمکرد شناختی ، جسمی و ادراکی افراد اثر می گذارد . برای مثال در یک تحقیق از دو گروه از کارمندان خواسته شد در اوضاع مختلف ، به کار مشغول شوند.

نتایج این تحقیق نشان می دهد میزان خطای شناختی کارمندان گروه آزمایشی که به مدت 7 ساعت در معرض درجه حرارح 95 درجه فارنهایت و رطوبت 88 درصد قرار گرفته بودند ، دو برابر میزان خطای کارمندان گروه کنترل است که درجه حرارت محیط آن 75 درجه فارنهایت و رطوبت آن 25 درصد بوده است.

 شرایط آب و هوایی:

حرارت: حرارتی که فرد در محیط احساس می کند حرارت موثر نامیده می شود که با حرارت هوا تفاوت دارد. حرارت موثر به عوامل زیادی از قبیل حرارت هوا رطوبت جریان هوا موقعیت طبیعی فصل ساعات روز تشعشعات حرارتی اشیاء پیرامون رنگ محیط و تفاوتهای فردی بستگی دارد. درحالیکه حرارت هوا صرفا دمای هوا را در فضای آزاد و خارج از تاثیر عوامل یاد شده بیان می کند. وقتی هوا معتدل است و نور آفتاب از پنجره به داخل محل کار می تابد کارکنان بهتر کار می کنند.برعکس در هوای مرطوب مخصوصا اگر با گرما همراه باشد تمایل به کار به شدت کاهش می یابد البته خلق و خوی انسان با آفتاب رابطه دارد.

شرایط محیط کار و تاثیر آن بربهره وری

 طراحی محیط کار:

در طراحی محیط کار به دو نوع باز و بسته می توان از فضای داخلی آن استفاده کرد.

 1- فضای باز: در این نوع طراحی دیوار اتاق ها برداشته شده فضا وسعت می یابد.میز کار فرد در مقابل دیوار گذاشته شده و مراجع باید در کنار متصدی شغل بنشینند. واحدهای مختلف کار با توجه به ماهیت آن تقسیم بندی می شود و هرواحد کار نزدیک واحد کار مرتبط دیگر قرار می گیرد.

 2- مزایای فضای باز:

- سرپرست واحد بهتر می تواند افراد تحت نظارت خود را جهت دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده سازمان هماهنگ کند.

- کارکنان بهتر می توانند باهم ارتباط برقرار کنند در نتیجه برمیزان اجتماعی شدن آنان افزوده می شود.

- کمک رسانی به کارکنان ساده تر انجام می شود

- هزینه های مربوط به ساخت محل کار جابجایی محل کار روشنایی و مصرف برق کاهش می یابد

  در طراحی فضای باز از سه روش استفاده می شود.

طرح اول : بی آلایش که به آن طرح اتاق کارکنان نیز گفته می شود، میزهای کار همه کارکنان در سالن بزرگی که کاملاً باز است و بین بخش های مختلف آن نیز دیواری وجود ندارد، گذاشته می شود.

طرح دوم : یکسان .در این طرح میزهای کار افراد در فاصله های یکسان از هم قرار می گیرد و این میزها به وسیله اتاقک های مستطیلی شکل از هم جدا می شوند.

طرح سوم : جایگاه های کار با شکل اختیاری ، از طرح های مختلف به گونه ای استفاده می شود که نیازهای مختلف هر یک از کارکنان در محیط برآورده یا تأمین شود.  

 معایب فضای باز :

- جذابیت  محل کار کم میشود.

- حریم افراد تنزیل می یابد

- انگیزش و رضایت فرد از کار کم می شود.

- تمرکز فکری افراد کاهش می یابد

- سروصدای محل کار افزایش می یابد

- بهره وری کم می شود.

2- فضای بسته:این نوع طراحی همان اتاق کار مستقل و شخصی است. معایب فضای باز را ندارد و به همین علت متداولتر و بهتر از فضای باز می باشد.برای طراحی دکوراسون داخلی آن بهتر است به علم فنگ شویی توجه کنیم.

فنگ شویی: به عنوان یک واکنش درونی یا به عبارتی واکنشی از ضمیر ناخودآگاهمان نسبت به محیط پیرامون است.هر چیز در جهان شکلی از انرژی با فرکانسهای مختلف است که برخی رامیبینیم و برخی را نمیبینیم.پس در هنگام چیدن وسایل باید به حضور این انرژی ها توجه کنیم.

 نتیجه گیری :

از آنجا که عوامل مؤثر در کار زیاد است و این عوامل به طور مستقیم و یا غیر مستقیم  در ایمنی محیط کار افراد تأثیر دارد، این عوامل با عنوان اوضاع محیط کار مطالعه می شود. تعداد عوامل فیزیکی بسیار زیاد است، اما در این مقاله فقط به برخی از آنها اشاره شد.

در بحث عامل روشنایی هر اندازه میزان نور مناسب تر باشد، عملکردکارکنان به همان اندازه  بهتر و تولید آنان بیشتر خواهد بود.در این باره به موارد روشنایی و تیزبینی ، روشنایی وتضاد و درجه مطلوب روشنایی اشاره شد.

درباره اثر سر و صدا در کارکنان و پیامدهای آن بحث شد. گفتیم که ناشنوایی یا افت شنوایی حاصل از سر و صدا قابل جبران نیست.

  افرادی که در محیط های پر سر و صدا کار می کنند، زودخسته می شوند، نسبت به هم حالت پرخاشگری پیدا می کنند، اشیاء را جا می گذارند، پس از مراجعت به خانه بیش از حد احساس خستگی و کسالت می کنندو دوست ندارند از خانه خارج شوند.همچنین درصورت احساس افت شنوایی ، بلافاصله باید به پزشک مراجعه کرد و اجازه ندادکه بخش مهمی از کیفیت زندگی از بین برود.

درباره اثر موسیقی در کمیت و کیفیت کار تحقیقات زیادی انجام نشده است اما اکثر کارکنان دوست دارند که در محیط کار موسیقی نیز پخش شود.

درباره ساعات کار روزانه و هفتگی ، در مجموع به این نتیجه رسیدیم که اگر ساعات کار روزانه و هفتگی در هر وضعی بیشتر باشد، بازده افت خواهد کرد.

درجه حرارت شدید در عملکرد شغلی و سلامت افراد و در عملکرد شناختی ، جسمی و ادراکی افراد اثر منفی می گذارد.وقتی فعالیت متصدی شغلی مداوم باشد، درجه حرارت مؤثر می تواند بیشترین اثر را در عملکرد شغلی افراد داشته باشد. همچنین ، نتایج تحقیقات درباره فضای باز محل کار، حاکی از آن است که این طرح چندان سودمند نیست.

ویژگی های محیط کار خوب
معمولاً برای آنکه کارکنان در محیط کار خود به راحتی و با بازدهی بالا به کار بپردازند و نتایج خوبی را متوجه سازمانهایشان کنند لازم است تا در محیطی سالم و مناسب چه از نظر فیزیکی و چه از نظر روانی قرار گیرند. چنین محیطی دارای ویژگی هایی است که می بایست به آن پرداخته شود.

به همین دلیل نخستین پرسش خود را به بررسی ویژگی های محیطهای کار خوب و ایده آل برای کارکنان اختصاص دادیم و نظر آقای اسماعیلی را در این باره جویا شدیم، ایشان این ویژگی ها را چنین برشمرد: ویژگی های یک محیط کار خوب و مطلوب را می توان از سه جنبه مورد بررسی قرار داد:
1 - از لحاظ فیزیکی: محیط کار باید امکانات اولیه را دارا باشد مثلاً از لحاظ نور، تهویه، دوری از سروصدای محیطی و... مناسب باشد و ابزار و وسایل ابتدایی و مناسب کار در اختیار کارکنان قرار گیرد.
2 - از لحاظ حقوقی و انگیزشی: به طور مسلم همه انسانها در درجه اول برای به دست آوردن پول کار می کنند و اگر در یک محیط کار همه امکانات فراهم باشد اما حقوق مکفی و مناسبی وجود نداشته باشد آن محیط را نمی توان محیط کار مطلوب نامید و بایستی در حد متعارف و متوسط جامعه به کارکنان حقوق و دستمزد مکفی پرداخت شود تا از ایجاد حس نارضایتی جلوگیری به عمل آید. به علاوه یک محیط کار مطلوب باید دارای یک سیستم دقیق و عادلانه پرداخت پاداش و پرداختهای انگیزشی باشد.
3 - از لحاظ سبک مدیریتی. نحوه اداره سازمانها و ایجاد ارتباط سالم بین همکاران با هم و با رده های مدیریتی می توانند یک محیط کار سالم را بوجود آورد و مدیریت سازمان باید سعی نمایند که کارکنان از کار خود احساس رضایتمندی شغلی داشته باشند.
اصولاً کارکردهای مهم مدیریت منابع انسانی: جذب، نگهداری و ارتقاء می باشد. اگر مدیریت سازمان بتواند افراد سالم و متخصص را جذب و استخدام نموده و در مرحله بعدی به وسیله عوامل انگیزشی و حقوقی آنها را به نحو احسن در سازمان نگهدارد و سپس در جهت ارتقای دانش و پست سازمانی آنها برآید، دقیقاً یک محیط کار مطلوب را ایجاد نموده است.



باتوجه به نظریه های انگیزشی محیط کار، بایستی انگیزه های کاری فرد را تقویت و پایدار نگه داریم زیرا قسمت اعظم وقت کارکنان در محیط کار سپری می شود و بهتر است به جای محیط کار آن را محیط زندگی بنامیم و این به خاطر آن است که مسایل و مشکلات محیط کار دایماً به محیط زندگی منتقل می شود و کارکنان هر سازمان با محیط کار و زندگی پیوسته سروکار دارند پس تعیین مرز بین آنها کار مشکلی است. براین اساس محیط کار بایستی همانند محیط زندگی خانوادگی باشد. به طور کلی می توان شاخص های محیط کار خوب را در دو مقوله زیر بیان نمود:
الف - شاخص های محیط کار مناسب از نظر فیزیکی در این زمینه بایستی مطلوبیت لازم در محیط کار ایجاد شود. از جمله می توان به شاخص ها یا مطلوبیتهای زیر اشاره نمود:

پایین بودن میزان آلاینده های انسانی نظیر سروصدا، گردوغبار و...
ایمن بودن محیط کار از نظر کاری؛
نبودن زمینه های بالقوه بروز حوادث کاری؛
آراستگی و منظم بودن ابزار کار؛
حاکم شدن نظامهای زیست محیطی نظیرISO 14000 و... .
ب - شاخص های محیط روانی و اجتماعی کار
شاید قسمت اعظم و مهم ترین بخش محیط کار، بستگی به شرایط روانی و فضای حاکم بر محیط کار داشته باشد، امروز برای ایجاد سازمانهای برتر(EXCELLENCE ORGANIZATION) نیاز است که چنین محیطهایی در سازمان خلق شود و محیط برتر در گرو پرداختن به مسایل روانی و اجتماعی کارکنان می باشد، برای محیط برتر کاری، شاخص هایی تعریف شده که این شاخص ها می تواند معیار تدارک یک محیط کاری خوب و مطلوب باشد در این باره نیز می توان به شاخص های زیر اشاره نمود:
1 - یکی از شاخص های محیط کاری خوب این است که کارکنان از بودن با هم و کار با یکدیگر احساس لذت کنند و همواره یار و یاور هم باشند در این صورت خستگی هیچ گاه به سراغ آنها نمی آید.
2 - از شاخص های محیط کاری خوب وجود اعتماد متقابل بین کارکنان و مدیران می باشد و این امر مهم با شعار حاصل نمی شود بلکه بایستی برپایه عمل استوار باشد.
3 - در یک محیط کاری خوب راستی و درستی ملاک اساسی است و ارزش آن به شکل عملیاتی مورد توجه همه سازمان می باشد.
4 - محیط برتر و مناسب کاری شرایطی را فراهم می کند که کلیه کارکنان به کاری که انجـــام می دهند احساس غرور و افتخار کنند.
5 - ویژگی یک محیط کاری خوب وجود تفاوت و نبودن تبعیض یا احساس تبعیض است زیرا وجود تبعیض و احساس تبعیض به عنوان یکی از عوامل منفی موجب افت انگیزه، خستگی روانی و دل زدگی از کار و سازمان شده و پس از مدتی سازمان از نظر روانی بیمار می شود.
باتوجه به مطالب گفته شده به طور کلی در یک محیط کاری خوب لازم است کیفیت زندگی کاری کارکنان همواره ارتقاء یابد و کارکنان احساس عدالــــت نمایند تا در تصمیم گیری ها مشارکت داده شوند و از اهمیت شغلی لازم و معقولی برخوردار باشند.
سوال:، به نظر شما تفاوت مدیریت سنتی بــــا مدیریت جدید برای مناسب سازی محیط کار به منظور افزایش خشنودی و انگیزه در کارکنان چیست؟
مدیریت سنتی همان مدیریت دستوری، آمرانه، از بالا به پایین است که در آن مدیر کارکنان را زیردستان خود می داند و نگاهی از بالا به پایین دارد او فقط توقع اطاعت محض از زیردستان خود را دارد. میان آنها باب مذاکره و گفتگو و مشارکت بسته است و کارکنان فقط می بایست دستورات را بدون چون و چرا اطاعت کنند درنتیجه کارکنان، سازمان را از آن خود نمی دانند و احساس بیگانگی دارند و درنهایت اینکه خود را در قبال امور سازمان پاسخگو نمی دانند.
اما در سبک مدیریت جدید مدیر به کارکنان خود به عنوان همکار نگاه می کند نه زیردست و انتظار اطاعت بدون چون و چرا از پرسنل ندارد. این سبک دقیقاً در نقطه مقابل سبک مدیریت سنتی قرار دارد. در این فضا کارکنان در امور سازمان مشارکت دارند و تصمیم های سازمانی با حضور آنان اتخـــاذ می شود و آنان سازمان را از آن خود می دانند و نسبت به سرنوشت و سود و زیان آن احساس مسئولیت می کنند.
مسلماً در چنین مدلی و فضایی کارکنان احساس خشنودی و انگیزه بیشتری برای کارکردن دارند.
ارگونومی، روشی علمی
در پاسخ به این پرسش که ارگونومی، چقدر و چگونه می تواند در افزایش توان و بهره وری نیروی انسانی سازمانها و مراکز تولیدی - صنعتی موثر باشد، چنین گفت:
قبل از این که به اهمیت علم ارگونومی در کار و بهره وری پرداخته شود لازم است تعریف مختصری از علم ارگونومی ارایه تا بهتر بتوان از مولفه های آن در کار استفاده نمود. به طور کلی ارگونومی علم هماهنگ کردن توان فیزیکی، توان روانی و محیط کار و تکنولوژی است. براساس این تعریف زمانی کارکنان دارای عملکرد مطلوبی هستند که بتوان در سازمان بین ابعاد و توان فیزیکی، روانی و محیط کار سازگاری و تعادل ایجاد نمود. به همین علت در مدل عملیاتی توسعه منابع انسـانی برای افزایش کارآیی و بهره وری عمدتاً از ارگونومی استفاده می شود و این به خاطر آن است که ارگونومی به مقدار زیادی موجب صرفه جویی در وقت و انرژی شده و کارکنان با حداقل صرف انرژی فیزیکی و روانی، حداکثر کار یدی و فکـــــری را برای سازمان به ارمغان می آورند.

به نظر بنده برای استفاده از ارگونومی در افزایش بهره وری لازم است اقدامات زیر صورت گیرد:

1 - اندازه گیری ابعاد فیزیکی کارکنان از نظر قد، اندازه بدن، وزن و میزان چابکی و انعطاف پذیری بدن با ابزارها و وسایل موجود در علم پزشکی.
2 - اندازه گیری ابعاد و ویژگی های روانی و شخصیتی کارکنان که در این زمینه باتوجه به مطالعات و پیشرفتهای روان شناسی می توان کارکنان را از ابعاد و زوایای مختلف مورد شناسایی و تحلیل قرار داد. مولفه های روانی مورد نیاز در علم ارگونومی عبارت از ویژگیهای شخصیتی، علایق، رضایت شغلی، درون گرایی و برون گرایی، هوش عاطفی، هوش منطقی و انگیزه ها، ادراکات، مفروضات ذهنی واختلالات روانی فرد است.

3 - بررسی ویژگی های شغلی و ایمنی در مشاغل سازمانی که چه فعالیتهای ریز و درشتی و با چه ابعادی از حجم و کیفیت و در چه محدوده زمانی و نیز با چه تاثیرگذاری بایستی انجام شود.

4 - بررسی شرایــط ماشین آلات، تجهیزات و به طور کلی محیط فیزیکی کار. در ارگونومی مشخص کردن مولفه های فوق کار زیاد دشواری نیست و با برنامه ریزی و بکارگیری ابزارهای مربوطه می توان آن را انجام داد. آنچه برای عملیاتی کردن ارگونومی در افزایش بهره وری مهم است نحوه ترکیب و تنظیم مولفه ها است. در صورت وجود ناهماهنگی بین مولفه ها، عملکرد و بهره وری کارکنان تک بعدی شده و افت می کند ولی در صورت ایجاد هماهنگی بین مولفه های ذکرشده در توان کارکنان سینرژی ایجاد شده و عملکرد کارکنان به شدت افزایش می یابد.

بعضی از دستاوردهای واقعی عملیاتی شدن ارگونومی در کار را می توان چنین بیان نمود:

افزایش رضایت شغلی؛
خستگی کم و دل بستگی به کار؛
سلامت جسمی و روانی کارکنان؛
افزایش راندمان کاری و بهره وری؛
صرفه جویی در انرژی روانی و جسمی؛
هماهنگ شدن مشاغل با شرایط کارکنان؛
تسلط بر محیط کار و مدیریت بر ابزارآلات.

محیط های باز یا بسته؟
اینکه افزایش یا کاهش بهره وری کار، کیفیت محصول و یا رضایتمندی کارکنان چقدر ناشی از وجود محیطهای باز یا بسته است، پرسشی دیگر از آقای اسماعیلی است.

وی درباره نقش این گونه محیطها در افزایش بهره وری نیروی انسانی گفت:

هرچقدر سازمانها باز عمل کنند و با سایر سازمانها و نهادهای جامعه و مردم ارتباط برقرار کنند، بهتر می توانند کالا یا خدمت خود را تبلیغ و ارائه کنند اما سازمانهای بسته در این امر با شکست مــواجه می شوند و رو به اضمحلال می روند. همانطور که می دانید مشتریان سازمانها دو دسته هستند:

1 - مشتریان داخلی که همان پرسنل سازمان هستند.
2 - مشتریان خارجی که ارباب رجوع یا مشتریان هستند.
حال اگر سازمانی بخواهد بهره وری و کیفیت محصول و یا خدمات خود را افزایش دهد ابتدا باید مشتریان داخلی (کارکنان سازمان) را راضی نگه دارد و به آنها فکر کند چرا که آنهـــا در صورت رضایت از سازمان می توانند بازاریابان و مبلغان خوبی برای سازمان باشند. البته آنها تنها نیستند بلکه خانواده ها و دوستان و آشنایان آنها را نیز باید به حساب آورد که همگی آنان می توانند بازاریابان و مبلغان سازمان باشند. اما اگر کارکنان ناراضی باشند آنها بر ضد سازمان عمل می کنند و تبلیغات منفــی بر علیه سازمان راه می افتد که مسلماً باعث کاهش بهره وری و کارایی سازمان خواهدشد.

سوال:  چگونه مــــی توان فرهنگ صنعتی و سازماندهی محیط کار را در سازمانهای صنعتی و تولیدی ارتقاء و توسعه داد؟

- فرهنگ صنعتی و سازماندهی محیط کار الفبای کار صنعتی است. در سازماندهی محیط کار و فرهنگ صنعتی لازم است کارکنان و مدیران قواعد و اصول و رفتارهای مورد نیاز صنعت را تبیین کنند و الزامات مورد نیاز کار صنعتی را نیز فراهم آورند تا بین رفتارهای فردی و سازمانی تعادل منطقی ایجاد شود. فرهنگ صنعتی با ساماندهی محیط کار در ابعاد مختلف موجب جلـــــوگیری از بی نظمی و بی روالی شده و از این بابت کارها و فعالیتها به موقع و نظام دار انجام می گیرد.

به طور کلی برای ارتقای فرهنگ صنعتی و سازماندهی محیط کار دو فعالیت اساسی بایستی انجام شود:

1 - ساختارسازی: سازماندهی محیط کار و فرهنگ صنعتی با حرف و سخن حاصل نمـــی شود بلکه اول بایستی برای این کار ساختارهای مناسبی طراحی و تدوین شود تا براساس آن مولفه ها و نرم افزارهای فرهنگ صنعتی در قالب ساختارها نقش خود را بازی کند. از جمله ساختارهای تقویت فرهنگ صنعتی و سازماندهی محیط کار می توان به مواردی چون:

نظام (T.P.M) ، نظام (5S)و نظام مدیریت زیست محیطی اشاره نمود. 2 - فرهنگ سازی: بعد از ساختارسازی برای تقویت فرهنگ صنعتی بایستی از طریق آموزشهای رسمی و غیررسمی فرهنگ سازی نمود و دایماً بر شاخص هایی که ساماندهی محیط کار را دچار خدشه می کند تاکید و یادآوری نمود تا کارکنان بتوانند از ساختارها به خوبی استفاده نمایند. در این زمینـه بخش عمده ای از بی نظمی های محیط کار مربوط به مسایل انسانی و نیز شاخص هایی نظیر غیبـت، تاخیر، دوبـاره کاری ها، عدم هماهنگی ها و اضافه کاری های بی مورد است.

سوال نیز دیدگاه خود را درباره چگونگی سازماندهی محیط کار توسط مدیران و کارکنان اینگونه بیان کرد:

برای پاسخ به این سوال ابتدا باید بدانیم که مدیرکیست؟ و رئیس کیست؟ مدیر یعنی کسی که هم هنر مدیریت و هم تخصص لازمه را داشته باشد و از پنج منبع قدرت خود استفاده کند که عبارتند از:

1 - قدرت پاداش، 2 - قدرت تخصصی، 3 - قدرت مرجعیت (شخصیتــی)، 4 - قدرت تنبیه، 5 - قدرت قانونی
مدیران اکثر مواقع برای اینکه بتوانند در رفتار زیردستان نفوذ کنند و زیردستان را وادار به انجام کار کنند از قدرت پاداش، مرجعیت و تخصص خود استفاده می کنند و به ندرت به سراغ قدرت تنبیه و قانونی می روند.

اما رئیس به کسی اطلاق می شود که یا هنر مدیریت را ندارد و یا تخصص آن را و گاهی اوقات شاید هر دوی آنها را و تنها براساس یک حکم قانونی به این پست منصوب شده است. مسلماً چون رئیس فاقد قدرت مرجعیت و یا تخصصی و یا گاهاً هر دو آنهاست، بیشتر از قدرتهای تنبیه و قانونی استفاده می کنند و چون بنا به حکم رسمی می تواند دستور دهد، تنبیه یا اخراج کند، پس به زور و قدرت قانونی خود،اطاعت بی چون و چرا و تسلیم محض را از کارکنان می خواهد.

همه ما به صورت بالفعل تنها با دردست داشتن یک ابلاغ رسمی می توانیم رئیس شویم اما عده اندکی که هم از لحاظ شخصیتی و هم از لحاظ تخصصــــی شایسته این پست هستند می توانند مدیرشوند.

باتوجه به بحث بالا جواب پرسش شما راحت است. ما اگر در سازمان مدیر داشته باشیم نه رئیس، مشکل حل است چون مدیر تربیت شده می داند که چگونه باید محیط کار خوبی را سروسامان دهد و اصولاً چون متخصص کار است مشکلی نــدارد اما رؤسا نمی توانند به این امر حتی فکر کنند.

پس اگر مدیران شایسته را منصوب کنیم خود به خود روی کارکنان هم تاثیر مثبت گذاشته ایم و هم انجام امور آسان تر می شود.

ضمناً برای اینکه بتوانیم به کارکنان کمک کنیم که رشد و توسعه بیشتری داشته و در محیط کــار ساماندهی شده بهتر کار کننـــد، می توان دوره های آموزشی مختلفی را برگزار نمود ازجملـــــــــه: سمینارهای تفکر خلاق، کلاسهــــای روش حل مساله(PROBLEM SOLVING) ،کارگاه آموزشی کارگروهی، کلاسهای مدیریت مشارکتی و کارگاههای بارقه های مغزی (طوفان مغزی).

حضور فناوری اطلاعات در محیط کار
به علت افزایش و رشد وسایل ارتباطی دیجیتالی در محیطهای کار امکان دورشدن کارکنان از یکدیگر وجود دارد. به همین دلیل از آقای سلطانی، راهکارهایی که باعث حذف یا کم شدن آثار ارتباطی و انسانی تکنولوژیکی اطلاعات در محیطهای کاری می شود، جویا شدیم، وی پاسخ داد:

تکنولوژی اطلاعات دارای منافع و سودمندیهای زیادی برای سازمان بوده و در سرعت کار، سرعت جمع آوری اطلاعات، تصمیم گیری و مدیریت نقش غیرقابل انکار دارد ولی در کنار سودمندیها در صورت غافل شدن دارای معایب و آثار نامطلوب انسانی است و این به خاطر آن است که دوستی، انس و لطافت، محیط کار را تا حدودی رو به سردی می برد پس برای اینکه بتوان آثار نامطلوب تکنولوژی اطلاعات را دربُعد انسانی رفع کنیم بهتر است راه کارهای زیر به کار گرفته شود:

تقویت ارتباطات رو دررو از طریق برگزاری جلسات روزانه؛
انجام کار تیمی بااستفاده از تکنولوژی اطلاعات؛
انجام بخشی از کارها بدون استفاده از تکنولوژی اطلاعات؛
برگزاری جلسات و گردهمایی دوستانه و خانوادگی برای کارکنان سازمان در
روزهای تعطیل؛ ظرفیــــت سازی برای خانواده ها تا نارسایی های تکنولوژی اطلاعات در خانواده جبران شود.

تاسیس مرکز خدمات مشاوره ای برای بررسی روابط اجتماعی و رفع نارسایی های انسانی محیط کار؛
حاکم کردن مدیریت دیداری در کار.
سوال:  تفویض اختیار و دادن مسئولیت بیشتر به افراد در محیط کار، چقدر در حفظ و نگهداری کارکنان متخصص و ماهر موثر است؟

- می دانیم که درباره سازمان، تعاریف متعددی ارایه شده است از جمله اینکه، «سازمان زائیده فعالیت گروهی است» یا «از جمع شدن عده ای دور هم برای رسیدن به هدف یا اهدافی خاص سازمان شکل می گیرد» بنابراین می توان با توجه به این تعاریف نتیجه گرفت که در سازمان باید کار، گروهی باشد و اصولاً کار انفرادی در سازمان بی معناست.

پس در سازمانها باید کار تیمی باشد و مدیریت هم یعنی اداره کردن امور سازمان یا انجام کار توسط دیگران. پس اگر کار انفرادی بود، نه سازمانی معنا داشت و نه مدیریت.

بااستفاده از مدل مدیریت مشارکتی می توان در سازمان تیم های کاری بوجود آورد و مسلماً باید بین وظایف و اختیارات کارکنان تناسب وجود داشته باشد. مدیران باید متناسب با وظایف و فعالیتهای کارکنان به آنها تفویض اختیار نمایند،تا بتوانند تا حدودی در حیطه فعالیتهایی که انجام می دهند استقلال کاری داشته باشند و برای هر کار کوچکی منتظر اجازه مافوق نباشند. در این صورت افراد کار را از آن خود دانسته و بیشتر فعالیت می کنند و از کاری که خود انجام می دهند احساس رضایت می کنند. این امر باعث نگهداری کارکنان در سازمان می شود. چون حس می کنند که به آنها اعتماد شده است و اختیار دارند کار را با تخصص خود انجام دهند.

البته فراموش نشود پیش زمینه تشکیل تیم های کاری و تفویض اختیار، شفاف سازی اطلاعات است. یعنی باید در سازمانها همه از اطلاعات باخبر باشند تا بتوانند به خوبی و به موقع در مورد کارهای خود تصمیم بگیرند.

تاثیر محیط زیست بر پروژه های عمرانی

تاثیر محیط زیست بر پروژه های عمرانی

سیل یک پدیده طبیعی است که در هنگام بروز مانند هر بلای طبیعی دیگری دارای آثار تخریبی غیر قابل اجتناب است. بر اساس جغرافیای طبیعی کشورمان و میزان حادثه خیزی، برخی مناطق آن ، در بعضی موارد اثرات سوء ناشی از وقوع سیل کمتر از زلزله نبوده و عدم پیشگیری از وقوع آن می تواند خسارات جانی و مالی جبران ناپذیری را بر جای گذارد . به طور کلی سیل در هنگام باران شدید یا برف در یک منطقه جغرافیایی خاص که باعث تغییر بستر رودخانه ها و تخریب سدها و آب بندها می شود به وجود می آید.ایران به لحاظ برخورداری از موقعیت کوهپایه ای و آب و هوای خشک و نیمه خشک، اگرچه در مقایسه با دیگر کشورها مقدار بارش در آن کم بوده و طی سال های نرمال، میزان بارشی حدود 250 میلی متر دارد اما بارش ها در برخی نقاط کشور با شدت و دبی سریع صورت گرفته و با در نظر گرفتن خشکی طبیعت، پس از یک بارش بلافاصله روان آب ها ایجاد شده و در صورت شدت بارش باعث می شود سیلاب پدید آمده و خسارات هنگفتی به منابع کشاورزی و مالی مردم برسد. مطابق آمار تهیه شده توسط سازمان ملل متحد در میان بلایای طبیعی، سیل و طوفان بیشترین تلفات و خسارات را به جوامع بشری وارد آورده‌اند، بگونه‌ای که تنها در یک دهه میزان خسارات ناشی از سیل و طوفان بالغ بر 21 میلیارد دلار در مقابل 18 میلیارد دلار خسارات ناشی از زلزله بوده است. این امر در کشور ما نیز صادق است و در اغلب سال های گذشته حدود 70% اعتبارات سالانه طرح کاهش اثرات بلایای طبیعی و ستاد حوادث غیر مترقبه صرف جبران خساران ناشی از سیل شده است. ضمن این که باید توجه داشت بدلیل بهبود روش های ساخت و ساز و رعایت ضوابط و مقررات، ایمنی سازه‌ها و تأسیسات در مقابل خطراتی چون زلزله افزایش می‌یابد ولی متأسفانه روند طبیعی توسعه در کشورهایی نظیر ایران باعث تخریب محیط زیست و منابع طبیعی شده و خسارات سیل مرتباً افزایش می‌یابد. رشد 250 درصدی خسارات ناشی از سیل کشور در پنج دهه گذشته مؤید این مدعاست. دراستان خراسان شمالی درشش ماهه ی اول سال جاری 20موردسیل مخرب اتفاق افتاده است واین استان ازلحاظ وقوع سیل درکل کشور رتبه ی دوم وازنظرزلزله رتبه ی سوم رادارد .

متأسفانه موضوع سیل و مدیریت و کاهش خسارات آن در کشور مورد توجه جدی قرار نگرفته و فقط زمانی که سیلاب مخربی جاری می‌شود و فاجعه‌ای بوجود می‌آید، توجه مسئولین و متخصصین به آن جلب می‌گردد. اگر چه بررسی طرح های مهار سیلاب که به صورت محدود و پراکنده در سطح کشور مطالعه و اجرا شده‌اند، نشان می‌دهد یک راه حل مشخص و مطمئن برای کلیة مناطق سیل گیر وجود ندارد اما بدیهی است پدیده ی سیل علیرغم همه ی پیچیدگی هایش قابل بررسی و مطالعه بوده و می‌توان در جهت مهار وکاهش خسارات آن و حتی بهره‌برداری اقتصادی از سیل راه‌حل‌های مناسبی جستجو کرد... ازاین رو شناخت عوامل مؤثربرپیش آمدن بلاها ی طبیعی وحوادث غیرمترقبه برای کلیه افرادجامعه وشوراها و دهیارن به عنوان مدیران روستایی وهمچنین نحوه برخورد بااین بلاها درهنگام وقوع وپس ازوقوع می تواند موجب کاهش خسارت ها وبهبود روندکمک وترمیم خرابی ها باشد .امید می رودمردم کشورعزیزمان ایران باافزایش آگاهی های خود وبرخورداری ازتوانمندی های لازم ، ،اقدام هایی عملی وپیشگیرانه ی مناسبی رابرای کاهش اثرهای حوادث وبلاهای طبیعی به کارگیرند .

2 -  تعریف سیل :

درتعریف سیل چنین آمده است :

سیل عبارت است از بالا آمدن نسبتأ زیاد آب دریک رودخانه یا مسیل . این با لا آمدن حالتی نسبی داشته واصولأ نسبت به رژیم عادی یانرمال سنجیده می شود . درفرهنگ معین آمده است :

«سیلاب آب فراوانی است که باسرعت جاری می شود وطغیان کرده ، پهنه ای اززمین راکه درشرایط عادی زیرآب نیست، فروگیرد » .

بطورکلی گاهی اوقات بارندگی دریک منطقه به قدری زیاد می شود که رودخانه ها پرازآب می شوند ویا آب دریک جا بیش ازحد جمع می شود و به دلیل لبریزشدن رودخانه ها ویاوجود موانع درآن آب اضافی به سوی مزرعه ها ،جاده ها وخانه ها سرازیر می شود . دراین حالت می گویند ،سیل جاری شده است . به عبارت دیگر زمانی که درهنگام بارندگی های شدید ،رودخانه ها ومسیل ها گنجایش وظرفیت کافی برای هدایت آب رانداشته باشند وخاک نیز به خاطرشدت بارندگی ویا طولانی شدن آن ،قدرت جذب همه آب رانداشته باشد ،جریان آب به صورت غیر طبیعی درهمه جا جاری می شود وسبب تخریب خانه ها ،تأسیسات ،مزرعه هاو ... می شود که به این حالت سیل می گویند . بیشترسیل های خطرناک درکشورمان ،درفصل های پرباران مانند بهار وپاییز جاری می شوند . این سیل ها هر ساله خسارت ها ی زیادی را به وجود می آورند . گاهی هم بارندگی های ناگهانی وشدید درفصل های دیگر باعث جاری شدن سیل می شود .

3 - طبقه بندی سیل های کشور:

جریان سیل به طور عمده ناشی از رواناب سطحی می‌باشد که حاصل خصوصیات بارش و حوزه ی‌ آبخیز است و در این میان، تأثیر پوشش گیاهی و خاک در کاهش جریان سیل حوزه‌های کوچک کمتر از حوزه‌های با مساحت زیاد است .

دریک طبقه‌بندی کلی می‌توان سیلاب های رخداده در کشور را در دسته‌های زیر تقسیم‌بندی نمود:

الف) سیل ناگهانی: ناشی از بارش شدید در حوزه‌های معمولاً کوچک مانند سیل گلابدره تهران (1366) ،‌ماسوله (1377) ، خیاو چای ‌مشکین ‌شهر (1380) ، گلستان(1381و 1380) . وقوع این نوع سیلاب ها معمولاً در فصل بهار و تابستان ناشی از عکس‌العمل سریع هیدرولیکی حوزه نسبت به بارش شدید می‌باشد و بدلیل ماهیت غافلگیرکنندة‌ این نوع سیلاب، منجر به خسارات و ضایعات قابل توجهی می‌شود.

ب) سیل رودخانه‌ای: ناشی از بارش نسبتاً شدید و طولانی مدت در حوزه‌های با مساحت زیاد و یا بارش های متوالی بیش از ظرفیت نفوذپذیری حوزه مانند آنچه که در سال 1371 در جنوب کشور اتفاق افتاد و سیل استان های سیستان و بلوچستان ، کرمان ، هرمزگان، بوشهر، فارس و خوزستان وبرخی سیل های اتفاق افتاده درخراسان شمالی .

ج) سیل دریایی : به خاطر بالا آمدن سطح آب دریا و یا دریاچه‌ها مانند بالا آمدن سطح دریاچه ی‌ خزر در سال های1371تا1375.

د) سیل ناشی از ذوب برف: ناشی از ذوب برف های بالادست به دلیل افزایش ناگهانی دما که می تواند توام با بارندگی نیز باشد نظیر سیل رودخانه کارون در فروردین سال1377.

بطورکلی سیل دارای انواع مختلف بوده که هر کدام با توجه به شرایط خاص خود خرابی و ویرانی هایی را به دنبال دارند که تقسیم بندی کلی آن به شرح زیر است :

1 -  سیل طبیعی 2 – سیل گسترده 3 – سیل نوک تیز یا قله تیز 4 – پیش سیل 5 – سیل نوک پهن یا قله پهن 6 – سیل بلاخیز 7 – سیل استثنایی 8 – سیل گسترده 9 – سیل شهری 10 – سیل ساحلی 11 – سیل رودخانه‌ای 12 – سیل ناگهانی

علاوه برتقسیم بندی فوق الذکر , سیلاب ها را می توان با توجه به شکل هیدورگراف به سه دسته زیر تقسیم نمود. 1 – سیلاب های بابده بالا, حجم و تداوم کم 2 – سیلاب های بابده ، حجم وتداوم زیاد3 – سیلاب های با بده کم , حجم وتداوم زیاد.

4 - علل پیدایش سیل (سیلاب ):

عوامل مؤثربروقوع سیل رامی توان به عوامل طبیعی وعوامل انسا نی تقسیم بندی کرد .

 4 - عوامل طبیعی :

بارش باران های شدید وطولانی به طورعمده درمناطق پرباران وگاهی کم باران باعث جاری شدن سیل می شود . حتی در مواردی کاملأ استثنایی مانند آن چه که در جریان سیل گلستان وشهرستان جاجرم اتفاق افتاد ،شکستن آب بند،سد و ... ساخته ی دست انسان باعث ایجاد سیل می شود . دربارندگی های شدید ،قطره های باران درشت تر وسعت بارش نیززیاد است . دراثربرخورد قطره های باران با زمین بدون پوشش گیاهی مناسب ،آب به راحتی روی زمین جاری می شود وسیلاب های فصلی به وجود می آید . درچنین شرایطی به خاطر شدت بارندگی ،بخشی ازآب در خاک نفوذ نمی کند وآب اضافی به صورت سیل جاری می شود . برخی ازسیلاب هایی که دراستا ن خراسان شمالی رخ داده اند به همین دلیل بوده است .

5 – 1 - ذوب شدن سریع برف ویخ درکوهستان ها :

ذوب شدن ناگهانی برف ها نیزسیل به وجود می آورد ،گاهی به دلیل افزایش ناگهانی درجه حرارت وگرم شدن هوا ،برف های روی کوه ها به سرعت ذوب شده وبه صورت سیلاب جاری می شوند . حتی ممکن است بعداز بارش سنگین برف درمنطقه ای ،باران ببارد وآب باران ،برف هارادرخود ذوب وباعث جاری شدن سیل گردد . دراستان خراسان شمالی تا کنون به این علت سیلی جاری نشده است .

4 -2- 1- بارش شدید وکوتاه :

درمناطق کم باران ،اغلب بارندگی ها به صورت سیل آسا ودرمدت زمان کوتاهی صورت می گیرد . به دلیل پوشش گیاهی دراین مناطق ونیزرسی بودن خاک وکاهش نفوذ آب درخاک ،سیلاب جاری می شود . باتوجه به این که درچنین مناطقی هیچ گونه مانعی برسرراه آب های جاری وجود ندارد،اثرهای تخریبی آن بسیار زیاد است .

4- 2- 2- کم شدن پوشش گیاهی :

پوشش گیاهی یک منطقه نقش بسیار مهمی درجلوگیری ازسیل دارد ،زیراگیاهان نمی گذارند قطره های باران به طورمستقیم باخاک برخورد کنند ،درنتیجه سرعت آن ها گرفته می شودوآب فرصت کافی برای نفوذ درخاک پیدا می کند . به علاوه ریشه های گیاهی باعث افزایش خلل وفرج خاک می شوند . درنتیجه آب به راحتی درخاک نفوذ می کند . بنابراین باوجود گیاهان ،آب ناشی ازبارندگی ها درخاک فرورفته وبه این ترتیب هم سیل جاری نمی شود وهم سفره های آب زیرزمینی پرآب تر می شوند .

سیل بیشتر درجاهایی جاری می شود که گیاهان آن منطقه کم ویا نابود شده اند . درزمین های بدون گیاه ،باران علاوه برایجاد سیل ،باعث تخریب خاک هم می شود . سالیانه میلیون ها تن خاک مرغوب ومناسب برای کشاورزی توسط سیلاب ها شسته وحمل می گردد وازاین روی نیزسیل خسارت های زیادی به بخش کشاورزی وارد می کند . عمده ترین دلیل سیل های اتفا ق افتاده دراستان خراسان شمالی به دلیل تخریب پوشش گیاهی است . اثرتخریب انسانی درپوشش گیاهی دراستان بسیاربرجسته وغیرقابل انکاراست .

4- 2- 2- نوع وجنس خاک :

جنس خاک نیز عامل مهمی درجاری شدن سیل به  بیشتر§شمارمی رود . می دانیم که هر قدر کود حیوانی ،موادگیاهی وهوموس خاک  باشد ،آب بیشتری درآن نفوذ می کند . درمقابل هر قدرخاک ،بیشتر رسی باشد ،آب کمتری درآن نفوذ می کند . هرچه خاک نفوذپذیرتر باشد وبتواند آب بیشتری درخود جای دهد ،بهتر است . چون آب کمتری درسطح خاک جاری می شود . اما هرقدر خاک سفت تر باشد ، آب ،کمتر درآن نفوذ می کند . درنتیجه آب بیشتری برروی زمین جاری می شود وجریان شدید آب یاسیل به وجود می آید .

درمواقعی که باران به شدت ویا به مدت طولانی ببارد ونفوذ پذیری خاک کمتر باشد ومانعی برای جلوگیری ازجاری شدن آب وکاهش سرعت آن وجود نداشته باشد ،سیل جاری شده وموجب خسارت های سنگین می شود .

4-1-5)شیب زمین :

سیل در جاهایی جاری می شود که شیب زمین زیاد باشد ،زیراآب فرصت کافی برای نفوذ در خاک رانمی یابد ودرنتیجه به سرعت جاری می شود وآب هرقدر به سمت پایین تر پیش می رود ،سرعت وحجم آن افزایش یافته وقدرت تخریب آن بیشتر می شود . این نوع سیل ها درروستاهایی که دردامنه کوهپایه ها قراردارند بسیاراتفاق می افتد واکثراَ بسیارمخرب وخطرناکند .

4-2)عوامل انسانی مؤثر بروقوع وافزایش خسارت های سیل:

عوامل انسانی به عواملی اطلاق می‌شود که به بررسی اقدامات,‌ تصمیم گیری ها و فعالیت های آدمی در پهنه سیل خیز مورد نظر می‌پردازد. دانشمندان معتقدند که برخی از بلایای طبیعی نظیر سیل ، وقتی ظاهر می شوند که بین فعالیت های بشری و طبیعت تقابل و برخورد پیش می آید و در محلی هم که سیل ، ناشی از پدیده های طبیعی بوجود آمده است به دلیل عدم حضور بشر در منطقه مشکلی ایجاد نشده است . درزیربه برخی عوامل انسانی مؤثر بروقوع سیل اشاره می شود :

1 – عدم اعمال مدیریت صحیح در حوضه 2 – بی‌توجهی به مسائل هیدرولیکی در رودخانه 3 – افزایش ضریب زبری و مقاومت آبراهه 4 – برداشت غیراصولی مصالح رودخانه‌ای 5 – عدم رعایت حریم رودخانه و سیل راه 6 – کاربری اراضی حاشیه رودخانه 7 – تخریب سواحل رودخانه و خاکریزها 8 – توسعه مناطق شهری و روستایی 9 – عدم تناسب سیل در طراحی با شرایط اقتصادی و اجتماعی محدوده مورد مطالعه 10 – عدم رعایت اصول صحیح مطالعه ، طراحی و اجرای تاسیسات رودخانه ای 11 – عدم رعایت اصول صحیح مطالعه ,‌ طراحی و اجرای تاسیسات مهار سیلاب 12 – کم اطلاعی یا بی اطلاعی مردم و مسئولین از نحوه واکنش به وقوع سیل .

اگرچه سیل یک حادثه طبیعی تلقی می شود ولی عوامل انسانی در بروز و تشدید آن نقش قابل توجهی را ایفا می کنند، این نقش اغلب ناخواسته و در اثر عدم آگاهی می باشد. اینجاست که آموزش معنا پیدا می کند زیرا نقش آموزش تامین شرایط بهتر و زیست همگانی در قبال افزاش دانش , مهارت و نگرش صحیح است . (درادمه به بحث آموزش نیز پرداخته می شود) .

علاوه بر عوامل ذکر شده ،برخی ازمهمترین عوامل واقدام های بی رویه انسان که موجب جاری شدن سیل می گردند عبارتند از:

تخریب پوشش گیاهی از طریق چرای بی رویه دام ،کندن بوته ها برای سوخت ،قطع درختان به منظور گسترش اراضی کشاورزی ،استفاده بی رویه از چوب های درختان برای ساخت اماکن ومنازل وتهیه ی زغال واستفاده ازسرشاخه های درختان برای سوخت وخوراک دام .

شخم بی رویه ی زمین ،بویژه دراراضی دارای شیب درجهت عمودی وشخم اراضی کم بازده ومرتعی که باعث سخت شدن زمین و کمک به جاری شدن آب دردامنه ها ووقوع سیل می شود، بخصوص درزمین های دیمی ودرروستاهایی که درنقاط کوهستانی استان خراسان شمالی قراردارند .

دست کاری مسیل ها وایجاد موانع ومحدویت برای حرکت آب های روان که موجب کاهش میزان جریان آب وجاری شدن سیل می گردد .

اشغال مسیل ها وحریم رودخانه ها ازطریق ساخت منازل ویا گسترش اراضی کشاورزی وباغ ها که موجب کند شدن حرکت آب وتغییر مسیر آب های جاری می شود .

عدم توجه به قوانین ،مقررات وهشدارهای مسؤولین ودست اندرکاران محیط زیست ومنابع طبیعی . به طور کلی بسیاری از سیل های اتفاق افتاده درسال های اخیردراستان خراسان شمالی به خاطر تخریب طبیعت ودست کاری غیرعاقلانه درمحیط اطراف روستاها بوده است که به طور عمده منشا سود آوری وبهره برداری بی رویه از منابع طبیعی داشته واصلاح آن ها درجلوگیری ازجاری شدن سیل درسال های آینده بسیار مؤثر وکارساز است .

5) خطرها ، پیامد ها وخسارت های ناشی ازسیل :

خسارات ناشی از سیل شامل خسارت محسوس و خسارت نامحسوس می باشد که خسارت محسوس خود به دو صورت مستقیم و غیرمستقیم طبقه بندی می شود :

خسارات محسوس مستقیم شامل موارد زیر می تواند باشد:

- تلفات و ضایعات انسانی .

- آبگرفتگی منازل و اماکن مسکونی و صنعتی .

- آبگرفتگی مزارع و از بین رفتن محصولات کشاورزی و تلفات دامی .

- تخریب تاسیسات زیربنایی نظیر جاده ها و پل ها و خطوط انتقال برق و شبکه های آب و گاز.

خسارت محسوس را می توان براحتی کمّی کرده و در محاسبات توجیه اقتصادی مدنظر قرار داد.

جهت تخمین خسارات سیل پس از تفکیک خسارات در هر بخش،باید مقدار کمّی ضایعات مشخص شود.در زیر خسارات در بخش های مختلف ذکر شده است :

مناطق مسکونی :

- هزینه های ایجاد مسکن موقت - احساس عدم امنیت.

- پاکسازی منطقه مسکونی و احداث مجدّد -ایجاد آشفتگی های اجتماعی .

- احیاء سیستم خدماتی مانند آب و برق .

کشاورزی :

- ازبین رفتن کامل اراضی کشاورزی - هزینه احیاء اراضی و راه ها - فرسایش خاک .

- از بین رفتن محصولات زراعی و باغی - هزینه عدم تولید و یا تاخیر در تولید - ایجاد عدم امنیت در سرمایه گذاری .

- خسارات صنایع و خدمات وابسته .

- تخریب مراتع .

تاسیسات زیر بنائی - تخریب انهار و شبکه های آبیاری و زهکشی - هزینه لایروبی - پرشدن مخازن از رسوب

کشاورزی - تخریب قنوات - تاخیر در آبیاری اراضی و کاهش تولید.

- آسیب دیدگی ایستگاه های پمپاژ.

- آسیب دیدگی سرریز سد و بند انحرافی .

دامداری :

- تلفات دامی - شیوع بیماری - ایجاد عدم امنیت.

- کاهش بازدهی محصولات دامی - اختلال در چرخة زیست محیطی .

صنعت :

- تخریب کارخانه ها - کاهش تولید - ضایعات زیست محیطی .

- ایستگاه های پست آب و برق .

- ضایعات مربوط به مواد اولیه.

خدماتی :

- خسارت به شبکة راه ها، پل ها و راه آهن - ایجاد رعب و وحشت.

- تخریب ساختمان های خدمات عمومی - اختلال در حمل و نقل .

- تخریب خطوط انتقال نیرو و تلفن - احداث راه های موقت .

- خسارت وارده به شبکة آب آشامیدنی - پاکسازی راه ها .

بهداشتی:

- بازسازی واحدهای بهداشتی - شیوع بیماری ها – زیان های درازمدت بهداشتی .

- هزینه درمان و واکسیناسیون - تلفات جانی - ضایعات روانی .

- هزینه حمل مجروحین - سالم سازی .

- احداث درمانگاه های اضطراری .

زیست محیطی :

- تغییرات شرایط فیزیکی حوضه - فرسایش خاک - افزایش دبی اوج سیل های بعدی .

-ایجاد باتلاق های جدید - تغییر ویژگی های بیولوژیکی آب - مهاجرت روستائیان .

- شیوع بیماری ها - تغییر در زیستگاه های آبی - ازبین رفتن تالا ب ها، بایرشدن زمین ها

6 ــ مهمترین دلایل تشدید خسارات ناشی از سیل:

بی‌شک مهمترین علت وقوع سیل ها در رودخانه ها و مسیل های کشور، بارش در حوزه آبریز مناطق سیل گرفته و بالادست آن ها‌ می‌باشد، اما آنچه که مهم است ، بررسی دلایل تشدید خسارات سیل ناشی از چنین بارندگی هایی می باشد .

در زیر مهمترین عوامل مؤثر در تشدید خسارات سیل بطور مختصر تشریح می‌شود:

• دخل و تصرف غیر مجاز در بستر و حریم رودخانه و مسیل‌ها که مطابق قانون توزیع عادلانه آب در اختیار وزارت نیرو بوده و معمولا با توجه به سیلاب با دوره بازگشت 25ساله تعیین می شود.اشغال مجرا و بستر رودخانه تقریبا در تمام سیل های حادث شده اصولا عامل اصلی ایجاد خسارت و تلفات انسانی می باشد.

• تخریب منابع طبیعی و پوشش گیاهی منطقه از یک طرف ناشی از خشکسالی سال های اخیر و از طرف دیگر در اثر توسعه بی‌رویه و دخل و تصرف غیرمجاز توسط عوامل انسانی بوده است. بدلیل کاهش پوشش گیاهی و تغییر کاربری اراضی، رواناب ناشی از بارش بعضاً تا بیش از 30 برابر افزایش یافته و در بخشی از مناطق که دارای شیب تند و از نظر زمین‌شناسی دارای خاک فرسایش‌پذیر بوده است، گل و لای زیادی جابه جا شده و خسارات و تلفات بسیاری به بار آورده است.

• احداث سازه‌های تقاطعی نظیر پل و جاده بر روی آن ها بدون توجه به شرایط هیدرولیکی و سیلابی رودخانه که منجر به تنگ کردن مسیر عبور جریان و بعضاً حتی انسداد مجرا می‌شود. در سیل‌های اخیر این مسئله عامل عمده افزایش تلفات جانی که اغلب از سرنشینان خودروهای عبوری از محورهای ارتباطی منطقه بوده‌اند، به شمار می‌رود.

• عدم توجه مناسب به هشدار و پیش‌بینی سیل و اتخاذ تدابیر مناسب در مواجهه با آن توسط دستگاه‌های ذیربط و مردم.

6)راه های پیشگیری وکاهش خسارت های ناشی ازسیل :

با توجه به دلایل وقوع و تشدید خسارات سیل و نیز توجه به عملکرد و تجربه ده ساله گذشته در زمینه مطالعه و اجرای طرح های ساماندهی رودخانه و مهار سیل، درزیربه پنج مورد از طرح های پیشگیری و کاهش خسارات سیل اشاره می شود. بدیهی است اجرای هماهنگ و تؤام این موارد می تواند به نتایج مؤثری جهت کاهش خسارات ناشی از سیل بیانجامد.

6ـــ1)مطالعه و اجرای طرح های سازه ای مهار سیل:

این موردشامل سه بخش زیر می باشد و مطالعات و اجرای بخش های مختلف آن می تواند توسط دستگاه های اجرایی ذیربط انجام شود:

الف) ساماندهی و مهندسی رودخانه به منظور اصلاح و حفاظت مسیر رودخانه، تثبیت بستر و کنترل فرسایش و رسوب و طراحی سازه های کنترل سیل نظیر گوره هاو ...

براساس برآورد صورت گرفته مجموعا 500 کیلومتر از طول رودخانه های مهم کشور در اولویت جهت انجام مطالعات ساماندهی و مهندسی رودخانه می باشد که از این مقدار عملیات اجرایی 70 کیلومتر آن به اتمام رسیده و 200 کیلومتر دیگر در دست مطالعه می باشد. بنابراین طول باقیمانده جهت انجام مطالعات ساماندهی و مهندسی رودخانه حدود 230 کیلومتر برآورد می شود. به دلیل رفتار طبیعی رودخانه و عدم تثبیت سواحل، سالانه شاهد جابجایی مسیل و فرسایش در نقاط دیگر رودخانه ها می باشیم و لذا تاخیر در اجرای پروژه های ساماندهی رودخانه ها، منجر به افزایش حجم کارهای باقیمانده می گردد.

ب‌) لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه به منظور افزایش ظرفیت عبوری جریان.

ج‌) بهسازی و افزایش ظرفیت آبگذری سازه‌های تقاطعی رودخانه و نیز حفاظت پایة پل ها در مقابل آب‌شستگی.

6ــ2)مطالعه و اجرای طرح های غیر سازه ای:

این مورد یکی از مواردمهم و راهکارهای بسیار کارآمد و مؤثر در کاهش خسارات سیل می باشد که در دنیا مورد توجه قرار گرفته است. هدف اصلی آن، دور کردن مردم از جریان سیل می باشد و شامل سه بخش اصلی است:

الف) تهیة‌ نقشه‌های پهنه‌بندی سیل و پیاده‌سازی حد بستر و حریم رودخانه‌ها به منظور مدیریت توسعه سیلابدشت.

یکی از مهمترین عوامل تشدید خسارت سیل‌های اخیر در کشور، توسعه ساخت و ساز در سیلابدشت‌ها و دخل و تصرفات غیرمجاز در بستر و حریم رودخانه‌ها ومسیل ها می‌باشد. تعیین بستر وحریم رودخانه‌ها و مسیل ها و تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل یکی از ملزومات و پیش‌نیازهای کلیه طرح های پیشگیری و کنترل سیلاب از جمله سیستم های هشدار سیل ، بیمه سیل، نحوه تعیین کاربری اراضی حاشیه رودخانه و آزادسازی محل عبور ایمن جریان رودخانه می‌باشد. وجود این نقشه‌ها در تعیین و ارزیابی خسارات وارده مورد نیاز بوده و ضرورت اجرای آن مورد تأئید وزارت کشور به عنوان مسئول ستاد حوادث غیر مترقبه کشور نیزاست .

لازم به ذکر است که تاکنون مجموعا 5000 کیلومتر از طول رودخانه های کشور تعیین حد بستر و حریم شده و برآورد می شود 37000 کیلومتر دیگر از طول رودخانه ها، دارای اولویت جهت انجام مطالعات پهنه بندی سیل و تعیین حد بستر و حریم می باشد.

ب‌) ایجاد سیستم‌های پیش‌بینی و هشدار سیل ، هواشناسی و هیدرولوژیکی

ج‌) برنامه‌ریزی و مدیریت چند مخزنه ی سدهای ساخته شده با هدف کنترل سیل و پیش بینی اثرات بهره برداری از سدهای در دست احداث.

6ــ3)مدیریت حوزه و حفاظت آبخیز:

یکی از راهکارهای بسیار مؤثر در پیشگیری و کاهش خسارات سیل انجام پروژه ها و عملیات آبخیزداری است و خوشبختانه مطالعات و پروژه های زیادی در کشور انجام شده است، ولی به دلیل عدم حفاظت عرصه ها و آبخیزها، ضرورت توسعه و افزایش این اقدامات ، هم از طریق افزایش اعتبارات و هم پشتیبانی های اجرایی وجود دارد.

الف) آبخیزداری شامل عملیات بیولوژیک و مکانیکی به منظور تقویت پوشش گیاهی ، حفاظت خاک و افزایش نفوذپذیری و در نتیجه کاهش پتانسیل سیلخیزی منطقه.

ب‌) مطالعات آبخوانداری و پخش سیلاب به منظور استفاده موثر از جریان سیل و کاهش خسارات آن.

ج‌) مطالعات اصلاح و تغییر کاربری اراضی و ارائه کاربری های مجاز خصوصاً با توجه به مطالعات پهنه بندی سیل و سیلخیزی در کوتاه مدت و دراز مدت.

6ــ4) تهیه و تدوین نظامنامه ی مدیریت سیل و طرح عمل(ACTION PLAN) در مواقع بحران :

به منظور ایجاد آمادگی و هماهنگی بین مسئولین دستگاه های ذیربط در سه مرحلة زمانی قبل حین و بعد از وقوع سیل تهیه می‌شود که براساس آن تمهیدات سازمانی از قبل مشخص شده‌ایی مانند تخلیه شهرها و روستاها یا بستن جاده‌ها و ... به مورد اجرا گذاشته می‌شود تا خسارات و خصوصاً تلفات جانی ناشی از سیل به حداقل برسد. برای اجرای این پروژه ستادهای بحران درفرمانداری ها متشکل از نمایندگان دستگاه‌های ذیربط تشکیل می گردد.

6ــ5) آموزش همگانی و تخصصی :

هد ف آموزش ایجاد آمادگی در برابر سیلاب، لزوم توجه به هشدارهای صادره در این زمینه و ارائه پیام های ایمنی و امدادی جهت کاهش خسارات سیل می‌باشد که می‌تواند از طریق چاپ و انتشار پوستر، بروشور، کتاب، تهیة فیلم و برگزاری کارگاه و نمایشگاه و ... انجام شود. انجام این پروژه از طریق کمیتةهای فرعی تخصصی پیشگیری از سیل و نوسانات آب دریا و طغیان رودخانه انجام می‌شود.متغیرهای گروه بندی آموزشی عبارتند از:

6ــ5ــ1) سن :‌

اثر بخشی آموزش های آمادگی در برابر سیل در سنین مختلف نیازمند رشد ذهنی ,‌ مناسب با ماهیت مباحث و موضوعات آموزشی است بر این اساس گروه های سنی که نوع یادگیری آن ها نیز متفاوت است به 5 مرحله تقسیم می شوند .

6ــ5ــ2) جنس :

جنس از چند لحاظ مورد توجه قرار می گیرد ,‌الف – وظایف متفاوتی که در جلوگیری از حوادث می توانند داشته باشند . ب – تاثیری که از لحاظ عاطفی می توانند بر دیگر اعضای خانواده داشته باشند.

6ــ5ــ3)وضعیت جسمی و ذهنی افراد:

وضعیت جسمی و ذهنی نیز در چگونگی و نوع آموزش و انتخاب رسانه آموزشی می تواند موثر باشد.

6ـــ5ــ4)نقش و شغل:

به طور کلی افراد از نظر ارتباطی , با مسائل مختلف ,‌ نقش ها و وظایف مختلفی را بر عهده می گیرند که این وظایف به سه دسته کلی تقسیم می شوند.

الف– گروهی که بر حسب قدرت قانونی نقش موثری دارند مثل شوراها ودهیاران درروستاها .

ب– گروهی که بر حسب قدرت شغلی نقش موثر دارند .

ج– گروهی که از نظر نفوذ فکری دارای نقش موثر هستند.

گروه های مخاطب براساس خصوصیات و ویژگی های کلی افراد در دو طبقه کلی قرار می گیرند :

الف ــ تعیین گروه ها براساس سن :

دانش آموزان پیش دبستانی ,‌ دبستانی , راهنمایی ,‌ متوسطه ,‌ دانشجویان

ب ـــ تعیین گروه ها براساس شغل و سن :

1- مسئولان و تصمیم گیرندگان 2 – رهبران فکری ، شوراها ودهیاران 3 – مدیران امور شهری و کاربری اراضی 4 – گروه های مرتبط با ساخت وساز 5 – ارگان های دولتی و عمومی 6 – امدادگران 7 – مشاغل مرتبط با امور بهداشت ,‌ امداد پزشکی 8 – مشاغل مرتبط با انرژی 9- کشاورزان و جنگلبانان 10 – دامداران 11 – معلولان جسمی و حرکتی 12 – عقب ماندگان ذهنی 13 – خانم های خانه دار و افراد متفرفه .

تقریباً‌ تمام گروه ها ,‌ علاوه بر آموزش های خاص که برای آن ها در نظر گرفته می شود باید آموزش های عمومی را نیز ببینند. زیرا اغلب در عین حال که نقش و وظیفه ای دارند خود یک شهروند محسوب می شوند و احتیاجات و نیازهای متفاوتی دارند که هم می توانند عامل بروز خطر باشند و هم در مواقع اضطراری نیاز به داشتن آگاهی و توانایی مقابله با آن را دارند.

6ــ 5ــ 5)شیوه های آموزش:

شیوه آموزش به دو صورت رسمی و غیررسمی تعیین می شود.

الف – شیوه رسمی در دو مقطع آموزش و پرورش و مقاطع دانشگاهی اعمال می شود.

ب ــ شیوه غیررسمی به صورت آموزش های کوتاه مدت . میان و درازمدت , گردهمایی‌ها, سمپوزیوم ها,‌ کنفرانس ها, سمینارها و کارگاه های آموزشی انجام می شود. در این روش معمولاً افراد برای آموزش دادن یا آموزش دیدن ، تبادل اطلاعات و ... گردهم می آیند.

6ــ 5ــ 6)انتخاب الگو و روش آموزش مخاطبین:

انتخاب روش و الگوی آموزش منوط به مشخص نمودن منطقه , شرایط و امکانات و از همه مهمتر مخاطبین آموزش است . این بخش در واقع نتیجه گروه بندی مخاطبین و شیوه آموزش آن هاست و مطالبی که در این قسمت بیان می شود ثابت نبوده و با توجه به نیاز هر منطقه , ویژگیهای اقلیمی, مخاطبین خاص و فرهنگ بومی می تواند تعیین کند.

نتیجه گیری وپیشنهادات :

1 – تمام افراد اجتماع با توجه به رسالت آموزش همگانی باید آموزش های عمومی آمادگی در برابر سیل را فرا گیرند, لذا از طریق تعمیم آموزش به گروه های مختلف مذکور ، ستاد حوداث غیرمترقبه ی استانداری باید در جهت انجام این رسالت حرکت کند.

2 – تعدادی از گروه های مخاطب علاوه بر آموزش های عمومی,‌ در برخی موارد نیازمند آموزش های تخصصی هستند مثل شوراها ودهیاران روستایی ,‌ لذا ارگان های ذیربط موظف به برنامه ریزی این آموزش ها خواهند بود.

3ـــ انجام کارهای آبخیزداری ، حفاظت خاک وپوشش گیاهی وازهمه مهمترساخت سد ، نقش برجسته ای درکنترل سیلاب دارند .

4ــ تهیه و تدوین نظامنامة ی مدیریت سیل به منظور ایجاد آمادگی و هماهنگی بین مسئولین دستگاه های ذیربط در سه مرحلة زمانی قبل،حین و بعد از وقوع سیل .

5ــ . تعیین بستر وحریم رودخانه‌ها و مسیل ها و تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی سیل یکی از ملزومات و پیش‌نیازهای کلیه طرح های پیشگیری و کنترل سیلاب از جمله سیستم های هشدار سیل ، بیمه سیل، نحوه تعیین کاربری اراضی حاشیه رودخانه و آزادسازی محل عبور ایمن جریان رودخانه می‌باشد. وجود این نقشه‌ها در تعیین و ارزیابی خسارات وارده مورد نیاز بوده و ضرورتی انکارناپذیراست .

6ــ ) ساماندهی و مهندسی رودخانه به منظور اصلاح و حفاظت مسیر رودخانه، تثبیت بستر و کنترل فرسایش و رسوب و طراحی سازه های کنترل سیل .

7ــ ایجاد سیستم‌های پیش‌بینی و هشدار سیل ، هواشناسی و هیدرولوژیکی .

بطورکلی سیل درمقایسه با زمین لرزه قابل پیش بینی تروقابل پیشگیری است ومی توان با مطالعه ی حوزه های آبخیز ، دوره های طغیان سیل ورا ه های جلوگیری ازوقوع آن را تعیین کرد . امیداست درکشورمان هیچ وقت شاهد خسارت های جانی ومالی ناشی ازوقوع سیل نباشیم وبا برنامه ریزی مطلوب بتوانیم سیل راکنترل کرد ه وازآن درجهت کشاورزی وتولید انرژی استفاده کنیم .ان شاءا...

تاثیر فناوری نانو بر آسفالت

در سال 2005 ایده ساخت آسفالتی برای بزرگراه‌ها که بتوانند خودشان را تعمیر کنند برای بسیاری دور از ذهن به نظر می‌رسید. بنابراین صنعت آسفالت-قیر به یک تحول نیاز دارد تا مردم بتوانند امکانات فناوری نانو را دیده و مزایای آن را درک نمایند.

مقدمه:

در سال 1870 یک شیمیدان بلژیکی با نام دسمت(Desmedt) اولین سنگفرش آسفالت واقعی را، که مخلوطی از ماسه بود، در برابر تالار شهر در نیویورک ایجاد نمود. طراحی دسمدت در بزرگراهی در فرانسه در سال 1852 مورد الگوبرداری قرار گرفت. سپس دسمدت خیابان پنسیلوانیا در واشینگتن را آسفالت کرد که سطح این پرژه 45149 متر مربع بود.یکی از نمایندگان محلی کنگره به دسمدت گفت: ”این کار هرگز عمومیت نخواهد یافت.“ با این حال، بر اساس تقاضای رو به‌رشد بازار، پیش‌بینی می‌‌شود پس از 137 سال (در سال 2007) بازار آسفالت- قیر معدنی به 107 میلیون تن برسد. در این میان آسفالت معلق بیشترین رشد را دارد. همچنین به عنوان نشانه‌ای از رشد این محصولات در آینده، چندی است که کار بر روی آسفالتی که در موقع خرابی خودش را تعمیر کند، آغاز شده است. به کارگیری فناوری نانو در ساخت زیربناهای مربوط به حمل ونقل، تقریباً معادل با تلاش بشر برای فرستادن انسان به ماه در سال 1960 است. در سال 2005 ایده ساخت آسفالتی برای بزرگراه‌ها که بتوانند خودشان را تعمیر کنند برای بسیاری دور از ذهن به نظر می‌رسید.

دکتر لیوینگستون، فیزیکدان برنامه تحقیقات زیربنایی پیشرفته در اداره کل بزرگراه‌های فدرال (FHWA)، می‌گوید: ”آسفالت و سیمان هر دو جزء نانومواد می‌باشند. تاکنون ما نتوانسته‌ایم بفهمیم که در این سطح چه اتفاقی می‌افتد، اما این اثرات بر عملکرد مواد تاثیر می‌گذارند.“ بنا بر گفته لیوینگستون، یک ماده پلیمری ساختاری که می‌تواند به طور خود به خودی ترک‌ها را اصلاح نماید، قبلاً تولید شده است. این پیشرفت قابل ملاحظه با استفاده از یک عامل اصلاح کننده کپسوله شده و یک آغازکننده شیمیایی کاتالیستی درون یک بستر اپوکسی ایجاد شده است. یک ترک در حال ایجاد موجب گسستن میکروکپسول‌های موجود شده، در نتیجه عامل اصلاح‌کننده با استفاده از خاصیت مویینگی درون ترک رها می‌شود. با تماس عامل اصلاح‌کننده با کاتالیزور موجود، این عامل شروع به پلیمریزه شدن نموده، دو طرف ترک را به هم می‌چسباند. این روش می‌تواند منجر به تولید آسفالتی شود که ترک‌های خود را اصلاح می‌کند. لیوینگستون می‌گوید: ”هیچ‌کس نمی‌تواند برای رشد این فناوری زمانی را پیش‌بینی کند، اما پیشرفت واقعی در حال انجام است و قابلیت‌های موجود بسیار هیجان‌آور می‌باشند.“ با این حال، برای استفاده‌کنندگان فعلی آسفالت، تصور نبود دست‌انداز، یا نبود تأخیر به خاطر تعمیرات آسفالت، بسیار دور از دسترس بوده و نگرانی‌های جدی آنها را برطرف نمی‌سازد. محیط زیست عامل اصلی تأثیرگذار در فرایند تصمیم‌گیری برای پروژه‌های بزرگراه در بسیاری از کشورها است. مزایای یک آسفالت متفاوت برای جاده‌ها از دیدگاه زیست‌محیطی و مصرف انرژی، تنها یک بخش  مهم از فرآیند تصمیم‌گیری است. دیدگاه‌های زیست‌محیطی موجب تسریع پیشرفت‌های فنی و اجتماعی می‌شوند. نیازهای چندگانه حفاظت از محیط زیست شامل: محدود نمودن انتشار گازهای گلخانه‌ای، مصرف کمتر انرژی، کاهش سر و صدای ترافیک و اطمینان از سلامتی و راحتی در رانندگی، اهدافی هستند که به دلیل ایجاد مسئولیت مشترک، مهم‌تر از تمام پیشرفت‌های علمی می‌باشند. یکی از این اهداف بستن چرخه مواد یا استفاده صد در صدی از مواد قابل بازیافت در ساخت جاده است. صنعت در این زمینه تجربه زیادی در مورد استفاده از محصولات فرعی در آسفالت به دست آورده است.

مثال‌هایی از مواد زایدی که در مخلوط آسفالت مورد استفاده قرار گرفته‌اند، عبارتند از: تفاله کوره شیشه‌دمی، خاکستر حاصل از سوزاندن زباله‌های شهری، خاکستر موجود در مراکز تولید برق به وسیله زغال، آجر‌های خرد شده، پلاستیک حاصل از سیم‌های برق قدیمی و لاستیک حاصل از تایرهای کهنه.
با این حال، استفاده موفقیت‌آمیز از این محصولات وابسته به تحقیقات کامل در زمینه منابع و ویژگی‌های آنها بوده و معمولاً در سطح پایینی قابل انجام است. در این حالت امکان بررسی پیوسته عملکرد آسفالت نیز وجود دارد که خود موضوعی مورد بحث است.
با این حال، مطابق گفته‌های مارک بلشه، مدیر آسفالت لاستیک در پروژه آسفالت‌سازی آرام آریزونا، حمایت عمومی - نه تحقیقات علمی- کلید توسعه صنعت تولید آسفالت با استفاده از محصولات فرعی است.
پرژه آریزونا ارزشی معادل 34 میلیون دلار داشته و در همین سال به پایان خواهد رسید. این پروژه تقریباً 70 درصد (185 کیلومتر)آزادراه ناحیه فونیکس را دربرگرفته و آسفالت آن قادر خواهد بود تا مدت طولانی صدای ناشی از اصطکاک را در جاده کاهش دهد. 
آسفالتِ دارای لاستیک تنها درصد بسیار کم و تقریباً بی‌اهمیتی از درآمد صنعت ساختمانی را به خود اختصاص می‌دهد، اما بلشه می‌گوید که با افزایش رغبت عمومی این درصد افزایش خواهد یافت.
به عنوان مثال در ژاپن، گروه تحقیقات آسفالت لاستیک (JARRG)، که شامل مجموعه‌ای از تولید‌کنندگان تایر و شرکت‌های آسفالت‌سازی می‌باشد، یک اتصال‌دهنده آسفالت بسیار ویسکوز را توسعه داده‌اند که از انبساط و پخش تایرهای کهنه‌ای که به صورت بسیار ریز ساییده شده‌اند، تولید می‌شود. این اتصال دهنده 
در مخلوط آسفالت پخش شده و سپس پخته می‌شود.این ماده می‌تواند به عنوان یک ماده الاستیک مابین مواد متراکم دیگر عمل نموده و از این طریق، ارتعاش و صدا را کاهش دهد. بنا بر اعلام JARRG اقبال عمومی به این محصول بسیار خوب است.
بلشه می‌گوید: ”افرادی که در صنعت آسفالت لاستیک درگیر بوده‌اند، همواره سعی کرده‌اند که آن را به دلیل ویژگی‌های مهندسی بسیار عالی‌اش به فروش برسانند. امّا بیش از هر چیز این محصول به عنوان کاهش دهنده صدا شناخته شده است و در پشت این قضیه، استقبال عمومی قرار دارد.“
وزارت حمل و نقل آریزونا (ADOT) سه سال پیش یک نوع آسفالت را در بزرگراه سوپر استیشن در ناحیه آریزونا به کار برد. بلشه می‌گوید که به محض اتمام آسفالت این بزرگراه، ADOT و مسئولین محلی سیل عظیمی از تلفن‌ها و ایمیل‌ها را دریافت نمودند که از اشتیاق مردم نسبت به این جاده کم‌صداتر حکایت داشت.
البته همه چیز آسفالت لاستیک کامل نیست. این مخلوط باعث ایجاد بخار و بو در فرآیند آسفالت کردن شده، هنوز در مورد قابل بازیافت بودن آن بحث وجود دارد. این آسفالت نسبت به آسفالت‌های معمول بسیار گران‌تر بوده و آسفالت‌کارانی که تا به حال با این ماده چسبناک کار نکرده‌اند، ممکن است در کار کردن با آن، که باید در یک بازه دمایی معین انجام شود، دچار مشکل باشند.
ممکن است نظر بلشه در مورد نظر عمومی درست باشد، اما روی دیگر سکه این است که خواست استفاده‌کنندگان از جاده کم‌صدا‌تر و در عین حال دارای اثرات زیست‌محیطی کمتر، افزایش یافته است. این امر باعث تمرکز بیشتر تحقیقات بر روی مسائل مربوط به حمل و نقل، از جمله مواد مورد استفاده در جاده شده است. افزایش عمومی در میزان حمل و نقل، بار بیشتر بر روی محور، و فشار بیشتر تایر بر روی جاده، تقاضا برای آسفالت‌های قوی‌تر وبادوام‌تر را افزایش می‌دهد. حمل و نقل بیشتر به این مفهوم نیز می‌باشد که ایجاد مشکل در حمل و نقل برای تعمیرات جاده‌ای مطلوب نیست و این امر موجب ایجاد تقاضای بیشتر برای تحقیق و توسعه مؤثر می‌گردد

تاثیر عوامل فرهنگی بر ساخت کالبدی شهر

تاثیر عوامل فرهنگی بر ساخت کالبدی شهر

در اتصاف مفهوم هویت به شهر، آنچه بحثی مستقل و مستوفایی را طلب می کند، پرسمانی تبعی از کالبد شهر و هویت است، چنانچه طرح مساله ای را بوجود می آورد که هویت شهر تابع کالبد است یا کالبد تابع هویت شهر ؟ مقاله با اشاره مختصری به تعاریف در ارتباط با هویت، به واکاوی این پرسش بنیادین با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی پرداخته و با رویکردی استدلالی، استنتاجی مقوله بیان شده را واکاوی می کند. نتایج مقاله نشان از آن دارد که هویت شهر، حالتی ذاتی و دروندادی داشته که بر کالبد شهر تاثیر می گذارد، لذا سیمای کالبدی شهرهای وابسته به یک فرهنگ و جهان بینی خاص را از فرهنگ و ساختار اجتماعی دیگر متمایز می کند. در واقع در بستر جریانی دوسویه هویت کالبد شهر شکل می گیرد و پس از شکل گیری، کالبد شهر موجود، باعث استمرار تحولات و بالتبع تغییراتی پویا در مفاهیم و مولفه های هویتی یک سرزمین در بستر تعاملاتی دوسویه می شود.

  معنایی که محیط و ویژگی های کالبدی ساخته های انسان القا می نمایند، آن دسته از اصول و ارزش های فرهنگی و جهان بینی جامعه می باشد و شکل دهنده محیط بوده اند. به بیان دیگر محیط مصنوع با سمبل ها و تناسب و اجزا و نشانه ها و شکل و رنگ و دیگر بارزه هایش، هم بیانگر جهان بینی و فرهنگی است که بانی شکل گرفتن آن شده است و هم اینکه اصول و ارزش های آن را به انسان القا نموده و به نوعی در تحولات فرهنگی ایفای نقش می نماید.محیط و فرهنگ بر یکدیگر تاثیر متقابل دارند. تاثیر محیط (به طور عام) بر انسان و بر شکل گیری شخصیت و رفتارهای او از گذشته های دور و از منظر بسیاری متفکران مورد توجه بوده است و در عصر حاضر نیز نظر متفکران رشته های مختلف علوم (روان شناسی، زیبایی شناسی، جامعه شناسی و فلسفه) را به خود جلب نموده است. قلمرو محدودی از محیط (محیط مصنوع شهر و معماری) مورد نظر این مقاله است، که پس از ذکر مقدمه ای مشتمل بر کلیات و تعاریف تحت عنوان های زیر مورد بررسی قرار خواهند گرفت.ریشه های ایده تاثیر محیط بر انسان، مولفه های تاثیر محیط بر انسان، فرآیند تاثیر محیط مصنوع بر انسان، القای ارزش های فرهنگی در شهرهای ایرانی، به اختصار مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در نهایت توصیه هایی به عنوان نتیجه گیری ارایه خواهد شد.

شهر به عنوان بارزترین جلوه تمدن در طول تاریخ طولانی تکامل در بستر تاریخی و سرزمینی ایران همواره بازتابی از مبانی فکری و اندیشه‌ای ایرانیان در نظم دادن به فضای سکونت جمعی خود و نمودی از فضای اندیشه‌ای آنان بوده است. شهر به عنوان یک پدیده فرهنگی، در سابقه تاریخی ایرانیان دربردارنده مفهومی بسیار فراتر از مجموعه درهم فشرده ساختمان‌ها، خیابان‌ها، اتومبیل‌ها و انسان‌هاست. شهر در فرهنگ ایرانی مفهومی است جامع، متشکل از ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، تاریخی و طبیعی. از جمع هم‌زمان ویژگی‌های خاص شهر در هرکدام از این ابعاد، تاثیرات و تأثرات متقابل آنها و قرار گرفتن آنها در برابر ذهن آفریننده و مخاطب شهر، انسان، مفهومی حاصل می‌شود که شهر نام می‌گیرد. هرکدام از عوامل طبیعی، تاریخی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و...، در حالت مطلوب، به تناسب قدر و جایگاه خود در شکل دادن به شهر موثر هستند.

شهر نیز مانند هر پدیده انسان‌ساخت دیگر در همه مراتب وجودی خود جلوه حضور و اندیشه انسان و نمادی از ارزش‌ها، سنت‌های زیستی و هنجارهای جاری در اندیشه مردمانی است که علاوه بر برخورداری از اصول فرهنگی مشترک به واسطه تعلق به یک قلمرو فرهنگی، در باورهای جمعی و به‌تبع آن در روابط اجتماعی خود به مرتبه‌ای از همبستگی و توافق رسیده‌اند و بر این مبنا به مکان سکونت و استقرار مشترک خود شکل داده‌اند. به بیان دیگر شهر در معنای حقیقی محل زندگی "جامعه شهری" است. شهر به واسطه انسان‌های آفریننده آن در ارتباط مستقیم با فرهنگ، ارزش‌ها، اعتقادات و ویژگی‌های اجتماعی مردمان یک سرزمین شکل گرفته و معنا می‌یابد. شهر اسلامی با تمام ارکان و مفاهیم آن، از جمله اهمیت یافتن محلات مسکونی در این شهر با توجه به جایگاه مفهوم امت اسلامی در دین اسلام یا شکل‌گیری ساختار شهر بر اساس مرکزیت مسجد جامع و بناهای مذهبی، نمونه‌ای از تاثیر فرهنگ و اعتقادات بر شهر است. عدم شکل‌گیری محلات بالا و پایین شهری و وجود محلات همگن در شهر اسلامی، به عنوان مصداقی از مفهوم عدل و معنای تعادل، نیز نمونه دیگری از تاثیر اصول اعتقادی و ارزشی انسان‌های مسلمان خالق شهر، در شهر اسلامی است.

مختصات طبیعی یک سرزمین اعم از ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی نیز از جمله عوامل موثر بر شکل‌گیری شهر بوده و در نظام استقرار شهر (استقرار شهر در دامنه شیب‌دار کوه نظمی متفاوت از استقرار شهر در سطح هموار یک دشت می‌آفریند.) نظم فضایی و کالبدی شهر (میزان تراکم بافت شهری، نحوه قرارگیری فضاهای باز و بسته بناها نسبت به هم و...) و جهت‌گیری شهر (رو به آفتاب و بادهای مطلوب) و از سوی دیگر در فرهنگ، آداب رفتاری شهروندان، نحوه پوشش آنان و ... موثر است.

عوامل اقتصادی،‌ چه در زمان شکوفایی و رونق اقتصادی و چه در زمان بحران‌های اقتصادی نیز به طور مستقیم و غیرمستقیم از طریق تأثیرگذاری بر چگونگی توسعه شهر در ابعاد کیفی و کمی، ویژگی‌های بافت شهری و بناها به خصوص بناهای مسکونی، در رابطه با نوع و میزان فعالیت‌های تولیدی و میزان درآمد ساکنان و... در شکل‌دهی به شهر و تغییرات کالبدی و فضایی آن م‍وثر هستند. علاوه بر این نحوه نگاه ساکنان شهر به مقوله اقتصاد و میزان توقع اقتصادی آنان از شهر و معماری تاثیراتی فاحش در شهر و معماری بر جای می‌گذارد.

میزان هماهنگی شهر با مختصات محیطی آن، اعم از محیط طبیعی، اجتماعی،‌ فرهنگی، اقتصادی و تاریخی، درجه هویت‌مندی شهر را رقم می‌زند. در حقیقت شهر با هویت شهری است که چه در کلیت و چه در اجزاء در هماهنگی و تناسب کامل با ویژگی‌های یاد شده شکل گرفته باشد. هویت یک شهر برآمده از عوامل فوق، بیش از هرجای دیگر در "منظر شهر" متجلی می‌شود و به دیده می‌آید.

منظر شهر به عنوان مجموعه‌ای از عناصر طبیعی و مصنوع اعم از کالبد و فضاهای شهر، انسان‌ها، رفتارها، فعالیت‌های آنها و... به عنوان نخستین جلوه از شهر،‌ آینه تمام‌نمای ویژگی‌های تاریخی، فرهنگی،‌ اقتصادی و طبیعی شهر است. در حقیقت منظر شهر نمود آشکار و عیان عوامل مختلف تشکیل دهنده شهر، تجلی‌گاه برآیند تاثیرات متقابل آنها بر یکدیگر و محل به عینیت درآمدن مشخصات خاص آن شهر است؛ در اولین نظر به شهر به دیده ناظر می‌آید و اولین و مهمترین تاثیرات را بر او می‌گذارد. منظر شهری مطلوب با قابلیت تأثیرگذاری بر ادراک شهروندان از تجربه زندگی در شهر در تحقق شهر مطلوب نقش عمده‌ای دارد.

منظر شهری به عنوان مقوله‌ای مطرح در کیفیت و مطلوبیت شهرها، واقعیتی عینی بوده و حاصل مشاهده و درک مظاهر گوناگون و ملموس شهر اعم از بناها، فضاها، فعالیت‌ها، صداها، بوها و...هنگام مواجهه شهروند با پدیده شهر (در مقیاس‌های مختلف، اعم از دیدن شهر از دوردست یا هنگام قرار گرفتن در شهر و یا حتی هنگام استقرار در بناها) است. در درک پدیده منظر شهری تمام حواس انسان فعال هستند. منظر شهری صرفاً دربردارنده نمای ساختمان‌ها و عناصر قابل رویت نیست؛ بلکه صداها، بوها، انواع عناصر طبیعی و مصنوع، خواه ثابت و خواه متحرک را در بر گرفته و در کل شامل تمام آن چیزهایی است که توسط حواس انسان، هنگام حضور در شهر قابل درک است و تمام این عوامل با هم در کیفیت منظر شهری موثر هستند. به عنوان مثال وجود ساختمان‌هایی با نماهای با کیفیت در حالی‌که در فضاهای شهر با انواع آشفتگی‌های رفتاری و فعالیتی مواجه هستیم، نمی‌تواند موجد منظر شهری مطلوبی برای شهر باشد.

منظر شهر در مقیاس‌ها و سطوح مختلف قابل رویت و درک است؛‌ در هرکدام از این سطوح عناصر متفاوت و خاصی در تشکیل منظر شهری موثر هستند. به عنوان مثال هنگامی از دور به یک شهر نزدیک می‌شویم یا آن را از بالا می‌بینیم کلیات تعیین کننده و اصلی شهر به خصوص تاثیرات عوامل فرهنگی و طبیعی تعیین کننده به دیده می‌آیند. در این زمینه می‌توان به حضور بارز و چشمگیر گنبدها، مناره‌ها و گلدسته‌ها در چشم‌انداز شهرهای دوره اسلامی ایران به عنوان نمونه‌ای از تاثیرات مختصات فرهنگی و اعتقادی مردمان یک سرزمین در منظر شهر، اشاره نمود. اکثر شهرهای تاریخی ایران به علت استفاده از مصالح محلی در ساخت بناها از رنگی ثابت و مشخص، بیان‌گر ویژگی‌های طبیعی آن سرزمین و در هماهنگی با آن برخوردار بوده‌اند. رنگ سرخ ابیانه و رنگ کاهگل شهرهای کویری از این جمله‌اند. شکل‌گیری مجتمع‌های زیستی پلکانی در کوهپایه‌های نواحی کوهستانی ایران (از جمله ماسوله، ابیانه، اورامان و...) نیز از نمونه‌های تاثیرگذاری بستر طبیعی یک مجتمع زیستی در منظر کلان آن است.

اما منظر شهر هنگامی‌که ناظر در درون بافت شهر قرار می‌گیرد نیز مطرح است. در این حالت ویژگی‌های بصری و عناصر مختلف منظر شهر اعم از کالبد، انسان‌ها و فعالیت‌ها از فاصله‌ای نزدیکتر و در مقیاس بخشی از شهر قابل مشاهده و ادراک هستند. خیابان‌ها، عناصر تشکیل دهنده منظر آن از جمله نمای ساختمان‌ها، ارتفاع بدنه‌ها، فعالیت‌های جاری در آن، وسایل نقلیه، رفتارها و تراکم جمعیتی انسان‌های در حال عبور یا انجام فعالیت، درختان، انواع فضاهای شاخص شهری، تقاطع‌ها،‌ محورهای دید به سمت عناصر شاخص طبیعی و مصنوع و ...اجزا اصلی منظر شهر در مقیاس میانی هستند. منظر شهری در مقیاسی خردتر نیز می‌تواند مطرح باشد. در قالب عناصری نظیر اجزا تشکیل‌دهنده نمای ساختمان، جنس، رنگ و بافت مصالح، سایه روشن‌های بدنه‌ها،‌ پنجره‌ها، اجزای تشکیل دهنده کف در پیاده‌روها، باغچه‌ها، مبلمان و تجهیزات شهری نظیر تیرهای چراغ برق، کیوسک‌های تلفن، سطل‌های زباله، نیمکت‌ها، و... در معماری دوره تاریخی ایران جزییات فضاها و نماها از جایگاهی خاص برخوردار بوده و در کمال دقت، طراحی و اجرا می‌شده است. به عنوان مثال اهمیت به کنج‌ها و گوشه‌ها و طراحی متفاوت آنها با سایر بخش‌های نما که نقش مهمی در ارتقاء کیفیت منظر فضاهای عمومی شهر دارد، در معماری دوره تاریخی ایران موضوعی مورد توجه بوده است. 

اما منظر شهری در مقیاس‌های گوناگون خود، آن‌گونه که بیان شد، به عنوان نتیجه‌ای از تأثیر و تأثر متقابل عوامل شکل دهنده شهر و جامعه شهری در زمینه‌های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و طبیعی، و به عنوان جلوه‌ای از شهر که همواره در برابر شهروندان قرار دارد، در روحیات و رفتارهای آنان در محیط شهری و کیفیت زندگی آنان تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر جای می‌گذارد. در ادامه این بحث به اهمیت موضوع منظر شهری و نحوه تاثیر آن بر زندگی روزمره شهروندان، افکار، احساسات و رفتار آنها خواهیم پرداخت.

همان‌گونه که در مطلب پیشین بیان شد، «منظر شهر»، متشکل از کلیه عناصر مصنوع و طبیعی موجود در یک شهر، اعم از بناها، فضاهای شهری، انسا‌ن‌ها، رفتارها و فعالیت‌های‌شان، اتومبیل‌ها، انواع پوشش گیاهی و مظاهر طبیعی شهر، مبلمان شهری و... به عنوان نتیجه‌ای از تأثیر و تأثر متقابل عوامل شکل دهنده شهر و جامعه شهری در زمینه‌های گوناگون فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و طبیعی، نخستین جلوه از شهر است که به دیده ناظر آمده، در ذهن و حافظه شهروندان باقی مانده و در روحیات و رفتارهای آنان در محیط شهری تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر جای می‌گذارد.

در آینه منظر شهری ویژگی‌های مختلف شهر و شهرنشینان و سازوکارهای حاکم بر زندگی شهری، همچون میزان تکامل جامعه شهری و شهروندان، میزان بلوغ اجتماعی آنان، ارزش‌ها و هنجارها، باورها و اعتقادات،‌ ویژگی‌های فرهنگی، اوضاع اقتصادی، سلیقه‌ها و معیارهای زیبایی‌شناختی و... قابل مشاهده است. منظر شهری مطلوب و انتظام‌یافته که خود در نتیجه تناسب عوامل موجد آن حاصل می‌شود،‌ با تاثیر بر ادراک شهروندان از شهر، باعث ایجاد احساسی خوشایند از زندگی در محیط شهری شده و عامل موثری در ارتقاء رابطه شهروندان و شهر و از آن راه احساس مسئولیت در قبال آن است. تأثیر منظر شهر بر وجوه روحی، ادراکی و رفتاری شهروندان و اهمیت منظر شهر در مباحث مربوط به حقوق شهروندی، از جمله وجوه بسیار مهم و موثر از این موضوع هستند که به طور عمده اهداف هر گونه طرح و برنامه در جهت سامان‌دهی منظر شهری را در بر می‌گیرند. مطلوبیت منظر شهری در ابعاد مختلف و هماهنگی آن با ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی، طبیعی و... شهر که در نتیجه عملکرد متناسب و هماهنگ لایه‌های مختلف تشکیل دهنده شهر میسر می‌شود، با تاثیرگذاری بر روحیات و رفتارهای شهروندان، زمینه‌های ایجاد آرامش روحی و نزدیک شدن به شهر مطلوب را فراهم می‌آورد. در حالی که نابسامانی و آشفتگی منظر شهری، به‌عنوان نتیجه نارسایی‌های موجود در روابط عوامل موثر بر شهر در ابعاد و لایه‌های مختلف آن، تأثیرات قابل توجهی بر روحیات و رفتارهای شهروندان داشته، سبب تنزل کیفیت‌های محیطی در دیدگاه شهروندان و از بین رفتن تدریجی احساس مسئولیت نسبت به محیط زندگی و کمرنگ شدن رابطه انسان و محیط می‌شود. عواملی که در طولانی‌مدت کیفیت زندگی شهری و معنای شهروندی را متاثر ساخته و انواع ناسازی‌ها و نابسامانی‌های شهری را در وجوه اجتماعی، کالبدی و فضایی و... به همراه می‌آورند.

آن‌گونه که در تعریف مفهوم منظر شهری شرح داده شد، منظر شهر بخش‌هایی واقعی و ملموس از فرم‌های مصنوع، طبیعی و فعالیت‌ها هستند که توسط حواس انسان‌ها درک می‌شوند. اما آیا همه انسان‌ها با وجود ساختارهای شخصیتی متفاوت، تعلق به پایگاه‌های فرهنگی، اجتماعی و ارزشی مختلف و داشتن خاطرات و توقعات گوناگون، برداشت‌های یکسانی از آنچه به طور مشترک می‌بینند، می‌شنوند و می‌بویند دارند؟ هر آنچه که در شهر به عنوان منظر شهری توسط حواس خود دریافت می‌کنیم از صافی فرهنگ، ویژگی‌های شخصیتی، سن، جنس،‌ آرزوها، تمایلات هر انسان می‌گذرد،‌ آنگاه توسط او درک شده و معنی می‌گیرد. این تصویر توسط ناظر مورد ارزیابی ذهنی واقع شده و ملاک احساس و رفتار او می‌شود. به عبارت دیگر یک فضای مشخص با ویژگی‌های ثابت در برابر انسان‌های متفاوت معانی متفاوتی می‌یابد.

به عنوان مثال برداشت ذهنی و ارزیابی فردی با روحیات درون‌گرایانه، هنگام قرار گرفتن در یک فضای شهری که مجموعه متنوع و متراکمی از عناصر منظر شهری اعم از بناها، انسان‌ها و فعالیت‌ها در آن جمع شده‌اند، با برداشت‌ و احساس یک فرد با خلقیات برون‌گرا متفاوت است. در اینجا هر دو شخص با یک منظر شهری یکسان مواجه هستند؛‌ اما بنابر ویژگی‌های شخصیتی، دو تصویر ذهنی مختلف توأم با رضایت یا عدم رضایت در ذهن آنها تشکیل شده و ملاک ارزیابی آنها  از فضا قرار می‌گیرد. از آن پس احتمالاً فرد درون‌گرا تمایل چندانی به حضور دوباره در آن محیط ندارد و برعکس شخص برون‌گرا با احساس متناسب بودن معنا و مفهوم محیط و شور و هیجان آن با مشخصات روحی خود برای حضور دوباره در آن فضا رغبت پیدا می‌کند. در مثالی دیگر می‌توان به تاثیر شرایط جوی در برداشت ذهنی و کیفیت ادراکی منظر یک فضای شهری در برابر ذهنیات و تمایلات افراد گوناگون اشاره کرد. میزان مطلوبیت منظر فضای شهری در یک روز برفی برای شهروندانی که نسبت به بارش برف و روزهای برفی احساسی مطلوب دارند با افرادی که روزهای آفتابی را ترجیح می‌دهند متفاوت است.

به این ترتیب تصویر ذهنی از شهر و ارزیابی که از آن در ذهن شخص صورت می‌گیرد، ملاک شکل‌گیری احساسات و رفتارهای شهروند در محیط شهری قرار می‌گیرد. اما علاوه بر تأثیرات متفاوت واقعیاتِ یکسان بر انسان‌های مختلف با توجه به ویژگی‌های شخصیتی آنان، منظر شهر تأثیراتی عمومی نیز بر رفتار و روحیات شهروندان دارد. منظر شهری آشفته و نابسامان موجب ناهنجاری‌های اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی، فعالیتی، روانی و بصری می‌شود. انبوه جمعیتی که از لابلای اتومبیل‌ها بدون توجه به قوانین و مقررات در حال عبور و مرور هستند، صدای بوق ممتد و آزاردهنده اتومبیل‌ها، بوی فاضلاب متصاعد از دریچه‌های فاضلاب، دست‌فروشانی که در مسیر عبور پیاده‌ها بساط خود را گشوده‌اند و هرکدام با بانگ و آوایی به تبلیغ اجناس خود می‌پردازند و...را در نظر آورید. تجسم حضور هرروزه و زندگی و فعالیت در این مکان خود مشخص می‌کند که چنین فضایی تا چه میزان می‌تواند بر روحیات و رفتارهای افرادی که در مواجهه با آن قرار می‌گیرند موثر باشد. در حالی‌که منظر سازمان‌یافته و واجد کیفیت‌های انسانی سبب ایجاد احساس آرامش در افراد و به تبع آن بروز رفتارهای مناسب در محیط شهری می‌شود. منظر شهری سازمان‌یافته و مطلوب دربردارنده ویژگی‌هایی نظیر تنوع، نظم و نظام، بهره‌مندی از طبیعت، خوانایی، تعادل و...زمینه و بستری برای بروز رفتارهای قانون‌مند شهروندان است.

ذکر چند مثال در این باب می‌تواند روشن‌گر موضوع باشد؛‌ به عنوان مثال ناهماهنگی و تنوع بیش از حد نمای ساختمان‌های مجاور هم در بدنه یک خیابان به گونه‌ای که از نظر طرح نما، رنگ، جنس و سایر خصوصیات مصالح تشکیل دهنده بدنه، خطوط موجود در نما،‌ ارتفاع بدنه و تعداد طبقات واجد هیچ‌گونه تناسب و هم‌خوانی نباشند،‌ باعث می‌شود که ذهن و چشم ناظر امکان یافتن نظمی قابل فهم برای درک نظم قرارگیری این مجموعه نیافته و این از حد از تنوع غیرقابل درک و گیج‌کننده موجب خستگی و آشفتگی ذهن ناظر می‌شود. به عبارتی هماهنگی در بدنه فضاهای عمومی شهر از عمده‌ترین موارد موثر در کیفیت منظر شهر است.

عکس این موضوع نیز صادق است. یکنواختی بیش از حد منظر خیابان‌ها به واسطه یکسان بودن نمای ساختمان‌های بدنه خیابان و ویژگی‌های فضایی خیابان، سبب خستگی و رکود ذهن، فعال نشدن حواس در درک محیط شهری و بی‌توجهی به محیط اطراف می‌شود. این موضوع به خصوص در مورد کودکان از آنجا که زندگی در یک محیط متنوع و تحریک کننده حواس، نقش مهمی در رشد ذهنی و عاطفی کودکان دارد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در حالی‌که تنوع قابل درک و واجد خوانایی، از جمله ویژگی‌های کیفی است که سبب ایجاد تصویری روشن از محیط و به خاطرسپاری آن شده و از عوامل ایجاد جذابیت در محیط‌های شهری و از آن راه ایجاد رابطه عاطفی بین انسان و محیط است. امری که در تکوین مفهوم شهر در معنای حقیقی خود نقشی به سزا دارد، زیرا شهر انبوه پراکنده ساختمان‌ها، انسان‌ها و فضاهای شهری نیست، بلکه نحوه رابطه بین انسان‌ها در یک جامعه شهری، همچنین نحوه رابطه بین انسان‌ها و محیط شهری است که مفهوم شهر، به عنوان یک پدیده فرهنگی را شکل می‌دهد. به عنوان مثال تفاوت در محصوریت، سرباز یا سرپوشیده بودن، تناسبات طولی و عرضی و ارتفاعی فضا، وجود عناصر طبیعی، وجود نشانه‌های شاخص مصنوع، طبیعی و ... نقش مهمی در ایجاد فضایی متنوع دارند.

به عنوان مثالی دیگر می‌توان از کاربرد متناسب "رنگ" در شهر و تاثیر مهم آن در ایجاد نشاط در روحیه شهروندان یاد کرد. کاربرد وسیع رنگ‌های سرد، به خصوص رنگ خاکستری در عناصر تشکیل دهنده منظر شهر سبب ایجاد یکنواختی در محیط و کسالت می‌شود، در حالی‌که حضور متناسب رنگ‌های گرم و رنگ‌های حاصل از عناصر طبیعی مانند درختان و انواع گیاهان نقش مهمی در روحیه شهروندان خواهد داشت. آلودگی‌های صوتی که امروزه در اکثر شهرهای بزرگ باعث آشفتگی ذهنی و روحی شهروندان می‌شود نیز از جمله مظاهر منظر شهری است که در درک مردم از محیط و مطلوبیت آن موثر است.

از این دست می‌توان به مثال‌های متعددی اشاره نمود، اما نکته حایز اهمیت آن است که مجموع عوامل کیفی با ظهور و بروز در فضاهای شهری و ایجاد محیط‌های مطلوب، به طور عمومی سبب تلقی مطلوبی از شهر در ذهن شهروندان شده و تصاویر خوشایندی در ذهنیت آنان باقی می‌گذارد، بالطبع چنین وضعیتی سبب شکل‌گیری احساساتی نظیر تعلق خاطر به مکان و دوست داشتن محیط زندگی و فعالیت شده و در نتیجه احساس مسئولیت و دلسوزی نسبت به سرنوشت آن، روندی از ارتقاء روزافزون و پایدار کیفیت محیط حاصل می‌شود. در حالی‌که عکس این روند نیز صادق است. بسیاری از شهروندان به خصوص در شهرهای بزرگ، از شهر خود، فضاهای آن و محیط زندگی، به واسطه عدم وجود منظر شهری مناسب در تمام ابعاد آن، ناراضی‌اند. این امر منجر به ایجاد دُوری از عدم علاقه به شهر و عدم دلسوزی نسبت به آن شده و سبب تشدید روند نزول کیفیات محیط شهری می‌شود. به این ترتیب اهمیت بحث منظر شهری نه تنها مربوط به کیفیت زندگی امروز ماست، بلکه به ترتیبی که بیان شد، تاثیرات طولانی‌مدت قابل توجهی به همراه دارد. از سوی دیگر باید به این نکته اشاره کرد که در شرایط فقدان نمونه‌های باکیفیت و مطلوب معماری و فضای شهری در شهر معاصر و عدم امکان تجربه معماری و شهر مطلوب برای بخش عمده‌ای از آحاد جامعه، به خصوص نسلی که کیفیت زندگی در شهرها و خانه‌های قدیمی را تجربه ننموده‌اند، سلیقه و ذائقه عموم مردم در رابطه با معماری مطلوب، که خود متضمن منظر مطلوب نیز هست، آنچنان که همگی شاهد آن هستیم، راه به بیراهه برده است، مصادیق حقیقی کیفیت فراموش شده و آنچه جایگزین شده، چهره شهر امروز ما رقم زده است اما سئوال این است که منظر شهر معاصر چه ویژگی‌هایی دارد؟ در مطلب بعد به این موضوع خواهیم پرداخت.

امروز بیش از هر زمان دیگر در شهرهای کشورمان با هجوم آشفتگی در جنبه‌های گوناگون منظر شهری از کالبد ساختمان‌ها تا فعالیت‌ها و رفتارهای انسانی در محیط شهر مواجه هستیم. شهرهای امروز ما شاید بیش از هر زمان دیگر، دچار بی‌سامانی و ناسازی در زمینه وجوه گوناگون مولفه‌های محیطی، اعم از کالبدی، اجتماعی و ... هستند. شهر امروز به طور عام، دیگر برخاسته از مختصات طبیعی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی سرزمین بستر خود، در شرایط تاثیر متناسب و هماهنگ این عوامل، نیست. در شرایط حاکمیت نگاه اقتصادی به شهر، سعی در به حداقل رسانیدن هزینه‌ها برای ایجاد معماری و فضاهای شهری و افزایش بازده سرمایه‌گذاری در این زمینه، تحت تاثیر انواع بحران‌های اقتصادی، تحت تاثیر انواع نابسامانی‌ها در حوزه‌های مدیریتی و سیاست‌گذاری، شهر امروز هماهنگی با ویژگی‌های سرزمینی مکان خود، ویژگی‌های فرهنگی ایرانیان و مشخصات طبیعی و جغرافیایی سرزمین متنوع و پهناور ایران، را به طور عمده به فراموشی سپرده است. با این شرح، منظر شهر معاصر متشکل از مجموعه عناصر مصنوع و طبیعی موجود در شهر اعم از ساختمان‌ها، فضاهای شهری،‌ مظاهرگوناگون طبیعت، انسان‌ها، فعالیت‌های‌شان و ... که خود مخلوق روابط متقابل،‌ پیچیده و چندسویه عوامل موثر در شهر است، بیش از هر مفهوم دیگر تداعی ‌کننده بی‌تناسبی و ناهماهنگی عوامل بنیانی و ریشه‌ای تاثیرگذار بر شهر، در غیاب ارزش‌های اجتماعی ناظر به حقوق عمومی، مسئولیت‌های شهروندی و‌ قوانین و مقررات کارآمد مبتنی بر کیفیات انسانی است. مظاهر آشفتگی و نابسامانی منظر شهر در ابعاد کالبدی، فضایی، فعالیت‌ها و رفتارهای انسانی و عوامل موجد آن شامل موارد متعددی می‌شود. همان‌گونه که در مطلب پیشین اشاره شد این مساله از آنجا حایز اهمیت است که منظر شهری مطلوب با قابلیت تاثیرگذاری بر ادراک شهروندان از شهر، سهم عمده‌ای در ایجاد محیط زندگی مطلوب و برآورده شدن نیازهای مادی، ذهنی و معنوی شهروندان داشته و متضمن ایجاد رابطه‌ای پایدار مبتنی بر احساس علاقه و مسئولیت نسبت به محیط شهری است.

حضور انبوه رنگ‌ها، مصالح و خطوط ناهمگون و نامتناسب در نمای بناهای مجاور، عدم هماهنگی انواع نماهای رایج غربی مورد اقبال بخشی از مردم و حرفه‌مندان، با زمینه‌های محیطی سرزمین ایران (بدون وجود پایگاه‌های علمی، فلسفی و تاریخی موجود در این ایده‌ها)، عدم هماهنگی با محیط و سعی در تفاوت با زمینه از طریق اختلاف بارز ارتفاعی،‌ رنگ، مصالح، طرح و...، نمودی از رواج فرهنگ تجمل‌گرایی و خودنمایی، عدم وجود پارکینگ متناسب با نیاز و حضور همیشگی تعداد زیادی وسایل نقلیه پارک شده در کنار خیابان‌ها، انباری شدن بالکن‌ها و صحنه ناخوشایند حاصل از آن در منظر عرصه‌های عمومی، نتیجه عدم توجه به اهمیت اصل محرمیت و جایگاه آن در فرهنگ خانواده ایرانی، بوی نامطبوع ناشی از تجمع زباله‌ها به خصوص در فصل تابستان، انواع آلودگی‌های تنفسی به ویژه در شهرهای بزرگ، آلودگی‌های زیست‌محیطی به‌‌واسطه کاربرد مصالح ‌ساختمانی غیرقابل بازیافت، مسدود شدن چشم‌اندازهای بصری مطلوب به سمت عناصر طبیعی شاخص توسط ساختمان‌های بلندمرتبه، عدم توجه به معیارهای اولیه زیبایی‌شناسی در طراحی نمای ساختمان‌ها، دیوارهای جانبی سیمانی رها شده ساختمان‌ها، حضور دست‌فروشان در معابر شهری، حضور انبوه تابلوهای تبلیغاتی در نمای فروشگاه‌ها، کفسازی‌های نامناسب و غیرایمن پیاده‌روها، حضور گسترده و آشفته اتومبیل‌ها و موتورسواران در فضاهای شهری و عدم امکان استفاده ایمن شهروندان از این فضاها و ... همه و همه از مصادیق آشفتگی و نابسامانی منظر شهرهای امروز ما هستند.  

این در حالی است که در سابقه طولانی و تاریخی شهرنشینی در ایران و در شهرهای تاریخی سرزمین ما به واسطه پای‌بندی به اصول ارزشی و اعتقادی مشترک، وجود فرهنگ شهرنشینی و از سوی دیگر سکونت طولانی‌مدت و حتی گاه مادام‌العمر در یک مکان، شهروندان با محیط اجتماعی و کالبدی زندگی خود انس گرفته و رفتاری توام با احساس مسئولیت و دلسوزی داشتند. به عنوان مثال اهمیت به پاکیزگی که از ویژگی‌های فرهنگی ایرانیان است صرفاً مختص داخل خانه نبوده و آب و جارو کردن جلوی درب خانه‌ها هر روز صبح، نمونه‌ای از توجه توام با علاقه‌مندی به منظر شهری محیط زندگی بوده است. سنتی که تداوم آن هنوز در گوشه و کنار شهرهای تاریخی قابل مشاهده و بازیابی است. از سوی دیگر ساخت بناها و فضاهای شهری متناسب و هماهنگ با ویژگی‌های فرهنگی ایرانیان و در انطباق کامل با شرایط محیط اقلیمی و جغرافیایی موجد نوعی هماهنگی و هم پیوندی در کلیت شهر و اجزا گوناگون آن می‌شده است. این هماهنگی که به دلایل مختلف کارکردی،‌ ارزشی و ... همواره از تنوعی مطلوب نیز برخوردار بوده، از عوامل مهم ایجاد احساس آرامش و آسایش هنگام حضور در بناها و فضاهای شهری متعلق به دوره تاریخی در شهرهای کهن ماست. به عنوان مثال استفاده از کاهگل به عنوان یک مصالح ساختمانی بوم‌آورد و متناسب با شرایط اقلیمی شهرهای کویری، به شهرهای مناطق مرکزی ایران چهره‌ای هماهنگ بخشیده است، با وجود این چهره هماهنگ، گنبدهای فیروزه‌ای مساجد و کاشیکاری‌های رنگارنگ سردر مساجد و بناهای مذهبی نشانگر اهمیت کارکردی و ارزشی این بناها در شهر اسلامی و موجد تنوع و خوانایی در محیط است.

نکته قابل توجه دیگر در زمینه مباحث منظر شهری آن است که وجود تصور مطلوب در ذهن شهروندان از محیط به خصوص در محلات مسکونی از اهمیتی مضاعف برخوردار است. از آن روی که وجود احساس مطلوب نسبت به محیط مسکونی از عوامل مهم موجد آرامش ذهنی در ساکنان و به تبع آن ماندگاری طولانی‌تر و شکل‌گیری سکونت پایدار در محله‌های مسکونی است. سکونت طولانی‌مدت مردم در یک محل، امری که امروز به دلایل گوناگون کمتر محقق می‌شود،‌ سبب شکل‌گیری تعاملات اجتماعی بین همسایگان و هم محله‌ای‌ها و بروز تدریجی همبستگی اجتماعی بین آنان، ایجاد علاقه نسبت به محیط زندگی و تلاش در جهت بهبود وضعیت آن می‌شود. امری که از پایه‌های اساسی و مهم رسیدن به زندگی شهری مطلوب و شهر مطلوب است. قابل ذکر است که موضوع منظر شهری نه تنها هنگام حرکت و حضور در فضاهای شهری، بلکه هنگام استقرار در بناها و از آن جمله، خانه،‌ به عنوان محل سکنی گزیدن و آرام یافتن شهروندان نیز مطرح شده و قابل مشاهده است. با توجه به تاثیرات روحی و ادراکی منظر شهری بر انسان، آنچه که از پس پنجره‌های خانه به دیده می‌آید، نقش مهمی در آرامش و خرسندی ساکنان خانه دارد. به طور قطع پنجره‌ای که از پس آن منظره‌ای از عناصر طبیعی، کوه،‌ آسمان و درختان به دیده می‌آیند با پنجره‌ای که رو به دیواره سیمانی بنای مرتفع مجاور گشوده می‌شود، تاثیرات متفاوتی در روحیه و زندگی ساکنان خانه و میزان پاسخ‌گویی به نیازهای روحی و معنوی آنان خواهد داشت.

با توجه به جایگاه منظر شهری در طول دوره تاریخی تجربه شهر و شهرنشینی در ایران و با وجود سابقه فرهنگی اهمیت به این موضوع، به نظر می‌رسد عوامل موثر بر شکل‌گیری شرایط موجود در منظر شهرهای امروز ایران،‌ منحصر به یک مورد خاص نبوده و مجموعه‌ای از عوامل مختلف در حوزه‌های گوناگون، از نارسایی‌ رویکردها و قوانین تا عدم احساس مسئولیت شهروندان نسبت به شهر و آگاهی از حقوق خود و مطالبه آن را در برمی‌گیرد. بخشی از مهمترین این عوامل از این قرارند: عدم تدوین طرح‌های توسعه شهری با رویکردهای انسان‌محور، توجه به حقوق شهروندی و معیارهای کیفی و غلبه بینش کمی و اقتصاد محور- ناپایداری سکونت در اثر عوامل مختلف و در نتیجه آن عدم تعلق خاطر به محیط زندگی و عرصه‌های عمومی شهر؛ شکل‌گیری دُوری باطل و تکرار شونده از عدم احساس مسئولیت شهروندان و تشدید تنزل کیفیت محیط‌های شهری- عدم آگاهی شهروندان از حقوق شهروندی و در نتیجه عدم مطالبه مجموعه کیفیاتی که بهره‌مندی از آنها بخشی از حقوق آنان در محیط شهر است- تحولات شتابان، آهنگ سریع تغییرات و ظهور فناوری‌ها و سبک‌های نوین با امکان ساخت‌وساز انبوه و سریع که به طور معمول با کاهش دقت و کیفیت همراه است- ظهور روزافزون سازندگان خصوصی بدون بهره از بینش و دانش نسبت به عوامل موثر بر کیفیت محیط‌های انسانی و شدت تاثیر این وجه از ویژگی‌های محیطی بر انسان و رفتارهای او.

با توجه به وسعت و تنوع عوامل موثر بر ایجاد وضع موجود و توجه به این امر که فراهم نمودن زمینه‌های بروز ارتقاء کیفی محیط در حوزه منظر شهر، مانند هر تحول دیگری که در بستر شهر و در رابطه با انسان‌ها صورت می‌گیرد، نیازمند حرکتی تدریجی و تکاملی در طول زمان است،‌ لازم است در زمینه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی، مدیریتی و... موثر بر شرایط فعلی تدابیری اتخاذ نمود. در میان این عوامل، از آنجا که شهر اساساً پدیده‌ای فرهنگی است و بازیابی مفهوم حقیقی شهر در گرو بهبود و ارتقاء روابط ساکنان شهر با یکدیگر و با بناها و فضاهای شهری است، بی‌تردید راهکارهای اجتماعی و فرهنگی از نقشی مهم و موثر برخوردار هستند.

تاثیر فضاهای شهری بر وجوه فرهنگی و اجتماعی یک شهر
نقش کارکردی فضاهای شهری بعنوان مکان فعالیت های عمومی و عرصه تعاملات شهری، از دیرباز تا کنون همواره وجود داشته است؛ بطوریکه فعالیتهای مردم هر عصر را می توان توسط فضاهای شهری آنها بازشناخت و یا بالعکس فضاهای شهری را بواسطه فعالیتها و علایق شهروندان معرفی نمود؛ بنابراین رابطه تنگاتنگی میان توسعه فرهنگی، اجتماعی و سیاسی یک شهر و فضاهای شهری آن وجود دارد.
به اعتقاد بسیاری از اندیشمندان، بالاترین مرحله بلوغ فرهنگی، اجتماعی شهروندان یک شهر در فضاهای شهری بوقوع می پیوندد؛ همانجایی که علاوه بر فرم و کالبد دارای مفهومی وسیعتر با عنوان محتواست.

شهرسازی امروز به واسطه انبوه مسائل جدید، خصوصاً مشکلات فرهنگی و نیازهای روحی، روانی و عاطفی مردم، دستخوش تحولات بنیادین شده است. رشد گرایش به شهرسازی کارآ1 یکی از بارزترین این نمودها است. شهرسازی کارآ بر خلاف شهرسازی مدرن الگویی یکسان و جهانی نداشته و هر منطقه بر اساس توان های انسانی، زیست محیطی، اقتصادی، فنی و علمی خود نظام شهری ویژه خود را تدوین می نماید. امروزه فرهنگ جوامع به عنوان یک سرمایه اجتماعی در برنامه ها و طرح های شهری مد نظر قرار می گیرد. در این مقاله با رویکردی تحلیلی و با تحلیل محتوای متن، ابتدا مفهوم فرهنگ در رویکردهای مختلف تدقیق گردیده و سپس تأثیر فرهنگ جوامع در کلیه شئون زندگی و بر شهرسازی بررسی گردیده و تأکیدی است بر این نکته که در کلیه طرح ها و برنامه های شهری باید توجه به فرهنگ در سرلوحه مطالعات قرار گیرد و تطابق برنامه و طرح ها با فرهنگ از مقولات اساسی پایداری جوامع است.

شهر


«شهر» را نمی‌توان صرفاً مکانی برای زیست گروهی از مردمان در کنار ِ‌هم تعریف و توصیف کرد؛ زیرا این تعریف در مورد زیستگاه‌های جمعی بشر در دوران‌های ماقبل مدنیت، و حتی ماقبل تاریخ هم صدق می‌کند. مقوله‌ی فضای فرهنگی شهر نیز با عنایت به همین نکته، حاصل افزودن مدنیت بر ساخت‌وسازِ‌ ابنیه و مکان‌های زیست و تلاقی اجتماعی مردمان است به گونه‌ای که نیازهای مادی (و از جمله «فرهنگی») این مردمان را تأمین کند. زیرا که مدنیت اساساً دایر است بر تفکر، فرهنگ، حقوق فردی و اجتماعی، و سایر مقولاتی از این‌دست که اموری ذهنی، و مستقل از مفهوم مادی «مکان زیست» هستند.

  توسعه‌ی فضاهای فرهنگی

برخلاف دیدگاه سنتی به مقوله‌ی «توسعه‌ی فضاهای فرهنگی» که به طور عمده در ساخت‌وساز و وجهِ کالبدی (فیزیکی) و قابل رؤیت شهرسازی خلاصه و متمرکز می‌شود، دیدگاه‌های امروزین شرکت توسعه‌ی فضاهای فرهنگی، در کنار تلاش برای ساخت‌وسازهای ضروری و تداومِ‌ احداثِ‌ مجموعه‌های فرهنگی در سطوح پنج‌گانه‌ی محله، ناحیه، منطقه، حوزه و شهر (با اولویتِ‌ رفع نیازهای اساسی و زیربنایی) و توجه به آن دسته از کمبودها و نیازهای شهری که وجه مادی ساخت‌وساز درخصوص آن ضرورت دارد، مبتنی بر تعریف تازه‌ای است که «فضای فرهنگی شهر» را در نقطه‌ی تلاقیِ‌ کالبد شهر با ذهنیت شهروندان جستجو می‌کند. در این منظر، بی‌آن‌که وجه کالبدی و مادی شهرسازی کم‌اهمیت قلمداد شود، بر اهمیت وجه ذهنی و غیرمادی عنصر فرهنگ، شامل مشترکات و پیشینه و تاریخ شهر و مردمانش، نیازهای روانی و عاطفی شهروندان، نقش مدیریت کلان‌شهری در فرهنگ‌سازی یا توسعه‌ی امکانات لازم و بسترسازی برای بالیدن فرهنگ عمومی تأکید می‌شود. توجه بیشتر به عناصر غیرمادی شهرسازی چون زیبایی‌شناسی شهری، و گرایش به پاسخگویی به نیازهای عام مردم چون آرامش، احساس امنیت و احترام اجتماعی وحقوق فردی شهروندان، و نیازهای خاص‌تر چون هنر و فرهنگ با تمام گرایش‌ها و شاخه‌های تخصصی‌تر آنها، از ویژگی‌های این دیدگاه است.                                         

شهر به چه نوع ساخت‌وسازی نیاز دارد که احساس رضایت و آرامش و احترام به فردیت شهروندان را در افراد جامعه تقویت کند؟ و این ساخت‌وسازها چگونه، با چه روال و ترتیبی، با چه سبک‌وسیاقی، با چه شکل و طراحی، با چه برنامه‌ریزی کلانی، با چه اهداف کوتاه و بلندمدتی و با چه ابعاد معنایی باید اتفاق بیفتد که به نتیجه‌ی مطلوب نزدیکتر شود؟ آیا در ذهنیت شهروندان به طور مستقیم یا غیرمستقیم تأثیر می‌گذارد؟ از حجم ناهنجاری‌های اجتماعی می‌کاهد؟ به شهروندان، حداقل، امکانی برای گذران آسوده و سالم اوقات فراغت می‌دهد، یا اصلاً‌ کمکی به داشتن اوقات فراغت برای گروه‌هایی از مردم جامعه می‌کند، تا از این‌طریق فشارهای ناشی از حجم کار و تنش‌های روزمره را تخلیه کند یا به اموری مانند مطالعه، گرایش‌های شخصی به هنر یا امور فرهنگی، بروز خلاقیت فردی و اجتماعی، یا دست‌کم به تفریح شخصی و خانوادگی برسند؟

توجه به این پرسش‌ها و هزاران پرسش مشابه دیگر، از ساده‌ترین امور مؤثر بر فرهنگ جامعه، تا تخصصی‌ترین حوزه‌های فرهنگی و هنری برای نخبگان جامعه، مکمل‌هایی ضروری برای وجهِ‌ کالبدی ساخت‌وساز شهری خواهند بود.

سازه‌های فرهنگی

مفهوم ساخت‌وساز نیز، در تعریف مدرن، تفسیرها و کارکردهایی متفاوت از دیروزها یافته است. تعریف سنتی ساخت‌وساز فرهنگی درصورتی می‌توانست ادامه یابد که ذخایر ملّی چون «زمین»، «مصالح» و «سرمایه‌های دولتی» نامحدود می‌بود. متأسفانه یا خوشبختانه امروز به این نتیجه رسیده‌ایم که درآمد سرانه‌ی ملی و ذخایر پولی و سرمایه‌ی دولتی حتی اگر صدها برابر شرایط موجود کشور هم باشد، به‌هرحال پایان‌ناپذیر نیست، و ضمناً متعلق به یکایک افراد جامعه و حتی نسل‌های آتی است و می‌باید از منظر «نگرش اقتصادی» بدانها توجه کرد. مفهوم «نگرش اقتصادی» به سرمایه‌های ملی نیز به مفهوم صرفه‌جویی صرف یا درآمدزا کردن تمام ذخایر ملی شمرده نمی‌شود، بلکه «نگرش اقتصادی» به معنای «سنجیده‌تر هزینه کردن از ذخایر مادی و غیرمادی» است. می‌توان ساخت‌وساز بنایی را ارزان‌تر تمام کرد، اما در آن‌ صورت از سرمایه‌های غیرمادی ملی، مثل سلامتی و امنیت مالی و جانی مردم هزینه کرده‌ایم. «نگرش اقتصادی» در این مثال کوچک، می‌تواند به صرف هزینه‌ی مادی حتی بیشتر، در جهت کارآییِ‌ روزافزون و بازده غیرمادیِ‌ بیشتر حکم کند.

حال اگر این مثال ساده را به ابعاد گسترده‌تر و پیچیده‌تر «توسعه‌ی فضاهای فرهنگی» در شهر تسری دهیم، می‌توان به سرمایه‌گذاری مادی و معنوی برای بازده درازمدت فرهنگی و تأثیرگذاری مثبت بیشتر و عمیق‌تر بر ذهنیت شهروندان در جهت شکوفایی هرچه بیشتر نیروهای بالقوه و خلاقیت‌های موجود در نسل‌های مختلف جامعه در سطح کلان اندیشید.بخش مهم دیگری از توسعه‌ی فضاهای فرهنگی، توجه به ریشه‌های فرهنگی در همه‌ی زمینه‌ها از جمله در حوزه‌ی سازه‌‌های شهری است؛ و در نهایت، شرکت توسعه‌‌ی فضاهای فرهنگی، به عنوان بازوی اجرایی معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری تهران در امر فرهنگ، و با تعریفِ‌ متوسعِ‌ پیش‌گفته از «فضای فرهنگی» آماده‌ی طراحی و اجرای طرح‌هایی در حوزه‌های مرتبط با تولید یا گسترشِ‌ فرهنگی است، اعم از فعالیت مشارکتی یا حمایتی در زمینه‌ی تولیدات فرهنگی چون تئاتر، سینما، نشر (کتب و نشریات) و سایر زمینه‌های تأثیرگذار بر فضای ذهنی شهروندان.

تاثیر فضاهای شهری بر وجوه مختلف یک شهر
بر اساس مطالب پیشین می توان گفت که یک شهر از عوامل و اجزای مختلفی تشکیل می گردد که این عوامل در قالب دو گروه کلی قابل تقسیم بندی است:
الف) عناصر کالبدی شهر نظیر ساختمانها و زیرساختهای شهری
ب) عوامل فرهنگی و اجتماعی یک شهر، نظیر مناسبات فرهنگی، سیاسی و ... ویژه آن شهر

از طرفی فضای شهری نیز بعنوان یکی از عناصر هویتی یک شهر که بر تمامی عوامل و عناصر یک شهر تاثیر گذار است عنصری تک بعدی نبوده و دارای دو فاکتور حیاتی خود بعنوان فرم و کارکرد است. حال بدیهی است که با چنین نگرشی به شهر و فضاهای شهری می توان تاثیرات متقابل شهر و فضاهای شهری بر یکدیگر را نیز نتیجه همین دو عامل دانست:
الف) تاثیر فضاهای شهری بر سیما و توسعه کالبدی شهر
ب) تاثیر فضاهای شهری بر وجوه فرهنگی و اجتماعی یک شهر

تاثیر فضاهای شهری بر سیما و کالبد یک شهر
شهر فضایی است که تحرک، تداوم و توسعه از مشخصات بارز آن به شمار می آید و ناگزیر از تحرک و توسعه در فضای مکانی است.
فضاهای شهری بدلیل جوانب فیزیکی و کالبدی خود، نوعی فضای نمادین، اداراکی، مادی و حقیقی است که که با شهر و کالبد شهر پیوندی عمیق دارد و بنابراین یک فضای شهری فضایی است که عنصری هویت بخش از یک شهر تلقی می شود؛ بطوریکه اغلب شهرهای بزرگ را می توان بواسطه فضاهای شهری آن بازشناخت. فضاهای شهری که بر اساس قواعد زیبایی شناسی شکل گرفته و در کل سیما و ظاهری زیبا به منطقه تحت نفوذ خویش می دهند می توانند بعنوان عناصر کلیدی و محور های توسعه یک شهر مد نظر قرار گیرند و یا بعنوان عنصری مونومانتال از یک شهر بر منظر و سیمای شهر تاثیرگذار باشند.

در حالت کلی فضاهای شهری را در دو قالب مدرن و تاریخی (یا حداقل با پس زمینه ای تاریخی) می توان گروه بندی نمود. اغلب این فضاها علاوه بر اثرات کالبدی مستقیم که بر سیمای یک شهر بر جای می گذارند، می توانند بواسطه جذب گردشگر و فعالیتهای اقتصادی درون خود نیز بعنوان عامل پویایی و تحرک در شهر به شمار آیند؛ بطوریکه برخی شهرها بعنوان شهرهایی زنده و پویا و برخی بدلیل عدم وجود فضاهای شهری که خود موجب عواملی چون زندگی شب و فعالیتهای جمعی و ... می شود، شهرهایی بی روح و کم تحرک جلوه می کنند.

 تاثیر فضاهای شهری بر وجوه فرهنگی و اجتماعی یک شهر
نقش کارکردی فضاهای شهری بعنوان مکان فعالیت های عمومی و عرصه تعاملات شهری، از دیرباز تا کنون همواره وجود داشته است؛ بطوریکه فعالیتهای مردم هر عصر را می توان توسط فضاهای شهری آنها بازشناخت و یا بالعکس فضاهای شهری را بواسطه فعالیتها و علایق شهروندان معرفی نمود؛ بنابراین رابطه تنگاتنگی میان توسعه فرهنگی، اجتماعی و سیاسی یک شهر و فضاهای شهری آن وجود دارد.
به اعتقاد بسیاری از اندیشمندان، بالاترین مرحله بلوغ فرهنگی، اجتماعی شهروندان یک شهر در فضاهای شهری بوقوع می پیوندد؛ همانجایی که علاوه بر فرم و کالبد دارای مفهومی وسیعتر با عنوان محتواست.

دکتر حمیدرضا پارسی عناصر محتوای فضای شهری را فعالیتها و حیات مدنی می داند.
فعالیتهای انسانی در عرصه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، ضامن بقای زندگی جمعی و حس شهروندی است که بواسطه فضاهای شهری گسترش و تجلی می یابد؛ بعبارتی فضای شهری مکانی است که مناسبات چهره به چهره، تظاهرات سیاسی و حتی جشن های عمومی در آنجا برگزار می شود و بواسطه حضور همین فعالیت ها می تواند مفاهیمی چون مشارکت شهروندی، جامعه مدنی و ... را در بر گیرد. حیات مدنی یا مدنیت نیز چیزی جدای از مردم، مشارکت آنان و روابط انسانی، اجتماعی آنها نیست که نماد سازنده آن فضای شهری است.
از طرفی همانگونه که رنگ، نور، فرم و جریان حاکم بر یک فضای معماری می تواند در نحوه نگرش به آن فضا و حتی احساس شادی یا غم ساکنین آن فضا تاثیر بگذارد، فضای شهری نیز بر مخاطبین خود که اساس شکل دهی به یک شهر می باشند، تاثیر گذار است. فضای شهری باز عموما القا کننده آزادی و حقوق شهروندی است؛ جایی که احساس جوشش و خروش در آن وجود دارد، نمی توان آهسته و بی تفاوت بود و بدون شک چنین است که بسیاری از فضاهای شهری، خود موجب جنبشهای سیاسی، فرهنگی و ... بوده اند.

نتیجه گیری :
1- فرهنگ حلقه واسط است بین هدف (کمال طلبی) و برنامه (هنر، علم، مذهب).
2- شکل معماری با تبعیت از ویژگیهای محیطی و فلسفی بوجود می آید و عامل زمان به علت ماهیت دگرگونی سازی ساختار زندگی انسان به عنوان رکن اصلی، فضاهای جدید را شکل می‌بخشد. فرم معماری بارزترین شاخصه تاثیرپذیری معماری از فرهنگ است.
3- باتوجه به اصل پایداری مفاهیم جوهری مستقیم در هر پدیده، می توان اصول انسانی مذکور را در سیر زمان حفظ نموده و از آنها به عنوان مفاهیم بنیادی اساسی استفاده کرد. 
4- در وفاداری به فرهنگ و هنر یک سرزمین حفظ و تکرار اشکال گذشته مورد نظر نبوده و در طراحی و هنر، نگاه پویا و خلاق از ضرورتهای اولیه متقدم به شمار می‌اید. 
5- معماری انتقال دهنده معنی است نه شکل 
6- معماری دارای دو رکن اصلی فرهنگی و علمی است و هر گاه در مسیر زمان یکی از ارکان سست و ضعیف گردد، نتیجه حاصله ناکافی و نا تمام رشد می نماید. 
7- محلوظ داشتن عوامل بنیادی، فرهنگی و هنری در بنا، یک اثر ساختمانی معمولی و بی روح را به سوی یک معماری کامل و شاخص سوق می‌دهد. اثری که آرمانها، تاریخ و فرهنگ، ذوق و اندیشه و هنر یک جامعه در آن نهفته است به موازات این بینش توجه به واقعیتها و ضرورتهای ساختمان و عملکرد نیز موجب نوعی تعالی در بیان معمار گردیده و پیام معماری در این مرحله آشکار خواهد شد.

منابع:
- توسلی، محمود، " طراحی فضاهای شهری" ، مرکز مطالعات و تحقیقات معماری و شهرسازی ایران، 1376
- کریر، راب، "فضای شهری" ، انتشارات جهاد دانشگاهی، 1375
- حبیبی، سید محسن، "جامعه مدنی و حیات شهری"، هنرهای زیبا، شماره 7
- پارسی، حمیدرضا، "چارچوب نظری محتوای فضای شهری"، هنرهای زیبا، شماره 42
- مدنی پور، علی، "طراحی فضای شهری (نگرشی بر فرآیندی اجتماعی و مکانی)" ، شرکت پردازش و برنامه ریزی شهری، تابستان 1384
www.archnoise.com
www.chn.ir
www.pps.org
www.uan.ir

http://www.mhud.gov.ir

http://anjoman.urbanity.ir

http://www.araknsbs.ir

http://hadimemari.persianblog.ir

http://farhangi.tehran.ir

تاثیر دوده سیلیسی در دمای مغزه بتن حجیم

تاثیر دوده سیلیسی در دمای مغزه بتن حجیم

مقدمه :

در سازه های بتنی با ضخامت کم و متوسط ، معمولا لازم نیست حرارت هیدراتاسیون در نظر گرفته شود ، زیرا به سرعت اتلاف می گردد ولی افزایش دما در بتن حجیم دارای اهمیت است. بدین سبب که حرارت ایجاد شده ضمن گیرش نسبت به افزایش قابل ملاحضه دما ، به کندی آزاد میگردد. نهایتا زمانی که داخل سرد و منقبض می گردد ، تنشهای کششی در داخل توده بتنی ایجاد میشود. اگر این تنشهابه اندازه کافی بزرگ باشند ممکن است باعث ترک خوردگی شوند که همراه با ترکهای سطحی نفوذ و تجزیه شدگی را به دنبال خواهند داشت. آنچه که در اینجا مهم است تعریف بتن حجیم میباشد و اینکه به چه بتنی میتواند بتن حجیم گفت.

بتن حجیم:

 در گذشته عبارت بتن حجیم فقط در مورد بتن با ابعاد بزرگ مانند سدهای وزنی به کار برده میشد، اما امروزه به هر قطعه بتنی که در آن ، ابعاد به اندازه ایی باشند که رفتار حرارتی ممکن است منتهی به ایجاد ترک شود را گویند همچنین بر طبق استاندارد اروپایی ENV  ۲۰۶:۱۹۹۲   هنگامی که اختلاف دمای سطح و هسته بتن به بیش از ۲۰ درجه سانتی گراد برسد بتن ترک می خورد. برای مثال با در نظر گرفتن ضریب انبساط حرارتی بتن برابر۱۰۶× ۱۰ ، تغییر شکل نسبی افتراقی برابر۶ ۱۰× ۲۰۰  میگردد.این یک تخمین واقعی تغییرشکل نسبی کششی در هنگام ترک خوردن است. بر همین اساس با توجه به ساخت قطعات بزرگ و جسیم  مانند کیوال و copp Beam اسکله ساحلی بندر پتروشیمی پارس بر آن شدیم تا ببینیم آیا Copp Beam  این اسکله شامل دسته بندی بتن حجیم می شود یا خیر .؟ و چنانچه این قطعه شامل دسته بندی بتن حجیم می شود چه تدابیری باید برای این قطعه اندیشیده شود.

 همانطور که می دانیم سازه رویه اسکله ساحلی (کیوال) بندر پتروشیمی پارس بوسیله بتن درجا ((Capping Beam ساخته می شود. این سازه که از اهمیت خاصی برخوردار می باشد به وسیله قالب فلزی متحرک ۷*۱۰*۵/۲  ساخته میشود که یک بتن مسلح می باشدو اصطلاحا به آن Copping Beam  میگویند. در ابتدا برای آشنایی با جزئیات کار به نحوه اجرا وساخت این سازه می پردازیم.

 پس از اینکه قالب در جای خود مستقر شد ، یک سبد بزرگ که با آرماتورهای نمره بالا ساخته میشود در داخل قالب بافته میشود و بتن با دمای ۳۲-۳۰ به وسیله شوت از تراک میکسر تخلیه می گردد. پس از اتمام بتن ریزی و پرداخت سطح پس از ۴ ساعت یک کاور پلاستیکی روی سطح بالایی قالب کشیده می شود.

پس از گذشت ۲۴ ساعت قالب ((Copping Beam از جای خود برداشته می شود و تمام قطعه به وسیله کاور پشم شیشه پوشانده می شود. پس از گذشته ۳ روز  کاور باز شده و تمام سطح بتن به وسیله آب خیس می شود (اصطلاحاً عمل آوری رطوبتی انجام می شود).

 سپس بلافاصله کاور پشم شیشه به مدت ۲ روز دیگر بر روی سازه کشیده می شود که مجموعاً ۶ روز عمل آوری حرارتی _ رطوبتی انجام می شود.

با توجه به نحوه اجرا و اینکه آیا چنین روشی صحیح است یا خیر آزمایشگاه کارخانه بتن در این زمینه آزمایشات در خصوص نحوه ساخت بتن و عمل آوری آن و همچنین بحث دمای مغزه و سطح بتن انجام داده است که شرح روش و نتایج این آزمایشات در خلاصه این گزارش آمده است.

 آزمایش تأثیر دمای بتن تازه و عیار سیمان بر روی دمای سطح و مغزه بتن:

     این آزمایش با طرح اختلاط Copping Beam بر روی آنتی فرهای ۱۸ تنی انجام شد بدین روش که ابتدا بر روی یک آنتی فر ۱۸ تنی بتنی با طرح اختلاط Copping Beam که در جدول زیر آمده است ساخته شد و دمای مغزه و سطح آن به وسیله لوله های P.V.C که در داخل قالب نصب بود به مدت ۳ روز اندازه گیری شد و سپس بر روی یک آنتی فر دیگر طرح اختلاط دیگری مشابه با طرح قبلی  با عیار سیمان ۴۰۰ (بدون میکروسیلیس) انجام شد نتایج این آزمایش به شرح ذیل می باشد.

همچنین در ادامه دو آنتی فر دیگر با طرح اختلاط مشابه ریخته شد با این تفاوت که دمای بتن تازه ۴ درجه سانتی گراد با یکدیگر تفاوت داشت و سپس دمای مغزه و سطح آنها اندازه گیری شد در این آزمایش اختلاف دمای مغزه این دو آنتی فر به حدود ۷ درجه سانتی گراد رسیده بود (۷۳-۶۶)

همان طور که از نتایج آزمایشات مشاهده می شود با کمتر کردن عیار سیمان به مقدار ۲۵ کیلوگرم توانسته ایم دمای مغزه بتن را تا ۱۰ درجه کاهش دهیم و اختلاف دمای مغزه و سطح را به ۱۷ درجه سانتی گراد برسانیم، اما همان طور که از نتایج آزمایش مشخص است حضور میکروسیلیس در آزمایشات فوق نه تنها دمای هسته بتن را پایین نیاورده بلکه سبب شده دما بالاتر از طرح اختلاطی که بدون میکروسیلیس بوده است شود.

از آنجا که در اکثر کتابهای تکنولوژی بتن سیمانهای آمیخته ( سیمانهای همراه با پوزلان ) را در کاهش دمای بتنهای حجیم موثر دانسته و مصرف آن را توصیه کرده اند بر آن شدیم که آزمایشات را با وسایل دقیق و دقت بیشتر انجام دهیم:

آزمایش اندازه گیری دمای مغزه و سطح بتن Capping Beam به وسیله سنسور

این آزمایش به منظور تعیین دمای مغزه و سطح بتن و همچنین مدت زمان و نوع عمل آوری Copping Beam انجام شده

شرح آزمایش:

  در این آزمایش قبل از شروع بتن ریزی در داخل قالب Copping Beam یک عدد سنسور که به وسیله یک سیم در بیرون قالب به یک مولتی متر متصل بود نصب شد. همچنین برای سنجش دقت آزمایشهای قبلی در درون این قالب چند عدد لوله P.V.C به ارتفاع ۱ و ۵/۱ متر نصب شد تا دمای مغزه را علاوه بر سنسور با لوله نیز اندازه گیری کنیم.

شرح

نتایج این آزمایش به شرح ذیل است.

روز	ساعت	سن بتن	دمای لوله ۱ متری	دمای لوله ۱/۵ متری	دمای سنسور	دمای سطح بتن با عایق پلاستیک	دمای سطح بتن با عایق پشم شیشه	دمای سطح بتن بدون عایق	دمای محیط
روز اول	۲۲	۰	-	-	۳۱	-	۳۰	۳۰/۸	۲۸/۹
	۲۴	۲	-	-	۳۳	-	۳۰/۸	۲۹/۷	۲۸/۶
روز دوم	۲	۴	۳۶/۸	۳۶/۴	۳۷	۳۰/۶	۳۱/۹	۳۰/۹	۲۸/۱
	۴	۶	۳۹/۸	۴۰/۷	۴۴	۳۲/۷	۳۳/۹	۳۲/۵	۲۷/۹
	۶	۸	۴۳/۸	۴۴/۹	۴۸	۳۳/۹	۳۵	۳۳/۶	۲۸/۱
	۸	۱۰	۵۱/۶	۵۳/۴	۵۶	۳۶/۳	۳۸/۸	۳۴/۵	۳۰/۱
	۱۰	۱۲	۵۹/۷	۶۱/۷	۶۷	۳۹/۷	۴۱/۴	۳۷/۲	۳۲
	۱۲	۱۴	۶۷/۵	۶۸/۵	۷۷/۴	۴۴/۸	۴۷/۲	۴۰/۱	۳۳/۷
	۱۴	۱۶	۷۲/۶	۷۳/۹	۸۶	۴۸/۵	۴۹/۵	۴۴/۲	۳۶/۲
	۱۶	۱۸	۷۸/۲	۷۹/۹	۸۹	۵۳/۴	۵۵/۲	۴۹/۷	۳۴/۲
	۱۸	۲۰	۷۹/۵	۸۱/۴	۹۱	۵۵/۷	۶۰/۲	۴۹/۵	۳۲/۶
	۲۰	۲۲	۸۰/۱	۸۲/۶	۹۰	۵۶/۲	۶۱/۴	۵۰/۶	۳۱/۲
	۲۲	۲۴	۷۹/۸	۸۱/۴	۹۰	۵۵/۱	۶۰/۴	۵۱	۲۹/۷
	۲۴	۲۶	۷۹/۷	۸۱/۶	۸۹	۵۵	۶۰/۲	۵۱/۲	۲۹/۲
روز سوم	۲	۲۸	۷۹/۶	۸۱/۴	۸۹	۵۴/۳	۶۰/۱	۵۱/۱	۲۹/۱
	۴	۳۰	۷۹/۴	۸۰/۷	۸۸	۵۴/۲	۶۰/۳	۵۰/۸	۲۹
	۶	۳۲	۷۹/۲	۸۰/۶	۸۸	۵۱/۹	۵۹/۸	۵۰/۶	۲۹/۳
	۸	۳۴	۷۸/۹	۸۰	۸۸	۵۰/۱	۵۹/۸	۴۹/۹	۳۱/۵
	۱۰	۳۶	۷۸/۸	۸۰/۱	۸۷	۵۱	۶۰	۵۰/۴	۳۳/۴
	۱۲	۳۸	۷۸/۹	۸۰/۲	۸۷	۵۲	۶۰	۵۱/۳	۳۵/۲
	۱۴	۴۰	۷۸/۲	۸۰	۸۷	۵۴	۶۰	۵۳/۲	۳۷/۸
	۱۶	۴۲	۷۷/۶	۷۹/۹	۸۷	۵۱/۴	۵۹/۹	۵۲/۶	۳۴/۶
	۱۸	۴۴	۷۷/۹	۷۹/۹	۸۷	۵۱/۷	۵۹/۷	۵۱/۷	۳۱/۷
	۲۰	۴۶	۷۸	۷۹/۶	۸۷	۵۰/۶	۵۹/۷	۵۰/۹	۳۰/۸
	۲۲	۴۸	۷۷/۲	۷۹/۴	۸۷	۴۸/۷	۵۹/۶	۴۹/۸	۲۹/۵
	۲۴	۵۰	۷۵/۹	۷۸/۵	۸۷	-	۵۹/۱	۴۹/۴	۲۹/۱
روز چهارم	۲	۵۲	۷۶/۴	۷۸	۸۷	-	۵۹	۴۹/۲	۲۸/۸
	۴	۵۴	۷۶/۱	۷۸/۶	۸۶	-	۵۹	۴۹	۲۸/۷
	۶	۵۶	۷۵/۹	۷۸/۷	۸۶	-	۵۹/۶	۴۹	۲۹/۱
	۸	۵۸	۷۵/۳	۷۸/۴	۸۶	-	۵۸/۴	۴۸/۷	۳۰/۷
	۱۰	۶۰	۷۵/۱	۷۸/۱	۸۶	-	۵۸/۹	۴۸/۶	۳۲/۴
	۱۲	۶۲	۷۵/۱	۷۸/۲	۸۶	-	۵۹	۵۰/۱	۳۵/۷
	۱۴	۶۴	۷۴/۸	۷۸	۸۶	-	۵۸/۴	۵۰/۹	۳۶/۹
	۱۶	۶۶	۷۴/۳	۷۸	۸۶	-	۵۸/۴	۵۰	۳۵/۷
	۱۸	۶۸	۷۴/۶	۷۸	۸۶	-	۵۸/۱	۴۹/۶	۳۲/۹
	۲۰	۷۰	۷۴/۶	۷۸	۸۶	-	۵۷/۷	۴۹	۳۰/۶
	۲۲	۷۲	۷۴/۳	۷۷/۶	۸۵	-	۵۷/۶	۴۸/۷	۲۹/۶
	۲۴	۷۴	۷۴/۴	۷۷/۴	۸۵	-	۵۷/۸	۴۸/۲	۲۸/۹
روز پنجم	۲	۷۶	۷۴/۳	۷۷/۱	۸۵	-	۵۷/۴	۴۷/۹	۲۹/۱
	۴	۷۸	۷۳/۶	۷۷	۸۵	-	۵۶/۴	۴۷/۸	۲۹
	۶	۸۰	۷۳/۲	۷۷	۸۴	-	۵۶/۴	۴۸	۲۸/۹
	۸	۸۲	۷۳/۵	۷۷/۱	۸۴	-	۵۵/۸	۴۸/۱	۳۱/۷

تاثیر تاخیر بتن ریزى بر مقاومت فشارى بتن

تاثیر تاخیر بتن ریزى بر مقاومت فشارى بتن

هدف مقاله حاضر , بیان تاثیر تاخیر بتن ریزى بر مقاومت فشارى بتن است . مسافتهاى طولانى حمل بتن موجب می شود که بتن مدتى پس از ساخت و اختلاط , در قالب ریخته شود . (این مساله در مورد بتنى که قبلا در کارگاه ساخته شده و بدلیل صرف جویی از آن استفاده می شود , نیز صادق است .) در این مطالعه آزمایشى تعیین مقاومت فشارى براى نمونه هایىکه با 5/0 , 1 , 2 و 3 ساعت تاخیر زمانى بتن ریزى مى شوند انجام میگردد .

در پایان نتایج آزمایش با مقاومت طراحى و نیز مقاومت نمونه مبنا که با تاخیر زمانى صفر در قالب ریخته میشود مقایسه میگردد و چینن نتیجه گیرى میشود که میزان تاثیر دیرکرد زمانى , به مقاومت بتن ومیزان دیرکرد بستگى دارد و بیشترین دیرکرد مجاز , متناسب با مقاومت بتن , بین یک تا دو ساعت است .

یکى از مشکلات حمل و نقل بتن فاصله زیاد کارخانه هاى بتن سازى ازکارگاههاى ساختمانى است . این مساله در شهرهایی که به دلیل فقدان یا کمبود کارخانه هاى بتن سازى مجبورند بتن را از کارخانه هاى واقع در شهرهاى مجاور وارد نمایند باعث میشود که بتن ساخته شده در هنگام حمل و نقل , زمان زیادى را در راه باشد.

در مسافتهاى طولانى حمل بتن , هیدراسیون سیمان و در نتیجه گیرش بتن , ممکن است در داخل بتونیر آغاز شود و در هنگام ریختن بتن در محل استفاده , کیفیت و در نتیجه مقاومت و روانى آن در حد مطلوب نباشد.

مشکل دیگر , استفاده از بتنى میباشد که از روز قبل به جاى مانده است . بتنی که هر روز ساخته میشود ممکن است تماماً در همان روز مصرف نگردد و مقدارى از ان به عنوان مازاد باقى بماند که اگر تمهیداتى براى تاخیرگیرش بتن اندیشیده شود میتوان از آن در روز بعد نیز استفاده نمود.

استانداردهای ASTM C-94 در مورد بتن اماده و ASTM C-685 براى بتن سازى با اختلاط دائمى , در مورد اثر دیرکرد بتن ریزى بر مقاومت آن بحثى نمیکنند. اخیراً در امریکا مطالعات عملى بر روى موادى اغاز شده که نوعى از ان باعث توقف کیرش بتن میشود وگیرش مجدد بتن پس از افزودن نوع دیگرى از ان مواد اغاز میگردد.

در ایران مواردى از افزودن بى رویه مقادیر آب و سیمان به عنوان راه حلهاى براى مقابله با کاهش روانى و مقاومت بتن مثاهده میشود.

در مقاله حاضر , اثر دیرکرد بتن ریزى بر مقاومت فشارى بتن , با تاخیرات زمانى نیم تا سه ساعت پس از ساخت بتن , طى آزمایشهاى مورد بررسى قرار میگیرد.

مشخصات مصالح

مصالح سنکى ریز دانه شامل ماسه رودخانه اى و درشت دانه شامل سنگ شکسته با حداکثر اندازه دانه 25 میلى متر مورد استفاده قرار مىگیرند. دانه بندى ریز دانه مطابق جدول 1 استاندارد ASTM C-33 و درشت دانه مطابق جدول 2 استاندارد فوق انتخاب مىشود.

سیمان مصرفى از نوع 1 سیمان پرتلند و آب مصرفى , آب آشامیدنى شهر تهران میباشد . مخلوط هاى بتنى به روش وزنى طراحى می شوند . جدول 1 نتایج طراحى مخلوط هاى بتن را براى مقاومتهاى 200 , 250 و 300 کیلوگرم نیرو بر سانتیمتر مربع نشان میدهد .

مشخصات و تعداد نمونه ها

هریک از نمونه ها استوانه اى به قطر 15 سانتیمتر و ارتفاع 30 سانتیمتر میباشد . نمونه گیرى در 5 نوبت انجام مىگیرد. و در هر نوبت 3 نمونه گرفته میشود. نخستین 3 نمونه در نوبت اول یعنى 15 دقیقه پس از مخلوط کردن بتن گرفته میشود. این 3 نمونه مقاومت فشارى مبنا را به دست مىدهد و کاهش مقاومتهاى فشارى نمونه هاى دیگر نسبت به آن سنجیده میشود. در پروژه حاضر , این زمان , زمان صفر تعریف میشود.

نمونه هاى دیگر در نوبتهاى بعدى به ترتیب در ساعتهاى 5/0 , 1 , 2 ,3 ساعت پس از ساعت صفر گرفته مىشوند. پس براى هر مقاومت فشاری کلاً 15 نمونه در 5 نوبت زمانى تحت آزمایش قرار میگیرد.

نحوه ساخت بتن و انجام آزمایش

استاندارد ASTM C-39 براى ساخت نمونه ها مورد استفاده قرار مىگیرد. 15 دقیقه پس از افزودن اب به مخلوط مصالح سنکى و سیمان , نخستین نمونه گیرى انجام می شود . مخلوط کن از آغاز اختلاط مصالح تا پایان نمونه گیرى بدون توقف می چرخد . نمونه گیرى در هر نوبت با برگردانیدن مخلوط کن در حال چرخش انجام می شود.

تراکم نمونه ها با کوبیدن میله انجام می گیرد. 24 ساعت پس از نمونه گیرى قالبها را باز کرده نمونه ها را بیرون می آوریم و در تشت هاى پر از آب می گذاریم . آب تشت نیمى از ارتفاع نمونه ها را در برمی گیرد. روى نمونه ها را باگونى خیس می پوشانیم . براى جلو گیرى از تبخیر اب گونی ها در اثر جریان هوا , روى تمام تشت ها را با پوشش نایلونى می پوشانیم . هر 3 تا 4 روز یکبار پوششها را بر می داریم و با غلتانیدن نمونه ها در جاى خود نیمه دیگر نمونه ها را به درون آب می بریم و روى نمونه ها را مجددأ می پوشانیم .

نمونه ما را 28 روز به همین شیوه نگه می داریم و پس از 28 روز آزمایش تعیین مقاومت فشارى نمونه ها انجام مىگیرد. مقاومت فشارى بتن برابر میانگین مقاومت هاى فشارى سه نمونه مربوط به هرنوبت آزمایش در نظرگرفته می شود.

نتایج آزمایش و تحلیل آنها

مقاومت فشارى نمونه ها در جدول 2 نشان داده شده است . جدول 3 تغییرات مقاومت فشارى نمونه ها را نسبت به مقاومت طراحى مفروض و جدول 4 تغییرات مقاومت فشارى نمونه ها را نسبت به مقاومت فشارى نمونه مبنا که از آزمایش نمونه ها با دیرکرد زمانى صفر به دست امده است نشان می دهد.

چنانچه از این جداول پیدا است میزان اثر دیرکرد زمانى بر مقاومت فشارى بتن به مقاومت بتن و میزان دیرکرد زمانى بستگى دارد.

اگر مقاومت طراحی ملاک قرار گیرد. بتن با دیرکردهاى زمانى بیش از 2 ساعت براى مقاومتهاى تا 250 کیلوگرم نیرو بر سانتیمتر مربع و بیش از 1 ساعت براى مقاومت 300 کیلوگرم نیرو بر سانتیمتر مربع داراى کاهش مقاومت فشارى مىباشد. براى همه نمونه ها دیرکرد زمانى 3 ساعت منجر به کاهش بسیار شدید مقاومت می شود.

چنانچه مقاومت فشارى مبنا در زمان صفر ملاک قرار گیرد , دیرکرد زمانى در بتن ریزى مجاز نیست , مگر اینکه روشها و موادى که از طریق آزمایش مشخص شده باشند , براى مقابله باکاهش مقاومت در اثر دیرکرد زمانى به کار روند.

قابل توجه است که در این صورت روانى بتن نیز کاهش می یابد. البته نمونه سازى در این آزمایشها بدون افزودن روان سازها انجام شد. نمونه هاى با 3 ساعت تأخیر بسیار خشک و زبر بودند و به نظر می رسد که در دیرکردهاى زمانى بیشتر کاهش روانى به حدى خواهد بود که استفاده از روان سازها الزامى باشد.

نتیجه گیری

1- چنانچه طراحى مخلوط بتن بر پایه روش وزنى انجام گیرد , مقاومت فشارى مبناى بتن بیش از 20 درصد از مقاومت طراحى نمونه بیشتر می باشد.

2- میزان تأثیر دیرکرد زمانى , به مقاومت بتن و میزان دیرکرد بستگی دارد.

3- چنانچه طراحى مخلوط بتن بر پایه روش وزنى انجام گیرد و مقاومت طراحى , مبناى مقایسه قرار گیرد بیشترین دیرکرد مجاز برابر یک ساعت خواهد بود .

تاثیر باد در معماری

مقدمه

باد، به حرکت جریان هوا گفته می‌شود، یا بطور کلی تر به حرکت جریان گاز در اتمسفر گفته می‌شود.

بادها عموماً براساس درجه قدرتشان، سرعت، نوع نیرویی که موجب بوجود آوردنشان است و محل جغرافیایی که رخ می‌دهند و یا اثر می‌گذارند، دسته بندی می‌شوند.

انرژی بادی

منظور از توان بادی تبدیل انرژی باد به نوعی مفید از انرژی مانند انرژی الکتریکی است که این کار به وسیله توربین‌های بادی صورت می‌گیرد. در آسیاب‌های بادی از انرژی باد مستقیماً برای خرد کردن دانه‌ها و یا پمپ کردن آب استفاده می‌شود. در انتهای سال ۲۰۰۶ میزان ظرفیت تولیدی برق بادی در سراسر جهان برابر ۷۳٫۹ گیگاوات بود. گرچه این میزان چیزی در حدود یک درصد از کل انرژی الکتریکی تولیدی در جهان محسوب می‌شد اما در طول بازه زمانی بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۶ تقریباً چهار برابر شده‌است. در این میان کشورهای دانمارک با ۲۰ درصد، اسپانیا با ۹ درصد و آلمان با ۷ درصد از نظر درصد تولید برق بادی از کل تولید انرژی الکتریکی در جایگاه‌های نخست قرار دارند.

باد صبا بادیست که از مابین شرق و شمال وزد و باد برین همین است. (برهان) (آنندراج) (انجمن آرا). بادی که از مابین مشرق و شمال وزد. (ناظم الاطباء). بادصبا و شمال نافع است. (آنندراج: باد فرودین). باد برین. (صحاح الفرس). هیرایر [ اِ ]. اور. اَوور. قَبول، بدان جهت که ضد دبور است یا آنکه مقابل در کعبه شرفهااللّه تعالی می‌وزد یا آنکه مقبول طبایع و نفوس است.که جای وزیدن آن از مطلع ثریا تا بنات نعش است. (منتهی الارب). باد شرقی: و از بندگی شیخ واحدی محقق است که بشیراز اکثر اوقات باد صبا می‌وزد و بغایت لطیف وموافق طبایع خلایق است، چنانچه سمارا (کذا) باد دبورسبب آن صفت کرده‌اند. (شرفنامه منیری). بادی است که از مابین مشرق و شمال وزد و بعضی باد شرقی را گفته‌اند و بعضی بر آنند که بدان گل بشکفد. و در تاج می‌نویسد بادی که از پشت آید چون روی قبله آری. و در تذکرةالاولیاء مذکور است، صبا بادی است که از زیر عرش برمی‌خیزد و آن وقت صبح می‌وزد و بمعنی باد خزان هم آمده لیکن استعمال این کمتر است. (هفت قلزم). رجوع به باد برین، باد فروردین، باد فرودین، باد فوردین، باد و صبا شود. لفظ پارسی است، عبارت از باد شرقی و برخی گفته‌اند بادی که بدان گل بشکفد. و در تذکرةالاولیاء مذکور است: صبا بادیست که از زیر عرش خیزد. و آن در وقت صبح وزد. بادی لطیف و خنک است. و خوش دارد. و در اصطلاح سالکان باد صبا، اشارتست از نفحات رحمانیه که ازطرف مشرق روحانیات می‌آید. چنانکه حضرت رسالت پناه صلی اللّه علیه و آله و سلم فرمود: انی وجدت نفس الرحمان من جانب الیمن، مراد از نفس الرحمان، بندگی خواجه اویس قرنی است، کذا فی کشف اللغات.

بادی است که از جانب شمال به جانب جنوب وزد و صحیح آن است که بادی که مهب وی میان مطلع شمس و بنات النعش باشد. و آن حضرت صلی اللّه علیه و سلم فرمود: نصرت بالصبا و اهلکت عاد بالدبور. و قصه آن به این وجه‌است که روز خندق آن حضرت دعا کرده به این دعا: یا صریخ المکروبین و یا مجیب المضطرین اکشف همی و غمی و کربی تری مانزل بی و باصحابی . پس مستجاب شد دعا و فرستاد حق تعالی جماعتی از ملائکه را تا طنابهای خیمه‌های ایشان می‌بریدند و میخها را می‌کندیدند و آتشها را می‌کشتند و ترسی و رعبی در دلهای ایشان پیدا شد که غیر از فرار چاره ندیدند پس آمد باد صبا و کندید میخها را و انداخت خیمه‌ها را و بر زمین افکند دیگها را و ریخت بر روی ایشان خاک را و انداخت سنگریزه هارا و می‌شنیدند در هر گوشه‌ای از معسکر خود تکبیر را.پس گریختند شباشب و گذاشتند بارهای گران را. و شیخ عمادالدین در تفسیر خود آورده که اگر نه آن بودی که خداوند تعالی محمد را رحمة للعالمین آفریده، آن باد صبا بر ایشان اشد بودی از باد عقیم که بر عادیان فرستاد. و ابن مردویه در تفسیر خویش از ابن عباس نکته‌ای غریب آورده که در لیلة الاحزاب باد صبا با باد شمال گفت بیا تا برویم و رسول خدا را یاری کنیم . باد شمال در جواب باد صبا گفت : ان الحرة لاتسیر باللیل؛ زن اصیل در شب سیر نمی‌کند. پس حق تعالی بر باد شمال غضب کرده وی را عقیم گردانید. پس بادی که در آن شب نصرت رسول خدا صلی اللّه علیه و سلم کرد باد صبا بود.

باد شمال

باد شمالی یکی از بادهای معروف در منطقهٔ استان هرمزگان در جنوب ایران است.

باد شمالی به مدت ۹ ماه از سال به موازات سواحل شمالی خلیج فارس می‌وزد و ۴۰ روز از دوره وزش آن در فصل تابستان همراه با گرد و غبار فراوان است . جهت وزش این باد غیر از زمستان به جهت «غربی» – «شرقی» دارد و از جنوب غربی به سمت شمال شرقی است . باد شمالی در فصل زمستان توأم با هوای نسبتاً سرد است و دوام کمتری دارد .

باد شرجی

شرجی بودن، یعنی پر از نم و دم شدن هوا بهمراه دمای بالا، پدیده‌ای است جوی در خلیج فارس و کرانه‌های آن که معمولاً از فروردین و اردیبهشت آغاز می‌شود و ۹ ماه بدرازا می‌انجامد.

واژه شرجی دگرگون شده واژه «شرقی» است و این واژه از گویش عرب زبانان جنوب به فارسی وارد شده. عرب زبانهای خلیج فارس زیر نفوذ زبان فارسی واکه ق را ج یا گ (و ک را چ) تلفظ می‌کنند. ازینرو به شرقی، شرجی می‌گویند. دلیل نامگذاری این پدیده به شرقی اینست که در آن مناطق نسیم بامدادی که این نم را با خود دارد از شرق میوزد. نام دیگر این پدیده در جنوب «کَوش» است. مردم بندر لنگه و لارستان به آن «شبنم» می‌گویند.

باد بحری یا باد ( شمال غربی) یکی از بادهای معروف در منطقهٔ استان هرمزگان در جنوب ایران است.

باد بحری (شمال غربی) بادیست که اغلب در فصل زمستان شروع به وزیدن کرده و نسیمی از طرف دریا به ساحل می‌آورد که گاهی نیز بارندگی‌های اندکی را به دنبال دارد .و مناسبترین فصل مسافرت به استان هرمزگان، فصل زمستان است .

توفان یا با دیکته قدیمی طوفان عبارتست از آشفتگی شدید جوی و اختلال شدید فشار هوا. گاه بر اثر برخورد دو جبهه هوای سرد و گرم، طوفانی به وقوع می‌پیوندد که می‌تواند موجب قطع درختان، خرابی ساختمانها و شکستن شیشه‌ها شود. گردباد در نقاط مختلف به صورت تندباد، گردباد دریایی یا گردباد خشکی ظاهر می‌شوند. وقوع طوفان اغلب با باران‌های شدید و سیل‌آسا همراه است.[۱] طوفان‌های عظیم و گردبادهای دریایی معمولاً در عرضهای نزدیک به استوا رخ می‌دهند و از قدرت تخریب زیادی برخوردارند

گردباد (به انگلیسی: whirlwind) نوعی پدیده آب و هوایی است که متشکل از یک سیستم بادی پیچشی می‌باشد.

پیچند (tornado)، تنوره دیو (dust devil)، و تنوره دریایی (water spout) همگی نوعی گردباد محسوب می‌شوند اما توفند بدلیل مقیاس عظیم خود[۱] یک گردباد محسوب نمی‌شود بلکه یک چرخند می‌باشد.

خرد اقلیم

هر گاه قرار باشد یک ساختمان به محیط اطرافش وابسته باشد و از آن تاثیر بپذیرد شناخت الگوی آب و هوایی مساله مهم است:اما خرد اقلیم آن ناحیه باید بدقت بررسی شود.

عوامل خرد اقلیم:

۱-وقت:شب و روز

۲-پوشش گیاهی و نوع خاک

۳-محیط های انسان ساخت

۴-توپو گرافی

۵-همجواری با توده های آب(دریا)

 وقت:شب و روز

دوحالت کاملا متفاوت ایجاد می کند .به نحوی که گاهی حتا جهت باد غالب در شب وروز بر عکس می شود .این مورد در نواحی کوهستانی مشهود است:زیرا در این نواحی هوا در طول روز به سمت بالای کوهستان حرکت می کند ولی در شب بر عکس.توده های بزرگ آب نیز به رسیدن روز به شب ممکن است جهت وزش باد را برعکس کند.

پوشش گیاهی و نوع خاک

پوشش گیاهی با تغییر جهت جهت وزش باد یا کاهش سرعت آن شرایط محصوری ایجاد می کند.ظرفیت حرارتی -رنگ و در صد رطوبت خاک نیز بر میزان جذب حرارت و در نتیجه دمای زمین تاثیر می گذارد.این فرایند می تواند تاثیر عمده و بسیار بر خرد اقلیم داشته باشد زیرا دمای زمین سیستم فشاری را تحت تاثیر قرار می دهد.

محیط های انسان ساخت

محیط مصنوع ممکن است  تغییر قابل توجهی در خرد اقلیم ایجاد کند.به طور کلی در نواحی دارای ساخت و ساز (محیط های مصنوع)سرعت باد ۲۵ درصد کمتر است و این در حالی است که در اثر و جود باد راههای شهری (ساختمانها و خیابانها یی که  جریان باد را شاخه شاخه می کنند)احتمال به وجود آمدن سرعت های بسیار بالا و موضعی وجود دارد.

توپو گرافی

سرعت باد معمولا با افزایش ار تفاع افزایش می یابد..هرچه شیب زمین بیشتر باشد دمای هوا در شب سریعتر پایین می آید و این مسئله باعث تغییر جهت باد می شود.توپوگرافی تاثیر عمده ای بر خرد اقلیم دارد:تا جایی که ممکن است باعث انحراف باد یا توفان شود.به دلیل اینکه آفتاب بیشتری به زمین شیبدار رو به جنوب می تابد واز بادهای سر د شمالی محفوظ هستند -نسبت به زمین های شیب دار رو به شمال مساعد ترند.

همجواری با توده های آب(دریا)

همجواری یک ناحیه با توده ای از آب باعث جریان هوایی در آن ناحیه می شود.آب ظرفیت حرارتی بالایی دارد .به همین دلیل یک توده ی بزرگ آن قادر به جذب سریع حرارت نیست.اما حرارت جذب شده را در مقایسه در با یک توده خاک مشابه -بیشتر در خود نگه می دارد. به همین دلیل تغییرات دمایی در آب ملایمتر است و این مسئله باعث ایجاد یک سیستم فشاری متفاوت با آنچه روی خشکی ایجاد شده است می شود.این اختلاف فشار باعث وزش نسیم هایی می شود که درطول شبانه روز جهت آنها به طور متناوب از خشکی به سمت دریا واز دریا به سمت خشکی است.

بادگیر

یکی از شاخص ترین نشانه هایی که منظر عمومی شهرهای استان یزد را،از دیگر شهرهای ایران متمایز می سازد، وجود بادگیرهای متنوع آن است. اهمیت آنها به قدری است که لازم است برای هرکدام شناسنامه ای فنی تهیه و طرح جامع مرمت و بازسازی و حفاظت ویژه تدارک دیده شود.

بیشتر بادگیرها ، به فضاهای مسکونی قدیمی تعلق دارند. از طرفی بر روی محراب برخی مساجد مانند مسجد جامع فیروزآباد نیز بادگیر به نحو زیبایی تعبیه شده است.
غالب آب انبارهای درون شهری دارای بادگیر هستند که تعداد آنها بین یک تا شش متغیر می باشدو به عنوان وسیله ای برای تهویه و تبرید آب از آنها استفاده می شده است  .

بادگیرها سیستم تنفسی شهر محسوب می شوند. آنها برجهایی هستند که با توجه به نحوه ساختمان ویژه خود ، جریان طبیعی هوا را به داخل بناهای مختلف هدایت می کنندو از مصادیق بارز انرژی های پاک محسوب می شوند(Clean Energy). در خانه ها معمولا بادگیر در قسمت نسر و تابستان نشین خانه ساخته می شود
بادگیرها نوعا به تالار ، حوضخانه ، کلاه فرنگی و زیرزمین مربوط می شوند و شرایطی را پدید می آورند تاجریان هوا در داخل ساختمان برقرار شود و ضمن تماس با عناصر رطوبت زا ، مثل حوض ، باغچه ، درختان ، جداره زیر زمین جوب وپایاب ، کمبود رطوبت زمین را جبران و محیطی مطبوع برای زندگی در ایام گرم و طاقت فرسای تابستان برای ساکنان فراهم آورند. مصالح ساختمانی بادگیرها معمولا خشت خام ، آجر ، گل و چوب شورونه می باشد. چوب شورونه از انواع چوبهایی است که دارای استحکامی عالی است و در برابر حمله موریانه نیز مقاوم است
بادگیرها از چهار بخش عمده ساخته شده اند:
1-بدنه یا ساقه

2-قفسه

3-تیغه ها

4- سقف

بدنه بادگیرها معمولا به صورت مکعب مستطیل یا منشور ساخته می شود. قاعده آنها اغلب به شکل مربع ، مستطیل ، مسدس یا هشت وجهی می باشد. بخش اصلی ساختمان بادگیر به صورت ستونی مشبک و " چشمه چشمه" در فضای آزاد برفراز ساختمان اماکن واقع می گردد.

بادگیرها باوجود شباهت های عملکردی ، ساختهای متفاوتی دارند. تفاوت های ناحیه ای اقلیم گرم و خشک و پاره ای عوامل اقتصادی و اجتماعی و کارکردهای متفاوت بناها در این امر موثر بوده اند. در ناحیه اردکان و میبد به منظور بهره گیری بیشتر از وزش مطبوع نسیم شمال و پرهیز از بادهای غالبا نامطبوع جهت های دیگر، بادگیرها را عموما به صورت یکسو وروبه شمال ساخته اند ، به ویژه در میبد شیب مناسب زمین به سمت شمال ، موقعیت مساعدی برای وزش آزاد باد شمال به بادگیرها فراهم آورده است ، به گونه ایکه شکل گیری منظم و هماهنگ بادگیرها ، خود از مشخصات ناحیه ای معماری و شهر سازی سنتی است.

سمت گیری و شکل گیری بادگیرها "رو به شمال" سبب شده استکه شهرها و آبادیهای ناحیه در بخش های بافت سنتی به صورت شهرها و آبادیهای "چندسیما" پدیدار شوند ، بدین معنی که چشم انداز عمومی شهر از "دید شمالی" با چشم انداز شهر از "دید جنوبی" و جهات دیگر آشکارا متفاوت است.
ویژگی دیگر بادگیرها در این ناحیه آن است که نسبتا ساده و مردم وار ساخته شده است و در بافتهای سنتی ،گستردگی و عمومیت دارد و همین ویژگی نیز چهره شاخصی به بافت سنتی شهر داده است.

در شهر یزد ، بادگیرها عموما به صورت چهارسو یا چهار بعد و بلندتر ساخته می شوند و به علت هزینه زیاد عامه مردم توان ساخت آن را نداشته و لذا تا اندازه ای خصیصه طبقاتی یافته است

در معماری سنتی یزد ، بادگیر صرفا سازه ای برای تعدیل گرماو تحمل پذیر کردن روزهای گرم تابستان نیست ، بلکه نشانه شهری و نیز گویای منزلت اجتماعی و میزان تمکن صاحب خانه نیز بوده است. بادگیرها ، از جمله دیدنیهای شهرهای کویری هستند و نماد پایداری و سازگاری انسان در طبیعت گرم و خشک . دست هنرمند معماران کهن یزد ، از بادگیرها این خنک کننده های طبیعی آثاری دیدنی ، آفریده اند.

بادگیر، یک روش ابداعی ایرانی برای ایجاد فضای خنک در داخل منازل گرم کویری است . این دستگاه تهویه مطبوع ، سالیان درازی از روزگاران دور ، فضای زندگی مردم ایران را قابل تحمل کرده است . بادگیرها معمولاً برجکهای کوچکی به صورت چهارضلعی یا چند ضلعیهای منتظمند که ساختار مثلث در آنها به هیچ وجه دیده نمیشود. بادگیر تشکیل شده است از برجکی تقریباً مرتفع‏تر از جاهای دیگر خانه در روی بام. عموماً بادگیرها بر روی قسمتی از خانههای کویری به نام حوضخانه بنا میشدهاند.  حوضخانه ایوانی کوچک بوده است که در انتهای اتاقهای تابستانی هر عمارت قرار داشته است اتاقهای تابستانی تشکیل شدهاند از اتاقهایی با ابعاد بزرگ و درهای زیاد ــ گاهی اوقات تا 5 در ــ به دلیل جریان یافتن هوا در آنها که در انتهای آنها حوضخانه بود.  حوضخانه به شکل فضای رابط میان حیاط خانه و اتاقهای تابستانی است.  در میان این فضا، حوض کوچکی بود و دلیل نامگذاری این فضا نیز به علت وجود این حوض در میان این فضا بود. بادگیرها دقیقاً در بالای این حوض قرار دارند، ولی از طریق منافذی که دارند جریان هوا را به روی آب حوض هدایت میکنند.  بادگیرها عموماً از خشت وگل ساختهمیشدهاند و برای محکم بودن آنها در مقابل وزش باد از تیرهای چوبی در ساختمان استفاده میشده است.  بادگیر به صورت تزئینی با آجرهای نقشدار آراسته میشد.  بادگیرها دارای منفذهای ورودی به صورت قوسهای زیبایی بودهاند.

نحوة کارکرد بادگیرها به صورت کولرهای آبی امروز کار می‏کرده‏اند، به این صورت که باد از منافذ بادگیر به آن وارد شده و به صورت مجمع به روی حوض آب هدایت می‌شد، پس از برخورد بر روی آب حوض عمل تبخیر انجام می‌گرفت.  عمل تبخیر عملی است گرماگیر که موجب سرد شدن باد وارد شده از دهانه بادگیر می‌شده است و سپس باد سرد وارد اتاقهای تابستانی شده و باعث سرد شدن هوای درون اتاقها می‌شده است.  در بعضی از عمارتهای قدیمی که متعلق به افراد ثروتمند بود، حوضخانه فضای دربسته‌ای بود و اتاقهای تابستانی منافذ و دالانهایی داشت ــ مانند کانالهای کولر ــ که باد خنک از این دالانها وارد اتاقهای خانه می‌شد و این امر در صورتی بود که اتاقهای تابستانی تعدد داشت.  از استفاده‌های دیگر بادگیرها به عنوان سردکردن فضای سرداب برای نگهداری مواد غذایی و نیز خنک نگهداشتن آبِ آب انبارها بود.

بیشترین تعداد بادگیرها را در دشتهای خشک و سوزان کاشان، یزد، جهرم، طبس، اروند و کرانه‏های خلیج فارس می‏توان مشاهده کرد . در ساخت بادگیرها از توانایی‏های معماری ایرانی به خوبی بهره گرفته شده؛ به گونه‏ای که بادگیرها علاوه بر آن که اهداف زیست محیطی را برآورده می‏کنند، جزیی از ساختمان‏های زیبای چشمگیر نیز به شمار می‏آیند. رهگذران با عبور از کوچه‏های شهر، با تماشای بادگیرهای متنوع، از لذت بینایی نیز بهره می‏گیرند . بادگیرها انواع مختلفی دارند، اما یک نوع از آنها منحصر به فرد است به نام  بادگیر چپقی که در حال حاضر یک نمونه از این نوع بادگیر در سیرجان باقی مانده است

     برخی از بادگیرهای مشهور عبارتند از: بادگیر عمارت بروجردیها در کاشان، بادگیر   عمارت عباسیون (عباسیها) درکاشان، این بادگیر پائینتر از سطح حیاط بود، بادگیر عمارت طباطبایی در کاشان، بادگیر عمارت دولت‏آباد در یزد که با ارتفاع 18 متر بلندترین بادگیر موجود است. بادگیرهای آب انبار شیش بادگیری در یزد که همانطور که از نام آنها پیداست 6 عدد میباشد.

عمارت بادگیر، نگین مجموعه کاخ گلستان، بنایی متعلق به دوران سلطنت فتحعلی شاه که در ضلع جنوبی باغ گلستان ساخته شد و در زمان ناصرالدین شاه با تصرفات عمده‏ای که در آن انجام گرفت به شکل امروزی درآمد. وجه تسمیه این بنا به علت وجود برجهای بادگیر به منظور تولید هوای خنک، مطبوع و انتقال آن به داخل عمارت حوضخانه و تالار اصلی بوده است. در زیر تالار و عمارت مزبور حوضخانه وسیعی وجود دارد که چهار بادگیر بلند پوشیده از کاشی‏های معرق، آبی، زرد و سیاه با قبه‏های زرین در چهار گوشه آن باعث خنک شدن هوای حوضخانه، تالار و اطاقها می‏شود.

آب انبار شش بادگیری

آب انبارها از جمله تأسیسات وابسته به قنات هستند که برای ذخیره‌سازی در زمستان و استفاده در تابستان کاربرد داشته‌اند.

آب انبار شش بادگیری در محله‌ای به همین نام در شهر یزد واقع شده است. این آب انبار بزرگ و پرحجم بالغ بر 2000 متر مکعب گنجایش داشته و دو عدد شیر یا راه دسترسی به شیر آب انبار دارد که یکی برای استفاده مسلمین و دیگری برای استفاده اقلیت مذهبی زرتشتی می‌باشد. این آب انبار دارای شش بادگیر است، سه بادگیر آن از ابتدا ساخته شده بود و سه بادگیر دیگر بعدها به آن الحاق شده است، با کمی دقت در شکل بادگیرها تفاوت سه بادگیر قدیمی با دیگر بادگیرهای آن مشهود است. شش بادگیر آب انبار با توجه به شرایط اقلیمی و جهت باد در این منطقه به شکل 8 وجهی می‌باشند.

ارتفاع مخزن، ارتفاع بادگیرها، معماری زیبای بادگیرها و مصالح به کار رفته و تزئینات آجر چینی مدخل ورودی آن از ویژگی‌های انحصاری آب انبار شش بادگیری است که شهرت بسزایی به آن داده است.

تعداد پلکانهای این آب انبار 50 عدد، ارتفااع مخزن 6/12 متر و ارتفاع بادگیرها 10 متر می‌باشد.

باد در معماری

استفاده از باد در معماری نه به معنای واقعی آن، بلکه در معنایی رویا گونه،هماهنگ،ساده و انتزاعی بیشتر تحسین برانگیز است!

موجودتی که احساس نمی شود،سبکی،لحظه ای بودن،به حال خود رها بودن و حرکات پیچشی،همگی از مشخصات شایسته ای برای معماری باد گونه است.اگر باد به عنوان اصلی منفرد مطرح شود،شاعرانه است و حتی می توان در آن نواهایی زیست محیطی نیز احساس کرد ولی معنای آن به این روشنی نیست.

منطقه ای که امروز تحت عنوان بافت قدیم بوشهر از آن یاد می کنیم  و یا به تعبیر اهالی شهر، ((چهار محال))، خود شهری بوده که عوامل مختلف و متنوعی در شکل گیری ویزگی های آن دخالت داشته اند و این تنوع در جای جای بافت شهری به قدری است که قابلیت قانون مند کردن همه آنها در قالب یک فرضیه کلی و جامع به نحوی که بر همه مناطق بافت شهری انطباق داشته باشد،غیر ممکن است. لذا در اینجا به استخراج و معرفی اجمالی برخی ویزگی های عام این بافت شهری و ارتباط آن با یکی از مهمترین عوامل اقلیمی یعنی ((باد))،

که نقشی تعیین کننده و موثردر معماری ایفا می کند می پردازیم. 

در بررسی علل و جهت بادهای بوجود آمده در شهر بوشهر با توجه به موقعیت قرار گیری آن نسبت به دریا،ذکر چند عامل ضروری است:

1)   سطح خشکی ها در هنگام روز نسبت به آب دریا سریع تر گرم شده و هوای مجاور سطح زمین به علت گرم و سبک شدن به طرف بالا حرکت کرده و هوای مجاور آب دریا به دلیل داشتن دمای کمتر و خنک و سنگین تر بودن، به تدریج به سمت خشکی جابجا شده و جای هوای گرم و سبک مجاورخشکی را که به سمت بالا حرکت نموده،می گیرد.بدین ترتیب در طول روز شاهد یک چرخه جابجایی هوا یا باد از سمت دریا به طرف خشکی خواهیم بود. بدیهی است که این جریان در شب به عکس می شود. 

2)   در بوشهر،باد معروف شمال،بادی است که از شمال غرب و درجلگه های دجله و فرات جریان داشته  و سواحل خلیج فارس را از اواسط بهمن تا اوایل آبان تحت تاثیر خود قرار می دهد. سرعت این باد در گرمترین ماه تابستان به حداکثر خود می رسد. این باد معروف ترین باد محلی بوشهر است و تقریبا تنها بادی است که تابستان هوای گرم را تا حدودی معتدل می کند. باد شمال و نسیم های دریایی، بیشترین درصد وزش را داشته و جهت اصلی آن از شمال غربی ومخصوصا در تابستان از سمت غرب به شرق یعنی از دریا به سمت خشکی است. 

3)   در منطقه ای ساحلی مانند بوشهر با اقلیم گرم و مرطوب، عوامل ایجاد شرایط آسایش محیطی چه در داخل و چه در خارج ساختمان عبارتند از: 

الف) ایجاد تهویه دائمی و موثر

ب) جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب

ج)کم کردن دمای هوای محیط

ساکنین بوشهر و سازندگان بناهای تاریخی در پاسخ عملی به شرایط سخت اقلیمی موجود،با کوشش در جهت ایجاد محیط مطلوب و مناسب زیست، به راه حل ها و دستاورد های با ارزشی رسیدند، به طو ری که معماری بناهای بافت قدیم شهر را می توان یک نمونه بسیار جالب و ارزنده ازمعماری بومی در سواحل جنوبی ایران به حساب آورد.

نیاز به ایجاد کوران و تهویه موثر و مداوم و به حداکثر رسانیدن جریان هوا در بناها و بافت قدیم شهر از چند طریق صورت می گرفته:

1)      گرایش بناها به ارتفاع زیاد برای برخورداری از کوران بیشتر(نسیم های دریایی) در فصول گرم

2)      مجاورت بدون واسطه فضای بسته با فضای باز(بدنه های بازشو و هواخور) 

3)   ایجاد بیرون زدگی ها و پیچشهای حجمی با انحنا مختلف در بدنه بیرونی ساختماها، موسوم به شلاق باد ،که باد را به سمت پایین ساختمان هدایت می کنند.

4)      کوچک و خرد شدن بلوک های شهری

شاید به جرات بتوان گفت  در هیچ شهر تاریخی ایران در وسعتی مشابه، تا این اندازه تقسیمات و بلوک های شهری وجود ندارد.علت این گرایش به خرد شدن بلوکها، چیزی جز یک عامل اقلیمی نیست و آن نیاز شدید به داشتن بدنه های هواخور که برای تنفس واحد و ایجاد شرایط زیست نسبی در فضاهای درونی، امری حیاتی است.

پی آمدهای این نحوه جوابگویی منطقی به عامل اقلیمی باد عبارتند از:

5)      ایجاد شبکه به هم تنیده از معابر شهری

6)      بوجود آمدن تقاطع های بی شمار 

7)      تغییر ماهیت معابر به لحاظ درجه بندی اصلی و فرعی 

8)      مصرف زیاد زمین توسط معابر شهری که نقیصه قابل توجهی است 

9)   که درحقیقت تدبیری برای جبران نقیصه پی آمد چهارم است، باریک و تنگ گرفتن عرض و معابر است که خود از 3 مزیت برخوردار است: اول کاهش سطح معابر به لحاظ اشغال سطح زمین، دوم ایجاد سایه بیشتر در معابروسوم ایجاد روزنه های شهری برای ورود نسیم های دریایی به قلب گرم شهر 

کوچه ها در بافت قدیم بوشهر، یکی از باریک ترین و تنگ ترین نمونه ها در میان شهرهای قدیمی ایران است.آنچه که کوچه های بوشهر را از همه جهت متمایز می کند، تناسباتی است

که فضای این کوچه ها را تشکیل می دهد.عرض کم معابر و ارتفاع نسبتا زیاد بناها، باعث گردیده تناسبات منحصر به فردی پدید آید تا آنجا که نسبت عرض به ارتفاع کوچه ها برابر

  1/ 5 تا 1/6 است. 

پیچش، وزش و سوت کشیدن باد در این معابربه خوبی محسوس است.  

 

نکته قابل توجه دیگری که در بافت قدیم به چشم می خورد،میادینی است که در سطح محلات به فراخور محیط جابجا و پراکنده اند و این صرف نظر از شرایط شکل گیری اتفاقی یا مدبرانه شان، خود  ارزشهای فضایی و روانی خاصی را داراست.انرزی پتانسیل باد که از تقارب و تقابل ابنیه مجاور معابر با نماهای متنوع در فضای تنگ کوچه ها ایجاد می شود و قدم به قدم  برهم انباشته می گردد، بناگاه در فضای گشاده ای یعنی میدان ،آزاد می شود که بسیار دلپذیر است.

تلفیق هنرمندانه درونگرایی، سلسله مراتب فضایی، نظم هندسی وریتم  تکرار شونده برخی نماها با برونگرایی در بدنه نماها و فرم در و پنجره هایی که مشابه آنرا در ایران کمتر می توان یافت، به معماری بوشهر شخصیت خاصی بخشیده.طراحی بدنه های خارجی که در شهرهای ایران بندرت دیده می شود، در بوشهر به زیباترین نوع خود در معماری همساز با اقلیم نمایان شده است.استفاده از بالکنهای چوبی یا شناشیر برای بهره گیری از فضای آزاد و کوران هوا که بسیار سبک و زیبا از بدنه ساختمانها بیرون زده، با شبکه های چوبی برای حفظ حجاب و ایجاد سایه بیشتر، نوعی سبکی و شناور بودن که از خصوصیات باد می باشد را القا می کند.

در مجموع،بسیاری از خصوصیات باد که یکی از عوامل شاخص اقلیمی است، در معماری ساختمانها و بافت قدیم شهر بوشهر با اندکی تامل قابل رویت است،بجاست که بافت قدیم این شهر تاریخی را موزه باد بنامیم.

تاثیر انقلاب صنعتی بر معماری

مقدمه:
نگاهی به تاریخ معماری در می یابیم که تا کنون هیچ نقطه ای به اندازه نقطه ای که اکنون در آنیم مهم و متفاوت تر از گذشته خود نبوده گویی عملکرد گرایی باوهاس گونه-شیشه و آهنیسم میس وندروهه- 5 اصل لوکوربوزیه- خطوط افقی و معماری مرغزاری رایت – یا بوم گرایی شبه پست مدرن آلوار آلتو – شهر های خیالی فوتوریست ها- اغتشاشات دهه 60 معماری – همه و همه ساکن و آرام در لابلای برگهای کتب تاریخ معماری جای گرفته آرام ساکت و نوستالوزیک .
تاکنون تاریخ چینین وضعتی را تجربه نکرده با نگاهی فراتر اینبار می خواهیم به تاریخ بشر و تحولات آن نگاهی بیندازیم فراغ از تاریخ و دغدغه های معماری و معماران تحولات تاریخ بشری را به سه دسته تقسیم می کنیم که هر دوره و تقسیم بندی با انقلابی شروع و با اتقلابی افول خاموش و آرام می شود .
- انقلاب کشاورزی و دامداری
- انقلاب صنعتی
- انقلاب فناوری اطلاعات
انقلاب صنعتی در یک کلام فصل باروری و زایش آهن بود دوره باروری ماشین و تغییر در نگاه انسان به نوع زایش زمین و قدرتهای سیاسی و اقتصادی تقسیم بندی های جدید جهان و در یک کلام سرعت مدرنیزاسیون در همه شمول زندگی 2 جنگ جهانی نتیجه چنین نگاهی به هستی بود . انقلاب فناوری اطلاعات انقلابی بود در نگاه انسان به رویا و تخیل فصل زایش تخیل آرزو و فصل بی زمان تاریخ.
فصل زایش بی بند و بار رسانه ها . اگر هر از چند گاهی در انقلابهای اول دوم به ضرورت زمان جنگهایی روی می داد و شکل می گرفت در اما در انقلاب سوم هر روز جنگها ادامه دارند و هر روز صحنه بی پایان و خشونت بار جنگها و بی رحمیشان در نانو اینفور میشین در حال تکوین و گسترش اند دنیای چند بنیانی امروز دیگر تاب تک صدایی را ندارد و چند آوایی جای آن را گرفته است از خصوصیت این قرن حرکت آرام اما کار ساز است حرکتی بی صدا جنگی بی صدا بدون هیچ بر خورد فیزیکی یا حتی شیمیایی .(شبیه فیلمهای ماتریکس) قرن سیلانی امروز ناگزیر است از ذوب شدن و ذوب کردن همه چیز فکر. اندیشه . ساختار . ماشین . اقتصاد . بروزوا . سرمایه. کارگر و... و حتی معماری و این دیالکتیک تاریخ است .
اساسا نمی توان معماری و حتی تاریخ معماری را جدا و مستقل از پارامترها و مولفه های غیر معماری دانست معماری و تاریخ معماری را این معماران نبودند که نوشتند بلکه همیشه مولفه های چند بنیانی و تاثیر گذار معماری بودند که تاریخ معماری را شکل دادند در دروره ای ماشین بود که سیطره بی رحم خود را بر معماری و معماران انداخته بود و آنان ناگیز از دیالکتیک تاریخ آن را پذیرفتند و اکنون بازهم این معماران هستند که به دیالکتیک تاریخ تن داده اند به سمت سیلان چند آوایی می روند .

کلاسیسم رومانتیک (قرن هیجدهم)

   اثر انقلاب صنعتی بر معماری اثری تدریجی بود؛ حتی در انگلستان، پیشرفته‌ترین کشور قرن نوزدهم، چندین نسل طول کشید تا صنعت‌گرایی در ساختن توسعه یابد و مدت کمی لازم بود تا تبدیل به حقیقتی اجتماعی و اقتصادی گردد و به نقطه‌ی اوج خود، در قرن بیستم برسد  از جنبه‌های این عصر دوره‌ای است که به نهضت رمانتیک منتهی شد. نئوکلاسیسیم شکل گرفته در این دوره، جایگزین معماری باروک شد. نئوکلاسیسیم نه تنها احیاگر منطق گرایی و خرد ورزی در این دوران شد، بلکه حکم مبداء را برای احیای ادبیات داشت. بسط و توسعه‌ی سبک نئوکلاسیسیم و اتخاذ آن به شکل تقریباً مشابه در سراسر اروپا، بررسی عوامل بسیاری را در مقیاسی بزرگتر از آنچه که بتوان در اینجا به آن پرداخت، دربرگرفت.

     در حالت کلی می‌توان گفت که این دوران، دوره‌ای ادبی بود که در آن فیلسوفان، نویسندگان و متفکران زمان تأثیرات بسیار زیادی بر جنبش‌های هنری و همچنین جنبش‌های سیاسی مهم گذاشتند. برخی از این جنبش‌های سیاسی به گونه‌ای بودند که چهره‌ی جهان را تغییر دادند. مانند انقلاب کبیر فرانسه و یا جدایی مستعمره‌های آمریکا، اما شاید همین ترکیب دقیق و جدی و کلاسیسیم با تقدس طبیعت و زیبایی است که باعث می‌شود این دوران بسیار ارزشمند و جالب باشد. همین موضوع نشان می‌دهد که چرا استفاده از عنوان "کلاسیسیم رمانتیک" برای این قسمت از کتاب مناسب می‌نماید.

     از مهمترین ساختمان‌های این دوره خانه‌ی‌"جیزک"، سالن اجتماعات یورک" و "ساختمان اجتماعات هولکهام" طرح "لرد برلینگتون" وطراحی‌های منظر "ویلیام کنت" که شاگرد برلینگتون بود و "موزه‌ی انگلستان"، طرح "سر رابرت اسمیرک" و "گالری ملی لندن"، طرح "ویلیام ویکنز" و نیز "هاید پارک"، طرح "سیموس بورتون" را می‌توان برشمرد.

     این دوران بستر و زمینه‌ای بود برای اتفاقات مهم که در آینده قرار بود اتفاق بیفتد. رواج مذهب پروتستان و بدبینی به کلیسا، انسان مداری، پیشرفت عالم و تکنولوژی و انقلاب صنعتی، تغییر در آداب و فرهنگ و رسوم مردم، رشد شهرنشینی و تقویت ارتباطات و عوامل بسیار دیگری همگی دست به دست هم دادند تا دنیای نوینی را به وجود آورند. مدرنتیه و به تبع آن معماری مدرن نتیجه‌ی رخدادهای بسیاری بود که از قرن‌ها قبل اتفاق افتاده بود.

تبعات انقلاب صنعتی

در سال 1769 ماشین بخار توسط جیمز وات در انگلستان اختراع شد و طلیعه انقلاب صنعتی و تکنولوژی مدرن ظهور کرد .از نیروی بخار به عنوان محرکه توان و قدرت بی اندازه برای توسعه صنایع ایجاد شد و تولیدات کوچک و کارگاهی به سرعت تبدیل به تولید انبوه در کارخانجات شد .

و بدین ترتیب وسایل حمل و نقل مانند کشتی سازی و راه آهن به وجود آمد .و بعد صنایع مربوط به ساختمان نیز پیشرفت کرد مثل صنعت شیشه سازی در نیمه دوم قرن 18. یا اختراع آسانسور و…

و یکی از مهمترین تبعات انقلاب صنعتی رشد سریع شهرنشینی بود .

از نخستین روزهای انقلاب صنعتی نیاز به متخصصانی که بتوانند از عهده طراحی محصولات مطابق با شرایط تولیدی برآیند احساس شد.و در آغاز کار از مهندسان مکانیک و ابزار آلات صنعتی استفاده شد ولی دیدگاه خشک و صنعتی آنها محصولات خشن و بی تناسبی به وجود آورد.

صاحبان صنایع پس از آن سفارش طراحی را به معماران برجسته ای که با شرایط تولید صنعتی آشنا بودند دادند .

ولی در اواخر قرن 19 با پیشرفت تولید ادوات جنگی و لوازم خانگی متحصصانی تربیت شدند که توانایی عمده آنها فرم دادن به محصولات صنعتی بود .

وقتی در سال 1919 والتر گروپیوس مدرسه باهاوس را در آلمان تاسیس کرد .طراحی صنعتی تبدیل به یک هنر آکادمیک شد که دوره مقدماتی و پیشرفته داشت . در دوره مقدماتی که حدود 3 سال طول می کشید دانشجویان زیر نظر اساتیدی که متشکل از یک هنرمند و یک صنعت گر بودند به صنعت گر-هنرمندانی نیمه ماهر تبدیل می شدند .

دردوره پیشرفته به آنها تعاریف اساسی تری از انسان -فضا و مبانی تئوریک طراحی و صنعت آموزش داده می شد .

ما از زمانی شاهد تاثیرات متقابل بین طراحی صنعتی و معماری بوده ایم که لوکوربوزیه تحت تاثیر مدیریت علمی و روش شناسی طراحی صنعتی در تولید خودروها شعار خانه به مثابه ی ماشین را ارائه داد .

لوکوربوزیه نه تنها خواهان طراحی خانه هایی بود که با تکیه بر علم و تناسبات انسانی مصرف کنندگان باشد بلکه به همین روش خواهان تولید اشیا در کارخانه ها بود که در ضمن توان انبوه سازی را نیز به وجود آورد.

ابداعات و اختراعات بشری که در غالب محصولات و لوازم خانگی هر روزه به بازار عرضه می شوند شیوه ی زندگی را دگرگون کردند و معماران را با چالشی در طراحی بناها به منظور هماهنگی با نیازهای ایجاد شده ی جدید روبرو ساختند .

تقسیم فضا بر اساس شیوه های زندگی نو که استوار بر ماشینیزم بود پلان ساختمانها را از اساس دگرگون کرد .محیط خانه ها برای مبلمان و لوازم کلاسیک زندگی نیازمند در نظر گرفتن قسمت هایی بود که بتواند در عین انعطاف پذیری با محصولات جدید هماهنگی نشان دهد.

در خانه ها فضاهایی برای پارکینگ و یا محل قرار گیری سیستم های تهویه مطبوع در نظر گرفته شد .

از طرفی طراحی صنعتی نیز به دلیل ذات انبوه ساز آن به خصوص در تولید محصولات خانگی و مبلمان تحت تاثیر معماری و شهرسازی قرار گرفت .

و طراحانی چون لوییچی کولانی طرحهایی ارائه دادند .و محصولی امکان فروش و بازاریابی بیشتری پیدا می کرد که در عین ارتباط و هماهنگی با محیط هویت منحصر به فردی داشته باشد .

در این نوع تفکر محصول علاوه بر کارکردش عاملی است که فضا را اشغال می کند و باید به ایجاد رابطه با دیگر عوامل موجود در فضا بپردازد و زیر نظر طراح معمار قرار گیرد .و بدین ترتیب طراحی صنعتی در خدمت معماری قرار گرفت و بالعکس .

معماری هر سرزمین ریشه در نیازهای مردم ان سرزمین در زمان و مکان خودش دارد. علاوه بر این ریشه در سنن ، فرهنگ و اقلیم ان دیار دارد. برای همین است که معماری را هویت یک ملت می دانند.
معماری گوتیک با توجه به شرایط قرون وسطی بنا گشته ، معماری کلاسیک بر اساس عقاید اسطوره ای مردم ساخته شده و اما معماری مدرن .
در پشت سبک های معماری همگی فلسفه هایی بوده در واقع می شود گفت : معماری زاییده فلسفه است پس برای مطالعه ی اثار معماری ناچار باید فلسفه ی انها را مورد بررسی قرار داد. معماری که پشت ان اندیشه و گفتاری نباشد در حد بنایی مد و فانتزی نزول پیدا می کند. انچه که در همگی انها مشترک یافت می شود توجه به تاریخ است.
و اما گفتار معماری مدرن نیاز مردم قرن بیستم و سبک های مختلف زاییده ی ملت های مختلف اند. اما اکنون با پیشرفت تکنولوژی شاهد جامعه ای یکپارچه در سراسرجهان امروزیم که نیازهای مردم ان کم و بیش مشابه هم اند . و این همان مدرنیته و مدرنیسم است .معماری مدرن ریشه در گذشته ندارد بلکه نگاهی به اینده ی پیش رو دارد و این تفاوت نقطه ی عطفی در تاریخ محسوب می شود .اما سوال اصلی اینجاست: معماری که خاستگاهش بیگانه باشد ایا برای سایر ملل بی هویت خواهد بود؟ اگر هویت یک بنا تطابقش با فرهنگ و سنن ان سرزمین باشد پس لاجرم معماری مدرن معماریی بی هویت است و این نقدی است که به خصوص از جانب پست مدرن ها بر پیکره ی مدرنیته وارد گشته است. معماری مدرن را بسیاری از ان غرب می دانند و از ان به معماری مدرن غربی یاد می کنند و این یک دو گانگی است : اگر معماری مدرن را تنها به سبب خلق نخستین بناهای مدرن در غرب از ان مغرب زمین بدانیم انگاه است که براستی بیگانه خواهد بود و این در واقع مغایرت با فلسفه مدرن است . همانگونه که می دانیم مدرنیته محدود به مکانی خاص نمی شود که لفظ غربی برای ان قائل شویم و در واقع مدرنیته نهضتی است جهانی و فراگیر.

تأثیر اندر کنش خاک و سازه در رفتار دینامیکی سازه‏ها

تأثیر اندر کنش خاک و سازه در رفتار دینامیکی سازه‏ها

در تحلیل و بررسی رفتار لرزه‏ای یک سازه، تحریکی که از جانب زمین به سازه اعمال می‏شود برای حالتی که سازه بر زمین سخت و سنگ بستر متکی باشد همان تحریکی است که قبل از احداث سازه در آن نقطه پی وجود داشته است، اما در صورتی که سازه بر خاک نرم متکی باشد تغییرات مهمی در ورودی لرزه‏ای سازه رخ خواهد داد. از جمله حرکات زمین آزاد (Free Field) با وجود سازه ساخته شده تغییرات نسبتاً قابل توجهی را متحمل می‏شود و نیز سیستم دینامیکی سازه مورد نظر متفاوت از سیستمی با شرایط پی‏ گیردار خواهد بود. لذا سازه با خاک پیرامون خود در اندر کنش بوده و تغییراتی را در حرکات پایه ایجاد خواهد نمود. در نتیجه در نظر گرفتن اثرات اندر کنش خاک و سازه به طور دقیق ممکن است باعث افزایش دوره تناوب طبیعی و در نتیجه باعث کاهش ضریب زلزله در طراحی و متعاقباً کاهش هزینه‏ها گردد. در این مقاله سعی شده است که نحوه اثرات بر هم کنش خاک و سازه مورد بررسی قرار گیرد.
تجربیات دهه اخیر نشان داده‏اند که اثرات بر هم کنشی سازه و خاک در ساختمانهای حجیم، ‌سنگین و صلب که بر روی خاکهای ضعیف و نرم بنا شده‏اند، از نظر پایداری آنها قابل توجه می‏باشد.

تغییر و اصلاح حرکت زمین آزاد تحت تأثیر وجود سازه با پی حجیم و سنگین، یکی از گامهای مهم تحلیل بر هم کنش دینامیکی سازه و خاک می‏باشد.
در مواردی که ساختمانها بر روی خاک نرم بنا شده‏اند، اثرات برهم کنش خاک و سازه پریود اصلی سیستم را افزایش داده و باعث کاهش نیروی برشی پایه می‏شوند.از سوی دیگر فرکانس حرکت ورودی زمین در فصل مشترک خاک و سازه، نقش مهمی در نحوه تأثیر بر هم کنش خاک و سازه دارد.

بنابراین در یک طراحی مطمئن، برای درنظر گرفتن اثرات برهم کنشی دینامیکی سازه و خاک لازم است طیفهای شتاب توسط یک سری منحنی با مقدار حداکثرهای مختلف تعیین گردند.
اثرات بر هم کنش دینامیکی سازه و خاک معمولاً‌ برای پی‏های مدفون و نیمه مدفون نسبت به پی‏های سطحی قابل ملاحظه‏تر می‏باشند.
اثرات بر هم کنش برای انواع مختلف پی‏های سطحی مانند پی‏های منفرد و مرکب، گروه شمع‏ها و پی‏های جعبه‏ای باید با ملاحظه اثر مدفون شدگی در نظر گرفته شود.
انعطاف پذیری خاک می‏تواند باعث افزایش پریود غالب ساختمان و در نتیجه مقادیر کوچکتر شتاب در محدوده پریودهای بلند گردد.
در نتیجه در نظر گرفتن اثرات بر هم کنش خاک و سازه به طریق صحیح، ممکن است باعث کاهش ضریب زلزله در طراحی و کاهش هزینه‏ها گردد که در نهایت طرح اقتصادی‏تر می‏شود. اگر چه در موارد بسیاری باعث افزایش در شتابهای وارده و بالتبع افزایش هزینه خواهد شد.

بررسی
اثر اندرکنش خاک و سازه بسیار مهم ارزیابی شده و در حالت کلی قابل صرف نظر کردن نمی‏باشد. تا آنجا که بعضی از آئین نامه‏های طراحی لرزه‏ای که در مورد سازه‏های معمولی بکار میروند، کاهش معینی را در بار استاتیکی معادل برای منظور کردن اثر کنش در حالتی که پی ساختمان صلب در نظر گرفته می‏شود، مجاز می‏دانند.
در آنالیزهای دینامیکی کلاسیک، سازه مورد نظر با تعداد معینی درجه آزادی مدل می‏شود و معادلات حرکت دینامیکی سازه به تنهائی فرمول بندی شده و برای حل این معادلات روشهای توسعه یافته زیادی نیز موجود می‏باشد. اما تحلیل سازه به تنهایی نمی‏تواند دربرگیرنده تمامی جوانب باشد. در بسیاری از حالات مهم، مثلاً‌حالات تحریک لرزه‏ای، بار دینامیکی به محیط خاک اطراف سازه اعمال شده و این فرآیند نیاز به مدلسازی خاک اطراف را نشان می‏دهد.(خاک اطراف سازه، یک مدل نامحدود است). برای این منظور ابتدا تحلیل خطر زلزله برای منطقه مورد نظر توسعه مهندسین صورت می‏گیرد، سپس این احتمال را که زلزله مورد استفاده برای طراحی در طول عمر مفید سازه از مقدار معینی بیشتر شود،‌تعیین می‏کنند که در این ارزیابی نوع سازه دارای اهمیت زیادی می‏باشد.
برای یک سازه با اهمیت، مثل نیروگاههای اتمی این احتمال بسیار کوچک در نظر گرفته می‏شود، که این تحلیل نهایتاً‌منجر به تعیین مهمترین پارامتر، مشخصه حرکت زمین، خواهد شد که عبارت است از حداکثر شتاب زمین(P.G.A).
پارامترهای دیگری مانند طول دوام زلزله و محتوی فرکانسی،‌توسط زلزله شناسان بر اساس تاریخچه لرزه‏ای منطقه مورد نظر تعیین می‏شود که این فعالیتها در نهایت منجر به تعیین یک نوع حرکت برای نقطه‏ای به نام نقطه کنترل می‏شود.

اثر اندرکنشی خاک و سازه
در مقایسه کیفی پاسخ یک سازه احداث شده بر روی زمین صلب و سازه احداث شده در خاک نرم (مطابق شکل)، مواد ذیل معین می‏شوند.
دو سازه با پی صلب (شامل پی و دیوارهای جانبی) در شکل a نشان داده شده است. لایه خاک نرم روی سنگ قرار گرفته است. فاصله بین دو سازه کم بوده، لذا حرکات زمین که در سنگ بستر دریافت می‏شود برای هر دو سازه یکسان است. (برای سهولت یک حرکت با انتشار قائم در نظر گرفته شده است.)
نقطه کنترلی در سطح سنگ و در نقطه A در زمین آزاد در نظر گرفته شده است که در آن نقطه، حرکات زلزله به صورت تابعی از زمان تخصیص داده شده می‏شوند. در ادامه مقایسه دو سازه مورد نظر در شکل (a) برای سازه واقع بر خاک صلب، حرکت در نظر گرفته شده در نقطه کنترل A (که از نظر تئوری با حرکت در نقطه B یکسان است) می‏تواند مستقیماً‌ به پی سازه صلب وارد شود.
شتاب ورودی حاصل از نیروی اینرسی افقی وارده بر سازه در کل ارتفاع یکسان می‏باشد.
در طول زلزله یک لنگر واژگونی و یک برش پایه در پی سازه وجود دارد. چون زمین صلب می‏باشد، این نیروها تغییر شکل‏های اضافی به پی تحمیل نمی‏کنند و تغییر مکانهای افقی منتج در پایه با حرکت نقطه کنترلی برابر است و حرکت دورانی در پایه ایجاد نمی‏شود و در این حالت پاسخ سیستم، به پارامترهای سازه بستگی دارد. اما برای سازه احداث شده روی خاک نرم حرکات پی در نقطه O با حرکات نقطه کنترل A متفاوت خواهد بود که این تفاوت به دلیل اثرات متقابل خاک و سازه می‏باشد، این تفاوت در نتیجه سه اثر زیر انجام می‏شود.
اولاً‌: حرکات محل در غیاب ساختمان ویا هر نوع خاکبرداری(حرکات زمین آزاد)تغییرمی‏یابد.(شکل C )
حرکات خاک نرم روی سنگ بستر در نقطه C با حرکات نقطه کنترلی A متفاوت خواهد بود زیرا که خاک نرم روی نقطه C، باعث کاهش حرکات در آن نقطه (c) خواهد شد و در بیشتر حالات،‌حرکات از نقطه C به بالا تشدید می‏شود که این مورد به محتوی فرکانس امواج بستگی دارد.

دوماً: خاکبرداری و جایگزینی پی صلب در محل مورد نظر، حرکات را تغییر می‏دهد. (شکلd). در این گونه پی‏ها میانگین یک سری حرکت با مؤلفه‏های افقی و دورانی به پی‏ها وارد می‏شود که این حرکتهای وارده به پی،‌باعث ایجاد شتاب و در نتیجه نیروی اینرسی خواهد شد که در طول ارتفاع سازه متغیر می‏باشند. این قسمت از این نیروها که ناشی از اندرکنش خاک و سازه می‏باشند، اصطلاحاً قسمت اندرکنش سینماتیکی نامیده می‏شود.

سوماً: نیروهای اینرسی وارده بر سازه باعث ایجاد لنگر واژگونی و یک برش معکوس در مرکز پی می‏شوند (شکلe) که این لنگر و برش باعث ایجاد تغییر شکل در خاک و لذا تغییر در حرکات پایه خواهد شد که این قسمت تحلیل اصطلاحاً اندرکنش اینرسی نام دارد.

همچنین در این شکل‏ها می‏توان اثرات مهم در نظر گرفتن اندرکنش خاک ـ سازه را مشاهده کرد.
اولاً: حرکات لرزه‏ای وارد بر سیستم خاک ـ سازه تغییر خواهد کرد. به لحاظ تشدید حرکات زمین آزاد، مؤلفة انتقالی در بسیاری حالات بزرگتر از حرکات نقطه کنترلی می‏باشد و لذا یک شتاب نگاشت دیگر به سیستم اعمال خواهد شد.
این تشدید حرکات لرزه‏ای بیانگر این حقیقت است که سازه‏های احداث شده بر روی لایه خاک نرم و عمیق بسیار شدیدتر از سازه‏های همجوار که بر روی سنگ یا زمین سفت بنا شده اند آسیب خواهند دید.

دوماً: وجود خاک در مدل نهایی دینامیکی سیستم خاک‏ـ ‏سازه‌، موجب نرمی و انعطاف پذیری بیشتر سیستم شده و باعث کاهش فرکانس پایه سازه‌ (افزایش پریود) شده که به طور مشخصی از فرکانس سازه با پایه گیردار کوچکتر است.

سوماً: بازتاب انرژی ناشی از امواج منتشره از سازه، باعث افزایش میرائی مؤثر سیستم نهائی خاک ـ سازه می‏گردد.

نتیجه
با تداخل سه اصل فوق مشاهده می‏شود که اثر اندرکنش خاک ـ سازه در طراحی سازه‏ها غیر قابل چشم پوشی بوده و در نظر گرفتن آن و تحلیل اثرات متقابل خاک و سازه در بسیاری موارد از جمله طراحی سازه‏های استراتژیک و مهم مانند نیروگاههای هسته‏ای، موجب شناخت بهتر برای طراحی مطمئن‏تر و اقتصادی‏تر می‏گردد.

مراجع
راهنمای تحلیل بر هم کنش دینامیکی خاک ـ سازه و اثرات آن بر واکنش دینامیکی سازه
dynamic soil structure interaction

ویژگیهای تحلیلی نگاشت

ویژگیهای تحلیلی نگاشت

عددهای موهومی پرواز شگفت انگیز روح خدایند.این اعداد هویت دو گانه ای بین بودن ونبودن دارند.

                                                                             گاترفید ویلهلم فون لایب نیتس۱۷۰۲میلادی

نظریه ی تابع ها از یک متغییر مختلط شامل برخی از قوی ترین و مفید ترین وپر کاربرد ترین ابزارهای تحلیل ریاضی است.برای انکه دست کم تا هدودی اهمییت متغیر های مختلف را نمایش دهیم چند مبهث از کاربرد های انها را به اختصار بر می شمریم .

۱.در مورد بسیاری از زوج تابع هایu v ,همuوهم vدر معادله ی لاپلاس در دو بعد واقعی صدق میکنند .

                                                                                                برای مثال یا vیاu  را میتوان برای توصیف پتانسیل الکتروستاتیکی دو بعدی به کار برد . آن گاه میتوان از تابع دیگری برای توصیف میدان الکتریکی  Eبهره گرفت  که یک دسته از منحنی های عمود بر منحنی های مربوط به تابع اولیه را ارائه می کند  یک موقعیت مشابه برای هیدرودینامیک از یک شاره ایده ال با حرکت غیر چرخشی نیز وجود دارد تابع uباید پتانسیل سرعت را توصیف کند در حالی که تابع  vتابع جریان خواهد بود.

درمواردبسیاریکه تابع های  u,vمجهولند می توانیم به یاری نگاشت یا تبدیل در صفحه ی مختلط دستگاه مختصات مناسب با مسئله ی مورد نظر بسازیم .

٢.اعداد مختلط(در بخش ۱-۶) از زوج های اعداد حقیقی ساخته می شوند بنابر این حوزه ی اعداد حقیقی به طور طبیعی در حوزه ی اعداد مختلط جا سازی میشوند. در اصطلاح های ریاضی حوزه ی اعداد مختلط تعمیمی از حوزه ی اعداد حقیقی است و بعداً در جهت هر چند جمله ای به ترتیب n (در حالت کلی )صفر مختلط کامل میشود . این واقعیت ابتدا به وسیله ی گاوس اثبات شد و قضیه اصلی جبر نامیده شد (بخش ۶-۴و۷-٢ را ببینید )  به صورت یک نتیجه تابع های حقیقی سری حقیقی بی نهایت و انتگرال ها معمولا میتوانند به طور طبیعی به اعداد مختلط ساده به وسیله ی نشاندن یک متغیر حقیقی x برای مثال به جای مختلط z تعمیم داده شوند .            

 در فصل ۸خواهیم دید که معادله های دیفرانسیل مر تبه ی دومی که در فیزیک مطرح می شوند می توان به کمک سری توانی حل کرد.

 اگر به جای x متغیر مختلط z را قرار دهیم همین سری توانی را میتوان در صفحه ی مختلط نیز به کار برد. وابستگی جوابدر نقطه ی معلوم 0 z ،به رفتار در هر جای دیگر ،نگرش گسترده تری درباره ی جواب به ما می دهدو ابزاری قوی(ادامه تحلیلی) برای گستردن ناحیه ای به شمار می آید که در آن جواب صادق است.

٣. با تغییر پارامتر   kازحقیقی به موهومی، ik → k معادله هلمهو لتر  به معادله ی پخش

تبدیل می شود.همین تغییر جوابهای معادله ی  هلمهولتر(تا بع های بسل و بسل کروی )

 را به جواب ها ی معادله ی پخش (تابع های تعدیل یافته ی بسل و تعدیل یافته ی بسل کروی )تبدیل می کند .

۴.کاربرد انتگرالهادر صفحه مختلط در موارد  زیر متنوع  و مفید است.

( الف) محاسبه ی انتگرا لهای معین (در بخش٧-۲) 

(ب)وارون  کردن  سریهای  توانی

(ج) تشکیل حاصلضربهای  نامتناهی. ازتوابع  تحلیلی(در بخش٧-٢)

(د)دستیابی به جواب های معادله های دیفرانیسل به ازای مقادیربز رگ متغیر

(جواب های مجانبی)

(ه) بررسی پایداری دستگاه های بالقوه نو سانی.

(و)وارون کردن تبدیل های انتگرالی .(درفصل ١٥)

در پایان باید بدانیم که درهنگام تعمیم یک نظریه یساده ی فیزیکی ،بسیاری ازکمیتهای فیزیکی  که در اصل حقیقی بودند، به مختلط تبدیل میشوند . ضریب شکست نور که کمیتی حقیقی است . با در نظر گرفتن  جذب ، به کمیت مختلطی تبدیل میشود . انرﮊی مربوط به یک  تراز انرﮊی هسته ای که حقیقتی است، با در نظر گرفتن طول عمر  محدود تراز انرﮊی ، به صورت مختلط در میآید،.E=m±iΓ

مدارهای الکتریکی با مقاومت  Rو ظرفیت خازن  Cو خود القاییL به ا مپدا نس(مقاومت مختلط) تبدیل می شود ( Cω/1-i (ω L+R=z.

ابتدا حساب مختلط را در بخش( ١-٦ )و سپس تابع های مختلط و مشتق انها را در بخش(٢-٦) معرفی می کنیم .در ادامه بافرمول انتگرال بنیادی کوشی دربخش (٣-٦ )وادامه ی  تحلیلی ،تکینه و بسط های لورن و تیلور تا بع ها دربخش (٥-٦ )ونگاشت همدیس  و نقطه ی فرعی تکینه ها  و توابع چند ظرفییتی   در بخش( ٦-٦)و (٧-٦ )آشنا خواهیم شد .

۶.۱       جبر مختلط

به تجربه می دانیم که با حل کردن معادله های درجه دوم  برای به دست آوردن صفر های حقیقی آ نها اغلب موفق نمی شویم حاصل جواب را به دست بیاوریم  مثال زیر به این نکته اشاره دارد :

 مثال ١-١-٦       شکل درجه دوم  مثبت

برای همه ی مقادیر حقیقیی xمثبت و معین است .

معادله ی بالا در حوزه اعداد حقیقیی y(x)=0جواب ندارد. البته اگر ما از علا مت  استفاده کنیم میتوانیم جواب های y(x)=0رابه صورت    بنویسیم در زیر درستی آن را بررسی می کنیم:

 

اگر چه می توانیم مجاسبا تی باi  با توجه  به قانون  انجام دهیم اما این علا مت به ما نمی گوید که اعداد موهومی واقعی هستند.

برای تمایان ساختن صفر های مختلط  باید اعداد حقیقی روی خط را در یک صفحه ی اعداد مختلط بزر گ کنیم . یک اعدد مختلط را به صورت یک نقطه با دومختصات در صفحه اقلیدسی به صورت زوج مرتب از دو عدد حقیقیی(a,b)به صورتی که در (شکل۶-۱ )نشان داده شده است معین کنیم . شبیه آن،یک متغیرمختلط یک زوج مرتب ازدومتغیر حقیقی است،

                                                               .                   (6.1)

تریب قرار گرفتن متغیر ها مهم است .  xقسمت حقیقی z ,  y قسمت موهومی zنامیده میشود . در حالت کلی ، ( a,b) با (b,a) مساوی نیست و همچنین (,y x) با ((y,xمساوی نیست .به طور معلوم نوشتن یک عدد حقیقی (  ( x ,o  را به سادگی بصورتxادامه می دهیم و (o,l) = iرا واحد موهومی می شویم محور xمحورحقیقی است و محور yمحور موهومی صفحه عدد مختلط است. توجه کنید که درمهندسی الکتیریکی قرار دارد  است وiازپیش برا ی نشان دادن شدت جریان الکتیریکی حفظ شده است. عدد های مختلط باتوجه به مثال۶-۱-۱  نقطه های  هستند .

شکل۶-۱:صفحه ی مختلط- نمودار آرگاند

   بهره گیری از نموداری متغییر مختلط در موارد زیادی مفید وراحت است. اگر x،یعنی جزءحقیقی z،را محو ر طول و y،یعنی جزء موهومی z،را روی محور عرض بنامیم ،مطابق( شکل۶-۱)صفحه ی مختلط یا صفحه ی آرگاند خواهیم داشت . اگر مقادیر خاصی به y,x نسبت دهیم، zبا نقطه ی (x,y) در صفحه ی مختلط متنا ظر خواهد شد .مطا بق ترتیبی که قبلا" برشمر دیم ، روشن است که نقطه ی (x,y) بر نقطه ی((y,xمنطبق نیست ،مگر در حالت خاص .x=y

اعدد مختلط نقطه هایی در صفحه هستند حالا می خواهیم تا جمع تفریق وضرب وتقسیم آنها را ،دقیقاً مانند اعداد  حقیقی انجام دهیم .کل مبحث  تحلیل متغییرمختلط را می توان بر حسب زوجهای[1] مرتب اعداد ( a,b)متغیرهای (x,y)،وتابعهای( (x,y),v (y   ( u(x,بیان کرد .به کار بردن iلازم نیست ولی مفید است . iترتیب زوجهارا شبیه بردار های یکه در فصل حفظ می کند.جمع اعداد مختلط در اصلاح مولفه های دکارتی  صورت  زیر معین می کنیم            .

z1  + z2= (x1 ,y1 ) + (x2 ,y2 ) = (x1 +x2 ,y1 +y2 ) =z1 + z2,              (6.2)

که جمع بردار دو بعدی است . در فصل۱،هر نقطه در صفحه یxy  را با یک بردار جابجایی دو بعدی مشخص کردیم .در نتیجه در مورد قسمت اعظم تحلیل مختلط می توان مشابه های برداری دو بعدی را تشکیل داد.در مسئله (۲-١-۶ )یک نمونه ساده این شباهت را مشاهده  می کنید . قضیه ی کو شی در بخش (۶-۳ )نمونه ی دیگری از آن است.همچنین 0= ( y٫x)+(y- ٫x-)=z+z- بنابراین منفی اعداد مختلط منحصر به فرد است. تفریق اعداد مختلط مانند جمع انها انجام می شود:

(  y2-  y12٫x -1 x) = z2-z1

ضرب اعداد مختلط به صورت زیر تعیین میشود

z1 z2= (x1, y1).(x2 ,y2)=(x1 x2 –y1 y2 ,x1 y2 +x2 y1 ).                   (6.3)

از معادله (۶-٣) استفاده می کنیم. نیزبررسی می کنیم که: به طوری که  می توانیم بطور معمولiرا مساوی با   بدانیم.بعلاوه با باز نویسی معادله (۶-۱) داریم:

Z=(x,y)=(x,0)+(0,y)=x+(0,1).(y,0)=x+iy.            (6.4)                               

به کار بردن iلازم نیست در اینجا ولی مفید است .iترتیب زوجها را شبیه بردارهای یکه در فصل ١ حفظ میکند.

با استفاده از اعداد مختلط میتوانیم صفرهای معادلهz ²+z+1=0 در مثال (۶-۱-۱)به صورت  و مضربهای کامل تعیین کنیم.

همیوغ مختلط

عمل نشاندنi- به جای i در اعداد مختلط و متغیرهای مختلط و تابع های مختلط" گرفتن همیوغ مختلط" میگویند .همیوغ مختلط zرا بانشان میدهند[2]  ودر نتیجه     

(6.5)                        .

شکل ۶-۲ :  نقاط همیوغ مختلط

 متغییر مختلط zو همیوغ آن نسبت به محور xتصویرهای آینه ای  یکدیگرند  یعنی تبدیل yبه

-y(با شکل ۶-۲ مقایسه کنید ). حاصلضرب عبارت است از

.                           (6.6)

بنابراین بزرگی zعبارت است از:

تقسیم اعداد مختلط به آسانی بوسیله  قرار دادن عدد مثبت در مخرج کسر به صورت زیر اجرا میشود :

,                (6.7)

که قسمت حقیقی وموهو می بصورت نسبت اعداد حقیقی با همان مخرج مثبت را نمایش می دهد.اینجا   قدر مطلق مجذور  z2است و همیوغ مختلط zنامیده میشود. می توانیم بنویسیم ،که مجذور طول مربوط به بردار دکارتی درمختصات مختلط است.

بعلاوه با توجه به (شکل ۶-۱)می توانیم درصفحه ی مختصات قطبی بنویسیم:

                                x=rcosө  ,                   y=rsinө                  (6.8)

z=r(cosө+i sinө)                             (6.9)

در این نمایش  rقدر مطلق یا مقدارقدر مطلق از

زاویه ی θ (=tan -1(y/x)) شناسه (ارگومان) یا فاز zنامیده میشود.با استفاده از نتیجه ای که در بخش ۶-۵ پیشنهاد شد (اما به دقت اثبات نشده )[3] نمایش قطبی متغییر مختلط را که بسیار سودمند است  به دست می آوریم                                    (6.10)                

برای اثبات نمودن این یکسانی ما از   i³=-iو 4 i  =1و... استفاده می کنیم .در بسط تیلور توابع مثلثا تی ونمایی پس از جدا کردن توانهای زوج و فرد د

     .                     (6.11)

برای مقدارهای ویژه ی      ө=π و     ө= 2/, π  بدست می آوریم:

           

ارتباط بین e و i و π جالب است.دوره ی تناوب تابع نمایی iө  e  مانند sinө , cosө ، 2π است .بعنوان یک کاربرد سریع میتوانیم مشتق شکل قانونهای جمع مثلثاتی را بدست آوریم:

                                          

                                         

                                           

حالا اجازه دهید نسبت اعداد مختلط را به طور واضح به شکل قطبی تبدیل کنیم.

مثال 6-1-2          تبدیل به شکل قطبی

با تبدیل کردن مخرج نسبت به عدد حقیقی آغاز می کنیم:

که در آن  و.  زیرا دو شاخه در ناحیه صفر تا 2π داردما جواب  π/2 > θ0>0  و º255 .60  =  θ0  را انتخاب می کنیم زیرا جواب دوم               

  π +0 θ   نتیجه میدهد : (علامت اشتباه. (i.e.

به طور متناوب  میتوانیم    و  را به شکل قطبی با زاویه ی   وتبدیل کنیم.و سپس آنها را به یکدیگر تقسیم کنیم تا بدست آوریم

برای راحتی میتوان نمایش قطبی معادله (۶-۱ )یا نمایش د کارتی[ معادله های ۶-۱و۶-۴ ]را برای متغیر مختلط برگزید.جمع و تفریق متغییرهای مختلط در نمایش دکارتی آسانترصورت میگیرد معادله ۶-٢.ضرب ، تقسیم، به توان رساندن  ویافتن ریشه در مختصات قطبی راحت تر انجام میشود معادله های ( ۶-۸ و ۶-۱۰).

اجازه دهید میانگین هندسی تابعهای چند ظرفتی بوسیله ی ثابت مختلط امتحان کنیم .

مثال   ۶-۱-۳    ضرب اعداد مختلط

وقتی متغیر مختلط  zرا در   ضرب میکنیم ،برای مثال، ۹۰ درجه پاد ساعتگرد به    چرخانده میشود.وقتی      را در     ضرب میکنیم   را بدست می آوریم که  zبوسیله آرگومان   چر خانده میشود .همچنین منحنی های معیین شده با  ثابت هنگامی که یک تابع مختلط را در آن ضرب کنیم چرخانده می شو د . هنگامی که قرار دهیم :

ثابت

دو هذلولی زیر را معیین می کنیم

       

از ضرب کردن c در عدد مختلط      ،بدست میاوریم:

هذلولی ها بوسیله ی قدر مطلق  Aمقیا س گذاری و بوسیله ی آرگومان  چرخیده میشوند.

می توان به طور تحلیلی یا نموداری ،با استفاده از شباهت با بردارها ،نشان داد (مسا له ۶.۱.۲)که مدول مجموع دو عدد مختلط از مجموع مدولهای آن دو عددکوچکتر واز اختلاف آنها بزرگتر است:

                           (6.12)

این نامساوی ها را ،در تشابه با بردارها،نا مساوی های مثلثی می نامند.

با استفاده از صورت قطبی متغییر مختلط ،معادله(۶- ۸) پی میبریم که بزرگی حاصلضرب متغیرهای مختلط با حاصلضرب بزرگیهای آنها برابر است،

.                     (6.13)

همچنین

.               (6.14)

از متغییر مختلط z،می توان تابعهای مختلط یا را ساخت . این تابعهای مختلط را میتوان به اجزای حقیقی و موهومی تفکیک کرد

                      (6.15)

شکل ۶-۳: تابع  نقاط صفحه ی را روی صفحه ی می نگارد.

که در آن تابعهای مجزای   و  حقیقی محض اند. مثلاً،اگر   ،آنگاه داریم :

جزء حقیقی تابع را با  وجزءموهومی آن را با   نشان میدهنددر معادله(۶-۱۵)

                                  (6.16)

شاید بهترین روش برای تصویر کردن رابطه ی بین متغیر مستقل  zومتغیر وابسته ی  ω   ،عمل نگاشت باشد .A یک مقدار مفروض  z=x+iy،یعنی یک نقطه ی مفروض در صفحه ی z.مقدار مختلط    نیز نقطه ای است در صفحه یω .همانگونه که در شکل( ۶-۳)نشان داده شده است ،نقاط صفحه ی z روی نقاطی از صفحه ی ω  ،و منحنیهای صفحه یz روی منحنی های در صفحه یω  نگاشته می شوند.

تابعهای متغییر مختلط

همه ی تابعهای بنیادی متغییر حقیقی را میتوان ،با نشاندن متغییر مختلط  z،به جای متغییر حقیقی  x،به دصفحه ی مختلط گسترش داد. این عمل نمونه ای از ادامه ی تحلیلی است که در بخش (۶-۵)توضیح داده خواهد شد. در معادله های(۶-۴) ، ( ۶-۹)و(۶-۸) که رابطه های بسیار مهمی هستند ،آن نکته توصیف می شود .با گام نهادن به صفحه ی مختلط فرصتهای تازه ای در تحلیل به وجود می آید .

مثال ۶-۱-۴فرمول دو مو آور:

اگر معادله ی (۶-۱۱)را به توان  nبرسانیم،داریم

einθ =(cosθ+i sinθ)n.                          (6.17)

اینک اگر تابع نمایی با شناسه   nθ  را بسط دهیم ،بدست میآوریم :

Cos nθ+i sin nθ=(cos θ+i sin θ)n.                          (6.18)

این عبارت فرمول دو مو آور است.

اکنون اگر سمت راست معادله ی( ۶-۱۸) را با استفاده از قضیه ی دو جمله ای بسط دهیم،

nθ Cos  را بصورت سریها ی توانی از  sin θ  و   cos θ  به دست خواهیم آورد

 (مساله ی ۶-۱-۵). در مسئله ها با نمونه های بیشمار دیگری از رابطه بین تابعهای نمایی ، هذلولی ،مثلثاتی در صفحه ی مختلط روبه رو خواهیم شد.

گهگاه به عبارتهای پیچیده ای هم بر میخوریم . ریشه  nام عدد مختلط    بصورت

بدست می آید.این تنها جواب عدد مختلط   zنیست زیرا حاصل  برای هر عدد صحیح   mمشود n-1. جمع ریشه هابرای =1 2 3 … n-1  m

است .بنا براین بدست آوردن ریشه ی  nام یک تابع چند مقداری  یا عمل کردن با  nمقدار،برای یک عدد مختلطz را نتیجه میدهد.

به مثال عددی زیر توجه کنید.

۶-۱-۵      جذر ریشه

هنگامی که مجذور ریشه یک عدد مختلط با آرگومانθ  بدست آوریم داریم   2/θ .با -1شروع می کنیم که1  r =در۱۸۰ = θ  است وبا1 r =در۹۰  =  θ  کهi  است و یا داریم  ۹۰ - =  θ   که

-iاست ریشه   را بدست می آوریم. اینجا نسبت پیچیده تر از اعداد مختلط است:

برای n=0,1  .

مثال دیگر لگاریتم یک متغییر مختلطz  است که میتوان با استفاده از نمایش قطبی بسط داد

                       (6.19)

دوباره این جواب کامل نیست بخاطر وجود شاخه های چند گانه ی وارون تابع tan.می توانیم به زاویه ی فاز  θ ،هر مضرب صحیحی از   2π  را بیفزاییم بدون انکه zتغییر کند به دلیل آنکه دوره ی تناوب tan، 2π است . بنا بر این معادله ی( ۶-۱۹)را می توان به صورت زیر خواند:

                  (6.20)

پارامتر nمیتواند هر عدد صحیحی باشد .یعنی ،lnz یک تابع چند  مقداری است که تعداد مقادیر آن به ازای یک تک زوج مقادیر حقیقیr و θ  ، نا متناهی است. برای اجتناب از این ابهام ،معمولا قرارداد میکنیم که  n=0وفاز را در بازهای به طول 2π   ،مثلا (π,-π  )،محدود میکنیم[4] .خطی را در صفحه ی zکه قطع نمی شود ،مثل محور حقیقی منفی در مثالی که آوردیم ،خط برش می خوانند . مقدار ln z به ازای  n=0را، مقدار اصلیln z می گویند.در آینده شرح این توابع ،از جمله لگاریتم در بخش( ۶.۶ )ظاهر میشود و به بررسی مشوح تر آنها می پردازیم.

شکل ۶-۴:  مدار الکتریکی RLC  باجریان متناوب

مثال ۶-۱-۶          مدارهای الکتریکی

دریک مدار الکتریکی با جریانIکه در مقاومت جاری می شود و بوسیله ی ولتاﮊVتحریک می شود قانون اهم حاکم است  V=IRکه  Rمقاومت است . اگر یک خود القایی L را به جای مقاومت    R بنشانیم سپس ولتاﮊ و جریان بوسیله ی معادله  ی به یکدیگر مربوط می شوند .اگر خازن Cرا به جای خود القایی  Lقرار دهیم آنگاه ولتاﮊ به بار خازن Qبستگی دارد.V=Q/C

از معادله ی بالا نسبت به زمان مشتق می گیریم  حاصل بصورت زیر بدست می آید:

بنابراین ، مداری با یک مقاومت ویک سلف و یک خازن که به طور سری بسته شده باشد (شکل ۶-۴راببینید )از معادله معمولی مختلفی پیروی میکند

                               (6.21)

اگر مدار بوسیله ی یک ولتاﮊمتناوب با بسامدω تحریک شود در مهندسی الکتریک آن یک سنت و قرارداد است تا ولتاﮊمختلط V= V0 eiωt  و جریان I=I0 eiωt    در همان فرم استفاده شود که جواب حالت پایا (حالت یکنواخت )در معادله( ۶-۲۱)است . این شکل مختلط فاز مختلفی بین جریان و ولتاﮊظاهری را نشان خواهد داد. در پایان ،مقدارهای مشاهده شده فیزیکی با بخش حقیقی نشان داده میشوند.(.etc i.e.,   ).اگرجانشین کنیم  وابستگی زمانی نمایی را ،بااستفاده از  iωI = dI/dt ،و Iلحظه ای را کامل کنیم تا Q=I/iω رادر معادله (۶-۲۱) بدست آوریم.،شکل مختلط قانون اهم را بدست می آوریم:

وz=R+i(ωL-1/ωc) را بصورت امپدانس (مقاومت ظاهری) معین میکنیم یک عدد مختلط V=IZرا به صورتی که نشان داده شده است بدست میآوریم. بیشتر مدارهای الکتریکی کا بردی  میتواند با استفاده از فقط مقاومت ظاهری  ساخته شود _آن بدون حل کردن معادله( ۶-۲۱)است

_بر طبق قوانین ترکیبی زیر:

·        مقاومت  Rاز دو مقاومت که بطور سری قرارگرفته اند برابر است با R=R1 + R2

·        خود القایی Lاز دو القاگر که به طور سری قرار گرفته اند برابر است با2 L =L1 +L

·        مقاومت  Rاز دو مقاومت که به طور موازی بسته شده اند پیروی میکند از

1/R =1/R1 +1/R2

·        خود القایی  Lاز دو القاگر که به طور موازی بسته شده اندپیروی میکند از

1/L =1/L1 +1/L2

·        خازن که از دو خازن سری تشکیل شده پیروی می کند از 1/C=1/C1 +1/C2

·        خازنی که از دو خازن موازی تشکیل شده پیروی می کنداز 2=C1 +C  C

در فرم مختلط این قانونها میتوانند در شکتهای فشرده تری وضع شوند ،بصورت زیر:

·        دو مقاومت ظا هری (امپدانس)سری به صورت 2Z = Z1 +Z   ترکیب می شوند.

·        دو مقاومت ظا هری(امپدانس) موازی به صورت 1/Z=1/Z1 +1/Z2 ترکیب می شوند.

خلاصه

اعداد مختلط محورهای اعداد حقیقی را به صفحه ی اعداد مختلط توسعه می دهند بطوری که هر چند جمله ای میتواند مضرب کاملی باشد .جمع وتفریق اعداد مختلط  شبیه بردارهای دو بعدی در مختصات دکارتی است .

بهتر است ضرب و تقسیم اعداد مختلط در مختصات قطبی صفحه ی مختلط انجام شود .

       

تابع نمایی اعداد مختلط بصورت ez = ex  (cos y + i sin y)  داده می شود .برای ez = ex  z=x+i0=x , . تابع مثلثاتی بصورت زیر میباشد :

وتابعهای هیپربولیک

      

میباشد .لگاریتم طبیعی به                        lnz = ln|z| + i ( θ + 2πn ) , n = 0 , ±1 ,…                                         تعمیم داده می شود و توانهای کلی بصورت  zp = epln z  معین می شوند.

۶-۲   شرایط  کوشی _ریمان

اکنون که با توابع مختلط یک متغییر مختلط آشنا شدیم ،به مشتق گیری از آنها اقدام میکنیم .مشتق ،مانند مشتق یک تابع حقیقی ،بنابر تعریف عبارت است از :

             (6.22)

شکل ۶-۵ :مسیرهای مختلف نزدیک شدن به 0 z

به شرط آنکه حد،از شیوه ی خاص نزدیک شدن به نقطه ی  zمستقل است .برای متغیر های حقیقی شرط آنکه مشتق    در0x=x وجود داشته باشد ،آن است که

حد سمت راست (0 x→x   ،از مقادیر بزرگتر ) با حد سمت چپ(x→x0  ،از مقادیر کوچکتر ) برابر باشد . اکنون به ازای z(یا 0 z) به صورت نقطه ای در یک صفحه ،این شرط ،که حد از جهت نزدیک شدن مستقل باشد ،بسیار محدود کننده است .نمو های  δx و δy به ترتیب در xوy  ،را در نظر بگیرید .در نتیجه داریم:

                       (6.23)

همچنین

                             (6.24)

بنابراین داریم

.                      (6.25)

حالا،حد بیان شده در معادله ی( ۶-۲۳ )را بدست می آوریم ،مطابق شکل( ۶-۵)،از دو مسیر مختلف به  z  نزدیک می شویم .نخست ،به ازای δy=0 حدδx→0  را می یا بیم . از معادله ۶-۲۴میرسیم به

                        (6.26)

با این فرض که مشتقهای پاره ای وجود داشته باشند . برای مسیر دوم نزدیک شدن ،قرار می دهیم          δx=0  و آنگاه حد0→δy  را محاسبه می کنیم . در نتیجه

                 (6.27)

برای انکه مشتق  df/dzوجود داشته باشد ،باید معادله های (۶.۲۶)و( ۶.۲۷ ) عین  هم باشند . با مساوی قرار دادن اجزای حقیقی با هم و اجزا ی مو هومی با هم (مانند مو لفه های بردارهای  مساوی )،خواهیم داشت:

          .                        (6.28)

این شرایط را شرایط کوشی_ریمان می گویند .کوشی این شرایط را کشف کرد و ریمان از آنها در نظریه ی توابع تحلیلی به نحو گسترده ای بهره گرفت . شرایط کوشی _ریمان  برای وجود مشتق  ،شرایط لازم به شمار  می آیند یعنی اگر  وجود داشته با شد ،شرایط کوشی _ ریمان  باید برقرار باشد.آنها میتوانند بطور هندسی تفسیر شوند .حالا آنها را بعنوان حاصلی از نسبت مشتقهای پاره ای می نویسیم

                    (6.29)

به اختصار

                    

شکل ۶-۶:شیبهای متعامد خطهای ثابت = وثابت=.

حالا معنای هندسی uy / ux- را بصورت شیبtan هر منحنی( ثابت =u(x,y)) بخاطر می آوریم .معادله ۱-۵۴را ببینید .و همانند آن برای( v(x,y) =ثابت) (شکل ۶-۶). بنا براین معادله

۶-۲۹بدین معنی است که ثابت = u   وثابت = v  . از طرفین منحنی ها در هر محل تقاتع  متعامد هستند  زیرا cosα = β = sin (α+90° ) و- sinα =  cosβ ایجاب میکند که 1- =  tanβ .tanα با نسبت گرفتن . به طور متناوب

حالتهایی که اگر (dx,dy)مماس برمنحنیu باشد پس عمود(- dx, dy) مماس بر منحنی v  در نقطه ی تقاطعz = (x,y) است . به طور معادل0 =  vy u y +  vx ux  ایجاب میکند که شیب بردارهای

ux , u y )     ) و( vyو vx)

عمود باشد بر عکس ،اگر شرایط کوشی _ریمان برقرار ،و مشتقهای پاره ای u(x,y) وv(x,y)   پیوسته باشند ،مشتق  df/dz  وجود خواهد داشت . برای اثبات این ادعا می توان نوشت :

                      (6.30)

درستی این عبارت به پیوستگی مشتقهای پاره ایu,v بستگی دارد.با تقسیم بر داریم:

                                                 (6.31)

اگر قرار بر تک مقدار بودن  δz/ δf  باشد ،باید وابستگی آن به  δx / δy  حذف شود .با کاربرد شرایط کوشی_ ریمان در مشتقهای نسبت به y  ،خواهیم داشت:

                 (6.32)     

با نشاندن معادله ی (۳۲-۶)در معادله ی( ۶-۳۰) می توانیم وابستگیδyوδx را باز نویسی کنیم به صورت z= δx+ iδy  و می رسیم به

                   

که نشان میدهد    تا جایی که مشتقهای پاره ای پیوسته اندبه جهت نزدیک شدن به   در صفحه ی مختلط بستگی نخواهد داشت .

نکته ی جالب این استکه شرایط کوشی _ ریمان متعامد بودن منحنیهای( u=1 c= ثابت).و(v= c2=ثابت) را تضمین میکند (با بخش ۶-۲مقایسه کنید ).کاربرد این خاصیت در مسا ئل پتانسیل در زمینه های گوناگون فیزیک نقش اساسی بازی می کند .اگر   u=1c یکی از خطوط میدان الکتریکی باشد ،   v= c2یک خط (سطح) هم پتانسیل خواهد بود و برعکس . همچنین معادله ی( ۶-۲۸) به آسانی نشان میدهد که هر دو   u   وv  در معادله ی لاپلاس صدق می کنند . بعلاوه  یک کاربرد برای نظریه ی پتانسیل در تمرین (۶-۲-۱ )ظاهر شده است.

قبلا توابع مقدماتی را به صفحه ی مختلط بوسیله ی نشاندن متغییر حقیقیx   به جای مختلطz   تعمیم داده ایم .حالا مشتقهای آشنای آنها را چک می کنیم .

مثال ۶-۲-۱      مشتق توابع مقدماتی

توابع مقدماتی را با بسطهای تیلور آنها مشخص می کنیم (بخش ۶-۵را ببینید ،با  z  →x  ،و بخش

۵-۶ را ببینید).

e z =

sin z =   ,       cos z =

ln (1+z) =

جمله به جمله دیفرانسیل می گیریم [که بوسیله همگرایی مطلق برای    e z ،  cosz  ، sin z  ،برای همه مقادیر  z    وبرای(1+z) ln برای ׀z׀<1   بر قراراست] و می بینیم که

=

تعمیم همه ی نتایج مشتق حقیقی به حوزه ی مختلط ،به سادگی با نشاندنz→x میسر می شود .

تاریخ زندگی Riemann,Bernhard  Georg  Friedrich. ریمان،ریاضیدان آلمانی،در سال 1826 در Hannover بدنیا آمد و بر اثر مرض سل در سال1866 در Selasca ،ایتالیا در گذشت. اوپسرپیشوای روحانی کلیسای لوتران ، اومطالعه خود را از خداشناسی به ریاضی در دانشگاه  Göttingen  تغیر داد ،و در سال 1851،از همین دانشگاه موفق به دریافت درجه یPh.D.  شد. رساله ی دکتری او را گاس تأیید کرد .او در بسیاری از شاخه های علم  ریلضی با اینکه در  سن چهل سالگی دیده از جهان فرو بست ،همکاری کرد و شرکت داشت . بیشتر شهرتش بدلیل پیشرفت فضاهای استاندارد (منحنی) از خاصیت اصلی و ذاتی هندسی آنها به صورت خمیدگی (مقدار انحنا) است . مهمترین موضوع رسله ی دکتری او Habilitation ،یا Venia legendi که گاوس به آن توجه کرد و عمیقاً تحت تا ثیر او قرار گرفت . نیم قرن بعد هندسه ی ریمانی پایه ای برای General  Relativity   ُEinstein   شد . تحلیل عمیق ریمان از تابع مختلطzeta  شالوده و بنیادی برای دلیل اولیه ی نخستین قضیه ی اعداد در سال 1898 توسط ریاضی دانهای فرانسوی J.Hadamard  وC.de la Valléepoussin  و دیگر پیشرفت مهم در قضیه توابع تحلیلی از متغیر مختلط گشت. فرضیه ی او درباره ی توزیع صفرهای  non trivial  از تابع zeta ،بود که نتایج بسیاری در تحلیل نخستین قضیه ی اعداد  دارد ،بیشتر شهرت ریمان برای مسا ئل حل نشده در علم ریاضی امروز ست.

توابع تحلیلی

سرانجام اگرf(z) در 0z = z   و در ناحیه ی کوچکی اطراف0 z   مشتق پذیر باشد ،می گوییم f(z)      در 0z = z   تحلیلی است[5] . اگر  f(z)   در همه ی نقاط صفحه ی مختلط (متناهی) تحلیلی باشد ،آن را یک تابع تام می نامیم . نظریه ای که در اینجا درباره ی متغییرهای مختلط مطرح می کنیم ،اساسا نظریه ی توابع تحلیلی متغییر های مختلط است ،که اهمیت حیاتی شرایط کوشی _ ریمان را باز گو می کند .مفهوم تحلیلی نبودن که در نظریه های پیشرفته فیزیک جدید خیلی پیش می آید ،در نظریه ی پاشندگی (ذرات بنیادی یا نور )نقش مهم بازی میکند . اگر در نقطه ی( z ) ׳ f  در نقطه ی   0z = z     وجود نداشته باشد آن نقطه 0z   را یک نقطه ی تکین می نامند که بررسی آن را به بخش( ۷-۱) مو کول میکنیم .

برای نمایش دادن شرایط کو شی _ ریمان ،دو مثال ساده ی زیر را در نظر می گیریم.

مثال ۶-۲-۲

اگر ²  z = f(z)  باشد . جزءحقیقی آن  عبارت است از u(x,y)=x2  - y2    و جزء موهومیش  عبارت است ازv(x,y)=2xy .با توجه به معادله ۶.۲۸،

     ,      

می بینیم که شرایط کوشی _ ریمان در تمام صفحه ی مختلط  به ازای ²  z = f(z)  برقرار است . چون مشتقهای پاره ای آشکارا پیو سته اند ،نتیجه می گیریم که ²  z = f(z)  تحلیلی است.

مثال ۶.۲.۳

را در نظر بگیرید.u =x  و v =-y  . با بهره گیری از شرایط کو شی_ ریمان داریم:

              

شرایط کوشی _ ریمان  برقرار نیست و  هم تابعی تحلیلی از  z  نیست  نکته ی جالب پیوسته بودن  است که مثالی از تابعی  به شمار می آید که همه جا پیوسته  است  ولی در هیچ جا مشتق ندارد.

خلاصه

مشتق یک تابع حقیقی از متغییر حقیقی اساسا  یک مشخصه ی مو ضعی است ،که فقط در یک همسایگی موضعی اطلا عاتی درباره ی تابع ،مثلا به صورت یک بسط تایلور بریده ،ارائه می کند . وجود مشتق یک تابع  متغییر مختلط  مضمونهای  جامعتری را درباره ی تابع در اختیارمان می گذارد .اجزای حقیقی و موهومی تابع تحلیلی ما باید به طور جداگانه در معادله لاپلاس صدق کند این موضوع در مساله (۶-۲-۱) آمده است . علاوه بر این ،تابع تحلیلی ما وجود مشتقهایی از همه ی مرتبه های بالاتر را تضمین میکند (بخش۶-۴).مشتق ،با این مفهوم ،نه تنها بر رفتار مو ضعی  تابع مختلط حاکم  است بلکه رفتار دور آنرا نیز کنترل می کند.

۶-۳      قضیه ی انتگرال کوشی

انتگرال های پربندی

پس از بررسی مشتق گیری ،به انتگرال گیری میپردازیم . انتگرال متغییر مختلط روی یک پربند در صفحه ی مختلط را می توان شبیه به انتگرال (ریمان) یک تابع حقیقی در امتداد محور حقیقی         xوانتگرال خطی بردارها درفصل ۱  تعریف کرد.

شکل ۶-۷ :مسیر انتگرال

انتگرال پر بندی را می توان بصورت زیر تعرف کرد:

                      (6.33)

که در آن مسیری که(x1  , y1  ) را به(x2 , y2 ) متصل می کند با ید مشخص باشد .در مسیرc       ، پارامتر ها به صورتx(s) و y(s)  هستند  پس داریمdx→،وdy→  .

این تعریف انتگرال مختلط را به مجموع مختلط انتگرالهای حقیقی تبدیل می کند . این کار تا حدودی مانند تعویض انتگرال برداری با جمع برداری انتگرالهای اسکالر است ،بخش(۱-۹) .

پر بند0 z  تا ׳ 0 z   را با اختیار کردن n-1  روی پربند  . . .و  2 z1 , z ، به n بازه تقسیم می کنیم (شکل ۶-۷). مجموع زیر را در نظر بگیرید :

                             (6.34a)

که در آن         نقطه ای روی منحنی بینzj-1  وj z   است . اینک قرار میدهیم∞  →  n                        ،در نتیجه به ازای همه ی مقادیرj .

اگر  وجود داشته  باشد و مستقل از جزئیات انتخاب نقاط j z   و باشد ،در این صورت

                      (6.34b)

عبارت سمت راست معادله(۶-۳۴b) را انتگرال پربندی   (در طول پربند مشخص c   از       تا  )مینامند .هر گاه انتگرال گیری در طول پربند در جهت خلاف باشد ،     تغییر علامت می دهد و در نتیجه انتگرال تغییر علامت می دهد .

یک مثال مهم انتگرال پربندی در زیر آمده است .

مثال ۶-۳-۱  انتگرال کوشی برای توانها

می خواهیم مقدار انتگرال را که در آن Cدایره ای به شعاع ومبدأ  در جهت مثبت ریاضی (پاد ساعتگرد) است را بدست می آوریم. در مختصات قطبی معادله ی (۶-۱۰)دایره  را به صورت  و مشخص می کنیم .برای عدد صحیح بدست می آوریم :

       

                   (6.35)

زیرا  دوره ی تناوب   است.در صورتیکه برای  داریم :

                       (6.36)

که مستقل از  است.

متناوباً، می توانیم انتگرال گیری در اطراف یک مستطیل با گوشه های

 بدست می آوریم

برای اینکه هر نقطه ی گوشه یکبار بعنوان حد بالایی حد پایینی ظاهر می شود ،حذف می شود . همچنین برای  قسمتهای حقیقی لگاریتمها حذف می شوند ،اما قسمتهای موهومی آنها مستلزم افزایش شناسه ها (آرگومانهای) نقطه های  تا ،و هنگامی که به اولین گوشه  بر می گردیم متوجه می شویم که شناسه ی آن به اندازه ی  افزایش یافته است .این به خاطر چند مقداری بودن لگاریتم است به طوری که در طرف چپ بعنوان مقدار انتگرال است .

بنا براین ،مقدار انتگرال تابعی چند مقداری مستلزم این است که هر کدام در شکل پیوسته ی روی مسیر داده شده ،به هم برسند .این انتگرالها  مثالهایی از قضیه ی انتگرال کوشی هستند ،که برای تابعهای کلی در بخش بعدی اثبات می کنیم .

اثبات قضیه ی انتگرال کوشی به کمک قضیه ی استوکس

قضیه ی انتگرال کوشی یکی از دو قضیه ی اصلی در نظریه ی رفتار توابع متغییر مختلط است . نخست اثباتی  برای این قضیه تحت شرایط نسبتا محدود کننده کاربرد های فیزیکی ارائه می کنیم ،این شرایط از دید ریاضیدانانی که نظریه های  تجریدی زیبا را وضع می کنند غیر قابل تحمل است ،اما معمولا در مسائل فیزیکی صدق می کنند.

حالتهای انتگرال کوشی در زیر آمده است .

شکل ۶-۸ :پر بند بسته ی   C  در داخل ناحیه ی همبند ساده

اگر تابع   تحلیلی (و در نتیجه تک مقدار باشد )و مشتقهای پاره ای آن در ناحیه ی همبند ساده    پیوسته باشند ،انتگرال خطی     روی هر مسیر بسته ی  C   در  R [6] (شکل ۶-۸)صفر خواهد شد ،یعنی                        (6.37)

علامت     تاکیدی بر بسته بودن مسیر است[7] .

قضیه ی انتگرال کوشی به این صورت را میتوان با کاربرد مستقیم قضیه ی استوکس

(بخش ۱-۱۱)اثبات کرد. با   و   داریم:

             (6.38)

این دو انتگرال خطی را می توانیم به کمک قضیه ی استوکس به انتگرالهای سطحی تبدیل کنیم ،این کار فقط وقتی مجاز است که مشتقهای پاره ای داخل  C   پیوسته باشند . برای به کار بردن از قضیه ی استوکس ،توجه می کنیم که دو انتگرال آخری  در معادله ۶-۳۸ به طور کامل حقیقی هستند .با استفاده از عبارت :

حالتهای قضیه ی استوکس (یا گرین) به طوری که ( منطقه A    احاطه شده است بوسیله C   )

                     (6.39)

برای انتگرال اول در جزءآخر معادله (۶-۳۸ )قرار می دهیمu=Vx   و v=-Vy [8] . در نتیجه داریم:

                        (6.40)

در انتگرال دوم سمت راست معادله (۶-۳۸)، قرار می دهیم u=Vy  و v=Vx  . در اینجا نیز با بهره گیری از قضیه ی استوکس داریم

 .                          (6.41)

با بهره گیری از شرایط کوشی _ ریمان که،چون     تحلیلی فرض شود ،باید این شرایط بر قرار باشد ،هر انتگرالده صفر می شود و داریم

                  (6.42)

نتیجه قضیه ی انتگرال کوشی به این قرار  است که انتگرال خطی توابع تحلیلی فقط تابع نقاط انتهایی است ،و نسبت به مسیر انتگرال گیری مستقل است :

                        (6.43)

اینجا نیز دقیقا شبیه به مورد نیروی پایستار ،در بخش( ۱-۱۲) است .

خلاصه اینکه ،انتگرال کوشی در مسیر بسته  برابر صفر است هنگامی تابع  در ناحیه ی همبند ساده تحلیلی است که مرز آن انتگرال بسته ای باشد .انتگرال کوشی دو بعدی تحلیلی ازانتگرالهای خطی نیروهای پایستار است.

نواحی همبند چند گانه

قضیه ی انتگرال کوشی را در اصل برای یک ناحیه ی همبند ساده بیان کردیم. این محدودیت را می توان با ایجاد یک سد ،یعنی یک خط برش ،به آسانی از میان برداشت . ناحیه ی همبند چند گانه در شکل (۶-۹ )را در نظر بگیرید که در آن تابع   در داخل تعریف نشده است .قضیه ی انتگرال کوشی برای پر بندCکه در شکل نشان داده شده است،صادق نیستفولی میتوانیم پر بند ׳ C  را چنان تشکیل دهیم که این قضیه برای آن بر قرار باشد .یک بریدگی از ناحیه ی ممنوع داخلی   به ناحیه ی ممنوع خارجیR ایجاد می کنیم ،آنگاه پربند جدید  ׳ C     را مطابق شکل( ۶-۱۰)به وجود می آوریم .

شکل ۶-۹: پر بند بسته ی C در یک ناحیه ی همبند چند گانه

شکل ۶-۱۰:تبدیل یک ناحیه ی همبند چند گانه به یک ناحیه ی همبند ساده

پر بند جدید ׳ C که از نقاط ABDEFGA   می گذرد ،هرگز خط برشی کهR  را به یک ناحیه ی همبند ساده تبدیل کرده است ،قطع نمی کند .مشابه سه بعدی این روش را در بخش( ۱-۱۳) برای اثبات قانون گاوس به کار بردیم . با استفاده از معادله ی (۶-۴۳ )داریم:

                      (6.44)

زیرا در طول خط برش پیوسته است و پاره خطهای DE  وGA  می توانند به دلخواه به یکدیگر نزدیک باشند .با استفاده از قضیه ی انتگرال کوشی برای ناحیه ی     ،که دیگر به صورت همبند ساده در آمده است ،داریم

                                           (6.45)

در اینجا نیز از معادله ی ۶-۴۳ بهره می گیریم و قرار می دهیم1׳ABD→C و2׳-C  EFG→

در نتیجه

                 (6.46)

که در آن     و      هر دو هم جهت (پاد ساعتگرد ) پیموده می شوند .

باید خاطر نشان ساختکه خط برش در اینجاصرفا به خاطرراحتی محاسبات  ریاضی و برای آنکه کاربرد قضیه ی انتگرال کوشی میسر شود ،ایجاد شد .   در ناحیه ی طوقه ای تحلیلی است ،در نتیجه لزوما باید روی هرخط برشی که در این ناحیه  ترسیم  میشود ،پیوسته و تک مقدار باشد.

تاریخ زندگی Cauchy,Augustin Louis, Baron کوشی ، ریاضی دان فرانسوی ،در سال 1789 در پاریس بدنیا آمد و در سال 1857در Sceaux  ، فرانسه  دیده از جهان فرو بست . در سال 1805،وارد Ecole Polytechnique, شد ، که در آنجا Ampere یکی از استادان او بود .در سال 1816 هنگامی کهMonge به دلایل سیاسی اخراج  شد،  او جانشین  Monge در Académie des Sciences گشت. او را  پدر تحلیل مختلط مدرن می نامند  ، بیشتر شهرتش سهم او در فرمول انتگرالی برای تابعهای تحلیلی و مشتقهای آنها بود اما او همچنین در معادله های مختلط جزئی و قضیه ی دیگر در electrodynamics سهم بسزایی داشته است .

فرمول انتگرال کوشی

مانند بخش قبل،تابع  را چنان در نظر می گیریم که روی پر بند بسته یC   و در ناحیه ی داخلی محاط در آن ،تحلیلی باشد .میخواهیم فر مول انتگرال کوشی را اثبات کنیم

                  (6.47)

که در آن      نقطه ای در داخل ناحیه  ی داخلی محاط در C  است . این ،قضیه ی دوم از قضیه ی اساسی است .توجه کنید که z  روی پربند Cزمانی که      در داخل آن است،0 ≠0 z - z               و انتگرال معادله ی (۶-۴۷) خوش تعریف است .با آنکه     تحلیلی فرض شده است ،انتگرالده  داخلC  در نقطه ی 0z=z  تحلیلی نیست .اگر    و      در داخل   C  قرار بگیرد ،انتگرالده منفرد (خاص) است و این تکینه به صورت اولین مرتبه  یاقطب ساده تعریف می شود . حضور قطب برای برقرار بودن فرمول کوشی و به خوبی در مورد  n=-1  از مثال( ۶-۳-۱)نیز اساسی است . اگر شکل پربند  مطابق شکل( ۶-۱۲)و(یا شکل ۶-۱۰،بخش ۶-۳) تغییر دهیم ،می توانیم قضیه ی انتگرال کوشی را به کار ببریم. از معادله ی( ۶-۴۶)داریم

                         (6.48)

شکل ۶-۱۲:طرد نقطه ی تکین

که C  پر بند بیرونی اصلی و  2C دایره ای است که نقطه ی   را احاطه کرده  است و در سوی  پاد ساعتگرد پیموده می شود . به دلیل شکل دایرهای مسیر در اطراف   ،از نمایش قطبی استفاده می کنیم. در اینجاr کوچک است ،و سرانجام آن را به سوی صفر میل می دهیم . داریم

.

حد 0→ r   را محاسبه  میکنیم ،داریم

                 (6.49)

با توجه به اینکه     تحلیلی است در نتیجه در 0z=z   پیوسته است .به این ترتیب ،فرمول انتگرال کوشی اثبات می شود (معادله ۶-۴۷).

به نتیجه ی جالب توجهی رسیده ایم .

با معلوم بودن مقدار تابع تحلیلی  روی پر بند بسته ی C   ،مقدار آن در هر نقطه ی0z=z داخل پربند مشخص می شود ،این مشخصه ،با صورت دو بعدی  قانون گاوس (بخش ۱-۱۳) تشابه زیادی دارد که در آن بزرگی بار خطی داخلی بر حسب انتگرال سطحی  استوانه ای میدان الکتریکی E    داده می شود. یک مورد مشابه دیگر عبارت است از تعیین یک تابع در فضای حقیقی توسط انتگرال آن تابع و تابع گرین  متناظر (ومشتقهای آنها) روی سطح مرزی . نظریه ی پراش کیرشهف مثالی از این مورد است .

بر این تاکید  کردیم که  0z   نقطه ای در داخل است . اگر   0z  نقطه ای در خارج باشد  چه اتفاق می افتد ؟ در این مورد  تمام انتگرالده  در داخل و روی C تحلیلی خواهد بود ؛و قضیه ی انتگرال کوشی ،(بخش۶-۳) برقرار می شود و انتگرال صفر می شود . داریم

  

مشتقها

با استفاده از فرمول انتگرال کوشی  می توان عبارتی برای مشتق  به دست آورد و از معادله ی

(۶ -۴۷) برای تابع تحلیلی  داریم

در این صورت با استفاده از تعریف مشتق معادله( ۶-۲۲ )داریم ،

                                             (6.50)

این نتیجه را می شد به کمک مشتق گیری نسبت به0z  از انتگرالده در معادله ی( ۶-۴۷ )به دست آورداین رهیافت صوری ،نزدیک به صحیح است ،اما تحقیق درستی آن باید به کمک تحلیل بالا انجام شود . انتگرالده  در 0z=z  تکینه است اگر ،و این تکینه برای مرتبه دوم قطب تعریف شده باشد .

این روش مشتق گیری رامیتوان تکرار کرد .معادته ی( ۶-۵۰)را برای   و                  مینویسیم .تفاضل این دو تابع را بر تقسیم ،و سر انجام  حد را محاسبه می کنیم :

دقت کنید که  چنانکه باید ؛از جهت مستقل است . اگر  ،نتیجه می گیریم که   یک تکینه دارد،که برای مرتبه سوم قطب تعریف شده است . با ادامه ی این روند ،می رسیم به[9]

                       (6.51)

یعنی ،شرط تحلیلی  بودن        وجود نه تنها مشتق اول بلکه مشتق  از همه ی مرتبه ها را ضمانت می کند . دقت کنید که انتگرالده قطبی از مرتبه ی  n+1   در 0z=z  اگر   باشد دارد. مشتقهایبه خودی خود تحلیلی اند . دقت کنید که در این گذاره ،قضیه ی انتگرال کوشی به روایت گورسا مد نظر است .(فرض کنید وجود داشته باشد اما نیازی نیست که پیوسته باشد  برای این دلیل ، th ed 5  از کتاب روشهای ریاضی نوشته ی وبر را ببینید . ).به همین دلیل  سهم گورسا در طرح و ترویج نظریه ی متغیر های مختلط چنین چشمگیر است .

قضیه ی موره آ

یکی دیگر از کاربردهای فرمول انتگرال کوشی در اثبات  قضیه ی موره آست، قضیه ی یاد شده وارون قضیه ی انتگرال کوشی است . بنا بر این قضیه بصورت زیر است:

اگر تابع  در ناحیه ی همبند سادهR  پیوسته باشد و برای هر پر بند بسته یC   در داخل  R  داشته باشیم :  ،آنگاه    در تمام ناحیه ی R تحلیلی است .

انتگرال   از z1 تا  2z  را محاسبه می کنیم . از آنجا که انتگرال روی هر مسیر بسته صفر است ،انتگرال از    مستقل از مسیر است و فقط به نقاط انتهایی بستگی دارد . حاصل انتگرال گیری را F(z) می نامیم  ،در نتیجه

            (6.52)

اتحاد زیر را می نویسیم

         (6.53)

که t  یک متغیر مختلط دیگر است .اینک با توجه به پیوسته بودن  ،حد   را حساب می کنیم :

                  (6.54)

پیوسته است[10]. بنابراین،

                (6.55)

بنابراین ،با استفاده از تعریف مشتق (معادله ی ۶-۲۲).ثابت کردیم که در نقطه ی    ،           وجود دارد و برابر است با  .پس ازz1    می تواند هر نقطه ای در  R  باشد ،در نتیجه            F(z) تحلیلی است . اینک با استفاده از فرمول انتگرال کوشی (با معادله ی ۶-۵۱مقایسه کنید )نتیجه می گیریم که تابع   نیز تحلیلی است . به این ترتیب ،قضیه ی موره آ اثبات می شود .

بار دیگر به مشابه الکتروستاتیکی می پردازیم ؛ می توانیم     را برای  نشان دادن میدان الکتروستاتیکی E  به کار بریم .اگر بار خالص داخل هر ناحیه ی بسته در   R  صفر باشد (قانون گاوس)،چگالی بار در همه جای R   صفر است . به عبارت دیگر ،به کمک استدلال بخش( ۱-۱۲ )،   اگر نمایشگر  یک نیروی پایستار  باشد ،همواره می توان آن را به صورت مشتق  یک تابع پتانسیل F(z)     نوشت.

یک کاربرد مهم فرمول انتگرال کوشی ، نا مساوی کوشی است . اگر     تحلیلی و کراندار باشد ،   روی دایره ای به شعاع r  برای مبدا نتیجه می دهد

               ( 6.56 )              (نا مساوی کوشی)                          

که کران بالا را برای ضرایب بسط تایلورش می دهد.برای اثبات معادله( ۶-۵۶ )،ابتدا                                       را تعریف می کنیم واز انتگرال کوشی برای بدست آوردن  an   استفاده میکنیم :

یک نتیجه فوری (ضروری) از نا مساوی( ۶-۵۶) قضیه ی لیوویل است .

اگر تابع تحلیلی و کراندار باشد در صفحه ی اعداد مختلط مقدار آن ثابت است .

در واقع ،اگر برای همه ی مقادیر z باشد آنگاه نا مساوی کوشی

 (معادله ی ۶-۵۶)نتیجه می دهد :

به طوری که  برای  .بنابراین،.

برعکس،انحراف کم تابع تحلیلی از مقدار ثابت ایجاب می کند که باید آخرین تکینه جایی در صفحه ی مختلط بی نهایت وجود داشته باشد.باید تابع را در سری لوران حول تکینه بسط دهیم و همچنین بایست از تکینه ها برای بهبود بخشیدن قدرتمندی و کاربردی حساب جبر مانده ها در فصل۷  استفاده کنیم.

یک کاربرد مشهور قضیه ی لیوویل بدست آوردن قضیه ی اساسی جبر(به دلیل Gauss .(C.F است ،حالتی که هر چند جمله ای  با   و    ریشه دارد .برای اثبات این مطلب فرض می کنیم  صفر ندارد ،آنگاه  تحلیلی و کراندار است بطوریکه  .از این رو  ثابت قضیه ی لیویل است ._تناقض(برهان خلف).بنابراین ریشه ای دارد که می توانیم تقسیم کنیم . آنگاه فرآیند را برای چند جمله ای از درجه ی1- n   تکرار می کنیم که منجر می شود به اثبات حکم که  دقیقاً n ریشه دارد .

خلاصه

خلاصه اینکه ،اگر تابع تحلیلی  روی ناحیه ی همبند ساده R مرزی Cداده شده باشد ،آنگاه مقادیر تابع و همه ی مشتقات در هر نقطه داخل ناحیه ی R در شرایط انتگرالهای کوشی شناخته می شوند

       

این انتگرالهای کوشی در شمار زیادی از کاربردهای فیزیک خیلی مهم هستند .

۶-۵    بسط لوران

بسط تایلور

فرمول انتگرال کوشی در بخش قبل راهی را برای استخراج روایت دیگری از سری تایلور (بخش۶-۵)گشود اما این بار برای توابع متغیر مختلط می گشاید . فرض کنید می خواهیم     را حول نقطه ی 0 z=z  بسط دهیم و نقطه ی  1 z=z  در نمودار آرگاند ،نزدیکترین نقطه به نقطه ی  باشد که در ان تابع غیر تحلیلی  است . دایره یC را به مرکز 0 z=z  وبه شعاع و>  رسم میکنیم شکل (۶-۱۳).

با توجه به این فرض که 1 z نزدیکترین نقطه ای است که    در آن غیر تحلیلی است ،      لزوما در داخل وروی  C  تحلیلی است.

با استفاده از معادله ی (۶-۴۷ )،فرمول انتگرال کوشی ،داریم

          

              

                      (6.57)

شکل ۶- ۱۳ : دامنه ی دایره ای برای بسط تیلور

در اینجا نقطه ای روی پر بند C و z نقطه ای در داخل آن است .بسط مخرج انتگرالده در معادله ی ۶-۵۷ با استفاده از قضیه ی  دو جمله ای که به طور کلی برای متغیر های مختلط در مثال ۶-۲-۱ برای دیگرتواع مقدماتیبه طور دقیق مجاز نیست ،زیرا هنوز قضیه ی دو جمله ای را برای متغیر های مختلط و دیگر توابع مقدماتی اثبات نکردهایم . در عوض ،اتحاد زیر را درنظر می گیریم(برای مثال t)

                    (6.58)

درستی این اتحاد را می توان با  ضرب کردن  دو طرف آن در1-t  ،به سادگی تحقیق کرد . این سری نامتناهی ،با در نظر گرفتن روشهای بخش( ۵-۲)،به ازای   همگراست.

برنشاندن جملات مثبت   در سری حقیقی مقدار قدر مطلق   اعدادمختلط،معیارهای همگرایی فصل ۵ را به شرطهای صحیح همگرایی برای سری های مختلط تبدیل می کند .

اینک برای نقطه ی z   در داخل  C  داریم  ،و معادله ی( ۶-۵۷) ،با استفاده از معادله ی( ۶- ۵۸ )به صورت زیر در می آید

             (6.59)

با توجه به آنکه معادله ی( ۶-۵۸ )به ازای  به طور یکنواخت  همگراست ،میتوانیم ترتیب انتگرال گیری و مجموع یابی را عوض کنیم ،در این صورت خواهیم داشت:

                  (6.60)

با در نظر گرفتن معادله ی( ۶-۵۱) می رسیم به

                (6.61)

این همان بسط تایلور  مطلوب است . توجه کنید که این بسط با فرض تحلیلی بودن   به ازای          برقرار است . این بسط درست مانند سری توانی متغیر های حقیقی  بخش( ۷-۵) به ازای یک0z  معلوم ،یکتا است .

با استفاده از بسط تایلور      میتوان قضیه ی دو جمله ای را استخراج کرد( مسئله ۶-۵-۲ ).

اصل انعکاس شوارتز

با استفاده از بسط دو جمله ای   به ازای عددهای صحیح  n  به سادگی  می توان دید که همیوغ مختلط این تابع ،معادل است با همین تابع  از همیوغ مختلط،برای    0x  حقیقی ، یعنی

               (6.62)

با این استدلال به اصل انعکاس شوارتز می رسیم :

اگر تابع   : (۱) در ناحیه ای شامل محورحقیقی تحلیلی ،و (۲) به ازای مقدار حقیقی z   ،حقیقی باشد ،آنگاه داریم                                    (  63 . 6 )

این می تواند به صورت زیر اثبات شود . (شکل ۱۴-۶)

شکل ۶-۱۴: انعکاس شوارتز

اگر با بهره گیری از معادله ی (۶-۶۰ )تابع    را حول نقطه ی (غیر تکین )x0     روی محور حقیقی بسط دهیم ،خواهیم داشت

                   (6.64)

چون    در      تحلیلی است ،این بسط تایلور وجود دارد.      به ازای مقدار حقیقی    z،حقیقی است ،از این رو  باید به ازای همه ی مقادیر   n  حقیقی باشد . در نتیجه ،با استفاده از معادله ی ( ۶-۶۲ )روشن است که (اصل انعکاس شوارتز )معادله ی( ۶-۲۳) برقراراست .مسئله ی

(۶-۵-۶) صورت دیگری از این اصل است .اصل انعکاس شوارتز برای همه ی توابع مقدماتی به کار برده می شود و این توابع در مثال (۶-۲-۱)بخصوص به کار رفته اند .

ادامه ی تحلیلی

طبیعی است که فکر کنیم مقدار از تابع تحلیلیبه عنوان یک نهاد مثبت که معمولاًدر ناحیه ی صفحه ی مختلط محدود می شود ،تعیین کرد.برای مثال سری تیلور (شکل ۶-۱۵)

پس داخل دایره ی همگرایی که شعاع آن فاصله ی   از مرکز تا نزدیکترین تکینه ی  در داده شده ،تحلیلی است .اگر نقطه ای داخلانتخاب کنیم به طوری که دورتر از  تا تکینه ی باشد و بسط تیلوررا برای آن بدست آوریم ( در شکل ۶-۱۵ )،آنگاه دایره ی همگرایی  معمولاًبیشتر از دایره ی اول  گسترش خواهد یافت .در ناحیه ی همپوشانی  دو دایره ی   و   تابع به صورت  یکتا و منحصر به فرد معین می شود .در ناحیه ای از دایره ی    که بیشتر از   گسترش یافته ، منحصر به فرد با سری تیلور برای مرکز  معین می شود و در آنجا تحلیلی است،اگر چه سری تیلور برای مرکز   طولانی تر از همگرایی آنجا نیست .بعد از Weierstrass این فرآیند ادامه ی تحلیلی نامیده شد که این تعین می کند که تابع تحلیلی در جمله های اصلی خودش معین (در،.e.g )وهمه ی جمله های اصلی تابع ادامه می یابند .

شکل ۶-۱۵: ادامه تحلیلی

یک مثال خاص تابع meromorphic است .

                   (6.65)

که یک قطب ساده در   دارد و در جاهای دیگر تحلیلی است .بسط سری هندسی

                       (6.66)

برای همگراست(.i.e ،داخل دایره ی  در شکل ۶-۱۵).

راحول  بسط می دهیم به طوری که

           (6.67)

که به ازای  همگراست[11] . دایره ی همگرایی  2C  است در شکل(۶-۱۵). اینک     از طریق بسط در (معادله ی ۶-۶۷) تعریف شده است ؛ 2S   با 1S  همپوشی دارد و در صفحه ی مختلط گسترش (ادامه )یافته است . این گسترش یک ادامه ی تحلیلی است ،و هر گاه با نقاط تکین منزوی  سرو کار داشته باشیم ،می توانیم تابع را به هر صورتی ادامه دهیم .معادلات( ۶-۶۵)-(۶-۶۷)سه نمایش  متفاوت برای  یک تابع  به شمار  میآیند . هر یک از این نمایشها ،حوزه ی همگرایی خاص  خود را دارد . معادله ی (۶-۶۶ )یک سری مکلون  است . معادله ی (۶-۶۷ )بسط تایلور حولz=i . است .

ادامه ی تحلیلی می تواند صورت های  مختلفی به خود بگیرد و بسط سری که در اینجا در نظر گرفتیم ،لزوما مناسبترین  روش  نیست . به عنوان یک روش دیگر ،در بخش ( ۱-۱۰)،تابع فاکتوریل را حول نقطه های تکین منزویz=-n,n=1,2,3,….. بسط می دهیم .

شکل ۶-۱۶:

سری لورن

بار ها اتفاق می افتد که به توابعی بر می خوریم که در یک ناحیه ی طوقه ای ،مثلا به شعاع داخلی r    و شعاع خارجیR ،مطابق  شکل( ۶-۱۶)تحلیلی اند .با ترسیم یک خط برش برای تبدیل ناحیه ی مورد نظر به یک ناحیه ی همبند ساده ،از فرمول انتگرال کوشی بهره میگیریم؛برای دو دایره ی 1 C  و  2   C به مرکز  z=z0 و به ترتیب ،با شعاعهای2 r   و 1 r ،به طوری که   داریم[12]

             (6.68)

توجه داشته باشید که یک منها در معادله ی( ۶-۶۸ )وارد شده است تا پر بند 2   C (مانند1 C  ) در جهت مثبت (پاد ساعتگرد ) پیموده شود . اینک به کمک معادله ی (۶-۶۸ )درست مانند معادله ی( ۶-۵۷) در اثبات سری تایلور ،عمل می کنیم .هر یک از مخرجها را به صورت  می نویسیم و به کمک قضیه ی دو جمله ای حاصل  از سری تایلور معادله ی( ۶-۶۱ )بسط میدهیم .

با توجه به اینکه  برای 1 C، و برای 2   C ،  داریم

         

                        (6.69)

علامت منها در معادله ی( ۶- ۶۸ )،در بسط دو جمله ای ادغام شده است .

اولین سری را  1S   و سری دوم را   2S  می نامیم .

                         (6.70)

این یک بسط تایلور معمولی است و به ازای  یعنی همه ی مقادیر z    در داخل دایره ی بزرگتر  1 C   همگراست . سری دوم در معادله ی(۶-۶۸)،عبارت است از

                  (6.71)

که به ازای  یعنی همه ی مقادیر z  بیرون از دایره ی کوچکتر 2   C همگراست .به یاد داشته باشیدکه2   C   در جهت پادساعتگرد پیموده می شود . با ادغام این دو سری می توان سری زیر را به دست آورد[13] (سری لورن)

                      (6.72)

که در آن

                               (6.73)

در معادله  ی( ۶-۷۵ )دیگر همگرایی بسط دو جمله ای  مشکلی ایجاد نمی کند ؛از این رو C می تواند هر بندی در داخل ناحیه ی طوقه ای  باشد  ،که را یک بار در سوی  پادساعتگرد  دور بزند.انتگرالها از پر بندی مستقل هستند و معادله ی(۶-۷۲) سری لوران  یا بسط لوران  است.

بهره گیری از خط برش شکل (۶-۱۶ )برای تبدیل ناحیه ی  طوقه ای به یک ناحیه ی همبند ساده مناسب  است . با توجه به آنکه تابع ما در این ناحیه  ی طوقه ای ،تحلیلی( و در نتیجه تک مقدار) است ،خط برش نقش اساسی ندارد ،و عملا در نتیجه ی نهایی ،معادله ی (۶-۷۲ )ظاهر میشود .اگر

باشد،برای  انتگرالدهدر z=z0 تکینه است .انتگرالده قطبی از مرتبه ی1+n در  z=z0 دارد.اگرصفر مرتبه اولی در z=z0 دارد،پسقطبی از مرتبه یn دارد،....ارائه ی قطبها برای اعتبار و درستی فرمول لوران ضروری است.

ضرایب سری لوران را حتما نباید به کمک محاسبه ی انتگرالهای پر بندی (که چه بسا خیلی هم پیچیده باشند ) به دست آورد .از روشهای دیگری نظیر بستهای معمولی  سری برای محاسبه ی این ضرایب می توان بهره برد .

در فصل ۷،مثالهای زیادی  از سری لوران را خواهیم دید. در اینجا برای  نشان دادن کاربرد معادله ی( ۶-۷۲)،یک مثال ساده می آوریم .

مثال ۶-۵-۱     بسط لوران بوسیله ی انتگرالها

فرض کنید   .اگر راانتخاب کنیم،  ،آنگاه R=1و با توجه  به آنکه  در    واگراست.و با استفده از معادله های( ۶-۷۳)و(۶-۷۲)داریم :

            

                            (6.74)

در اینجا نیز،با تعویض ترتیب مجموع یابی و انتگرال گیری (سریهای همگرای یکنواخت )، داریم

                       (6.75)

با بهره گیری از شکل قطبی مانند معدله ی قبل( ۶-۳۵) و(از مثال ۶-۳-۱) داریم

                                                             (6.76)

به عبارت دیگر

                    (6.77)

بسط لوران برای   (معادله ی ۶-۷۲)به صورت زیر در می آید

            (6.78)

البته   ، می توانستیم  بسط لوران این تابع ساده را مستقیما از طریق بسط دو جمله ای یا کسرهای جزءبه جزء و بسط سری هندسی همانطور که در ادامه آمده است  به دست آوریم .کسرهای جزء به جزء را کسترش می دهیم

که در آن را در   تعیین می کنیم،

و همچنین   در       تعیین می شود ،

بسط دادن  در سری هندسی ، سری لوران (معادله ی ۶-۷۸)را نتیجه می دهد .

سری لوران با سری تیلور به دلیل ویژگی واضح وبدیهی توانهای منفی  تفاوت دارد.

به این دلیل سری لوران همواره درکمتر از   وشاید دورترین فاصله از r  واگرا خواهد بود.( شکل۶-۱۶).

مثال ۶-۵-۲    بسط لوران با سری

 را در سری لوران  حول مبدأ بسط می دهیم .

این تابع در صفحه ی مختلط تحلیلی است بجز در  و  .

بعلاوه ،  ،به طوری که    .ضرب کردن سری توانی

جمله ی ثابت  را از حاصلضرب جملات   به صورت زیر بدست می دهد:

ضریب   از حاصلضرب جملات     و   می آید

از قسمت آزمون یا نبود تکینه ها در صفحه ی مختلط متناهی برای  ،سری لوران برای  همگرا می شود .

تاریخ زندگی Laurent,Pierre-Alphonse. لوران ،ریاضیدان فرانسوی ،در سال 1813 متولد شد و در سال 1854در گذشت .او در تحلیل مختلط شرکت داشت ،وقضیه ی مشهور او در سال 1843 منتشر شد.

خلاصه

بسط تیلوراز تابعی تحلیلی در مورد نقطه ی منظم از فرمول انتگرال کوشی پیروی می کند . شعاع همگرایی سری تیلور در اطراف نقطه ی منظم با فاصله اش از نزدیکترین تکینه داده می شود .تابع تحلیلی را می توان در سری توانی با توانهای مثبت و منفی برای نقطه ی دلخواه ،که سری لوران نامیده می شود ،بسط داد،به طوریکه تابع تحلیلی در ناحیه ی حلقه ای (چنپره ای) اطراف نقطه ی تکینه همگرا شود  و سری تیلور آن اطراف نقطه منظم باشد . اگر بی نهایت توان منفی در سری لوران آن باشد،تابع یک تکینه اصلی دارد .اگر سری لوران به توانهای محدود منفی بشکنیم آن قطبی از مرتبه در بسط نقطه دارد . ادامه ی تحلیلی در  بعضی همسایگی نقطه منظم  تا دامنه ی طبیعی آن است ،به این معنی که سری تیلور یا سری لوران متوالی ،نمایش انتگرالی ،یا معادله ی تابعی است که مفهوم منحصر به فرد قضیه ی تابعهایی  تحلیلی که با توانهایشان مشخص می شوند .

۶-۶  نگاشت

در بخشهای قبل توابع تحلیلی را تعریف و با برخی از جنبه های عمده ی آنها  آشنا  شدیم . در اینجا ،به معرفی پاره ای از جنبه های هندسی تر توابع  متغیر مختلط می پردازیم ،که در تجسم بخشیدن به عملکردهای انتگرالی فصل ۷سودمند خواهند بود و به جای خود در حل معادله ی لاپلاس در دستگاههای دو بعدی بسیار با ازرش اند .

در هندسه ی تحلیلی معمولی می توانیم بگو ییم   و  سپس منحنی تغییراتy   را بر حسبx      ترسیم کنیم . مسئله در اینجا پیچیده تر است ،زیرا z   خود تابع دو متغیر x وy است .نمادگذاری  زیر را به کار می بریم

                    (6.79)

در این صورت نظیر به هر نقطه در صفحه ی z (با مقادیر خاصx  وy  ) می توان مقادیر خاصی برای                 u(x,y)وv(x,y) یافت ،که یک نقطه در صفحه یω   را بدست می دهد .با توجه به آنکه نقاط واقع در صفحه ی  z     به نقاطی در صفحه یω  تبدیل شده یا نگاشته می شوند ،خطها یا سطوح در صفحه ی  zروی خطها و سطوح در صفحه یω  نگاشته خواهد شد . اکنون هدف ما آن است که ببینیم برای تعدادی از توابع ساده ،خطها و سطوح چگونه از صفحه ی   z به  صفحه ی   ω  نگاشته می شوند .

شکل ۶-۱۷:انتقال

انتقال

ω=z+z0                            (6.80)

تابعω  برابر است با متغیرz   به اضافه ی یک ثابت ،  0z0  = x0 + iy   .با استفاده از معادله های

 (۶- ۲)و(۶-۸٠)، داریم

u=x+x0                     v=y+y0                (6.81)                        

که مطابق شکل( ۶-۱۷)یک انتقال ساده ی محورهای مختصات را نشان می دهد.

شکل ۶-۱۸:چرخش

چرخش

                     (6.82)

در اینجا بهتر است نمایش قطبی را به کار بریم ،با استفاده از

                          (6.83)

داریم

                (6.84)

یا

                           (6.85)

دو رویداد پیش آمده است .اول آنکه ،مدولr    تعدیل یافته ،یعنی با ضریب 0r     ،منبسط یا منقبض شده است . دوم آنکه ،شناسه (آرگومان)    به اندازه ی ثابت جمعی    افزایش یافته است شکل(۶

-۱۸) این عمل چرخش متغیر مختلط به اندازه ی زاویه ی     را نشان می دهد . در حالت خاص  ،یک چرخش خالص به اندازه ی رادیان داریم.

شکل ۶-۱۹:انعکاس

انعکاس

                               (6.86)

در اینجا نیز با استفاده از صورت قطبی داریم

                  (6.87)

عبارت نشان می دهد که

                                             (6.88)

بخش شعاعی معادله ی (۶-۸۷ )انعکاس را به روشنی نشان می دهد.ناحیه ی درونی دایره واحد به ناحیه ی برونی نگاشته می شود و بر عکس شکل( ۶-۱۹). بعلاوه ،بخش زاویه ای معادله ی(۶-۸۷ ) نشان می دهد که علامت زاویه ی قطبی برعکس شده است .معادله ی(۶-۸۶ )همچنین انعکاس محورy  را نیز نمایش می دهد (درست مانند معادله ی همیوغ مختلط).

برای آنکه ببینیم خطهای صفحه یz  چگونه به  صفحه یω  تبدیل می شوند ،به صورت دکارتی آن بر می گردیم :

                      (6.89)

با ضرب کردن صورت و مخرج کسر سمت راست در  ،این کسر را گویا می کنیم و اجزای حقیقی و موهومی را با هم برابر قرار می دهیم ،می رسیم به   

       

                           (6.90)

دایره ای به مرکز مبدا مختصات در صفحه یz  عبارت است از

                    (6.91)

و به واسطه ی معادله ی ۶-۹٠به معادله ی زیر تبدیل می شود

                         (6.92)

با ساده کردن معادله ی ۶-۹۲،بدست می آوریم

                       (6.93)

این معادله ،دایره ای به مرکز مبدا مختصات در صفحه ی ω   را توصیف می کند .

خط افقی    به منحنی زیر تبدیل می شود

                            (6.94)

یا                                                    (6.95)

که معادله ی دایره ای به شعاع  و به مرکز در صفحه ی ω  است( شکل ۶-۲٠).با چرخاندن محورهای x   وy  ،سه حالت ممکن دیگر ،  و  ،را می توانیم اختیار کنیم . به طور کلی ،هر خط مستقیم یا دایره ی واقع در صفحه ی z   به یک خط مستقیم  یا دایره در صفحه ی ω تبدیل خواهد شد(با مسئله ی ۶-۶-۱مقایسه کنید ).

شکل ۶-۲۰:انعکاس خط↔ دایره

نقطه های شاخه و توابع چند مقدار

در هر سه تبدیلی که بررسی کردیم ،یک تناظر یک به یک بین نقاط صفحه یzو نقاط صفحه یω     برقرار است . اینک برای نمایش تبدیلهای گوناگونی که انجام می شود و مشکلاتی  که ممکن است پیش آید ،نخست با یک تناظر دو به یک و سپس با یک تناظر چند به یک آشنا می شویم . سرانجام وارون این تبدیلها را در نظر خواهیم گرفت .

نخست تبدیل زیر را در نظر بگیرید

                             (6.96)

که منجر می شود

                              (6.97)

به وضوح می بینیم که این تبدیل  غیر خطی است ،زیرا  مدول مجذور شده است ،ولی جنبه ی با اهمیت معادله ی( ۶-۹۶ )این است که زاویه ی فاز  یا شناسه دو برابر شده است . یعنی،

·           نیم صفحه ی بالاییω     →         اولین ربع صفحه ی z

·             تمام صفحه ی ω    →          نیم صفحه ی بالاییz

نیم صفحه ی پایینیz  روی تمام صفحه یω  که قبلا پوشانده شده است ،نگاشته می شود ،و به این ترتیب  برای بار دوم صفحه یω را می پوشاند. این همان تناظر دو به یک است ،دو نقطه ی متمایز در صفحه یz  ،یعنی      و   ،هر دو نظیر یک نقطه ی  هستند .

در نمایش دکارتی داریم

                            (6.98)

که نتیجه می دهد

                                    (6.99)

در نتیجه خطهای  ،   در صفحه یω  با    و ،یعنی هذلولیهای راستگوش (و متعامد)در صفحه یz  ،متناظرند شکل( ۶-۲۱)متناظر با هر نقطه روی هذلولی   در نیم صفحه ی سمت راست  یک نقطه روی خط      وجود دارد و بر عکس . گر چه ،همانگونه که قبلا توضیح داده شد ،هر نقطه روی خط       با نقطه ای روی هذلولی  در نیم صفحه ی چپ         نیز متناظراست.

شکل ۶-۲۱:نگاشت _مختصات هذلولی

 در بخش( ۶-۷)خواهیم دید در صورتی که این تبدیل تحلیلی باشد ،هر گاه خطها در صفحه یω     متعامد باشند ،خطهای متناظر در صفحه یz      نیز متعامد خواهند بود .              و         عمود بر هم اند از این رو هذلولیهای متناظر در صفحه یz    متعامدند.عملا  یک دستگاه متعامد جدید از خطهای هذلولی ساخته ایم . این دستگاه در مسئله ی( ۲-۳-۳ )بررسی شد . باید گفت که اگر خطهای  هذلولی ،خطوط نیروی الکتریکی یا مغناطیسی باشند ،یک عدسی چهار قطبی داریم که در کانونی کردن باریکه های ذرات با انرﮊی بالا به کار می آید .

وارون تبدیل چهارم معادله ی (۶-۹۶)عبارت است از

                    (6.100)

از رابطه ی

                         (6.101)

و

                                 (6.102)

نتیجه می گیریم که متناظر با هر نقطه در صفحه ی   z   (به استثنای نقطه ی z=0  )دو نقطه در صفحه ی   ω داریم (با شناسه های    و ).یا به بیان دیگر ،θ و،متناظرند با  و       ، یعنی دو نقطه ی متمایز درصفحه یω    .این تناظر به متغیر مختلط معادله ی ساده ی متغیر حقیقی  شبیه است ،که در آن هر مقدارx متناظر با دو مقدار به اضافه و منها ،برای  y   وجود دارد.

با جایگذاری  برای    در معادله ی( ۶-۱٠٠)می فهمیم که تابع رفتاری شبیه اطراف  نقطه ای در بی نهایت را نشان می دهد.

شکل ۶-۲۲:خط برش

نکته ی مهم در اینجا آن است که اگر قرارداد کنیم  θ محدود به گستره ای نظیر                 باشد ،می توانیم تابع ω در معادله ی( ۶-۱٠٠)را از یک تابع دو مقداری به یک تابع تک مقداری تبدیل کنیم .برای این کار باید قرارداد کنیم که هرگز خط0= θ در صفحه یz را قطع نکنیم شکل( ۶-۲۲). چنین خط جدا کننده ای را خط برش می نامند.

خط برشی که دو شاخه را به هم متصل میکند نقطه های تکینی در صفر و بینهایت در جایی که تابع به طور واضح تحلیلی نیست ،دارد .هر خط دیگری از0=z تا بینهایت امتداد داشته باشد ،منظور ما را برآورده می کند . هدف از خط برش آن است که شناسه یz    را محدود می کند .نقاطz  و در صفحه ی zبر هم منطبق اند ،اما نقاط متفاوت  و  در صفحه یω  را به دست می دهند .از این رو ،تابع   در غیاب خط برش مبهم است .متناوباً،با توجه به اینکه تابع  دو مقداری است ،می توانیم  دو لایه از صفحه ی مختلطz  را در طول خط برش به یکدیگر نزدیک کنیم به طوریکه   بیشتر از π2  در طول خط برش باشد و در روی لایه ی دوم از مقدار π4 کم می شود برای شروع لایه ی اول .این  رسم سطح ریمان تابع    نامیده می شود . با نقطه های شاخه و خطهای برش بارها در فصل۷  مواجه می شویم .

تبدیل

                                       (6.103)

منجر می شود به

                           (6.104)

یا

                           (6.105)

اگر  در گستره ی   (یا   )قرار گیرد ،آنگاه    هم در همین گستره واقع خواهد شد . ولی این گستره ی به معنای تمام صفحه یω  است . به عبارت دیگر ،نوار افقی به عرضπ2 در صفحه یz    روی تمامی صفحه ی  ω    نگاشته می شود .بعلاوه ،همه ی نقطه های   کهn  هر عدد صحیحی است (به اعتبار معادله ی ۶-۱٠۴)روی یک نقطه در صفحه یω  نگاشته می شوند . یک  تناظر چند (بینهایت) به یک داریم .

سر انجام به عنوان وارون تبدیل پنجم (معادله ی ۶-۱٠۳) داریم

                          (6.106)

با بسط این تابع بدست می آوریم

               (6.107)

به ازای هر نقطه معلوم    در صفحه یz  ،شناسه ی θ   می تواند مقادیر متفاوتی داشته باشد که اختلاف آنها با یکدیگر مضرب صحیحی از π2  است. یعنی

                         (6.108)

و شبیه تبدیل نمایی ،یک تناظر چند (بینهایت) به یک داریم.

معادله ی( ۶-۱٠۶)نمایش فیزیکی جالبی دارد .اگر در صفحه یz  دایره ی واحد ،  r=1    را دور بزنیم و معادله ی (۶-۱٠۷)را به کار ببریم داریم

ولی و  به طور یکنواختی افزایش می یابد،پس  با افزایش  زیاد می شود و از   π2    می گذرد .

خط برش نقطه ی شاخه در مبدأ رابه بی نهایت متصل می کند .وقتیکه  افزایش می یابد و از  π2  می گذرد ،لایه ی جدیدی از صفحه یz  مختلط را در طول خط برش متصل می کنیم .

همین طور که دایره ی واحد را در صفحه ی z بارها و بارها دور می زنیم، مشابه حرکت رو به پیش یک پیچ به هنگام پیچاندن و یا مشابه بالا رفتن شخصی است که از پلکانی مارپیچ بالا می رود شکل۶-۲۳که سطح ریمان     است .

در اینجا نیز مانند مثال پیش ،با محدود کردن    به گستره ای نظیر         توسط خط برش   0  =   (محور حقیقی مثبت )تناظر را یکتا[ (ومعادله ی ۶-۱٠۶)را غیر مبهم]می سازیم . این عمل معادل آن است که فقط و فقط یک دور کامل از پلکان مارپیچی رادر نظر بگیریم . به همین دلیل ماهیت چند مقداری بودن ln z      است که انتگرال پربندی زیر حول مبدا مختصات صفر نمی شود

این خاصیت در مسئله ی( ۶-۴-۱)مطرح می شود و شالوده ی کل حساب مانده ها به شمار می آید (فصل ۷).

شکل ۶-۲۳:سطح ریمانی برای  ln z ، یک تابع چند مقدار

خلاصه

مفهوم نگاشت دامنه ی وسیعی دارد و در ریاضیات  بسیار مفید است . نگاشت از صفحه ی مختلطz   به صفحه ی مختلطω   تعمیم ساده ی یک تابع است . هر تابع ،نگا شتی است از x  (در یک مجموعه)به y در یک مجموعه ی دیگر. در بخش( ۱-۱۴) با صورت پیچیده تری از نگاشت سرو کار داریم در آنجا تابع دلتای دیراک  تابع را بر مقدارش در نقطه یa  می نگارد .در فصل ۱۵با استفاده از تبدیلهای انتگرالی ،تابع     در فضایx  را بر روی تابع دیگر  (وابسته به) تابع    در فضای  t  می نگاریم.

۶-۷            نگاشت همدیس

در بخش (۶-۶ )هذلولی ها روی خطهای راست و خطهای راست روی دایره ها نگاشته شدند.ولی در تمام این تبدیلها یک جنبه ثابت باقی ماند . این ثابت بودن ناشی از این واقعیت بود که همه ی تبدیلهای بخش( ۶-۶)تحلیلی بودند.

شکل ۶-۲۵:نگاشت همدیس _تغیر نکردن زاویه ها

مادام که تابع      تحلیلی باشد ،داریم

                      (6.109)

بادر نظر گرفتن صورت قطبی این معادله ،می توانیم مدولها را با هم و شناسه ها را با یکدیگر برابر قرار دهیم . برای شناسه ها (با فرض      )داریم

                            (6.110)

که در آن  ،شناسه ی مشتق ،که چه بسا تابع     باشد ،به ازای یکz    معین ثابت و مستقل از جهتی است که در امتداد آن به نقطه یz  نزدیک شده ایم . برای آنکه اهمیت این رابطه روشن شود ،دو منحنی یکی    در صفحه ی  z   و دیگری    متناظر با آن در صفحه ی ω  رادر نظر بگیرید شکل۶-۲۵نمو  که با محور حقیقی x  زاویه یθ    می سازد و نمو     متناظر با آن که با محور حقیقیu   زاویه ی  می سازد ،در شکل نشان داده شده است . از معادله ی (۶-۱۱٠)داریم

                       (6.111)

یا ،مادام کهω  تبدیلی تحلیلی باشد و مشتق آن هم صفر نباشد . هر خط در صفحه یz   در صفحه ی ω به اندازه ی زاویه ی     خواهد چرخید.

این نتیجه گیری برای هر خطی که از    بگذرد صادق است[14] . در نتیجه برای دو خط نیز برقرار است . زاویه ی بین این دو خط عبارت است از

            (6.112)              

این عبارت نشان می دهد که زاویه ی بین دو خط تحت تبدیل تحلیلی بدون تغییر باقی می ماند . چنین تبدیلهایی را که در آنها زاویه تغییر نمی کند ،همدیس می نامند . زاویه ی چرخش معمولا تابعz    است .علاوه براین ،  معمولا تابعی از z  خواهد بود .

خلاصه

تبدیلها ی همدیس از زاویه ی تاریخی برای دانشمندان و مهندسان در حل معادله ی لاپلاس در مسائل الکتروستاتیک ،دینامیک شاره ها ،شارش گرما و مانند آنها اهمیت فراوانی داشته است . ولی رهیا فت تبدیلهای همدیس با همه ی ظرافتی که دارد ،به مسائلی محدود می شود که قابل تحول به دو بعدند.این روش ،در صورتی که تقارن بالایی وجود داشته باشد، اغلب بسیار زیباست ولی اگر تقارن از بین برود یا وجود نداشته باشد ،غالبا کارآیی چندانی ندارد . به جهت همین محدودیتها و نیز به دلیل آنکه کامپیوترهای بسیار سریع راه حلهای دیگری (روشهای تکراری برای حل معادله ی دیفرانسیل جزئی )ارائه می کنند ،از آوردن شرح جزئیات و کاربردهای نگاشت همدیس چشم می پوشیم.

---

[1] این دقیق است زیرا کامپیوتر حساب مختلط را انجام می دهد.

[2] همیوغ مختلط را گاهی با نیز نشان می دهند

[3]  به بیان دقیق ،فصل ۵  به متغیر های حقیقی محدود می شود . ولی ،می توانیم   را به ازای   مختلط به صورت  تعریف کنیم .تعمیمهای بسط سری توانی برای تابعهای مختلط در بخش ۵-۶ مطرح می شود (بسط لوران ).

[4] انتخاب استانداردی برای فاز وجود ندارد زیرا فاز مناسب هر مسئله به همان مسئله بستگی دارد .

[5] گاهی هم واژه ی تمامریخت یا منظم به کار برده اند .

[6]  ناحیه یا حوزه ی همبند ساده عبارت است از ناحیه ای که در آن هر پر بند بسته فقط نقاط واقع در داخل آن ناحیه را دور می زند.اگر ناحیه ای همبند ساده نباشد ،به آن ناحیه ی همبند چند گانه می گویند ،صفحه ی   که دایره ی به شعاع واحد از درون آن حذف شده باشد ،نمونه ای از ناحیه ی همبند چند گانه به شمار می آید.

[7]  یار آوری می کنیم که در بخش ۱۲-۱ تابعی مانند،به اجبار شناخته می شود که آن را محافظه کار (قدیمی)می نا میم .

[8]  در بخش ۱۲- ۱ در اثبات قضیه ی استوکس ،    و    هر دو می توانند تابع دلخواهی (با مشتقهای پاره ای پیوسته )باشند .

[9]    این عبارت نقطه ی شروع تعریف مشتقهای از مرتبه ی کسری است . نگاه کنید کتاب :

Erdelyi A.(Ed.) (1954).et  al, Tables  of Integral Transforms,Vol  2,New York McGraw-Hill.

برای موارد استفاده ی جدید در تحلیل ریاضی به مقاله ی زیرو منابعی که در آن معرفی شده ،مراجعه کنید

Osler, T.J.(1972).An integral analogue of Taylorُ s series and its use in computing Fourier transforms. Math. Comput. 26,449.

[10] در اینجا می توانیم قضیه ی مقدار میانگین در حساب دیفرانسیل و انتگرال را نقل کنیم

[11]   یکی از قویترین و زیباترین نتایج نظریه ی توابع متغیر مختلط به این قرار است که اگر دو تابع تحلیلی در ناحیه ای ،مانند ناحیه ی همپوشی  و   ،یا روی پاره خطی با هم برابر باشند ،تابع واحدی را تشکیل می دهند ،به این معنا که تا آنجا که خوش تعریف بمانند ،همه جا با هم برابرند .در موردی که ذکر شد سازگاری دو بسط(معادله های ۶۶-۶و۶-۶۷) در ناحیه ی مشترک بین   و  ،هم ارزی دو تابعی را که توسط این دو بسط نمایش داده می شوند ،اثبات می کند .در این صورت معادله ی ۶-۶۷ ادامه ی تحلیلی یا بسط تابع  به ناحیه ای را نشان می دهد که معادله  ی ۶-۶۶ آن را در بر نمی گیرد .همچنین می توانیم بگوییم که  خود ادامه ی تحلیلی هر یک از دو سری  ای  است که با (معادله های ۶۶-۶و۶-۶۷) بیان می شوند .

[12] می توانیم هر قدر که بخواهیم   را به   ،و را به نزدیک هختیار کرده و به این ترتیب مساحت محاط بین  و را بیشینه کنیم.

[13]   در،را با تعویض،و آنگاه جمع کنید

[14] اگر در  باشد ،شناسه یا فاز آن تعریف نشده است و تبدیل(تحلیلی) در آن زوایا ضرورتاً تغییر نخواهد کرد.

پیمانکاران مسکن ویژه موظف به ذخیره مصالح ساختمانی شدند

پیمانکاران مسکن ویژه موظف به ذخیره مصالح ساختمانی شدند

با تصمیم تازه‌ای که مسوولان مسکن ویژه برای تثبیت قیمت ساخت و تحویل واحدها اتخاذ کرده‌اند، پیمانکاران این پروژه موظف شدند همه مصالح مورد نیاز تا مرحله تکمیل واحدها را به صورت یکجا خریداری کنند تا پروژه از هر نوع تورم احتمالی در امان بماند.

در شرایطی که دولت قیمت مسکن ویژه تهرانسر را پیش از این حداکثر 250 میلیون تومان، به غیر از هزینه صدور پروانه و انشعابات آب، برق، گاز و...، اعلام کرده بود، مدیرکل اداره راه و شهرسازی تهران تاکید کرد: قیمت ساخت هرمترمربع مسکن ویژه حدودا مترمربعی 540 هزار تومان است و این رقم به هیچ‌وجه در سال 92، به بهانه‌هایی همچون افزایش هزینه‌های ساخت در طول دوره ساخت این واحدها تغییر نمی‌کند.
فریبرز واحدی در این زمینه توضیح داد: به همه پیمانکارانی که در ساخت واحدهای مسکن ویژه فعالند تکلیف کرده‌ایم که اگر نگران افزایش قیمت مصالح یا سایر تجهیزات ساخت هستند، هر مقدار مصالح و تجهیزات که احساس می‌کنند برای پروژه نیاز است را تهیه کنند و در سوله‌هایی که با هزینه دولت احداث می‌شود انبار کنند تا در آینده درگیر مسائلی مانند افزایش ناگهانی قیمت یا کمیاب شدن مصالح نشوند. وی ادامه داد: هزینه تهیه مصالح و تجهیزات ساخت به هر مقدار که پیمانکار احساس نیاز کند در همان زمان به صورت نقد به وی پرداخت می‌شود و لازم نیست که پیمانکار از سرمایه خود برای این منظور استفاده کند.

پیشینه همدان

پیشینه همدان

همدان شهری است واقع در غرب ایران. این شهر مرکز استان همدان ایران است.

تاریخ همدان از باستان تا کنون

نام‌های همدان در گذر تاریخ (ترتیب خاصی ندارد): اکباتان، احمتا، هنگ متان، آکسایا، اهدانه، هکمتان، هگمتانه،آنادانا، سارو، ایپیفانیا، زینستان، امدانه، همدانا، نازمه و ...

هگمتانه: پایتخت هفت دودمان

مادها: قصری مشهور به هفت‌حصار در آن ساختند همچون قصر عجایب هفتگانه‌ی بابل. پادشاهان آن دیاکو، فرورتیش، هووخشتره و اژی‌دهاک و این اوج شکوه هکمتانه بود که به پرجمعیت‌ترین و پررونق‌ترین شهر دنیای زمان خود تبدیل شده بود

هخامنشیان: پایتخت تابستانی، ضرابخانهٔ هخامنشیان، صدور نخستین فرمان حقوق بشر به دست کوروش کبیر و ملجا استر و مُردِخای تا در نهایت آمدن نام همدان به نام احمتا در تورات عهد عتیق...

سلوکیان: اقامتگاه حکومتی جانشینان اسکندرمقدونی که حدود یک سده بر قسمتی از ایران تجزیه شده حکومت داشتند.

اشکانیان: پایتخت تابستانی

ساسانیان: پایتخت تابستانی

سلجوقیان: در سده ششم هجری سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به این شهر منتقل کردند و مدت پنجاه سال این شهر پایتخت سلجوقیان بود

زندیان: علی مرادخان -خواهرزاده کریم خان- والی همدان شد که پس از مرگ کریمخان ادعای استقلال طلبی داشت و همدان را مرکز و پایتخت خود قرار داد. به نام خود سکه ضرب نمود. و شش سالی در برابر شاه قاجار مقاومت کرد.

اکباتان و هفت ویرانی بزرگ

• بُختُ‌النَصر: پادشاه بابل و سازنده باغ‌های معلق بابل، که تنگ چشمی وی را سبب حمله و ویرانی هفت حصار هکمتانه نامیده‌اند. گویند او بر اثر شدت خونریزی وسفاکی سالهای آخر عمر را به جنون گذراند.بعدها داریوش هخامنشی شهر را مرمت کرد.

اسکندر مقدونی: با حملهٔ کشورگشای مقدونی، آخرین بازمانده دولت پارس (داریوش سوم) از مقابل اسکندر گریخت و اسکندر به متعاقب آن به شوش و تخت جمشید دست یافت. در مراجعت در همدان پیروزی خود را جشن گرفت. کشتاری وحشیانه و بی رحمانه به‌وسیله یونانیان در همدان بوجود آمد .

مردآویج زیاری: لشکر کشی مردآویج به همدان به بهانه انتقام کشته شدن خواهر زاده‌اش بدست مردم همدان و قتل عام دو روزه‌ای که در آن شهر به راه انداخت، در تاریخ، سخت معروف است و زبانزد. وی از جمله نظامیان حکومت علویان طبرستان بود و از خاندان آل بویه. او قصد بردن شیرسنگی را نیز کرد و چون نتوانست دست‌های آن خرد کرد.

زمین‌لرزه مهیب: در زمین‌لرزه سال ۳۴۵ ه ق شهر به تلی از خاک و ویرانه بدل شد و تمثیل کنند که آجری نبود تا بر دیگری برقرار مانده باشد .

مغول‌ها: یورشهای بی رحمانه مغولان به‌دنبال ترکان از سال ۶۱۸ تا ۶۲۷ ه ق به همدان سبب بسیاری ویرانی و آشفتگی گردید. مغولان که از مقاومت ۱۰ ساله همدان به تنگ آمده بودند. پس از دستیابی به شهر آنچنان قتل و ویرانی در شهر به راه اندا ختند که تا سالها شهری به نام همدان وجود نداشت. ساکنین با تجربه این‌بار نیز راه کوهستان در سر گرفتند و از کنار الوند به تویسرکان رفتند. مغول‌ها به تویسرکان نیز حمله‌ور شدند و چنان کردند در آن شهر مصفا که چندصد سال از دایره حیات پاک بود. تا اینکه افراد متواری و سرگردان در کوهها و روستاها ازنو به شهر آشوب زده برگشتند و شهری دیگر ساخته و همدان بازسازی شد. از آن دودمان، تیمور لنگ نیز کشتارها کرد تا آذوقه‌ای در شهر قحطی زده نماند.

افغان‌ها: در پی حملهٔ افغان‌ها و سقوط دولت صفوی، همدان سالها در محاصرهٔ لشکر پابرهنگان بی فرهنگ مغول قرار داشت و سرمای زمستانی و ناآشنایی با اقلیم مانع از نفوذ آنها می‌شد تا اینکه فتنه موثر افتاد و شهر سقوط کرد. افاغنه، کینه‌مندانه از سالها انتظار، به مراتب وحشیانه‌تر از آنچه بر اصفهان کردند، شهر و شهریان را نابود کردند ومتواری.

آغامحمد خان قاجار: از میان آن همه مصیبت که بر این شهر قدیمی‌تر از تاریخ رفته و شرحش رفت، همهٔ مسببین به نوعی انیرانی بودند .یونانی و مغول و ترک‌عثمانی و افغان و... - به استثنای مردآویج-و از دشمن، جز دشمنی توقعی نبوده است. اما خواجهٔ استرآبادی را که اتفاقا از همان خطهٔ مردآویج است را حکایت ستم وبیداد، تلخ‌تر آمد. اگر در کرمان بیست هزار نفر کور کرد در همدان، شهری که با سردمداری خان زند، شش سال او را پشت دروازه‌هایش نگه داشته بود، با شکست دادن مبارزان، به انتقام این ماجرا یک بار دیگر طعم تلخ قتل و غارت و آتش سوزی و دربدری در کوهستانهای زاگرس را به مردم این خطه چشانید. چندان که تا قد بلند کردن شیخ اسدآبادی چندان نامی از همدان در جریان اتفاقات وحوادث نبود. خان قجر، نوهٔ ناخلف شیخ صفی‌الدین اردبیلی، با آن جیغ‌های زنانه‌اش، فرمان سفاکی‌ها داد که بماند به یادگار.

پیشینه تاریخی بعد از اسلام

در پی ظهور اسلام پس از جنگ نهاوند (۲۳ق /۶۴۴ م)حکمران ایرانی شهر همدان با تازیان صلح کرد،ولی این صلح دوامی نیافت،جنگی درگرفت و شهر به قهر گشوده شد و بعضی ازتازیان در آنجا ساکن شدند و از جمله آنان (بنوسلمه) ریاست شهر را یافت.

از اواسط قرن سوم ریاست شهر بعهده سادات حسنی کوچیده به آنجا قرار گرفت که به‌عنوان علویان و سپس علاء الدوله‌های همدان حدود چهار قرن این مقام را بطور موروثی داشتند.

همدان را در سدة چهارم شهری بازسازی شده وصف کرده‌اند که چهار دروازه با حصارها و سه بازار و خیابان‌های وسیع داشته و مسجد جامع بر شالودة یک بنای قدیمی (آتشکده)ساخته شده بود.

در سال (۳۱۹ ق/ ۹۳۱ م) مرد آویچ زیاری شهر را تصرف کرد و بسیاری از ساکنان آنجا را هلاک نمود، پس از آن فاجعه در سال (۳۴۵ ق/ ۹۵۶ م) شهر بر اثر زلزله خسارت دید و بعد از آن تا سال (۳۵۱ ق /۹۶۲م) کشمکش‌های مذهبی جان بسیاری از مردم را گرفت.

در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم همدان پایتخت حکومت بوییان جبال بود که خاندان کاکویه آن را تصرف کردند و ترکمان غز آنجا را در سال چهار صد و بیست قمری تاراج نمودند و از نیمه سدة پنجم ترکمانان سلجوقی بر آنها چیره گشتند و در سدة ششم با تجزیه امپراتوری آنها همدان پایتخت سلاجقة عراق عجم شد و از شکوه و رونق خاصی برخوردار گردیدو آثار چندی مانند گنبد علویان از آنها باقی مانده است.

تازش مغولان به همدان طی سالهای ۶۱۸ و ۶۲۱ آنجا را همچون دیگر شهرهای آباد و بزرگ ایرانزمین یکسره دستخوش ویرانی ساخت. بیشتر مردم در دفاع قهرمانانه جان خود را باختند و بعداً شهرکی در حومة شمالی شهر بنام همدان نو، پا گرفت.

در عهد ایلخانان این شهر تا حدی اهمیت سابق را باز یافت. هلاکوخان آنجا را آمادگاه کرد و اباقاخان در همانجا مرد،در زمان وزارت خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی(۶۴۵و الی ۷۱۸ ق) این شهر از توجهات آن وزیر بهسازگر و دانشمند برخوردار شد، اما در دوره‌های تیموری و ترکان باز از تهاجمات برکنار نماند.

در عهد قراقویونلوها همدان جزو قلمرو علی شکر ترکمان شد و با استقرار حکومت صفویان این شهر یک چند، رونق گذشته به آن باز گشت ولی همواره در معرض تجاوز و تهاجم سربازان عثمانی بود و در سده‌های ۱۱ و ۱۲ ویرانی دید و ساکنان آن به هلاکت رسیدند از جمله در سال

(۱۱۳۶ق) که احمد پاشا عثمانی حکمران بغداد این شهر را به طرز وحشیانه ای تسخیر کرد که باز مردم همدان چنان دلیرانه و قهرمانانه پایداری کردند که در برابر مغولان کرده بودند و تقریباً همگی شهید شدند، جز شمار اندک از آنها زنده نماند

تا هشت سال بعد که نادر شاه افشار همدان را از تصرف عثمانی‌ها درآورد و لشکریان آنها را تا بغداد عقب راند.

در دورة زندیه همدان در دست امیران آن خاندان می‌گردید و ظهور طایفه قراگوزلوها در عرصه سپاهیگیری و سیانت در همدان از آثار همین دوره است.

آقامحمدخان قاجار در سال (۱۲۰۵ ق)همدان را تسخیر نمود و قلعه قدیمی شهر واقع بر تپه مصلی را ویران کرد،بعدها در دوران قاجاریه رونق تجارتی شهر طی عصر قاجاریه بر حسب موقعیت سیاسی و جغرافیایی آن تا حدی بازگشت،اما اهالی همواره مورد ستم و آزار خوانین قراگزلو بودند چندان که نهضت‌های مردمی علیه آنان در آنجا پدید می‌آمد.

همدان در تاریخ معاصر

مشروطه خواهی در همدان خصوصاً پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود که از نتایج آن تأسیس ادارات- انجمن شهر- شهرداری- دادستانی بود. دو سال قبل از آنکه در کرمان و پس از آن در تهران، اجتماعیون به مشروطه برسند، در همدان، به کوشش ظهیرالدله، نخستین مجلس شورای محلی تشکیل شد در دو جنگ جهانی اول و دوم پیاپی به اشتغال قوای روس- عثمانی- انگلیس و آمریکا در آمد و ستاد سپاهیان آنها گردید و قحطی را از سر گذراند .در این دوران روشنفکرانی از این شهر برخاسته‌اند که نقش آنان در مبارزه با استبداد کاملاً برجسته است. با آغاز سلطنت رضاشاه، از آنجا که وی سالها مسئول لشکر قزاق همدان بود، توجه خاصی به عمران این شهر نمود و یک طراح آلمانی بر اساس مدل شعاعی، طرح جامع شهری همدان را کشید. هم‌اکنون همدان جزو معدود شهرهای دارای نقشهٔ طراحی شدهٔ شهری ایران است که این موضوع همواره نقشی فراوان در سیال بودن ترافیک و کمی آلودگی این شهر داشته ... در جریان نهضت ملی کردن نفت، کفن پوشان همدان در کنار کفن پوشان کرمانشاه و قزوین در کاروانسرا سنگی به رگبار بسته شدند و برخوردهای زیادی در میان حامیان مصدق و چماق‌داران رخ داد.

ترازیابی (مستقیم )

ترازیابی (مستقیم )

5-1 تعاریف

ترازیابی : ترازیابی به عملیاتی گفته میشود که برای تعیین یک نقطه یا اختلاف ارتفاع بین دو نقطه یا نقاط مختلف انجام میشود .

ارتفاع : عبارت است از فاصله قائم یک نقطه نسبت به سطح مقایسه

سطح مقایسه : همان سطح دریاهای آزاد یا ژئویید است . در عملیات نقشه برداری محدود ، گاهی سطح مقایسه را سطحی غیر از سطح اقیانوس ها در نظر میگیرند و ارتفاع همه نقاط مورد نظر را نسبت به آن سطح مقایسه قراردادی میسنجند . سطح ژئویید دارای انحناست ، ولی در مواردی که ارتفاع نقاط در یک سطح کوچک اندازه گیری میشود ، سطح مقایسه را میتوان سطح افقی عمود بر خط قائم در آن محل در نظر گرفت . برای آن که در اندازه گیری ارتفاعات به ارتفاع منفی برخورد نشود ، غالباً سطح مبنای انتخابی را پایین تر از کم ارتفاع ترین نقطه منطقه مورد نظر اندازه گیری انتخاب میکنند .

سطح تراز : سطحی است که همه نقاطش بر امتداد شاغولی آن نقاط عمود است . در یک منطقه کوچک میتوان گفت در هر منطقه سطح تراز سطحی است موازی آبهای ساکن محل مثل دریاچه و مرداب . بنابراین ، در هر نقطه بیش از یک سطح تراز وجود ندارد .

خط تراز : هر خط واقع در سطح تراز را خط تراز میگویند . بنابراین ، در یک نقطه بی نهایت خط تراز وجود دارد .

سطح تراز مبنا : سطح متوسط آب دریاهای آزاد است با این فرض که زیر خشکیها نیز ادامه یافته است .

امتداد قائم : همان امتداد خط شاغولی است که از مرکز زمین نیز میگذرد .

صفحه افق : صفحه ای است عمود بر امتداد قائم یا شاغولی آن نقطه .

5-2 دستگاه ترازیاب و اجزاء آن

دستگاه ترازیاب از سه قسمت فوقانی ، میانی و تحتانی تشکیل شده است . قسمت فوقانی شامل تلسکوپ و وسایل قراول روی و قسمت میانی شامل تراز و صفحه مدرج و قسمت تحتانی شامل پیچ های تراز کننده و اتصال و صفحه اتصال دستگاه روی سه پایه است که هر قسمت ضمائمی دارد .

ویژگیهای قسمتهای مختلف ترازیاب به شرح زیر است :

الف/ پایه که به وسیله سه یا چهار پیچ تراز کننده روی صفحه زیر پایه تکیه میکند و روی آن یک تراز قرار دارد و روی هر پایه دایره مدرج افقی برای اندازه گیری زاویه افقی طراحی شده است .

ب/ دوربین که در کنار تراز (برای ترازهای اتوماتیک یا دارای کمپانساتور) برای افقی کردن خط نشانه روی قرار دارد . این قسمت ، حول محور قائم دوران میکند ، و با یک پیچ نگهدارنده سمتی بسته میشود و با پیچ حرکت جزئی سمتی به مقدار جزئی در سمت میچرخد تا خط رتیکول روی هدف قرار گیرد .

ج/ لوله دوربین قسمتی از دوربین است که با آن میتوان زاویه دید را بزرگتر کرد تا اشیاء دور با چشم دیده شوند . لوله دوربین در دستگاه ترازیابی از عدسی شیئی (مجموعه ای از چند عدسی به هم چسبیده) ، صفحه رتیکول و عدسی چشمی ، که شامل یک یا چند عدسی است ، یشکیل شده است . یکی از مشخصات ویژه ترازیاب ها درشت نمایی آنهاست که با نسبت فاصله کانونی عدسی شیئی به فاصله کانونی عدسی چشمی تعریف میشود . بنابراین ، هرچه دهانه عدسی شیئی بزرگتر باشد درشت نمایی دستگاه زیادتر است .

د/ تارهای رتیکول برای این که بتوان نقطه معینی را از نظر مکانی نشانه روی کرد از تارهای رتیکول استفاده میشود . داخل لوله دوربین صفحه ای به نام صفحه رتیکول (صفحه مشبک شده) قرار دارد که بر روی آن تارهای افقی و قائم برای نشانه روی حک شده است . در ترازیاب های دقیق نصف تار افقی به صورت دوشاخه ای است که حالت انطباق را با خطوط میر (شاخص) آسان تر میکند .

ه/ خط دید یا محور نوری دوربین ، خطی است فرضی که محل تقاطع تارهای رتیکول را به مراکز عدسی شیئی و چشمی وصل میکند . این خط را خط کلیماسیون نیز میگویند .

و/ محور قائم دوربین محوری است که دستگاه ترازیاب جول آن در یک سطح افقی دوران میکند .

5-3 تراز دستگاه

تراز در دوربین های نقشه برداری برای افقی و قائم کردن محورهای دستگاه استفاده میشود . معمولاً ترازها از یک محفظه شیشه ای ، که داخل آن از اتر یا الکل پر شده است و فقط یک حباب خالی در آن باقی مانده ، درست شده است . ترازها معمولاً 2 نوع اند : تراز کروی و تراز لوله ای یا استوانه ای .

تراز کروی : از یک استوانه شیشه ای تشکیل شده است که قسمت بالای آن از داخل به صورت کروی است و به جز یک حباب دایره ای شکل یا مایع حساس ، که همان اتر یا الکل است ، پر شده و در یک محفظه فلزی جای گرفته است . در این نوع ترازها محور تراز عبارت است از خط عمود بر صفحه مماس در نقطه وسط تراز ، تراز کروی برای افقی کردن تقریبی یک سطح یا عمود قرار دادن یک محور به کار میرود .

تراز لوله ای یا استوانه ای : تراز لوله ای از یک لوله شیشه ای ، که طرف بالای آن به شکل استوانه خمیده مانندی با شعاع معین است ، تشکیل شده است . هر دو انتهای لوله نیز مسدود است و با الکل و اتر ، تا جایی که یک حباب داخل آن به وجود آید ، پر شده است .

برای مشاهده وضعیت حباب در خارج لوله تراز تقسیماتی به فواصل معین (2میلیمتر) تعبیه شده است . نقطه وسط تقسیمات را علامت میانه و خط مماس در این نقطه درجهت طول تراز را محور تراز یا خط هادی میگویند . بنابراین به کمک این ترازها میتوان خط دید یا محور کلیماسیون را افقی کرد یا محور دستگاه را به حالت قائم قرار داد .

5-4 شاخص (میر)

شاخص خط کش چوبی است که با تقسیم به سانتیمتر مدرج شده است و برای سهولت خواندن آن سانتیمترها غالباً یک در میان به رنگ قرمز یا سیاه در زمینه سفید رنگ نشان داده شده اند و هر ده سانتیمتر با خط بزرگتر مشخص شده است .

از این وسیله برای تعیین اختلاف بین دو نقطه استفاده میشود و روی نقطه مورد نظر به حالت قائم قرار داده میشود . برای قائم قرار دادن میر معمولاً تراز کروی در کنار آن نصب میشود . بعضی از انواع آنها مجهز به یک تراز کوچک اند .

این وسیله معمولاً از چوب مقاومی ساخته میشود و طول آن 2 یا 3 یا 4 متر ، عرض آن بین 12-7 سانتیمتر است . ضخامت آن به جنس چوبی که از آن ساخته میشود بستگی دارد که در حدود چند سانتیمتر است . برای سهولت حمل و نقل میرهای تاشدنی با گیره بست دار وجود دارند .اعداد بعضی از میرها به صورت معکوس نوشته شده است که همراه با دوربین های معکوس به کار برده میشود . در بعضی دیگر به صورت مستقیم است که با دوربین های مستقیم به کار میروند . معمولاً اعداد میر به صورت 4 رقمی است و در موقع ترازیابی عددی که تار وسط رتیکول روی آن است قرائت میشود .

5-5 تراز کردن ترازیاب

الف / برای دستگاه هایی که تراز کروی دارند پس از قرار دادن تراز کروی بین دو تا پیچ تراز کننده دو پیچ را در جهت مخالف یکدیگر میچرخانیم تا حباب تراز در امتداد پیچ سوم تراز کننده قرار گیرد . سپس با چرخاندن پیچ سوم حباب را وسط دایره تنظیم تراز می آوریم .

ب/ در دستگاه هایی که تراز استوانه ای دارند برای تراز کردن ابتدا محور تراز دستگاه را موازی امتداد دو پیچ تراز کننده قرار میدهیم و با چرخاندن این دو پیچ در جهت مخالف یکدیگر حباب تراز را وسط می آوریم سپس دوربین را میچرخانیم تا تراز آن در امتداد پیچ سوم قرار گیرد و این بار فقط با چرخاندن همین پیچ در جهت مناسب حباب را دوباره به وسط (بین دو نشانه ) می آوریم در این حالت باید دستگاه تراز باشد .

5-6 مستقر کردن ترازیاب (ایستگاه گذاری)

برای استقرار ترازیاب روی یک نقطه مشخص ابتدا سه پایه را ، که زیر آن شاغول اضافه شده است ، طوری قرار میدهیم که نقطه بین پایه های سه پایه قرار گیرد . سپس با تغییر مکان دوپایه یا سه پایه نوک شاغول را روی نقطه می آوریم . در حین کار سعی میکنیم صفحه بالای سه پایه را تقریباً افقی کنیم . بلندی سه پایه پس از استقرار بایستی متناسب با قد شخص عامل باشد تا شخص همواره برای کار با ترازیاب تسلط کافی داشته باشد .

5-7 حذف پارالاکس

پس از استقرار ترازیاب تصویری که به وسیله عدسی شیئی ایجاد میشود باید در صفحه رتیکول قرار گیرد . تصویر و خطوط رتیکول ، که به وسیله عدسی چشمی مشاهده میشود ، چنانچه در یک سطح قرار نداشته باشند ، میگویند . تصاویر از هم جدا افتاده اند . بنابراین ، دستگاه دارای پارالاکس است . برای حذف پارالاکس عامل ابتدا با گرفتن یک برگ کاغذ سفید جلو لوله دوربین حلقه دور چشمی را به چپ و راست میچرخاند تا خطوط رتیکول را واضح ببیند . سپس پیچ تنظیم شیئی را آن قدر میچرخانیم تا هدف (میر) واضح دیده شود .

5-8 اصول کار ترازیابی

ترازیابی ساده : وقتی که برای تعیین اختلاف ارتفاع بین دو نقطه بیش از یک ایستگاه گذاری نیاز نباشد ترازیابی را ساده گویند ، طوری که بتوان از محل استقرار ترازیاب به دو نقطه مورد نظرقراول روی کرد . بنابراین ، چنانچه هدف اندازه گیری اختلاف ارتفاع بین دو نقطه A و B باشد ، بر حسب آنکه محل ایستگاه کجا باشد به روش زیر عمل میکنیم .

الف/ ایستگاه روی هیچ کدام از نقاط نیست . برای پیدا کردن اختلاف ارتفاع دو نقطه A,B در نقطه ای دلخواه ، که از آن نشانه روی به شاخص در دو نقطه امکان پذیر باشد ، ترازیاب را مستقر میکنیم . ترازیاب باید جایی قرار گیرد که فاصله A,B تا ترازیاب تقریباً مساوی باشد ( این کار علاوه بر آنکه خطای حاصل از تنظیم نبودن دستگاه را از بین میبرد ، خطای انکسار نور و کرویت زمین را هم حذف میکند) . بعداً به نقطه A قراول میرویم و تار رتیکول وسط دوربین که روی شاخص در نقطه A قرار گرفته است را قرائت میکنیم . آن را با BS نشان میدهیم (قرائت عقب) ، پس از آن به شاخصی که در نقطه B قرار گرفته قراول روی میکنیم و عدد تار وسط روی شاخص را قرائت میکنیم و آن را به عنوان FS (قرائت جلو) در دفترچه ترازیابی یادداشت میکنیم . این نامگذاری به این دلیل است که جهت پیشروی از نقطه A به طرف نقطه B است . با توجه به داشتن ΔH ارتفاع و BS , FS قرائت میر روی آن ، میتوان ارتفاع دوربین را به دست آورد .

ΔH=BS-FS و یا قرائت جلو – قرائت عقب = اختلاف ارتفاع

تبصره 1 : در این جا از روی علامت ΔH میتوان تشخییص داد کدام یک از نقاط بالاتر است.

ΔH > 0 نقطه B بالاتر از نقطه A است

ΔH < 0 نقطه B پایین تر از نقطه A است

ΔH = C نقطه دوم هم سطح نقطه اول است

ب/ ایستگاه روی یکی از نقاط است . فرض کنید میخواهیم اختلاف ارتفاع بین دو نقطه A , B را پیدا کنیم . دستگاه را روی یکی از نقاط مثلاً B مستقر میکنیم وارتفاع دستگاه (J ) یعنی فاصله مرکز دوربین تا نقطه روی زمین را اندازه گیری میکنیم و شاخص را روی نقطه دوم (A ) به طور قائم نگه میداریم و عدد R را روی آن میخوانیم . در این صورت اختلاف ارتفاع برابر است با : ΔH = J – R

تبصره 2 : از روی علامت ΔH میتوان تشخیص داد کدام یک از دو نقطه بالاتر است

ΔH > 0 نقطه دوم بالاتر است

ΔH < 0 نقطه دوم پایین تر است

ΔH = C نقطه دوم هم سطح نقطه اول است

در اینجا نقطه اول نقطه ای است که دستگاه را روی آن مستقر کردیم و نقطه دوم نقطه ای است که شاخص را به طور قائم روی آن قرار دادیم .

ترازیابی تدریجی : اگر دو نقطه ای را که میخواهیم اختلاف آنها ار پیدا کنیم از هم دور باشند یا شیب زمین زیاد باشد یا آنکه بخواهیم ارتفاعات نقاط زیادی را ، که پشت سرهم قرار گرفته اند مانند امتداد محور جاده یا کانالی ، به منظور ترسیم نیم رخ طولی ترازیابی کنیم ، از روش تدریجی یا روش پیمایش استفاده میکنیم . در این نقطه با یک بار ایستگاه گذاری پیدا کردن اختلاف ارتفاع مقدور نیست و در نتیجه برای تعیین ارتفاع نقطه به یک سری نقاط کمکی و چندین بار ایستگاه گذاری احتیاج داریم . این نقاط کمکی را با TP یا CP نشان میدهیم تا بتوان به اتکای ارتفاع این نقاط ، ارتفاع نقطه B را مشخص کرد . در هر حال ، برای تعیین ارتفاع نقاط کمکی از همان روش ساده استفاده میکنیم . اگر نقاط A , B فرض شوند ابتدا در نزدیکی نقطه A ایستگاه گذاری میکنیم و شاخص را روی نقطه A قرار میدهیم پس از نشانه روی به آن عدد مربوط را به عنوان قرائت عقب یادداشت میکنیم بعداً مسیر را روی نقطه کمکی مانند TP1 که فاصله اش تا ترازیاب تقریباً برابر فاصله یاب تا نقطه A است قرار داده و عدد مربوط به این نقطه را بر روی شاخص میخوانیم (قرائت جلو) سپس ترازیاب را به نقطه دیگری که بعد از نقطه TP­1 قرار دارد منتقل میکنیم پس از قرائت شاخص در این نقطه به ترتیب فوق عمل ترازیابی را برای نقاط ادامه میدهیم تا به نقطه B برسیم .

برای مرتب نوشتن اعدادی که میخوانیم جدول ساده ای تنظیم میکنیم . در هر ایستگاه یک قرائت عقب و یک قرائت جلو داریم که در ستون های مربوط نوشته میشود. سپس حاصل جمع قرائت های جلو از حاصل جمع قرائت های عقب کم میشود تا اختلاف ارتفاع دو نقطه B و A به دست آید .

ΔH = ( BS + BS1 +….) – ( FS1 + … + FS ) یا

مجموع ارتفاع جلو – مجموع ارتفاع عقب = اختلاف ارتفاع

اگر حاصل منفی باشد نقطه B پایین و چنانچه حاصل مثبت باشد نقطه B بالاتر است .

قرائت جلو – قرائت عقب + ارتفاع نقطه A = ارتفاع نقطه TP1

.

.

.

ترازیابی خطی : چنانچه ارتفاع نقاط روی یک امتداد را بخواهیم پیدا کنیم و فاصله نقاط به هم نزدیک باشد ، طوری که بتوان از یک ایستگاه عدد مربوط به چند نقطه را روی شاخص خواند از ترازیابی خطی استفاده میکنیم . اولین قرائت را از هر ایستگاه قرائت عقب و آخرین قرائت را قرائت جلو و بقیه را به عنوان قرائت های وسط در جدول مینویسند .

ترازیابی شعاعی : در بسیاری از کارهای نقشه برداری و مهندسی عمران ، مثل تهیه پروفیل های طولی و عرضی ، با هر ایستگاه گذاری ترازیاب میتوان ارتفاع تعداد نقاطی که به صورت پراکنده اطراف ایستگاه اند را به دست آورد .

ترازیابی شبکه بندی : اگر قطعه زمینی داشته باشیم ، ابتدا خط های عمود بر هم ، که فاصله معینی از هم دارند ، به وسیله میخ کوبی روی زمین مشخص میکنیم . به این ترتیب ، زمین شبکه بندی خواهد شد . سپس با ایستگاه گذاری های مختلف نقاط شبکه بندی ترازیابی میشوند.

ترازیابی کثیرالاضلاعی : معمولاً نقاطی که روی آنها ایستگاه گذاری میشود چند ضلعی تشکیل میدهند . این چند ضلعی ممکن است باز یا بسته باشد که به آنها ترازیابی باز یا بسته میگوییم .

ترازیابی مختلط : حالتی است که ترازیابی انجام شده ترکیبی از ترازیابی های گذشته باشد

ترازیابی دوطرفه یا متقابل : چون در موقع عبور از رودخانه یا یک دره نمیتوان ترازیاب را در وسط گذاشت و ترازیابی کرد ، به همین دلیل ترازیابی متقابل صورت میگیرد . چنانچه هدف اختلاف ارتفاع دو نقطه A و B باشد ضمن قرار دادن میر روی دو نقطه A , B یک بار در نزدیکی A و یک بار دیگر در نزدیکی نقطه B ترازیاب را مستقر میکنیم و اختلاف نقاط A , B را نسبت به یکدیگر دو بار اندازه گیری میکنیم ، سپس میانگین را محاسبه میکنیم .

5-9 روش کنترل در ترازیابی

برای جلوگیری از اشتباه ، تعیین خطا و کنترل عملیات نرازیابی باید به یکی از روشهای زیر عمل کرد

کنترل به روش رفت و برگشت : ترازیابی را از یک نقطه معلوم شروع میکنیم و بعد از انجام عمل ترازیابی دوباره به نقطه شروع برمیگردیم . این حالت ترازیابی را رفت و برگشت میگویند . در این صورت اختلاف ارتفاع دو نقطه معلوم را ، که از عمل ترازیابی به دست آمده است ، خطای ترازیابی میگویند و اگر این خطا در حد خطای مجاز باشد عملیات ترازیابی صحیح است .

استفاده از دو نقطه دارای ارتفاع معلوم : ترازیابی را بین دو نقطه دارای ارتفاع معلوم انجام میدهیم و اختلاف ارتفاع اندازه گیری شده روی دو نقطه را ، که با عملیات ترازیابی به دست می آید ، محاسبه و با اختلاف ارتفاع نقاط اولیه مقایسه میکنیم .

خطای مجاز در ترازیابی : از این رابطه بدست می آید E2 = e2L

در این رابطه E خطای مجاز در ترازیابی ، L طول ترازیابی در مسیر برحسب کیلومتر و e مقدار خطای مجاز در هر کیلومتر ترازیابی برحسب میلیمتر است که مقدار آن به درجه دقت عمل ترازیابی بستگی خواهد داشت.

کنترل صحت عملیات : مقدار خطای حاصل را به تعداد ارتفاع های به دست آمده تقسیم و به تناسب سرشکن میکنیم

پیش تنیدگی

پیش تنیدگی عبارت است از ایجاد یک تنش ثابت و دائمی ( Prestress ) در یک عضو بتنی به نحو دلخواه و به اندازه لازم ، به طوریکه در اثر این تنش ، مقداری از تنش های ناشی از بارهای مرده و زنده در این عضو خنثی شده و در نتیجه مقاومت باربری آن افزایش پیدا می کند .

هدف اصلی از پیش تنیده کردن یک عضو بتنی ، محدود کردن تنش های کششی و ترک های ناشی از لنگر خمشی ، تحت تاثیر بارهای وارده در آن عضو می باشد .

بتن جسمی است مقاوم در مقابل فشار ، ولیکن مقاومت آن در مقابل کشش بسیار کم می باشد ، بنابراین می توان با وارد کردن فشار به بتن ، کشش ایجاد شده در اثر بار مرده و زنده را در عضو بتنی تقلیل و در نتیجه مقاومت آن را افزایش داد .

کاربرد بتن پیش تنیده معمولاً در عضوهایی است که تحت تاثیر خمش می باشد مانند : تیرها ، دال ها ، دیوارهای حائل و ستون ها . ولی می توان از بتن پیش تنیده در عضوهایی که تحت تاثیر کشش هستند مانند : لوله ها ، مخازن آب و غیره نیز به نحو مطلوب استفاده نمود .

مزایای بتن پیش تنیده :

۱ ) نداشتن ترکهای دائمی

یکی از مهمترین خواص سازه های بتن پیش تنیده نداشتن ترک های دائمی می باشد . این موضوع باعث دوام بیشتر این نوع سازه ها نسبت به سازه های بتنی و بتن آرمه می شود . این امر به خصوص در محیط هایی با گازها و زمین های خورنده و همچنین سازه های دریایی بسیار حائز اهمیت می باشد . برتری بتن پیش تنیده نسبت به بتن آرمه در ساختمان تانکرهای آب و مخازن به جهت نداشتن ترک واضح است .

۲ ) وزن کمتر سازه

وزن سازه های بتن پیش تنیده به مراتب از وزن سازه های بتن آرمه معادل کمتر است . اولاً چون از مقاومت تمام سطح مقطع بتن استفاده می شود ، میزان بتن لازم کمتر است . ثانیاً چون فولاد مصرفی دارای مقاومت زیادتری است ، معمولاً وزن فولاد لازم بین یک سوم تا یک پنجم وزن فولاد معمولی معادل می گردد .

۳ ) نداشتن خیز به سمت پایین

خیز به طرف پایین ( deflection ) تیرهای بتنی پیش تنیده تحت اثر بارهای سرویس معمولاً بسیار کم می باشد . زیرا قبل از وارد آمدن بارهای سرویس ، تحت تاثیر نیروهای پیش تنیدگی مقداری خیز به طرف بالا در تیر به وجود آمده است ، که از شدت خیز به طرف پایین می کاهد .

۴ ) تست سازه قبل از بارگذاری

در سازه های بتن پیش تنیده قبل از وارد آمدن بارهای سرویس ، سازه به وسیله نیروی پیش تنیدگی به شدت بارگذاری شده و بتن و فولاد تحت اثر تنش های زیادی قرار می گیرد ، و این خود یک نوع امتحان از نظر مطمئن بودن بتن و فولاد می باشد .

۵ ) قابلیت انعطاف پذیری

با تغییر مقداری نیروی پیش تنیدگی می توان سازه را صلب و یا انعطاف پذیر کرد ، بدون اینکه مقاومت نهایی آن تغییری بکند .

۶ ) اقتصادی بودن سازه

سازه های بتن پیش تنیده معمولاً برای دهانه های بزرگ و بارهای سنگین اقتصادی تر از سازه های بتن آرمه می باشد .

۷ ) انعطاف پذیری در معماری

سازه های بتن پیش تنیده به دلیل حذف بعضی از ستون ها و پایه ها ، امکان اجرای سازه با دهانه های بزرگتر را امکان پذیر ساخته و قابلیت سازه از نظر معماری را افزایش می دهد .

به عنوان مثال سطح هیپربولوئید ( که از دوران هذلولی به وجود می آید ) پیش تنیده برای پوشش سقف ساختمان های صنعتی با دهانه های ۱۰ تا ۱۸ متر ، سازه های فضایی و … از نظر اقتصادی بسیار مقرون به صرفه و از نظر آرشیتکتی بسیار زیبا می باشد .

روشهای پیش تنیدگی:

۱- بتن پیش تنیده پیش کشیده (Pre-tensioned concrete ) :

بتن پیش کشیده بتنی است که کابل های پیش تنیدگی آن قبل از ریختن بتن کشیده شده باشند . در بتن پیش کشیده کابل های داخل بتن به بتن چسبیده اند و در واقع کابل بدون غلاف داخل بتن جای می گیرد و بعد از اینکه بتن به مقاومت مشخصه رسید ، کابل ها را از تکیه گاههای دو طرف آزاد کرده و قسمت اضافی بیرون مانده از بتن را قطع می نمایند . تمام نیروی پیش تنیدگی به طور کامل در طولی از کابل به بتن منتقل می شود که این طول انتقال ، بستگی به نوع سطح فولاد ، شکل مقطع و قطر آن دارد . همچنین مقاومت بتن نیز در آن موثر می باشد همانند تولید شمع ها و تیرهای پیش ساخته .

برای جلوگیری از وارد شدن ضربه به بتن در موقع انتقال نیروی پیش تنیدگی ، باید این نیرو به طور آرام و تدریجی به بتن منتقل شود . همچنین قطعه بتنی باید بتواند به راحتی در روی بستر خود بلغزد تا جلوی به وجود آمدن نیروهای داخلی در اثر اصطکاک گرفته شود .

یکی از خاصیت های مهم بتن پیش کشیده این است که می توان چندین عضو یک شکل را در آن واحد بین دو تکیه گاه ریخته و پس از گرفتن بتن با قطع کردن کابل های مشترک ، آنها را از هم جدا کرد . این کار از نظر اقتصادی بسیار مقرون به صرفه می باشد ، زیرا عمل کشیدن کابل ها برای تمام عضوها فقط یکبار انجام می شود همانند تولید قطعات پیش ساخته Hallow-core که مراحل تولید به شکل زیر می باشد .

۲- بتن پیش تنیده پس کشیده (Post-tensioned concrete ) :

اگر فولاد پیش تنیدگی را بعد از گرفتن و سفت شدن بتن بکشند ، بتن را اصطلاحاً بتن پس کشیده می نامند . نیروی پیش تنیدگی توسط گیره های ( anchorages ) دو انتهای سازه از کابل به بتن منتقل می گردد . فولاد پیش تنیدگی نباید قبل از کشیدن به بتن چسبیده باشد ، در غیر این صورت امکان کشیدن آن وجود نخواهد داشت . فولادهای پیش تنیدگی را باید در داخل غلاف ها یا مجراهایی که در داخل بتن یا خارج از آن تعبیه شده است ، قرار داد .

کابل های پیش تنیدگی را می توان قبل و یا بعد از بتن ریزی در داخل غلاف ها کار گذاشت . کابل ها به صورت یکی یکی به وسیله دستگاه کابل ردکن ( strand pusher ) و یا به طور دسته ای بوسیله نیروی انسانی در داخل غلاف کار گذاشته می شود .

انواع بتن پیش تنیده پس کشیده

۱) با روش چسبنده ( Bonded )

بعد از پایان عملیات کشش کابل ها ، برای جلوگیری از زنگ زدن کابل ها ، دوغاب سیمان به داخل غلاف ها تزریق می شود تا فاصله بین کابل و غلاف را پر کند . در این حالت چون کابل توسط دوغاب به غلاف و در نتیجه به بتن می چسبد ، اصطلاحاً این روش را چسبنده ( Bonded )  می نامند .

.

پل صندوقه ای به وسیله دستگاه شاریو

.

.

پل صندوقه ای درجا ریز

.

تیر پس کشیده

.

سقف ساختمان پس کشیده

.

.

گروت تزریق شده داخل گیره

۲) با روش غیر چسبنده ( Unbonded )

گاهی اوقات به دلائل خاصی از جمله ایجاد انعطاف پذیری بیشتر سازه جهت مقاومت بهتر در مقابل زلزله ، ممکن است دوغاب به داخل غلاف تزریق نکنند . در چنین حالاتی چون هیچ نوع چسبندگی بین کابل و غلاف وجود ندارد ، این روش را غیر چسبنده ( unbonded ) می نامند . در چنین مواقعی برای جلوگیری از زنگ زدن کابل ، داخل غلاف و دور کابل را پر از گیریس می کنند . بعضی از کارخانه های کابل سازی ، کابل هایی تولید می کنند که در داخل لوله های پلاستیک پر از گریس قرار دارد . این نوع کابل های فاقد چسبندگی را می توان مستقیماً در داخل بتن کار گذاشت و بعد از کسب مقاومت از بتن ، کابل ها را کشید که گریس مانع از چسبیدن کابل به غلاف پلاستیکی و در نتیجه به بتن می شود .

در روش غیر چسبنده اگر به دلائلی کابل از داخل گیره ها در برود و یا از هر نقطه پاره شود ، نیروی پیش تنیدگی در آن مقطع از بین می رود .

اصولاً مقاومت نهایی بتن پس کشیده چسبنده خیلی بیشتر از مقاومت نهایی بتن پس کشیده غیر چسبنده مشابه می باشد .

سقف ساختمان های پس کشیده به روش Unbonded

سقف ساختمان های پس کشیده به روشUnbonded

---

شرح بتن پیش تنیده

بتن پیش تنیده برای غلبه بر مشکل ترک خوردن در بتن آرمه ، برای اولین بار توسط مهندسی درسان فرانسیسکو در سال ۱۸۸۶ ثبت شد.
زمانی که یک جزء ساختمانی پیش از حمل بار خدمات، متراکم می شود پیش تنیدگی به وجود می آید.
بتن پیش تنیده به عنوان نسل سوم بتن معرفی شده است. پیش تنیدگی توسط فولاد مسلح کشیده شده در یک جزء ساختمانی به وجود می آید.
با توجه به مراحل بتن ریزی ، پیش تنیدگی بتن پیش تنیده می تواند به عنوان پیش تنیدگی و پس تنیدگی دسته بندی شود. پیش تنیدگی ، فولاد مسلح را پیش از بتن ریزی تحت کشش قرار می دهد و پیش تنیدگی به پیوند ساخته شده بین فولاد مسلح کشیده شده و بتن سفت شده اعمال می شود. در تکنیک پس تنیدگی فولاد مسلح یا تاندون پس از بتن ریزی و بدست آوردن مقاومت مناسب کشیده می شود . در پس تنیدگی تاندون های فولادی در بتن با مقاومت مناسب در حفره های محفوظ قرار داده می شوند.
مراحل تکنیک پیش تنیدگی بتن پیش تنیده در شکل های ۱ تا ۳ نشان داده شده.

در اروپا به دلیل فقدان فولاد ، بتن پیش تنیده به عنوان یک ماده سازنده مجاز بعد از جنگ جهانی دوم شناخته شده است.
اولین ساختار بتن پیش تنیده آمریکای شمالی،پل خاطره انگیز Walnut Lane در Philadelphia ، Pennsylvania ، در سال ۱۹۵۱به اتمام رسید.
این روزها با توسعه بتن پیش تنیده پل ها با دهانه های طویل ، ساختمان های بلند ، . . . ساخته شده اند.
پل Barrios de Lura (ساخته شده بوسیله بتن پیش تنیده ) در اسپانیا در حال حاضر با دهانه اصلی ۴۴۰ متر می باشد. در کانادا برج CN تورنتو که با بتن پیش تنیده ساخته شده به ارتفاع ۵۵۳ متر می باشد .

بتن پیش فشرده

1. در یک تیرچه بتن آرمه متداول کمتر از نیمی از بتن تحت فشار قرار می گیرد و ترک هایی در کف تیرچه تحت بارگذاری کامل ، رخ می دهند.
2. زمانی که یک تیرچه بتن پیش تنیده می شود، تمامی بتن متراکم می شود. مکان های خارج از مرکز فولاد مسلح در تیرچه ، خمیدگی به وجود می آورند.
3. تیرچه بتن پیش تنیده تحت بارگذاری هموارتر می شود ، اما باز هم تمامی بتن متراکم می باشد و هیچ گونه ترکی ایجاد نمی شود.

علاوه بر فقدان ترک ها ، عمل ساختاری در تیرچه های بتن پیش تنیده بسیار موثرتر از تیرچه های مسلح معمولی هستند و همچنین از مواد کمتری استفاده می کنند.

بتن پیش تنیده

1. اولین مرحله در پیش تنیدگی به این صورت می باشد که رشته های پیش تنیده فولاد در عرض کف قالب بسط داده می شود.
2. سپس بتن در اطراف رشته های کشیده شده ریخته می شود و بتن به رشته ها می چسبد.
3. زمانی که رشته ها قطع می شوند، بتن متراکم شده و تیرچه خمیده می شود.

بتن پس تنیده

1. در پس تنیدگی طی عمل آوری بتن، بتن مجاز نمی باشد که به رشته های فولاد بچسبد.
2. پس از عمل آوری بتن ، رشته ها به وسیله یک جک هیدرولیک ، تنیده شده و به انتهای تیرچه متصل می شوند

پیش بینی میزان بهسازی خاک در عملیات تراکم دینامیکی با تطبیق مقادیر نفوذ کوبه

پیش بینی میزان بهسازی خاک در عملیات تراکم دینامیکی با تطبیق مقادیر نفوذ کوبه

هوشمندان رضا,یثربی سیدشهاب الدین*,پاک علی

* بخش مهندسی عمران، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه تربیت مدرس


امروز تراکم دینامیکی به عنوان روشی مناسب در بهسازی عمیق خاکهای سست مطرح است. در این روش، ضربات متوالی کوبه ای به وزن 5 تا 40 تن که از ارتفاع 10 تا 30 متری رها شده باعث تراکم عمیق توده خاک می شود. از ابتدای پیدایش این روش تاکنون طراحی عملیات تراکم دینامیکی با انجام تراکم آزمایشی صورت می گیرد که باعث افزایش هزینه و زمان اجرای طرح می شود. تهیه مدلی عددی که بتوان از آن در طراحی یا تحلیل نتایج عملیات تراکم دینامیکی سود جست در کاهش این هزینه ها بسیار موثر است. در این مقاله با توجه به مقادیر ثبت شده نفوذ کوبه در هنگام عملیات کوبش و با استفاده از مدل رفتاری آزمایشگاهی گینسبرگ برای ستون خاک زیر کوبه و رفتار الاستیک برای توده خاک مجاور، با استفاده از نرم افزار اجزای محدود ANSYS مدلی برای پیش بینی میزان بهسازی خاک ارایه می شود. به منظور بررسی و ارزیابی نتایج مدلی، مطالعه ای موردی درباره پروژه تراکم دینامیکی در عسلویه انجام شده است.


کلید واژه: تراکم دینامیکی، خاکهای دانه ای، روش اجزای محدود

برج پیزا

مقدمه

برج کج پیزا در اصل، برج ناقوس کلیسای جامع دومو است و ساخت آن در ۹ اوت ۱۱۷۳ آغاز شد. پس از تکمیل طبقه سوم این بنا درسال ،۱۱۷۸ برج پیزا چند درجه از حالت قائمه منحرف شد و به همین خاطر کار ساخت آن بهمدت یک قرن به حالت تعلیق در آمد. درسال ۱۲۷۲ چهار طبقه دیگر به برج پیزا اضافه شد،اما این چهار طبقه به گونه ای ساخته شد که با شیب در جهت خلاف انحراف برج، به تعادلآن کمک کند. کار ساخت این برج در سال ۱۳۰۱ بار دیگر متوقف شد تا این که بالاخره درسال ۱۳۷۲ طبقه آخر آن نیز ساخته شد و ناقوس برج در محل خود نصب شد. به این ترتیبارتفاع برج پیزا از سطح زمین به حدود ۵۶ متر رسید.

درباره هویت معمار برج کجپیزا میان کارشناسان اختلاف نظر وجود دارد، اما تصور می شود مراحل اولیه برج توسطبونانو پیسانو، معمار و نقاش مشهور ساکن پیزا در قرن دوازدهم، ساخته شده باشد.  گفته می شود گالیله، دانشمند مشهور ایتالیایی، آزمایش مشهور خود باگوی های کوچکو بزرگ فلزی و نمایش استقلال سرعت سقوط گوی ها از جرمشان را از فراز همین برج انجامداده است. هرچند این داستان از سوی شماری از شاگردان گالیله هم نقل شده، اما مورخانبر صحت تاریخی وقوع این آزمایش در برج پیزا شک دارند.

بنیتو موسولینی، نخستوزیر فاشیست ایتالیا نیز پیش از آغاز جنگ جهانی دوم دستور داد این برج به حالتعمودی بازگردانده شود و به همین خاطر مقدار زیادی بتن در پی برج ریخته شد. اما نرمبودن خاک باعث شد به طرز غیرمنتظره ای انحراف برج از حالت عمودی بیشتر شود و بر کجیبرج پیزا افزوده شود. در جریان جنگ جهانی دوم ارتش امریکا که کنترل شهر پیزا رادر دست داشت برای جلوگیری از پناه گرفتن تک تیراندازها در برج ها، دستور تخریب تمامبرج های شهر، از جمله برج کج پیزا را صادر کرد اما در آخرین لحظات و با صدور فرمانعقب نشینی، برج پیزا از تخریب حتمی جان سالم به در برد.

در چند دهه اخیرتلاش های زیادی برای اصلاح انحراف و پایدارسازی برج پیزا صورت گرفته است و این برجاز سال ۱۹۹۰ تا دسامبر ۲۰۰۱ برای عملیات بازسازی و پایدارسازی به روی بازدیدکنندگانبسته بود . در حال حاضر انحراف برج پیزا از حالت قائمه در حدود ۵/۵ درجه است و بهگفته کارشناسان این برج لااقل تا سیصد سال دیگر تعادل خود را حفظ خواهدکرد.

چرا برج پیزا کج شده است ؟

برج پیزا، برای ناقوس خانه کلیسای جامع شهر ، همچنین جهت نصب ساعت برروی آن ،‌بین سالهای 1350 تا 1374 میلادی ساخته شده است . ساختمان برج پس از اینکه به طبقه سوم رسید حرکت انحرافی آن «کج شدن » شروع گردید . برای جلوگیری از کج شدن بیشتر ، تغییراتی در نقشه برج داده شد و ساختن آن ادامه یافت .

برج پیزا در هشت طبقه به ارتفاع 55 متر ساخته شده که در آن 300 پله نصب گردیده است . ضخامت پی های برج در حدود 5 متر است که برروی ماسه ، کارگذاشته شده اند. عده ای معتقد هستند همین امر سبب کج شدن برج گردیده است . کل انحراف برج 2/4 متر است که 30 سانتیمتر این کجی مربوط به 100 سال اخیر است.

برج پیزا؛ یک اثر معماری ویژه

در سال سده یک هزار و صد میلادی، زمانی که اهالی پیزا در اوج قدرت و پیروزی بودند، ساختمان‌های زیادی بنا کردند و هدف آنها از این فعالیت‌ها نمایش قدرت شکوه و برتری سرزمین خود بود.

به نحوی که در سال 1172 میلادی، 60 سکه طلا برای خرید سنگ زیر بنای برج پیزا هزینه کردند و ساخت این برج به روایتی، از 4 اگوست سال 1173 میلادی آغاز شد، اما تکمیل بنای آن حدود دویست سال طول کشید،

کج شدن بنا به سمت شمال، پس از احداث سومین طبقه آغاز شد. این واقعه در سال 1178 میلادی اتفاق افتاد، تا سال 1275میلادی برج در حال کج شدن به سمت جنوب بود. در حالی که 3 طبقه بیشتر بر روی طبقه همکف ساخته نشده بود، مجدداً تکمیل بنا تا 1319 میلادی متوقف گردید. در سال 1319 میلادی فعالیت تکمیل بار دیگر از سرگرفته شد و دو طبقه نهایی بر روی برج ساخته شد و سرانجام در سال 1350 میلادی با نصب ناقوس بر بالای این برج، احداث و تکمیل آن خاتمه پذیرفت.

زمانی که ساخت برج به اتمام رسید، حدود 368/55 متر ارتفاع داشت و 2 متر نیز نسبت به محور عمودی انحراف پیدا کرده بود.

امروزه ارزش آن برای کشور ایتالیا چنان است که از سال 1990 تا کنون حدود 15 میلیون دلار صرف نگهداری آن شده است. 

نخستین اشتباه

نخستین اشتباه در احداث برج پیزا که موجب کج شدن آن طی سال‌های بعد گردید مکانیابی نادرست استقرار این برج بود. خاک زیر برج پیزا را لایه‌هایی از جنس شن و خاک رس تشکیل داده است.

به دلیل استفاده از فونداسیون نامناسب و غلط، این ساختمان به سمت جنوب متمایل شده است و کج شدن آن، همچنان ادامه دارد. 

چرا برج پیزا هنوز پابرجاست؟

چند دلیل برشمرده شده است.

* توقف طولانی در احداث بنای برج سبب گردید که برج در مراحل مختلفی، زمان کافی را برای نشیت داشته باشد.

*سنگ‌های برج با ملات آهکی که دارای کیفیت بالایی هستند به هم متصل شده‌اند و توان مقاومت در برابر فشارهای ناشی از تراکم، کشش و جنبش‌های مداوم را دارند.

*اصلاحات متعددی بر نقشه‌های معماری برج طی سال‌هایی که ساخته می‌شد اعمال گردید. و باعث شد که تقریباً تعادل برج برقرار شود. 

تلاش برای نگهداری و احیاء برج کج پیزا

اگر چه این برج همچنان پابرجاست، اما سالانه در حدود 2/1 میلیمتر از راستای عمودی همچنان انحراف پیدا می‌کند. بنابراین اگر اقدامات لازم برای نگهداری و اصلاح آن انجام نپذیرد، پس از چندی برج پیزا سقوط خواهد کرد و این امر اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

در سال 1990 ورود به برج پیزا برای بازدیدکنندگان ممنوع شد و کمیته‌ایی نیز جهت جلوگیری از انحراف بیشتر تشکیل شد. این کمیته در سال 1992 و 1995 تلاشهایی را جهت نگهداری این برج انجام داده است اما تاکنون هیچ تلاش قطعی و عملی برای احیاء برج انجام نپذیرفته است. 

مباحث و دیدگاه‌هایی درباره نگهداری برج پیزا

دیدگاه‌های مختلف در مورد راه حل جلوگیری از انحراف بیشتر برج پیزا و حفاظت از آن وجود دارد و نتیجه مشترک همه این مباحث این بوده است که در بسیاری از موارد کج شدن بیشتر پیزا به دلیل اقدامات نادرست بوده است.

در این زمینه کمیته حفظ و نگهداری از برج پیزا پیشنهادی داشت که بد نیست با مضمون آن نیز آشنا شویم.

این پیشنهاد 3 گام اصلی در مرحله اجرا را در برمی‌گیرد:

1.       کابل‌های حمایت کننده فولادی باید به برج متصل گردند. این کابل‌ها 90 متر طول و 9 سانتی‌متر ضخامت دارند و به زمین متصل می‌شوند.

2.       مرحله دوم، استفاده از سیم‌های نازک است که با یک غشاء الماسه پوشش داده شده‌اند.

3.       مرحله سوم این پیشنهاد ایجاب می‌نماید که یک پایه سیمانی در زیر برج برای جلوگیری از نشست‌های احتمالی آن ایجاد گردد

کلیسای جامع دومو در میدان معجزات پیزا

میدان معجزات در مرکز شهر پیزا واقع در ایالت توسکانی ایتالیا،محوطه ای وسیع است که با دیوار از بقیه شهر جدا شده و چهار نگین درخشان معماری ومذهبی ایتالیا را در خود جای داده است. این چهار بنا عبارت هستند از کلیسای جامعدومو، برج کج پیزا، و گورستان کومپوسانتو . مجموعه این بناها و محوطه های تاریخی،از سال ۱۹۸۷ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

کلیسای جامع دومو

کلیسای جامع دومو که ساخت آن در سال ۱۰۶۴ میلادی آغاز شد، در مرکز این محوطهتاریخی قرار دارد. این کلیسا با معماری منحصر به فرد خود، نماد و سمبل سبک معماریرومیایی (رومانسک) در شهر پیزا است.

نمای این کلیسا از مرمر خاکستری و سنگ سفیدکه با دایره هایی از مرمر رنگی تزیین شده، ساخته شده است. این کلیسا دو در عظیمبرنزی دارد که توسط جیووانی دوبولونا، مجسمه ساز مشهور قرن شانزدهم ایتالیا ساختهشده است. البته عبور و مرور بازدیدکنندگان این کلیسا امروزه از طریق درهای دیگری درمقابل برج کج صورت می گیرد که توسط بونانو پیسانو در سال ۱۱۸۰ ساخته شده است و پساز نصب درهای دوبولونا، به مکان فعلی شان منتقل شده اند.

داخل این کلیسا باسنگ های مرمر سیاه و سفید تزیین شده و سقف و گنبد آن پوشیده از طلاکاری و سقفنگاره های رنگارنگ است. آن کلیسا پس از آن که در سال ۱۵۹۵ دچار آتش سوزی شد، موردبازسازی کلی قرار گرفت و بخش اعظم تزیینات و نقاشی های کلیسا آثاری هستند که پس ازآتش سوزی خلق شده اند. 
این کلیسای جامع همچنین پیکر سنت رانیری، قدیس حامیشهرپیزا و آرامگاه هاینریش هفتم، امپراتور روم مقدس در قرون دوازده و سیزده میلادیرا در خود جای داده است.

افسانه گالیلئو گالیله انحراف و خمیدگی برج پیزا ایالت توسکنی ایالت توسکنی کشور ایتالیا بازسازی برج پیزا برج برج ترمیم شد برج سینت مارک برج ناقوس برج های زیبا برج پیزا برج پیزا - شهر پیزا برج پیزا در حال بازسازی برج ک برج کج برج کج پیزا برج کج پیزای ایتالیا بلند‌ترین برج جهان تاریخچه برج پیزا تعمیر برج پیزا توریستی جالبترین و قدیمی‌ترین برج جهان داخل برج پیزا در ایالت توسکنی کشور ایتالیا در حال بازسازی درب ورودی برج پیزا دوره رنسانس راه‌پله‌های برج پیزا ریاضیدانانساختمان برج سایت پاتوق98 سقوط طبقه اشراف علت کج شدن برج پیزا عمران عکس برج های کاناداعکس های برج پیزا عکس های داخل برج پیزا عکس های داخلی برج پیزا عکسهای برج پیزا قدیمی‌ترین برج جهان قرون وسطی مشهورترین مشهورترین هنرمندان و معماران معمار برج پیزا مهندسان مکانهای توریستی دنیا مکانهای دیدنی دنیا ناقوس ناقوس‌های برج پیزا هدف از ساخت برج پیزا همه چیز درباره برج پیزا وزیر راه ونیز پله‌های منتهی به راس برج پیزا پیتزا پیزا پیزای ایتالیا کجی برج پیزا یکی ازیکی از تراس‌های برج پیزا یکی از ناقوس‌های برج پیزا

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

برج کج پیزای ایتالیا با وجودی که تنها برج کج جهان نیست، ولی مشهورترین آن در کل جهان می‌باشد. این برج هر سال ۲٫۵ سانتیمتر به سمت زمین کج می‌شود و احتمال می‌رود…

پیزا؛ جالبترین و قدیمی‌ترین برج جهان با ۸۵ متر طول و ۱۴۵۰۰ تن وزن در دوره رنسانس در شهر پیزا درایالت توسکنی کشور ایتالیا در طول ۱۷۶ سال ساخته شد

هدف ازساخت این برج، استقرار یک ساعت بزرگ بر بالای آن بود اما این بنا مدتی بعد از احداث انحراف یافت و اکنون به همان صورت باقیست. برج پیزا ۵۵ متر ارتفاع دارد و هر سال برمیزان انحراف آن افزوده می‌شود.
برج کج پیزای ایتالیا با وجودی که تنها برج کج جهان نیست، ولی مشهورترین آن در کل جهان می‌باشد. این برج هر سال ۲٫۵ سانتیمتر به سمت زمین کج می‌شود و احتمال می‌رود تا ۸۰ سال دیگر سقوط کند.
سایت پاتوق۹۸ :طبقه اشراف برای رقابت با یکدیگر مشهورترین هنرمندان و معماران را مأمور ساختن شاهکاری معماری می‌کردند. در قرن دوازدهم، اهالی شهر پیزا تصمیم گرفتند کلیسای آنها برجی داشته باشد که برج سینت مارک را تحت تأثیر قرار دهد.
پس از آن که پایه‌های بنا حفر شد، معماری کارآزموده به نام بونامو که مسئول ساختمان این برج بود، نخستین سنگ آن را در سال ۱۱۷۴ میلادی بنا نهاد. اما پیش از آنکه ارتفاع برج به ۱۲ متر برشد، مشخص شد که برج به میزان زیادی منحرف شده است.
در سال ۱۲۳۴ از معمار دیگری به نام بناناتو خواسته شد تا ساختمان برج را تمام کند. او چهارمین سقف بنا را به پایان رساند و آن را نیمه تمام گذارد.
سپس معمار دیگری رشته کار را بدست گرفت و طبقات پنجم و ششم را تمام کرد، اما پایه اصلی همچنان منحرف می‌شد. تقریبا یک قرن بعد، معماری به نامپیزانو ساختمان آخرین بالکن را به پایان رساند و ناقوس برج را در نزدیک مرکز ثقل نصب کرد.
در گذشته تصور می‌شد که کجی برج پیزا بخشی از طرح اولیه آن بوده است ولی امروزه دانشمندان ثابت کردند که این مساله صحت ندارد. ساخت این برج به صورت عمودی طراحی شده بود ولی در طول ساخت آن به تدریج کج شد.
این برج به دلیل کجی و زیبایی خاصی که دارد از سال ۱۱۷۴ تاکنون همیشه کانون توجه همگان بوده است. در طول ساخت این برج تلاش‌های زیادی انجام گرفت تا با بکارگیری مصالح ساختمانی خاص جلوی کج شدن آن گرفته شود.
بعدها ستون‌ها و دیگر بخش‌های تخریب شده برج بیشتر از یک بار جایگزین شدند و امروزه زیرساخت‌های جدیدی برای کم کردن میزان کج شدن برج و افزایش طول عمر آن به کار گرفته می‌شود.
برج کج پیزا با ۸۶۳/۵۵ متر ارتفاع در ۸ طبقه ساخته شده است. قطر بیرونی این بنا ۴۸۴/۱۵ متر و قطر داخلی ۳۶۸/۷ متر است. ضخامت دیوارهای پایه آن ۰۸/۴ متر است و وزن آن حدود ۵۰۰/۱۴ تن برآورد می‌شود.
جهت شیب این برج در فاصله سال‌های ۱۱۷۴ تا ۱۲۵۰ به سمت شمال و از سال ۱۲۷۲ تا سال ۱۹۹۷ به سمت جنوب متمایل بوده است تا سال ۱۹۹۷، این برج ۲/۵ متر نسبت به سطح افق کج شده است.
ناقوس این برج ۵/۳ تن وزن دارد. این برج در پشت کلیسای بزرگ شهر پیزا واقع شده است و ساخت این برج در سه مرحله انجام گرفته است.
ساخت اولین طبقه این برج ناقوس که سنگ‌های مرمر سفیدرنگ در آن به کار رفته است از نهم آگوست ۱۱۷۴ دوران پیروزی‌های نظامی و خوشبختی شروع شد. اولین طبقه این برج از ستون‌هایی که به صورت دایره‌وار در کنار هم قرار گرفته بودند، تشکیل شده بود که در جهت مقابل تاق‌های بی‌روزنه خم شده بودند.
بعد از اینکه طبقه سوم این برج در سال ۱۱۷۸ ساخته شد به دلیل اینکه ۳ متر در کارهای زیرساختی آن اشتباه شده بود، برج کج شد. البته طرح این برج از آغاز نقص داشت.
با درگیر شدن بیزانس در جنگ با جنوا، لوکا و فلورانس ادامه ساخت این برج به مدت ۱۰۰ سال با تعلیق رو به رو شد. در سال ۱۱۹۸ چند ساعت به طور موقت روی این بنای ناتمام نصب شد.
در سال ۱۲۷۲ ساخت این بنا توسط معماری به نام «جیوانی‌دی‌سیمونه» از سر گرفته شد. ۴ طبقه بدین ترتیب ساخته شد. مجددا در سال ۱۲۸۴ با شکست بیزانس در جنگ ساخت بنا متوقف شد.
در سال ۱۳۷۲ آخرین طبقه آن که محل قرار گرفتن ناقوس بود توسط توماسودی آندرا پیزانو ساخته شد و ناقوس در محل خود قرار گرفت.
وی در تلفیق عناصر گوتیک به کار گرفته شده در جایگاه ناقوس با سبک رومانسک (معماری اروپایی قرن‌های یازدهم و دوازدهم که به تقلید از معماری رومی دارای تاق‌های ضربی و دیوارهای ضخیم بود) برج موفق عمل کرد.
در بالاترین نقطه این برج ۷ ناقوس وجود دارد که هر کدام یکی از نوت‌های موسیقی را دارد و بزرگ‌ترین آنها در سال ۱۶۵۵ نصب شده است.
در سال ۱۸۳۸ معماری به نام الساندرو دلا گرادسکا گذرگاهی در اطراف این برج حفر کرد که این امر موجب افزایش کج شدن این برج شد.
بنبتو موسولینی دستور داد تا این برج را به حالت عمودی برگردانند به همین خاطر درپای آن بتون ریخته شد که این امر منجر به فرو رفتن برج در سطح زمین شد. در طول جنگ جهانی دوم ارتش آمریکا دستور تخریب تمامی برج‌های ایتالیا را داد که برج پیزا در دقیقه آخر از این خطر در امان ماند.
در ۲۷ فوریه ۱۹۶۴ دولت ایتالیا برای جلوگیری از سقوط این برج درخواست کمک کرد. یک گروه از مهندسان، ریاضیدانان و تاریخدانان در جزایر آزور گرد هم آمدند تا راه‌های پا بر جا نگه داشتن و استحکام برج را بررسی کنند.
بعد از دو دهه کار و فعالیت روی این پروژه، برج در ژانویه ۱۹۹۰ به روی عموم بسته شد. در طول این مدت ناقوس‌های برج برای کم شدن از وزن‌شان از محل خودجا‌به‌جا شدند.
روش‌های بسیاری برای پا بر جا نگه‌داشتن برج پیشنهاد شده که از آن جمله می‌توان به استفاده از وزنه‌های ۸۰۰ تنی سربی درپای آن اشاره کرد. راه‌حل نهایی برای پیشگیری از کج شدن بیشتر برج انتقال ۳۸ متر مکعب از سطح بر آمده زیر آن بود. طبق آخرین اطلاعات این برج تا ۳۰۰ سال دیگر پا بر جا خواهد بود.
بر طبق یک افسانه گالیلئو گالیله که خودش نیز یک پیزایی بود، آزمایشاتش در مورد سقوط آزاد را نیز در بالای این برج انجام داد. این برج به این ترتیب، به نشان اصلی شهر پیزا تبدیل شد و سال ۱۹۸۷ نیز توسط یونسکو به میراث فرهنگی پیوست.
از ۷ ژانویه سال ۱۹۹۰ بازدید از این برج توسط توریستان ممنوع شد. چون خطر ریزش آن افزایش پیدا کرده بود. پس از ۱۲ سال و کمی راست‌سازی برج از ۱۵ دسامبر ۲۰۰۱، دیدار از این برج ۱۴،۵۰۰ تُنی مجدداً توسط بازدید‌کنندگان آزاد شد.
مهندسان و دانشمندان اعلام کردند دیگر خطر سقوط، برج کج پیزا را تهدید نمی‌کند، چرا که کمیته حفظ این بنا نام گزارش ۱۰۰۰ صفحه‌ای‌اش را که تمامی تلاش‌های حفظ این بنا در آن ذکر شده «برج ترمیم شد» گذاشته است.

سایت فانی ها :این افراد معتقد هستند خمیدگی این بنای دوران قرون وسطی به حالت ایستا درآمده است. هرچند این برج هرگز به حالت صاف درنخواهد آمد و دلیلش هم از بین رفتن جاذبه توریستی آن است اما دو دهه کار و تلاش کمیته حافظت از برج کج بالاخره معمای ۸۰۰ ساله تمایل این میراث فرهنگی جهانی به سمت شمال را حل کرد.
طبق گزارشی که در تلگراف به چاپ رسید «جان برلند»، پرفرسور۷۲ ساله بریتانیایی مهندسی خاک ثابت کرده که دلیل ناپایداری این برج سفره آب زیرزمینی متحرکی زیر سطح نرم پایه ۲۰۰ متر مربعی این برج است.
با توجه به این مسئله این پرفسور به همراه گروه حفظ و مرمت آثار باستانی‌اش بودجه‌ای بالغ بر ۳۹ میلیون دلار را صرف پیدا کردن راهی ابداعی برای جلوگیری از سقوط این برج کردند.
این گروه از سال ۱۹۹۰ مشغول به کار شدند اما چندبار احتمالات اشتباه آنها را به بیراهه منتهی کرد. در سال ۱۹۹۲ این گروه با استفاده از تاندون‌های فولادی سعی کردند برج پیزا را ثابت نگه دارند، در سال ۱۹۹۳ شمش‌هایی از جنس سرب و بست‌های تنومند نیز به این تاندون‌ها اضافه کردند که این مسئله موجب نارضایتی مردم شد.
بالاخره در سال ۱۹۹۵ برلند کمی به راه حل مسئله نزدیک شد. او متوجه شد جیمز تروبشاو، مهندس دوران ویکتوریا در سال ۱۸۳۲ برای برطرف کردن خمیدگی برج کلیسای سینت چاد از نقره استفاده کرده است.
او ترکیبی شامل نقره را در سمت شمالی برج جاسازی کرد، درست در جهت مقابل زاویه خمیدگی، این مسئله موجب شد تا جاذبه در سمت مخالف خمیدگی سنگینی و از خم شدن بیشتر برج جلوگیری کند. این شیوه همچنین در برابر حرکت سفره آب زیرزمینی نیز ساختمان را پایدار و ثابت نگه می‌دارد.
هنگامی که تنها ساخت ۳ طبقه پایینی برج به پایان رسیده بود و پیش از آنکه ارتفاع برج به ۱۲ متر برسد، این برج خمیدگی خودش را نشان داد. از آن زمان تا کنون انحراف و خمیدگی برج ادامه دارد.
انفجار بیش از یک هزار بمب در جنگ جهانی دوم در این شهر و وقوع حدود ۱۰۰ زلزله خفیف و شدید در این منطقه، نتوانسته است برج کج را به زمین بیندازد.

درب ورودی برج پیزا

پله‌های منتهی به راس برج پیزا

راه‌پله‌های برج پیزا

یکی از تراس‌های برج پیزا

یکی از ناقوس‌های برج پیزا

برج پیزا – شهر پیزا

برج پیزا در حال بازسازی

برج پیزا در حال بازسازی

شهرنشینی و پیدایش شهرها

شهرنشینی و پیدایش شهرها

شهر بعنوان سکونتگاهی که ساکنان آن تنها به کشاورزی اشتغال نمی ورزیدند بلکه گروهی در زمینه های گوناگون خدماتی و صنعتی کار می کردند نمی توانست در حوزه هایی که امکان پدیدآمدن(مازاد تولید)وجود نداشت پا به عرصه وجود گذارد.

زیرا آذوقه کلیه کسانی که در اموری غیر از کشاورزی فعالیت می کردند توسط کشاورزان باید تامین می گردید و این موضوع هنگامی میسر می شد که علاوه بر مساعد بودن ویژگیهای جغرافیایی فن کشاورزی و آبیاری پیشرفت ابزارهای تولید و دانش و تجربیات کسب شده در حدی می بود که عده ای بتوانند بیش از نیاز خود تولید کنند.

به همین جهت است که شهر نشینی را پدیده ای معلول و ناشی از انقلاب کشاورزی دانسته اند.همزمان با تکوین و گسترش شهر نشینی و رواج دادوستد و مبادلات اقتصادی و لزوم ثبت کالاها دستمزدها و ارائه خدمات نوعی خط شکل گرفت.

اختراع خط و کاربرد آن در جوامع شهری از چنان اهمیت و ضرورتی برخوردار بود که برخی از محققان آن را دومین شرط ضروری شکل گیری شهر در تاریخ دانسته اند.

یکی از مهمترین نهادهایی که در کنار و همراه دستگاه حکومتی یا به تنهایی در شهرها به شکل سازمانی مقتدر و تشکیلاتی منظم شکل گرفت دستگاه سازمان یافته معابد و پرستشگاهها بود.

آموزشگاهها و مراکز تعلیم و تربیت که در آغاز مهمترین کارکرد آنها تربیت دبیران و حسابگرانی که عهده دار کلیه امور دیوانی و حسابهای مربوط به معابد بودند در کنار معابد و کاخها احداث شدند.اقتدار و دامنه نفوذ سران و گردانندگان معابد گاه در برخی از دوره ها و نقاط چنان بود که اداره جامعه و تعیین سیاستهای داخلی و خارجی حوزه زیر نفوذ خود را برای مدتی به دست می گرفتند.

پس از سپری شدن دوره آغاز انقلاب کشاورزی و پیدایش شهر و شهرنشینی عوامل متعدد دیگری وجود داشته که منجر به تکوین و شکل گیری شهرها شده اند.یکی از مهمترین عوامل پیدایش شهرها در ایران عامل اداری – سیاسی(شهرهای شاهی)بوده است. سپس عوامل دیگری مانند عوامل نظامی تجاری مذهبی و غیره در روند مزبور نقش داشته اند. 

مقوله دولت و پیدایش آن در ایران تنها یک مقوله طبقاتی نیست به این معنی که تنها عامل مهم پیدایش دولت در ایران تکوین طبقات اجتماعی حفاظت از منافع توانگران نبوده است. بلکه یکی از علتهای اساسی پیدایش و کارکرد مهم آن رسیدگی به بخشی از کارهای عام المنفعه و عمومی بوده است که تنها از عهده افراد و گروههای کوچک بر نمی آمده است.

یکی از مهمترین امور مذکور مسئله ایجاد و نگهداری شبکه های آبیاری بوده که این نقش دولت تا عصر حاضر نیز تداوم یافته است.همچنین جلوگیری از تهاجمات اقوام و گروههای مهاجم بویژه چادرنشینان که حضور و تداوم آنها و تضادشان با جامعه شهری و روستائی یکی از موضوعات و خصوصیتهای تاریخ ایران است از عهده قدرتهای محلی و پراکنده بر نمی آمده است.

احداث عموم شهرها یعنی محل استقرار ارکان دولتی و نهادهای اداری-سیاسی توسط پادشاهان و برخی از امرا و حکام محلی صورت می پذیرفته است و مهمترین نقش و کارکرد این گونه شهرها همین جنبه اداری – سیاسی آنها بوده است. به همین دلیل احداث شهر موضوعی سیاسی تلقی می شد و هر حاکمی اجازه این اقدام را نداشت و اگر یک حاکم محلی بدون کسب اجازه چنین کاری انجام می داد یعنی شهری و حتی کاخ بزرگی می ساخت مورد پرسش قرار می گرفت چنان که در هنگامی که اردشیر اول منصب حکومت و امارت منطقه ای را در زمان اشکانیان داشت شهر فیروز آباد را بنا کرد پادشاه اشکانی(اردوان)وی را در طی نامه ای مورد خطاب قرار داد و پیغام فرستاد که چگونه جرات کردی برای خود چنین شهر و کاخی بنا نمایی. 

روایات موجود در باب علت پیدایش نخستین شهر مادی(یعنی هگمتانه)حاکی از آن است که این شهر در پی تشکیل اولین نهادهای اداری – سیاسی در کشور و به سبب ضرورت وجود سکونتگاهی جهت استقرار نهادهای مذکور و کارگزاران آن توسط (دیااکو)بنیانگذار شاهنشاهی ماد ساخته شد.همچنین شهرهایی مانند: پاسارگاد و پارسه(تخت جمشید)توسط شاهان هخامنشی و شهرهایی مانند:هتره تیسفون و دارابگرد توسط شاهان پارتی احداث شدند. 

در مورد شهرهای ساسانی اطلاعات بیشتری موجود است.کتاب کوچکی موسوم به شهرستانهای ایران که گویا اصل آن متعلق به قرن ششم میلادی است و در اواخر قرن هشتم میلادی هم در آن اضافاتی بعمل آمده موجود است.این رساله پهلوی به فارسی ترجمه شده است. در رساله مزبور نام تعدادی از شهرهای ایران پیش از اسلام و بنیانگذاران آنها آمده است. 

در منابع اوائل دوره اسلامی هم به تعدادی از شهرها و بانیان آنها اشاره شده است.از جمله بنای ده شهر به نامهای:به اردشیر بهمن اردشیر اشااردشیر رام اردشیر رام هرمزاردشیر هرمزاردشیر بوراردشیر هشت اردشیر که به اردشیر اول نسبت داده شده است.بنای تعدادی شهر نیز به شاپور نسبت داده شده است که عبارت از:بداناندیوشاپور شاپورخواست بلاش شاپور و پوشنگ هستند. احداث شهرهایی مانند:برقباد ماهات و شهر قبادش را به قباد نسبت داده اند. 

روند احداث شهر توسط پادشاهان ساسانی همواره از آهنگ ثابت و یکنواختی پیروی نمی کرده و فرازونشیبهای بسیار داشته است. در دوره هایی که پادشاهان قدرتمند بر کشور حاکم می شدند تعداد زیادی شهر احداث می شد اما در اوقاتی که پادشاهان ضعیف بر تخت سلطنت جلوس می کردند و روسای خانهای بزرگ و زمینداران از اقتدار و نفوذ کافی برای رهبری و هدایت امور کشور در جهت منافع خود برخوردار می شدند .

جریان احداث شهر که بیشتر پایگاه اجتماعی و طبقاتی پادشاهان به شمار می رفت آهسته می شد برای مثال پس ازشاپور دوم(متوفی379 )که تعدادی از پادشاهان ضعیف به سلطنت رسیدند تا زمان قباد (متوفی531 )روند مزبور قوس نزولی پیموده سپس در دوره قباد و انوشیروان قدرت اشراف و زمینداران بزرگ دوباره کاهش یافت. 

راستی پیدایش شهر چگونه بوده ؟ و یا اصولا پس از پیدایش نام خود را از کجا و چگونه بدست آورده است .     

پس از عقب نشینی دریاها ، جلگه و دشت بوجود آمد و با ورود انسانها و هجوم حیوانات به جلگه و دشت شهر موجودیت یافت با ایجاد تحولات اقتصادی زندگی ابتدایی شروع شد و با تولید محصولات کشاورزی و دامداری وارد مرحله نوینی شده . “هزاره نهم تا هفتم ق.م“ در این مرحله انسان یک جانشینی را اختیار نمود و دوره استقرار یاسکونت در دهکده ها را پیش گرفت در همین زمان انسان ایجاد سرپناه را آغاز نمود و گذشت زمان و به کار بردن مصالح ساختمانی ، و ازدیاد محصولات و تولیدات مازاد بر مصرف مبادله محصولات بین مردم آغاز شد و با توسعه بازارها و تجارت و ایجاد حکومت ها روستاه گسترش یافته و تبدیل به شهر شدند .                                                               

اهمیت نام در نامگذاری ، ریشه ، در اعتقادات فرهنگی و مذهبی هر قوم و طایفه دارد . امروز انسانها علاقمند به کشف علل نامگذاریهای رایج می باشند و مایلند بدانند که نام انسانها یا روستاها و شهرها بر چه اساس و رابطه ای نهاده شده است . از دیر باز محققین و مورخین سهمی در کشف ارتباط میان نام و مکان بوده اند ، لذا در اکثر کتب تاریخی در مباحث مختلف نحوه نامگذاری اماکن مشاهده میگردد . کشف واقعیات این نامگذاری با توجه به گذشت سالهای مدید و سیر تحولات تاریخی بسیار مشکل و در بعضی اوقات غیر ممکن میگردد و جه تسمیه غالبا ذکر علت نامگذاری و یا تعریف نام برخی از شهرها و روستاهای کشور عزیزمان می باشد . لذا لازم است قبل از هرگونه توضیح و تعریف اسامی نکاتی چند را یادآور گردیم .                                                                                                   

در کتب بوجود آمدن شهرهای مختلف را دلایلی چند ذکر کرده اند که از جمله می توان به دلایل زیر اشاره نمود .     

الف ) شهرها اکثرا بر اثر گسترش روستاها پدید آمده اند که از جمله این شهر ها میتوان به شهر مهران اشاره نمود .    

ب ) امنیت نیز یکی از عوامل ایجاد شهرها می باشد ،‌لذا شهرهائی که در پناه کوهها ، دره ها و یا در مناطق جزیره ای احداث می گردد حکایت از توجه سازندگان و یا گسترش دهندگان آن شهر به امنیت شهر می باشد از این نمونه شهر ها نیز می توان به شهر سنندج اشاره نمود .                                                                

                                                                                                              پ ) وجود راههایارتباطی درگذشته و حال باعث توجه تجار و سوداگران به روستاهای حاشیه راهها می شده ، اکثریت شهرها در کنار جاده های اصلی ایجاد شده و گسترش می یافتند از شهرهائی که بدین صورت رشد یافته می توان به شهر دلیجان و یا آباده اشاره نمود .

ت ) عامل مذهب و وجود بقاع متبرکه یکی دیگر از علل توجه مردم به اماکن بوده است شهرهائی بمانند مشهد مقدس و قم نیز از اینگونه بوده اند .                                                                                  

ث ) وجود آب و یا رودخانه در هر نقطه از دیگر عوامل تجمع انسانها و گسترش شهر و شهرنشینی بوده ، شهرهایی بمانند شوشتر و یا میاندوآب از این نمونه می باشند .                                                      

ج ) عوامل اقتصادی چه تولید و گسترش روستا و تبدیل شدن به شهرها می باشد . از مهمترین شهرهائی که بنا به دلیل اقتصادی رشد یافته است می توان به شهر گرگان اشاره داشت .                                

چ ) مسائل نظامی و ایجاد پادگانهای ارتش از دیر باز باعث جلب توجه مردم بخصوص سوداگران به مناطق می شده است . برای مثال استقرار ارتش اسلام در منطقه بصره امروز باعث مهاجرت گروهی از مردم ابله به بصره و تشکیل شهر بصره گردیده است .                                                                                            

خ ) عوامل سیاسی و اداری نیز از دیگر علل ایجاد شهرها و گسترش آنها بوده است . شهرهایی بمانند تهران از اینگونه شهرها می باشد .                                                                                                

تغییر اسامی در کتب مختلف و به صورت مختلف مشاهده میگردد . با ورود اعراب به ایران و تحریف و معرب گشتن اسامی تغییراتی در نام مکانها و شهرها دیده می شود . همچنین گذشت زمان باعث مجهول ماندن علت بعضی از نامها شده است . وجود اعتقادات مذهبی و همچنین داستانها ، اسطوره ها و یا افسانه ها و همچنین مسائل سیاسی و تغییر حکومتها نیز باعث تغییر نامها و اسامی شهرها و اماکن گردیده است .                                                

جهت آشنایی با اطلاعات جغرافیایی ذکر شده در متن توضیحاتی شرح زیر جهت اطلاع خوانندگان ارائه میگردد :       

طول جغرافیایی         

طول جغرافیایی هر نقطه از سطح زمین عبارت از قطعه قوسی است از دایره نیمگان یا استوا که بین نیمروز مبدا که همان نصف النهار گرینویچ و نیمروز مار بر نقط مزبور قرار گرفته باشد طول جغرافیایی هر نقطه بر حسب واقع شدن آن در خاور یا باختر نصف النهار گرینویچ به طول شرقی ویا غربی تقسیم می گردد که اندازه هر کدام صفر تا 180 درجه می باشد . ایران در طول شرقی قرار دارد .       

عرض جغرافیایی        

فاصله نقاط مختلف سطح زمین نسبت به دایره نیمکان یا استوا زمین ، عرض جغرافیایی نام دارد عرض جغرافیایی بر حسب قرارگرفتن نقطه درشمال یاجنوب خط استوا به عرض شمالی ویا عرض جنوبی تقسیم میگردد . ایران در عرض شمالی قرار دارد .       

ارتفاع از سطح دریا

منظور ارتفاع هر نقطه از زمین از سطح دریای آزاد که همان اقیانوس آرام و هند می باشد .     

فاصله تا نزدیکترین نقطه

در این مبحث سعی گردیده در محدوده هر شهرستان فاصله محل مورد نظر تا مرکز شهرستان و در هر استان فاصله شهرستان مورد نظر تا مرکز استان و آنگاه فاصله مراکز استان با تهران محاسبه گردد .

اولین شهر ها

هنگامی که کشاورزان یاد گرفتند که آب زمینهای کشاورزی را از رودخانه تامین کنند موفق شدند محصولات بیشتری به دست بیاورند و برای دیگران نیز غذا تهیه کنند. بعضی از مردم توانستند اشیایی از قبیل ظروف گلی بسازند و بعد آنها را به فروش برسانند. صنعتگران و تجار در اجتماعات بزرگ که اولین شهر ها را تشکیل دادند ، در کنار یکدیگرجمع شدند اولین مردمی که در شهر ها زندگی می کردند ، سومریهای بین النهرین ، بودند در حدود سال 3500 قبل از میلاد، آنها با استفاده از خشت خام ، کار ساخت شهرهایی مانند اور و بابل را آغاز نمودند. 

معبد شهر اوروک در بین النهرین اهالی بیشتر شهرهای بین النهرین در معابدی مانند این، به عبادت می پرداختند .

پادشاه همورابی (1750-1792 قبل از میلاد) که یک مدیر کارآمد و در عین حال یک سرباز جاه طلب است ، اولین حاکمی بود که سراسر بین النهرین را متحد نمود. او بابل را در قرن هیجدهم قبل از میلاد به صورت نیرومند ترین شهر خود در آورد مهم ترین و مشهورترین دستاورد او تدوین 282 قانون به نام قوانین همورابی بود این قوانین روی یک ستون سنگی کنده کاری شده ، نوشته شده است.این سنگ نوشته ، همچنین با تصویر پادشاهی که در مقابل شاماش ، خدای عدالت بین النهرین ، ایستاده است ، تزیین شده است. 

قوانین بابل

هر چند که مجموعه قوانین در یک محل عمومی مثل عبادتگاهی که مردم در آن این قوانین را می خواندند؛ قرار داشت، اما اهمیت این قوانین بطور دقیق مشخص نیست . بعضی از قوانین بوسیله همورابی تدوین شدند، ولی برخی دیگر قوانین شناخته شده ای بودند که پیش از آن تاریخ وضع شده بودند و به پاره ای اصلاحات نیاز داشتند این قوانین به مشکلات مربوط به زندگی روز مره ، داد و ستد ، خانواده و مالکیت زمین، می پرداختند. 
آنها همچنین توصیه هایی را در باب بسیاری از مسائل، از کلاه برداری و قتل و طلاق گرفته تا فرزند خواندگی و مهریه ازدواج، ارائه می دهند این قوانین حتی در مورد برخورد با برده های فراری و یا قطع غیر قانونی درختان خرما، نیز بحث می کنند. 

جنایت و مجازات

هر یک از قوانین همورابی، کاملاْ روشن می باشد هر تخلف مجازات مشخص خود را دارد. این قوانین از همان اصلی ( اصل مقابله به مثل) تبعیت می کنند که قوانین معروف انجیل: چشم در مقابل چشم و دندان در مقابل دندان، بر پایه آن بنا شده است بعنوان مثال، مطابق یکی از این قوانین : اگر پسری پدر خود را مورد ضرب و شتم قرار دهد دست او باید قطع شود. 

حدود 3100 ق.م- 3500 ق.م 

اولین مناطق شهری در طول دوران اوروک تکامل پیدا می کنند. 

حدود 3000 ق.م 

مردم بین النهرین نوشتن روی لوحه های گلی را ابداع می کنند. 

حدود 2700 ق.م 

سیل ، بین النهرین را ویران می سازد. 

2279-2334ق.م 

سارگون، فرمانروای اکد، بر امپراتوری اکد که به دست خود وی تاسیس شده بود حکومت می کند. 

2095-2112ق.م 

پادشاهی به نام اورنامو، امپراتوری اور را بنیانگذاری می کند . 

حدود 2000 ق.م 

امپراتوری اور به دست آموریها «عموریان)، اقوام سامی ساکن سرزمین بین النهرین ، سقوط می کند. 

حدود 1750-1792ق.م 

همورابی، فرمانروای بابل ، بر سراسر بین النهرین حکومت می کند. 

1595 ق.م 

شهر بابل به دست هی تی ها ، از اقوام نواحی مرکزی ترکیه کنونی،سقوط می کند. 

صندوقچه منقوش اور

ای صندوقچه که سطوح جانبی آن با تصاویر مجازی تزییین شده است در یک گور در شهر باستانی اور ، پیدا شد قدمت این اثر باستانی به 2300 تا 2700 سال پیش از میلاد، هنگامی که اور مهمترین دولت شهر در تمدن سومر محسوب می گردید، باز می گردد. 

نقوش روی صندوقچه بدنه چوبی این صندوقچه با  استفاده از صدف و نوعی سنگ قیمتی آبی رنگ تزیین شده است.

حقایق ثبت شده

اهالی بابلی، که در قرن هیجدهم قبل از میلاد در بین النهرین زندگی می کردند، اولین ستاره شناسان بودند. و دلیل آن این بود که خدای ماه برای آنها از اهمیت زیادی بر خورد دار بود این افراد یک تقویم درست کردند و خسوفهای ماه را پیش بینی کردند. این افراد، ریاضیدان نیز بودند و یک سیستم شمارش بر اساس عدد 60 ابداع کردند. به همین دلیل یک ساعت به 60 تقسیم می شود.

                                                                                                  پیدایش شهرها و رشد جمعیت شهرنشین                                                                                 

      سابقهٔ شهرنشینی در جهان

رشد جمعیت و شهرنشینی در عصر جدید

گرایش به‌سوی شهرها و اثرات اجتماعی آن

                                                                                                 سابقهٔ شهرنشینى در جهان                                                                                             

       شهرنشینى در جهان، خاصه در مشرق زمین، سابقه‌اى کهن دارد و اولین شهرها در مناطقى مانند بین‌النهرین، درهٔ سند، درهٔ رودخانهٔ نیل، سواحل رود زرد، درهٔ مکزیک و در سواحل و نقاط مرتفع پرو (واقع در آمریکاى جنوبی) شکل گرفته‌اند و اولین تمدن‌هاى جهان را تمدن‌هاى بین‌النهرین، مصر و هند مى‌دانند که امروزه به تمدن‌هاى مرده مشهور است و تمدن مغرب زمین، از این سه تمدن نخستین مایه گرفته است (جیمز موریس، تاریخ شکل شهرها تا انقلاب صنعتی، ترجمه راضیه رضائی، صفحهٔ ۱۱).                                              

       رشد تمدن با توسعه زندگى شهرى قرین بوده است، (تمدن از کلمهٔ مدینه به‌معنى شهر گرفته شده است). و آثار عظیم شهرهاى باستانى و بناهاى ارزشمند قدیمى سابقه‌اى چندین هزار ساله دارد و آثار شهرنشینى دست کم از ۵ هزار تا ۷ هزار سال قبل ملاحظه شده است. اما آمارهاى مربوط به شهرنشینى و تعداد جمعیت شهرها در گذشتهٔ دور، صرفاً بر حدس و گمان متکى است و اطلاع دقیقى از این آمارها در دسترس نیست.             

       به‌طور کلى پیدایش جوامع شهرنشین را در تاریخ به عصر نئولیتیک (Neolithic) یعنى عصرى که انسان از مرحلهٔ شکار و گردآورى خوراک به عصر بهره‌بردارى از زمین قدم نهاد. منابع معیشتى خود را بر اقتصاد یکجانشینى و گسترش دهات در بین‌النهرین، مصر و هند بنا نهاد منسوب مى‌کنند. تقریباً پنج هزار سال پیش از آن زمان، جوامع شهرنشین با تجهیزات مختلف، صنعت، بازرگانى و اقشار مختلف اجتماعى وجود داشته است (حسین شکوئی، جغرافیاى شهری، صفحات ۷۰ و ۷۱).                                                                      

                                                                                                 رشد جمعیت و شهرنشینى در عصر جدید                                                                        

       اگر چه شهرنشینى در جهان، خاصه در مشرق زمین، سابقه‌اى کهن دارد و آثار عظیم شهرنشینى و بناهاى ارزشمند از گذشته دور برجاى مانده، اما رشد بى‌سابقهٔ شهرها در عصر حاضر، به‌دنبال توسعهٔ صنعت، در قرن نوزدهم اتفاق افتاده و همراه با رشد سریع جمعیت، ما شاهد ظهور و گسترش شهرهاى بزرگ و غول‌آسا و متراکم هستیم که تا پیش از قرن نوزدهم و انقلاب صنعتى سابقه نداشته است. توسعهٔ تجارت و صنعت در اروپا و افزایش تولیدات صنعتى و نیاز به توزیع و مصرف کالاها موجب تراکم و تمرکز جمعیت در نقاط معینى گردید که توسعهٔ علوم و فنون و بهبود وضع بهداشت و تغذیه و بهتر شدن وسایل رفت و آمد و ارتباطات این تمرکز را تسهیل و تشدید کرد. هجوم روستائیان به‌سوى مراکز صنعتى و بنادر تجارتى، اضافه جمعیت را از نقاط پراکندهٔ روستائى به مناطق شهرى هدایت کرد. در واقع رشد سریع جمعیت به‌طور مستقیم به افزایش جمعیت شهرها منجر شد، در حالى‌که به‌دلایل مختلفى جمعیت روستاها یا همچون گذشته کم و بیش ثابت باقى ماند یا رو به کاهش گذاشت.                             

       به‌طور کلى جمعیت‌شناسان سازمان ملل متحد، رشد جمعیت جهان را به لحاظ وسعت و اهمیت به چهار دوره مختلف تقسیم مى‌کنند:                                                                         

         ۱. قبل از سال ۱۷۵۰ یا پیش از انقلاب صنعتى                                         

         ۲. از سال ۱۷۵۰ تا ۱۸۳۰ یا دوران تحول و آگاهى                                     

         ۳. از سال ۱۸۳۰ تا ۱۹۳۰ یا دوران انتقالى و آغاز کاهش موالید                        

         ۴. از سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۰ یا دوران تعادل مجدد بین زاد و ولد و مرگ و میر          

       در هر یک از دوره‌هاى مذکور، افزایش سالیانه جمعیت جهان از رشد قابل ملاحظه‌اى برخوردار بوده است. چنان‌که در فاصلهٔ زمانى نه چندان طولانى میانگین افزایش سالانه تعداد جمعیت جهان (در دو قرن اخیر) از ۴ میلیون نفر به ۸۰ میلیون نفر رسیده است:                                                                     

               فاصلهٔ سال‌ها          متوسط افزایش سالانه

۱۷۵۰-۱۸۰۰          ۴ میلیون نفر

۱۸۰۰-۱۸۵۰          ۶ میلیون نفر

۱۸۵۰-۱۹۰۰          ۸ میلیون نفر

۱۹۰۰-۱۹۵۰          ۱۷ میلیون نفر

۱۹۵۰-۲۰۰۰          ۸۰ میلیون نفر

       به این ترتیب افزایش سالانهٔ تعداد جمعیت در این مدت حدود بیست برابر شده است، در نتیجه تعداد جمعیت جهان که در سال ۱۶۵۰ میلادى تنها ۴۵۰ میلیون نفر بوده در سال ۱۸۵۰ به ۱/۱ میلیارد نفر مى‌رسد و در سال ۱۹۰۰ به ۵/۱ میلیارد و در حدود سال ۱۹۴۰ به‌طور جهشى به ۱۲۵/۲ میلیارد و در ۱۹۶۴ به ۳ میلیارد مى‌رسد و در سال ۱۹۸۰ این جمعیت ۵/۱ برابر شده و به ۵/۴ میلیارد نفر صعود مى‌کند و بالأخره در سال ۱۹۹۰ به حدود ۵ میلیارد نفر مى‌رسد و با حدس قریب به یقین جمعیت جهان در سال ۲۰۰۰ میلادى به رقمى در حدود ۵/۶ میلیارد نفر خواهد رسید. برحسب این سرعت فزاینده رشد، جمعیت جهان در طى کمتر از یک قرن بیش از ۴۰۰ درصد افزایش یافته است که چون بحث از میلیارد و افزایش تصاعدى است ارقام سرسام‌آور و گیچ‌کننده به نظر مى‌رسد.  

       به هر حال در جهان معاصر سخن از ”انفجار جمعیت“ است، بسیارى از مؤسسات تحقیقاتى سیاستگزاران، از جمله کمیسیون جمعیت سازمان ملل متحد بارها از افزایش بى‌حد و حصر جمعیت سخن گفته و به‌ویژه در مورد کشورهاى در حال توسعه اظهار نگرانى جدى کرده، هشدار داده‌اند که در آیندهٔ نزدیک فقر و تهیدستى و عدم اشتغال و کمبود وسائل و امکانات زندگى از قبیل مسکن، سوءتغذیه، ناسالم شدن محیط، از بین رفتن امکانات طبیعى و آلودگى هوا که به‌دنبال رشد سریع جمعیت و توسعهٔ صنعیت و بهره‌بردارى بى‌رویه از منابع طبیعى صورت مى‌گیرد مى‌تواند شدیداً به حیات انسان در روى زمین آسیب برساند.                                                        

       در حال حاضر، جمعیت جهان بیش از ۵ میلیارد نفر است و طى ۱۳۰ سال آینده به بیش از ۵/۱۰ میلیارد نفر که تقریباً بیش از دو برابر جمعیت فعال است، افزایش خواهد یافت. این دورنما در کشورهاى در حال توسعه (جنوب)، بسیار سهمناک‌تر از کشورهاى توسعه یافتهٔ صنعتى (شمال) است. زیرا در جوامع صنعتى، رشد جمعیت تقریباً متوقف شده و امکانات طبیعى و صنعتى و رشد تولید مى‌تواند پاسخگوى مسائل و مشکلات آنها باشد. اما، جهان امروز نمى‌تواند نیازهاى اساسى بیش از نیمى از جمعیت خود را که در کشورهاى رو به توسعه‌ محیط‌هاى ناسالم اجتماعى ایجاد مى‌شود نهایتاً به توسعهٔ آسیب‌هاى اجتماعى نظیر اعتیاد، فحشا، تجاوز و قتل منجر مى‌گردد. بهر حال تنش‌هاى اجتماعى ناشى از فشار جمعیت در تمامى سطوح و غیرقابل تحمل مى‌سازد. مردم کشورهاى رو به توسعه تأثیر رشد جمعیت را بر مناطع و شرایط زندگى شدیدتر احساس مى‌کنند.                                                       

                                                                                                 گرایش به‌سوى شهرها و اثرات اجتماعى آن                                                                                

       گرایش به‌سوى شهرهاى بزرگ و توسعهٔ شهرنشینى و مهاجرت روستائیان و سکونت نامناسب در حواشى اطراف شهر و محلات خاص، محیط‌هاى ناسالمى را توسعه مى‌دهد که احیاناً آسیب‌هاى اجتماعى را در همهٔ نقاط شهرى اعم از مرکز و پیرامون آن مى‌پراکند. این پدیده در شهرهاى بزرگ کشورهاى مختلف آسیا، آفریقا، آمریکا به وضوح مشهود است و زندگى روستائیان فقرزده همه جا در محیط‌هاى ناسالم پیرامون شهرهاى بزرگ، گسترش پیدا مى‌کند و همراه با آن ناهماهنگى‌هاى فرهنگى و تفاوت در شیوهٔ زندگى روستائیان شهرنشین و گمگشتگى و تغییر هویت در محیط‌هاى نامأنوس شهرى و نهایتاً توسعه خلافکارى‌ها و بزهکارى‌ها، در شهر رشد فزاینده‌اى پیدا مى‌کند. در چنین محیط‌هائى با توجه به محدود بودن ظرفیت امکانات و نهادها و سازمان‌هاى موجود، میزان کنترل اجتماعى کاهش مى‌یابد و در نتیجه بى‌نظمى و اختلالات مختلف و قانون‌شکنى و بى‌توجهى به ضوابط و در نهایت ناهنجارى‌هاى اجتماعى روز به روز توسعهٔ بیشترى پیدا مى‌کند (مراجعه شود به نشریه: O.N.U. population program news. vol 13.No 3. 1984).       

       در همهٔ شهرهاى بزرگ، حاشیه‌نشینى یکى از صور سکونت مى‌باشد که به‌دنبال خود، جرم‌زائى را در جامعه افزایش مى‌دهد. مطالعات و تحقیقات جامعه‌شناسى شهرى نشان داده است که زندگى حاشیه‌نشینى با افزایش جرم‌زائى رابطهٔ مستقیم و نزدیکى دارد. همچنین از بعد اقتصادی، افزایش مهاجرین غیرماهر و غیرمتخصص، موجب پیدایش بیکارى پنهان و توسعهٔ غالباً غیرضرورى بخش خدمات مى‌شود.                                

منابع: 
1. تاریخ شهر و شهر نشینی در ایران-سلطان زاده-نشر آبی-1365 
2. جغرافیای تاریخی شهرها-عبدالحسین نهچیری-وزارت آموزش و پرورش-1370 
3. جغرافیای تاریخی ایران-سردادور-تهران توس-1358

پیدایش ترک در ساختمان

پیدایش ترک در ساختمان

افت پی بر اثر عواملی همچون رطوبت و فشارهای وارده از طبقات ، بی مقاومتی خاک و عملکردهای آن پیش می آید . همچنین نوع مصالح مصرفی و اجرای غیرفنی ، سبب نشستهای پی می شود . در مجموع ، بر اثر حرکات زمین ، اسکلت بنا حرکت می کند و شکستهای مختلف که شامل ترکهای عمیق و یا معمولی و در مواردی به شکل مویی است ، نمایان می شود.

موقعیت ترک :

ترکهای عمیق : این ترکها گاهی به طور دائمی به وجود می آید و دلیل آن نشست مرتب پی است که در این صورت ، بودن ساکنان در ساختمان خطرناک است.

ترکهای ثابت : معمولا پس از نشست پی ، تحرک ساختمان کم می شود. این پدیده بر اثر قطع رطوبت و فشرده شدن سطح زیر پیش می اید. در نتیجه ، شکست و افت دیوارها و اسکلت بنا نیز متوقف ، و حالت ترک ثابت می شود.

موی ترکهای معمولی : این ترکها در اثر افتهای کوچک در اسکلت بنا و به واسطه نیروها و در مواردی به علت نوع مصالح اندود به وجود می ایند. رطوبت ، انقباض و انبساط حاصله در مقابل خشک شدن سطوح مرطوب ، باعث ایجاد ترکهای مویی می شود.

حالتهای ترک :

ترک را به شکلهای مختلف می توان آزمایش کرد. نوع خطرناک و بدون خطر آنها را به شکلهای زیر می توان شناسایی کرد:

الف) بند دوقسمت دیوار را که بر اثر ترکهای عمیق از یکدیگر جدا شده اند ، با گچ دستی طوری کف کش می کنیم که ملات فقط دو قسمت جدا شده را پوشش دهد ؛ یعنی در ترکها نفوذ نکند

پس از خودگیری و خشک شدن ملات گچ ، چنانچه از دیوار جدا شود ، اسکلت در حال نشست و افت کامل است که باید در مورد آن با احتیاط رفتار کرد.

ب) در موارد ذکر شده در بالا ، می توان روی ترک دو قسمت جدا شده دیوار را نوار کاغذی از جنس کاهی نازک به ابعاد 30*3 سانتیمتر به شکل ضربدر (*) با پونز نصب کرد. چنانچه کاغذ پاره شود ، شکست و نشست در ساختمان بسیار خطرناک می باشد. در این صورت ، ساختمان باید از سکنه خالی شود.

ج) در نشستهای خطرناک ، کلاف پنجره بر اثر نیروی فشار ، اهرم و دفرمه می شود . به علت بالا بودن ضریب شکنندگی ، شیشه پنجره ها ترک می خورند و می شکنند.

د) در افتهای مداوم پی و مواقع سکوت ، صداهای "تک تک " که حاصل ترک مصالح و بویژه اجرکاری است ، شنیده می شود.

روش تعمیر ترکها :

همانطور که گفتیم ، بر اثر نشست ، ترکهایی به وجود می آید که برخی از آنها مویین و ریز هسنتد . با خالی کردن اطراف آنها و با " کشته کشی " و کشیدن پنبه آب روی سطوح ترکهای مویین آنها گرفته و آماده نقاشی می شوند.

ترکهای نیمه عمیق :

بر اثر حرکت پذیری سقف توفال که از انقباض و انبساط رطوبت و حرارت حاصل می شوند . ترکهایی به وجود می آید . این ترکها را با نوک کاردک و ماله خالی می کنیم و پس از " آماده کشی " و پرداخت کشته و پنبه زنی ، ترکها را می گیریم و آماده نقاشی میکنیم.

ترکهای عمیق :

اطراف ترک را با تیشه می تراشیم و سپس درز آن را کاملا خالی می کنیم. کاربردن گچ دستی و کف کش کردن ، درون ترک را پر و سطح آن را با گچ آماده صاف می کنیم . سپس با گچ کشته و پنبه اب ، سوح آن را کاملا پرداخت و آماده نقاشی می کنیم.

توجه شود : چون سطح کشته کشی در بعد بیشتری انجام می شود تا خطر کپ کردن به وجود نیاید ، بابد اصولی را به کاربرد تا سطح ترک از اطراف به شکل پخ از گچکاری و اندود برداشته شود تا عمق ترک در سطحی عریض پیوند شود. به این عمل اصطلاحا " پرداخت کردن ، کشته و همسطح کردن با زمینه در گچکاری قدیمی " می گویند.

ترک در تقاطع دیوار :

دیوارها بر اثر نداشتن پیوند با هشت گیر ترک می خورند . در مواقعی نشست و شکست دیوارها ، ترکها کاملا باز و رویت می شوند . در بعضی موارد ، این ترکها بسیار عمیق
هستند ؛ به طوری که می توان دست را در درون آنها حرکت داد . در این حالت ، چنین عمل می کنیم :

1- سطح ترک را از دو طرف کاملا با تیشه می تراشیم ، و پس از جارو ، سطوح آن را کاملا مرطوب می کنیم .

2- چنانچه لازم باشد ، کنارهای ترک را با قلم و چکش چند سانتیمتر بازتر می کنیم تا نشست گچ با عمق بیشتری انجام شود.

3- ملات گچ تیزون را شلاقی در درون ترک می کوبیم تا سطح ترک کاملا پر شود.

4- پس از پر کردن ترک به شکل سرتاسری و کف کش کردن گچ تیزون ، اندود گچ و خاک را اجرا می کنیم.

5- در صورت نیاز ، ترک را شمشه گیری می کنیم تا در سطح گچکاری یکنواختی به وجود آید.

6- با گچ آماده و سپس گچ کشته ، سطح اندود را " سفیدکاری" می کنیم و با پنبه آب زدن برای پرداخت ، گچکاری را خاتمه می دهیم.

توجه شود: چنانچه در محل تقاطع دیوار دیوار ابزار گرد زده شود ، یعنی ماهیچه به وجود آید ، ترک مجددی پیش نخواهد آمد .

ترک در نعل درگاه :

به علتهای زیر ، نعل درگاه و سوح زیر آن می شکنند :

الف) در اثر نشست ستون زیر نعل درگاه ، به علت اهرم شدن آن ، برش افقی به وجود آید.

ب) برشهای عمودی به خاطر وجود پیوند و اثر نیروهای فشاری در امتداد تیر نعل درگاه و برشهای طولی بعد از مقدار گیر نعل درگاه به وجود می آید که در هر دو حالت ، جداره ترکها را می تراشیم ، باز می کنیم و سپس گرد آن را می گیریم . بهد ، محل مرطوب شده را با اصطلاحا گچ تیزون ( زودگیر) پر می کنیم و زمینه را با کشته کشی آماده می سازیم و سپس ترکها را به ترتیب ترمیم و تعمیر می کنیم.

پیوند در ترکهای عمیق :

چنانچه ترک عمیق باشد ، رجهای بریده شده را از دو طرف به اندازه یک نیمه ، خالی می کنیم و با به کاربردن ملات مرغوب و اجرهای راسته مقاوم ، سطح ترک را در عزض دیوار با رعایت پیوند ، کامل می گیریم و سپس مبادرت به اندودکاری می کنیم. در این صورت ، اثر ترک کلی محو می شود. در بعضی موارد ترک به حدی است که از بیرون نور و اشیا قابل رویت می شود .

به طور مسلم ، این ترک و شکست و نشست از پی شروع می شود و تا بالاترین قسمت ساختمان ادامه می یابد که برای تعمیر ان ، به اینصورت عمل می کنیم : مسیر ترک را در کفسازی دنبال می کنیم و با برداشتن کفسازی به پی می رسیم . تعمیر از پی شروع می شود . پاز کرسی چینی ، جداره ترک را جهت به وجود آوردن پیوند خالی می کنیم . پس از بنایی ترک مذکور ، در عمق دیوار اندود و سفیدکاری انجام می دهیم.

رفع ترک اطراف ستونهای فلزی :

در اجرای اسکلت فلزی کنار ستون فلزی ، هر 60 سانتیمتر ، میلگرد با برگشت به صورت L خوابیده به نام علمی کیلیبس به معنای گیره ، چفت و بست ، پهلو گرفتن و سفت کردن است . آهنگر اسکلت ساز آن را اصطلاحا کلمس می گوید . حدودا به قطر نمره 16 میلیمتر و به طول 50 سانتیمتر و برگشت ( گونیا زاویه 90 درجه ) حدود 12 سانتیمتر پاجوش به قطر کافی اتصال می شود. این اجرا دیوار آجری را با ستون فلزی به طور اصولی پیوند و اتصال می دهد. اجرای اصولی این روش یه این شرح است که کیلیپس زا به دو ستون مقابل و در راستای یکدیگر جوش می دهیم . سپس ، با میلگرد راستای هم قطر و با رعایت اورلپ به دو کیلیپس جوش می دهیم . توجه گردد که چنانچه فاصله دو ستون فلزی مقابل از 3 متر بیشتر باشد ، باید از وجود وادار ، فلزی مانند سپری جهت نصب بین دو ستون استفاده کنیم.

سپس ، کیلیپس گذاری بین ستونها و وادار را در راستای یکدیگر انجام دهیم . بهد هم سفتکاری دیوار را اجرا کنیم. باز هم توجه گردد که چنانچه فاصله تیر زیرین و تیر فوقانی در قاب ، مرتفع و بیشتر از ارتفاع 3 متر باشد ، باید از وجود تیر فرعی غیر باربری مانند نبشی استفاده کنیم . به طور مسلم ، اتصال تیر فرعی با وادار و اجرای کلیپس گذاری در مجموعه ذکر شده ، سفتکاری را با اسکلت فلزی کاملا درگیر می سازد. با این روش اولا وجود ترکها در موقع نشست از بین خواهد رفت ؛ ثانیا در مقابل زلزله و تحرکات زمین ، دیوارهای ساختمان و به خصوص دیوارهای خارجی نگهداری می شوند که از برای تعمیر چنین عمل می کنیم :

1- سطح اندود رویه ، آستر روی ستون و دو دیوار متصل به ستون فلزی را به عرض 100 سانتیمتر و در شرایط محدود حتی به عرضی کمتر ، جمع اوری می کنیم .

2- به فاصله و ارتفاع هر 60 سانتیمتر از ذدو دیوار ، کناره ستون را در یک رج افقی به اندازه 50 سانتیمتر خالی می کنیم.

3- عمل کلیپس گذاری را در دو رج خالی شده با ستون فلزی از میلگرد حداقل نمره 16 با جوش مطمئن و کافی انجام می دهیم.

4- محل خالی را با ملات مرغوب و آجر نیم لایی آبخور به طور اصولی انجام می دهیم تا شکاف گرفته شود.

5- پس از جارو زدن سطح تراشیده شده و آب پاشیدن به ان ، میخ سر کج را به فاصله هر 25 سانتیمتر طوری می کوبیم که 5/1 سانتیمتر با سطح ستون و سفتکاری فاصله داشته باشد.

6- توری گالوانیزه به عرض 80 سانتیمتر را توسط سیم آرماتور بندی با قلاب مطمئن و محکم به میخهای سرکج می بندیم .

7- اندود آستر را طوری انجام می دهیم که توری در وسط ملات قرار گیرد و اندود را مسلح سازد.

8- پس از آستر ، عمل سفیدکاری و لکه گیری و سپس رنگ و روغن را انجام می دهیم.

با این روشهایی که در بالا توضیح دادم چنانچه نشست به وجود آید ، دیگر ترک در کناره ستون فلزی به وجود نخواهد آمد.

پیدا کردن نیروی اعضای سازه

پیدا کردن نیروی اعضای سازه

etabs>file>print table>analysis output>click mikonim>tike frame forces ra faghat mizanim>select loads(entekhabe tarkib bare bohrani>ok

or

etabs>display>show tables>analysis results>frame output>select cases/combo>entekhabe tarkib bare bohrani>ok

پیدا کردن شماره تلفن خود با ماشین حساب!

پیدا کردن شماره تلفن خود با ماشین حساب!

ابتدا یک ماشین حساب آماده کنید تا با هم پیش رویم.ماشین حساب موبایل هم می شود.

۱.هفت رقم شماره ی تلفن خود را در نظر بگیرید.

۲.حالا سه رقم اول آن را وارد ماشین حساب کنید.یعنی اگر تلفن شما ۱۲۳۴۵۶۷ باشد ۱۲۳ را در ماشین حساب وارد کنید.

۳.حالا این سه رقم را در ۸۰ ضرب کنید و حاصل را با ۱ جمع کنید.

۴.عدد به دست آمده را در ۲۵۰ ضرب کنید.

۵.حالا چهار رقم پایانی تلفن خود رابا عدد به دست آمده جمع کنید. یک بار دیگر چهار رقم پایانی شماره ی خود را با آن جمع کنید.

۶.عدد ۲۵۰ را از حاصل به دست آمده کم کنید.

۷.حالا حاصل را تقسیم بر ۲ کنید.

پیچیدگی یا اعوجاج (Distortion) در جوشکاری

پیچیدگی یا اعوجاج (Distortion) در جوشکاری

پیچیدگی و تغییر ابعاد یکی از مشکلاتی است که در اثر اشتباه طراحی و تکنیک عملیات جوشکاری ناشی می‌شود. با فرض اجتناب از ورود به مباحث تئوریک تنها به این مورد اشاره می‌کنیم که حین عملیات جوشکاری به دلیل عدم فرصت کافی برای توزیع یکنواخت بار حرارتی داده شده به موضع جوش و سرد شدن سریع محل جوش انقباضی که می‌بایست در تمام قطعه پخش می‌شد به ناچار در همان محدوده خلاصه می‌شود و این انقباض اگر در محلی باشد که از نظر هندسی قطعه زاویه‌دار باشد منجر به اعوجاج زاویه‌ای (Angular distortion) می‌شود.

در نظر بگیرید تغییر زاویه‌ای هرچند کوچک در قطعات بزرگ و طویل چه ایراد اساسی در قطعه نهایی ایجاد می‌کند. حال اگر خط جوش در راستای طولی و یا عرضی قطعه باشد اعوجاج طولی و عرضی (Longitudinal shrinkage or Transverse shrinkage) نمایان می‌شود. اعوجاج طولی و عرضی همان کاهش طول قطعه نهایی قطعه می‌باشد. این موارد هم بسیار حساس و مهم هستند. نوع دیگری از اعوجاج تاول زدن یا طبله کردن و یا قپه (Bowing) می‌باشد.

روشهای مقابله با اعوجاج :
اندازه ابعاد را کمی بزرگتر انتخاب کرده است، بگذاریم هر چقدر که می‌خواهد در ضمن عملیات تغییر ابعاد و پیچیدگی در آن ایجاد شود. پس از خاتمه جوشکاری عملیات خاص نظیر ماشین کاری ، حرارت دادن موضعی و یا پرسکاری برای برطرف کردن تاب برداشتن و تصحیح ابعاد انجام می‌گیرد.


حین طراحی و ساخت قطعه با تدابیر خاصی اعوجاج را خنثی کنیم.
از تعداد جوش کمتر با اندازه کوچکتر برای بدست آوردن استحکام مورد نیاز استفاده شود.
تشدید حرارت و تمرکز آن بر حوزه جوش در اینصورت نفوذ بهتری داریم و نیازی به جوش اضافه نیست.
ازدیاد سرعت جوشکاری که باعث کمتر حرارت دیدن قطعه می‌شود.


در صورت امکان بالا بردن ضخامت چراکه در قطعات با ضخامت کم ، اعوجاج بیشتر نمود دارد.
تا حد امکان انجام جوش در دو طرف کار حول محور خنثی
طرح مناسب لبه مورد اتصال که اگر صحیح طراحی شده باشد می‌تواند بصورت فرضی مصالح جوش را در اطراف محور خنثی پخش کند و تا حد زیادی از میزان اعوجاج بکاهد.
بکار بردن گیره و بست و نگهدارنده باری مهار کردن انبساط و انقباض ناخواسته در قطعه


عوامل مهم بوجود آمدن اعوجاج :
حرارت داده شده موضعی ، طبیعت و شدت منبع حرارتی و روشی که این حرارت بکار رفته و همچنین نحوه سرد شدن


درجه آزادی یا ممانعت بکار رفته برای جلوگیری از تغییرات انبساطی و انقباظی. این ممانعت ممکن است در طرح قطعه وجود داشته باشد و یا از طریق مکانیکی (گیره یا بست یا نگهدارنده و خالجوش) اعمال شود.


تنشهای پسماند قبلی در قطعات و اجزا مورد جوش گاهی اوقات موجب تشدید تنشهای ناشی از جوشکاری شده و در مواردی مقداری از این تنشها را خنثی می‌کند.


خواص فلز قطعه کار واضح است که در شرایط مساوی طرح اتصال (هندسه جوش) و جوشکاری مواردی مانند میزان حرارت جذب شده در منطقه جوش و چگونگی نرخ انتقال حرارت و ضریب انبساط حرارتی و قابلیت تغییر فرم پذیری و استحکام و بعضی خواص دیگر فلز مورد جوش تاثیر قابل توجهی در میزان تاب برداشتن دارد. مثلا در قطعات فولاد آستنیتی زنگ نزن مشکل پیچیدگی به مراتب بیشتر از فولاد کم کربن معمولی می‌باشد.

پیاده رو

مقدمه

یکی از مشکلات اساسی فضاهای شهرهای امروزی ما تسلط و تحکم بی قید  و شرط اتومبیل  در تمامی بخشهای آن است. اتومبیل به عنوان دستاورد صنعت و تکنولوژی که برای رفاه انسان اختراع شد, اکنون به عنوان عامل مخل سلامت و آرامش انسان، خصوصا در عرصه شهر و شهرنشینی بدل گشته است.

در شهرهای امروزی ما، مسیرها به جای آنکه موجبات ارتباط و اتصال بین بخشهای مختلف و شهروندان را فراهم آورند, بیش از هر چیز دیگری به لبه هایی جدا کننده تبدیل شده اند. سرعت و ازدحام خودروها در این شبکه ها، محیطی آلوده و پر سر و صدا  را به وجود آورده است .

پیاده رفتن یک نیاز اساسی برای انسان است که اتومبیل هرگز آن را برآورده نمی سازد. مقیاس حرکت پیاده به نحوی است که امکان مکاشفه در محیط را برای انسان مهیا می سازد و هیچ نوع حرکتی به لحاظ هماهنگی با احساس و ادراک انسان به پای حرکت پیاده نمی رسد.

در دهه های اخیر برای حل مسائلی از این دست و باز گرداندن سرزندگی و نشاط به حیاط جمعی،در بسیاری از کشورها، پیاده راه سازی در دستور کار بسیاری از مدیران شهری قرار گرفته است . امروزه بسیاری از شهرهای کوچک و بزرگ اروپا و آمریکا تعداد زیادی پیاده راه و حتی شبکه های گسترده ای از مسیرهای آرام سازی شده دارند.

در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، برخی از کارشناسان حمل و نقل هشدار داده بودند که استفاده از خودروهای سواری برای جابجایی افراد در شهرها، نسلهای آینده را با آلودگیهای زیست محیطی مواجه خواهد کرد . این هشدارها حقایقی بودند که هم اکنون به واقعیت پیوسته اند. این گونه است که استفاده از وسایل نقلیه عمومی برای حمل و نقل دسته جمعی و استفاده از دوچرخه سواری و پیاده روی برای حمل و نقل انفرادی مورد تاکید قرار می گیرد.

امروزه توصیه می گردد که برای انجام سفرهای بلند از سیستمهای حمل و نقل همگانی مانند اتوبوس، قطار سبک و مترو و برای سفرهای کوتاه با مسافت کمتر از 8 کیلومتر از دوچرخه سواری و پیاده روی استفاده گردد.

دوچرخه سواری و پیاده روی از طرحهایی محسوب میگردند که با توجه به سیاستهای توسعه پایدار حمل و نقل به اجرا گذاشته می شوند. سیاستهای اصلی توسعه پایدار شامل روشهای کاهش نیاز به سفر و ترویج گزینه های بهینه حمل و نقل است که نهایتا به راهبرد فرهنگ انجام سفرها بدون استفاده از خودروسواری ختم می شود. در این صورت توسعه پایدار که شامل تامین نیازهای نسل کنونی بدون لطمه وارد کردن به توانایی نسلهای آینده برای تامین نیازهایشان است، تحقق پذیر خواهد شد.

1-  طرحهای پیاده روی

 پیاده از گروههای آسیب پذیر راه محسوب می گردند. طراحی نیازهای آنها محتاج به ملاحظات دقیق ایمنی، سهولت استفاده و ظرفیت مناسب پیاده راههاست.

1-1- پیاده رو

 به طور کلی ظرفیت پیاده راه برابر با 56 عابر پیاده در هر دقیقه و در هر مترعرض پیاده رو است . برای افزایش راحتی عابر پیاده، این مقدار در سطح سرویس  c (سرویس دهی متوسط ) برابر با 28 عابر پیاده در دقیقه در هر متر در نظر گرفته می شود. در مواردی که جریان عابر پیاده در دو جهت حرکت نا متعادل باشد, کاهش 15 درصدی نیز در این مقدار اعمال می گردد. علاوه بر اعمال تصحیحات مذکور، عرض موثر پیاده راه به واسطه وجود موانع و فاصله گیری تا لبه ساختمانها نیز کاهش می یابد. فاصله گیری تا لبه ساختمانها معمولا 0.3 متر و وجود موانع مانند نرده و نیمکت و مانند اینها به اندازه 0.3 متر عرض موثر پیاده راه را کاهش می دهند.

بدیهی است افزایش عرض پیاده راه موجب سطح سرویس بهتری برای عابر پیاده می شود و ضمنا مسافت مورد نیاز برای عبور از عرض خیابان را کاهش می دهد. شایان ذکر است که کاهش عرض سواره رو غالبا بدون آنکه ظرفیت جاده را قربانی کند، قابل دسترسی است ضمن اینکه فوایدی نظیر کاهش سرعت ترافیک را نیز در بر دارد.

2-1- خیابانهای عابر پیاده

   اگر خیابانها صرفا برای رفت وآمد عابر پیاده طراحی اصلاح شوند، در آن صورت امکان برخورد با وسایط نقلیه کلا از بین می رود . در جاهایی که طرحهای ویژه عابر پیاده مقدور یا مطلوب نباشد، میتوان به انجام کنترلهای فیزیکی برای کاهش سرعت مبادرت ورزید .

چنانچه دریک خیابان سرعتها پایین نگه داشته شود و حجم ترافیک نیز معتدل گردد، در آن صورت اتوبوسها و عابران پیاده به طور موفقیت آمیزی خیابان را بین خود تقسیم می کنند و به تبع این امر ازایجاد حال وهوایی که مانع حرکت آزادانه عابر پیاده شود، جلوگیری به عمل  می آید . سایر وسایط نقلیه ما نند وسایل حمل کالا نیز در شبانه روز می توانند سهمی از رفت و آمد در خیابان را به خود اختصاص دهند . در ساخت پیاده راهها مسایل مربوط به روسازی راه بسیار مهم و قابل توجه است . روسازی پیاده راه باید با مصالح سخت ، پایدار و غیر لغزنده انجام گیرد و در مقابل مواد ضد یخ و محلولهای پاک کننده و مواد شیمیایی مقاوم باشد .

روسازی پیاده راه باید متناسب با نیازهای عملکردی آن انتخاب و طراحی شود . ملاحظاتی از قبیل فراهم بودن مصالح در محل ، مهارت محلی در اجرای آن ، وضعیت اقلیمی ، زیبایی و شکل ظاهری و بصرفه بودن نیز باید مورد توجه قرار گیرد . نوع و تعداد لایه های روسازی بستگی به موقعیت و کاربرد پیاده راه دارد . در پیاده راه های با عرض بیشتر از 2.5 متر روسازی شامل یک لایه اساس و پوشش کف است . در حالی که در پیاده راه های با عرض 2.5 متر و کمتر نیازی به اجرای لایه اساس وجود ندارد و می توان پوشش کف را مستقیما روی زیرسازی بستر اجرا کرد . لایه اساس پیاده رو می تواند از جنس شفته آهکی ، مخلوط رودخانه ای ، قلوه سنگ ، آسفالت یا بتن باشد . رویه پیاده راه ممکن است از جنس خاک تثبیت شده ، آسفالت ، بتن ، سنگ ، آجر و موزاییک باشد . پوشش پیاده راه با خاک تثبیت شده معمولا در گردشگاهها ، میدانها و زمینهای بازی کاربرد دارد . آسفالت در واقع رویه ای مناسب و رایج برای معابر پیاده است . حد اقل ضخامت رویه آسفالتی پیاده راه 2 سانتی متر است .رویه بتنی را می توان به صورت دال بتنی یا فرش بتنی اجرا کرد . فرش موزاییکی یا سیمانی از دو قشر رویه و آستر تشکیل شده است که سطح رویه آن در معرض سایش قرار می گیرد و باید دارای مقاومت کافی باشد . پوشش آجری در معابر کم تردد مورد استفاده قرار می گیرد و به دو روش آجر چینی روی ملات و آجرچینی روی ماسه امکان پذیر است .

آجر چینی روی ملات مستلزم زیر سازی مقاوم و محکم از بتن وهمچنین تعبیه درز انبساط است. در آجرچینی روی ماسه باید خاک بستر مقاومت خوبی داشته باشد ، چرا که در غیر اینصورت ایجاد اساس بتنی ضروری خواهد بود . پوشش سنگی عمدتا برای استفاده از فضاهای عمومی سر پوشیده است . سنگ مصرفی در پیاده سازی باید زبر ، محکم ، بدون رگه و مقاوم در برابر عوامل جوی و یخبندان باشد.

درزهای اجرایی و انبساطی باید حداکثر به عرض 13 میلی متر و مواد پر کننده آن نیز حتی الامکان همسطح پیاده رو باشد .

تعداد درزها باید در حداقل ممکن نگاه داشته شود و حتی المقدور از کاربرد قطعه های پیش ساخته روسازی به صورت مستقل و بدون اتصال با قطعات مجاور پرهیز شود .

به هر حال نوع و جنس رویه باید به گونه ای انتخاب شود که دارای سهولت اجرا و همچنین مرمت و نگهداری آتی باشد . پوشش سطح پیاده رو از نظر جذب اشعه خورشید نیز باید متناسب با شرایط اقلیمی منطقه باشد . در مناطق گرمسیری پوشش کف به رنگ روشن است و بخش عمده اشعه را منعکس می کند و در مناطق سرد سیری پوششهای تیره رنگ و جاذب اشعه مفید تر خواهد بود .

3-1- گذرگاههای عرضی پیاده

   گذرگاههای عرضی پیاده  باید در نقاطی مکان یابی شوند که مورد نیاز عابر پیاده برای طی عرض خیابان به صورت ایمن باشد .گرچه این نکته مبرهن است،ولی همیشه دست  یافتنی نیست .

علت این امر آن است که یک حداقل فاصله ایمنی بین گذرگاه های عرضی پیاده تا تقاطع های جانب و خروجی میدان ها باید در نظر گرفته شود, تا رانندگان بتوانند از توقف ایمن مطمئن شوند. گاهی از اوقات می توان این محدودیت را با ممنوعیت انجام حرکت های گردشی از یک راه جانبی یا با یک طرفه کردن آن از سمت تقاطع مربوطه برطرف ساخت. به بیان واضح تر, گذر گاه عرضی پیاده بایستی از یک فاصلة مشخصی, قابل رویت رانندگان باشد.

شرایط رویت پذیری برای انواع گذرگاه های عرضی پیاده با توجه به سرعت مجاز خیابان ها تعیین میگردد و برابر استاندارد های اروپایی به شرح زیر است:

سرعت رویکرد 85% (کیلومتر در ساعت)           40    48    56    64      72   

حداقل مطلوب رؤیت پذیری (متر)                     50    65    80    100     125     

حداقل مطلق رؤیت پذیری (متر)                         40   50    65     80       95     

به هر حال اطلاعاتی که برای مکان یابی و طراحی یک گذرگاه عرضی پیاده مورد نیاز است, بر اساس ارزیابی های مکانی تنظیم می شود و به طور نمونه می تواند به شرح زیر باشد:

-         جریان ترافیک عابر پیاده,

-         مدت زمان طی عرض خیابان, به علاوة مدت زمان تأخیر پیش از آن,

-         جریان ترافیک وسایل نقلیه,

-         سرعت های وسایل نقلیه,

-         سوابق تصادفات,

-         کاربری زمینهای اطراف,

-         نقشة فیزیکی راه به انضمام تقاطع های اطراف,

-         هرگونه محدودیت قابل رویت برای وسایل نقلیه و عابران پیاده نظیر پارکینگ حاشیه ای،

-         سایر ویژگیهای راه نظیر روشنایی، روسازی، ایستگاههای اتوبوس و پارکینگ.

نتیجه ارزیابی مکانی بر مبنای اطلاعات پیش گفته، منجر به طراحی گذرگاههایی خواهد شد که موجب ارتقای ایمنی و در نتیجه ترغیب پیاده روی می شود. پس از آن یک چارچوب ارزیابی می تواند برای تعیین نوع گذرگاه عرضی پیاده مقتضی به کار گرفته شود. در ذیل انواع گوناگون گذرگاههای عرضی عابر پیاده شرح داده می شوند :

1-3-1- گذرگاه به شیوه جزیره جان پناه

   جزیره های جان پناه غالبا ارزان ترین راه هستند. جزایر جان پناه وسط خیابان در برخی از موارد به لحاظ محدود کردن عرض جاده موجب ایجاد محدودیت هایی برای ترافیک می گردند. حد اقل مطلق عرض جان پناه 1.2 متر تعیین شده است ولی هر کسی که تا به حال کالسکه بچه ای را به جلو برده باشد، می فهمد که واقعا این مقدار کافی نیست.

2-3-1- گذرگاه به شیوه طرحهای آرم سازی ترافیک

   پیش آمدگی پیاده رو به سمت سواره رو و برجسته کردن محل عبور عرضی پیاده، از شیوه های رایج طرحهای آرم سازی ترافیک است.طرحهای آرم سازی ترافیک به این لحاظ مفیدند که هم سرعتهای وسایط نقلیه را به نفع عابر پیاده پایین نگه می دارند و هم جاده ای را که عابر پیاده عرض آن را طی می کند, باریک میسازند و فاصله پیاده روی را کم می کنند.

3-3-1- گذرگاه گورخری

   هنگامی که رانندگان عابران پیاده را بر روی گذرگاههای گورخری ( گذرگاه راه راه ) می بینند, موظف اند به منظور عبور پیادگان توقف کنند . لذا عابران در زمانی که سرعت وسایط نقلیه پایین است، از حق تقدم عبور استفاده می کنند. بههمین خاطر توصیه شده است که گذرگاههای گورخری در خیابانهایی که سرعت مجاز در آنها 55 کیلومتر در ساعت یا بیشتر است, به کار گرفته نشوند. چون در این صورت عابران پیاده اطمینان کافی برای استفاده از حق تقدم نخواهند داشت.

نکته دیگر این است که گذرگاه گورخری در صورتی که حجم ترافیک وسایل نقلیه و حجم عابر پیاده هر دو سنگین باشند, موجب تاخیر بیش از اندازه برای وسایل نقلیه می شود و در آن صورت گزینه مناسبی برای عبور عرضی عابر پیاده نخواهد بود.

4-3-1- گذرگاه پلیکان

 چنانچه حجم ترافیک وسایط نقلیه و حجم عابران پیاده هر دو سنگین باشد, از گذرگاه پلیکان (گذرگاه چراغ دار ) استفاده می شود . معمولا چون در این حالت تردد وسایط نقلیه در حداشباع است, لذا اولویت حق عبور به وسایط نقلیه و عابران پیاده به نوبت و با استفاده از چراغ راهنمایی داده می شود.

اولویت عبور در این سیستم را مدت زمان تقدم وسیله نقلیه که بین 20 الی 60 ثانیه است، تعیین می کند. مدت زمان تقدم وسیله نقلیه عبارت است از حداکثر مدت زمانی که پس از به کار افتادن دکمه فشاری به وسیله عابر پیاده نگه داشته می شود تا وسایط نقلیه کماکان به اولویت عبور خود ادامه دهند.

مدت زمان عبور عابر پیاده نیز ثابت در نظر گرفته می شود و مقدار آن با توجه به عرض جاده تنظیم می شود تا عابران پیاده زمان لازم را برای طی آن داشته باشند.

5-3-1- گذرگاه پافن

                   گذرگاه پافن نوع ارتقا یافته ای از گذرگاه پلیکان است که به صورت هوشمند عمل می کند . در این نوع گذرگاه شناسگرهایی در سطح سواره رو و سطح پیاده روی مقابل آن نصب می شود. شناسگر نصب شده در پیاده رو در صورت نبود عابر پیاده، از به کار افتادن فاز غیر ضروری عابر پیاده در سیستم جلوگیری می کند.شناسگر نصب شده در سطح سواره رو نیزدر صورت وجود عابر پیاده – اعم از افراد مسن یا معلول – در سطح گذرگاه، به تداوم مدت زمان تمام قرمز ادامه می دهد.

6-3-1- گذرگاه توکان

       گذرگاه توکان همان گذرگاه پافن است با این تفاوت که هم عابر پیاده و هم دوچرخه سوار به صورت توام از آن استفاده می کنند . سطح گذرگاه توکان عملا به 2 قسمت تقسیم می شود که نیمی از آن برای عابر پیاده و نیم دیگر برای عبور دوچرخه سوار مورداستفاده قرار می گیرد .

7-3-1- گذرگاه منقسم

         مزیت گذرگاه منقسم، کاهش فاصله پیاده روی عابر برای طی عرض خیابان است. این نوع گذرگاه برای راههای دوطرفه با عرض بیشتر از 15 مترتوصیه شده است . ولی در بعضی از موارد با عرض پایین تر – و حتی برابر با 11 متر – نیز خالی از فایده نیست .

         گذرگاه منقسم می تواند به صورت غیر یکسره باشد و با حالت راستگرد طراحی شود تا عابر پیاده ای که در جزیره مرکزی منتظر عبور از نیمه دوم خیابان است، همیشه رو به جهت ترافیک مخالف داشته باشد. جزیره مرکزی معمولا به نرده ایمنی مجهز می گردد و حد اقل عرض آن نیز 3 متر در نظر گرفته شده که معمولا دست یافتنی نیست.

 8-3-1- گذرگاه به شیوه سایر کنترل کننده های چراغ دار

               علاوه بر گذرگاههای چراغداری که پیش تر شرح داده شدند, معمولا سایر کنترل کننده هایی که با چراغ راهنمایی عمل می کنند نیز تسهیلات لازم را برای تامین مدت زمان کافی طی کردن عرض خیابان برای عابر پیاده ارائه می کنند.

            از میان روشهای معمول در این زمینه می توان به یک سیستم کنترل ترافیک شهری اشاره کرد که گذرگاههای پلیکان را نیز شامل گردد . همچنین یک تقاطع کنترل شده می تواند گذرگاههای پلیکان همجوار را به خود متصل کند . در اینگونه موارد، این سیستمها فاز عابر پیاده مورد نیاز را از قبل تنظیم می کنند.

         در بسیاری از کشورها، از گذرگاههای پلیکان و مشابه آن که عمدتا در کشورهای اروپایی کاربرد دارند, کمتر استفاده می شود و معمولا در شرایط تقاطعهای کنترل شده با چراغ راهنمایی به ارائه تسهیلات برای عبور عرضی عابر پیاده می پردازند. در برخی از کشورها مانند آمریکا، قانونی مانند قانون گردش براست اجرا می شود که بر اساس آن راننده ای که گردش براست می کند, باید حق تقدم را به عابران پیاده ای که در حال عبور از عرض خیابان مجاور هستند واگذار کند . لذا بعضا از طراحی فاز جداگانه برای عابران پیاده, پرهیز می گردد و حتی ممکن است بر جزایر جان پناه هم نیازی نباشد .

- تقسیم تسهیلات مسیرهای دوچرخه با عابران پیاده

 مسیرهای دوچرخه رو غالبا می توانند مورد استفاده عابران پیاده نیز قرار گیرند در این صورت عرض مورد نیاز مسیر حد اقل 3 متر است . اینگونه راهها به تابلو گذاری خاص خود نیاز دارد ولی معمولا در آنها نیازی به جداسازی عابر پیاده و دوچرخه سوار نیست مگر اینکه مسیر دارای شیب تند باشد و سرعتهای دوچرخه سواری نیز در حدی باشد که موجبات ناراحتی عابرین را فراهم نسازد . در صورت نیاز به جداسازی، از جدول گذاری استفاده نمی شود، بلکه فقط یک خط سفید رنگ ترسیم می گردد تا محدودیتی در حرکتهای سبقتی بوجود نیاید.

         2-نیازهای اصلی پیاده ها

            برنامه ریزی، طراحی  و نگهداری مسیرهای پیاده باید با توجه به پنج عامل زیر انجام گیرد:

o      پیوستگی

o      کوتاهی

o      زیبایی و امنیت

o      ایمنی

o      راحتی

1-2- پیوستگی

   پیاده ها به شبکه پیوسته ای نیاز دارند که همه مبدا ها را به همه مقصدها، بدون وقفه و بریدگی، ارتباط دهد. پیوستگی شبکه پیاده روی را به کمک معیارهای زیر می سنجند:

- آیا شبکه پیاده کلیه مبدا ها را به کلیه مقصدها ارتباط می دهد؟

- آیا در نقاطی از شبکه، مسیر پیاده ها قطع نمی شود و یا کیفیت آن بطور موضعی افت نمی کند؟

- آیا پیاده ها به بیش ازیک مسیر قابل قبول دسترسی دارند؟

 در موارد زیر شبکه پیاده روی پیوستگی خود را از دست می دهد :

- قطع مسیر پیاده ها توسط راههای شریانی بدون در نظر گرفتن پیاده گذر مناسب

- اشغال سطح پیاده رو هنگام اجرای کارهای ساختمانی

- اشغال سطح پیاده رو توسط وسایل نقلیه موتوری و دوچرخه ها

- کندن پیاده رو ها برای کارهای تاسیسات شهری

- اشغال پیاده رو توسط دستفروشان

- اشغال تمام یا قسمتی از سطح پیاده رو با قرار دادن نا صحیح مبلمان و تجهیزات شهری، نظیر باجه تلفن, ایستگاه اتوبوس و درخت

- قطع مسیر پیاده توسط موانع طبیعی مانند رودخانه، مسیل و تپه

- خرابی کف پیاده روها به نحوی که پیاده ها ناچار شوند به داخل سواره رو بروند

- در نظر نگرفتن پیاده رو در پلها و تونلها

- پله ای ساختن مسیر پیاده و یا ایجاد بریدگی در آن به نحوی که معلولین جسمی با وسیله خود یا بدون آن قادر به عبور نباشند.

2-2- کوتاهی     

پیاده ها نسبت به فاصله ها فوق العاده حساس اند، و عموما کوتاهترین مسیر را انتخاب می کنند.

مسیرهای بهتر ولی طولانی تر معمولا مورد استفاده قرار نمی گیرد. پس باید سعی کنند که مسیرهای پیاده مورد نظر تا حد امکان به کوتاهترین مسیر نزدیک باشد. کوتاهی مسیر های پیاده را با معیار زیر می سنجند:

          نسبت طول واقعی مسیر به طول خط مستقیم که بِن مبدا و مقصد کشیده شود .

به علل زیر، مسیرهای پیاده از کوتاهترین مسیر فاصله می گیرد:

- طرح شبکه راهها بر اساس نیازهای ترافیک موتوری و بی توجهی به مسیرهای پیاده در طرح آنها

- تراکم کم جمعیت

- عرض زیاد خیابانها

- میدانها و تقاطعهای وسیع

- در نظر نگرفتن پیاده گذر و یا نابجا قرار دادن آن

- قطع مسیرهای پیاده به نحوی که پیاده ها ناچار به استفاده از مسیرهای دورتر می شوند.

- احساس عدم امنیت در مسیرهای کوتاه به نحوی که پیاده ها در اوقات خلوت ناچار به استفاده از مسیرهای دورتر می شوند.

3-2- زیبایی و امنیت

    پیاده ها در اوقات خلوت، خود را کاملا بی دفاع حس می کنند و به مسیرهایی نیاز دارند که در آنها احساس امنیت کنند . به علاوه اگر مسیر پیاده ها جذاب باشد، تعداد بیشتری از آن استفاده می کنند و سفرهای طولانی تری پیاده صورت می گیرد.

    زیبایی و امنیت مسیر های پیاده را با معیارهای زیر می سنجند:

- آیا در اوقات خلوت، پیاده ها مسیر امنی که کوتاهی آن قابل قبول باشد در اختیار دارند؟

- آیا پیاده ها در معرض دید سواره ها و یا استفاده کنندگان از بناهای اطراف قرار دارند؟

- آیا در مسیرهای پیاده امکان پنهان شدن افراد ناباب وجود دارد؟

- آیا روشنایی مسیرهای پیاده کافی است؟

و...

    به علل زیر مسیرهای پیاده امنیت و زیبایی پیدا نکرده و یا آنها را از دست می دهد:

- طرح مسیرهای پیاده بدون توجه کافی به فضاهای شهری یا در نظر نگرفتن نیازهای اساسی پیاده ها در طراحی این فضاها

- طرح نادرست مسیرهای پیاده به نحوی که در آنها مخفیگاه درست می شود.

- عدم تامین روشنایی کافی

- عدم توجه به جزئیات عملکردی از نظر رعایت نیازهای پیاده ها

- عدم توجه به جزئیات ساختمانی

- کف سازی نامناسب که نگهداری و نظافت و تعمیر آن آسان نیست.

- قرار دادن مبلمان شهری نامتناسب و نابجا

- یکی گرفتن زیباسازی با تزئینات زاید

- قرار دادن مبلمان شهری که نظافت آنها عملی و آسان نیست.

- درختکاری و گلکاری بدون نقشه و بدون توجه به عملی بودن مراقبت از آنها

- چراغانی های بی تناسب

- رنگ آمیزی های نابجا و رنگ آمیزی هایی که زود کثیف شده و شستن مرتب آنها عملی نیست.

- جلوگیری نکردن از توقف افراد بیکاره یا مزاحم در مسیرهای پیاده

- غفلت در نظافت مرتب مسیرهای پیاده، مخصوصا مسیرهای دور از چشم که زیاد مورد استفاده قرار نمی گیرد.

4-2- ایمنی

    پیاده ها به دلیل حساسیت نسبت به فاصله، معمولا کوتاهترین مسیر را انتخاب می کنند, حتی اگر ایمنی این مسیر کافی نباشد. به این دلیل، اگر اختلاف طول مسیر ایمن با کوتاهترین مسیر زیاد است, گاهی لازم می شود که به دلیل فیزیکی مانع استفاده پیاده ها از کوتاهترین مسیر شوند . ایمنی مسیر های پیاده را با معیارهای زیر می سنجند:

-         عرض عبور پیاده ها

-         سرعت حرکت وسایل نقلیه موتوری

-         حجم ترافیک وسایل نقلیه موتوری

-         آیا پیاده گذرها با توجه به سرعت ترافیک موتوری طراحی شده و ایمنی کافی دارند؟

-    آیا راههای شریانی درجه 1 چنان طرح شده اند که دسترسی پیاده ها و ایستادن آنها در کنار این راهها عملی نباشد؟

-         آیا دید متقابل وسایل نقلیه موتوری و پیاده ها کافی است؟

-         و...

به علل زیر از ایمنی مسیرهای پیاده کاسته می شود:

-    طبقه بندی نشدن راهها به شریانی و محلی و مشخص نبودن این طبقه بندی برای پیاده ها و رانندگان وسایل نقلیه موتوری

-         عرض عبورزیاد برای پیاده ها در عبور از عرض سواره رو

-         عدم پیوستگی و کافی نبودن عرض مسیرهای پیاده که پیاده ها ناچار به استفاده ازسواره رو می شوند.

-         تنظیم نشدن عبور پیاده ها از عرض راههای شریانی

-    طراحی نادرست پیاده گذرها و مخصوصا بی توجهی به سرعت ترافیک موتوری و عرض عبور در طراحی آنها

-         عدم تامین روشنایی مسیرهای پیاده

-         نبود مراقبت و نگهداری از مسیرهای پیاده

-         وجود جوبهای سرباز کنار خیابانها

-         پارکینگ حاشیه ای یا درختکاری که جلوی دید متقابل وسایل نقلیه موتوری و پیاده ها را می گیرد.

5-2- راحتی

    مسیر راحت مشوق پیاده روی است. راحتی مسیر را با معیارهای زیر می سنجند:

-    تندی شیب طولی مسیر در سربالاییها ( طول وشیب طولی قسمتهایی از راه با شیب طولی بیش از 5 درصد )

-         هموار ومحکم بودن و لغزنده نبودن کف مسیر( وضعیت کف سازی )

-         وجود شیبراهه و عرض کافی برای عبور معلولین جسمی

-         عرض کافی با توجه به میزان ترافیک پیاده

-         تغییر ارتفاع ناگهانی

-         وضعیت تخلیه آب بارش

-         نحوه محافظت پیاده ها در مقابل برف و باران و باد و تابش آفتاب

شبکه پیاده روی و فضاهای شهری

    شبکه پیاده روی را باید به صورت یکپارچه با طراحی شهری تعیین کنند . برای این منظور رعایت اصول زیر ضروری است:

-    شبکه پیوسته ای از مییرهای پیاده، همه بناها را از طریق کوتاهترین مسیر یا مسیر نزدیک به آن به هم ارتباط دهد.

-    با توجه به حساسیت پیاده ها نسبت به افزایش فاصله، برای شهر تراکم ساختمانی و جمعیتی متوسط یا زیاد در نظر بگیرند و توزیع مکانی کاربریها را با توجه به ارتباط آنها با یکدیگر تعیین کنند.

-    فضاهای پر تحرک شهری نظیر مراکز خرید، بازار، پارک، میدانگاه و همچنین کاربریهای عمومی را با مسیرهای پیاده ترکیب کنند به نحوی که  مسیرهای اصلی پیاده از فضاهای زیبا، متنوع و پر جنب و جوش، امن و روشن بگذرند.

-    مسیرهای مهم پیاده را عموما مستقل و جدا از مسیرهای سواره در نظر بگیرند تا علاوه بر تامین کوتاهی مسیر برای پیاده ها، پیاده و سواره کمترین تداخل را با هم داشته باشند.

-    با ترکیب کردن مسیرهای پیاده و فضاهای شهری و ساختمانها می توان در طولهای قابل ملاحظه ای از مسیرهای اصلی، پیاده ها را  در مقابل باد و باران و برف و تابش آفتاب و همچنین گرما  و سرما تا حدودی محافظت کرد.

در بافتهای قدیمی و تاریخی، چه خودرو و چه طراحی شده، اصول فوق را کم و بیش رعایت کرده اند. دراین بافتها، تراکم جمعیت با نیازهای پیاده روی متناسب است و انواع کاربریها با توجه به فاصله قابل قبول پیاده روی قرار گرفته اند . همچنین مسیرهای اصلی با فضاهای شهری مانند بازار و بازارچه و میدانگاه ترکیب شده و در نتیجه مسیرهایی متنوع و پر جنب و جوش و زیبا و امن بوجود آمده است.

در این بافتها سعی بر این بوده که مسیرهای پیادهو سواره و مخصوصا محل توقف چارپایان از راههای پیاده جدا باشد . با قرار دادن قسمتهای رپوشیده و نیمه سر پوشیده، پیاده ها تا حدودی در مقابل عوارض جوی محافظت می شده اند.

در طراحی های شهری جدید با تبعیت از اصولی که قبلا در شهرهای قدیمی و تاریخی به کار گرفته می شد، سعی بر این بوده است که مسیرهای پیاده با کاربریهای شهری ترکیب شود . در این طراحی ها برای پیاده ها مسیرهای میان بر کوتاه در امتدادهای مستقل در نظر می گیرند.

در ظرف چندین دهه گذشته، توسعه کالبدی شهرها را بدون توجه به نیازهای پیاده ها و با توجه انحصاری به نیازهای اتومبیل طراحی کرده اند . در این طراحی ها پیاده ها با مشکلات مهمی به شرح زیرروبرو هستند:

-         راههای شریانی پر ترافیک و عریض مسیرهای پیاده را قطع می کنند.

-    خیابانهای عریض و تراکم جمعیت کم، فاصله ها را زیاد و پیاده روی را مشکل می سازد . عموما پیاده ها از همان امتدادهایی که برای سواره ها در نظر گرفته شده، استفاده می کنند. شبکه خیابان کشی ها غالبا به صورت خوشه ای یا درختی است که به دلیل طولانی بودن مسیر، برای پیاده روی بسیار نامناسب است.

-    خیابان کشی ها و پیاده رو سازیهای همراه آن با فضاهای پر جنب و جوش شهری ترکیب نشده و مسیرهای پیاده عموما طولانی و یکنواخت بوده وپیاده روی از نظر روحی و جسمی خسته کننده است.

-         تداخل پیاده و سواره در همه جا وجود دارد و پیاده ها از حداقل ایمنی لازم برخوردار نیستند.

-    مسیرهای پیاده بدون توجه به وضعیت اقلیمی و آب و هوایی طراحی شده و پیاده ها معمولا در مقابل گرما و سرما و بادهای نامساعد و باران و برف و تابش آفتاب هیچ حفاظتی ندارند. این توجه مخصوصا در مناطقی که آب و هوای آنها سخت است ، ضروری می باشد.

ضوابط کلی طراحی مسیرهای پیاده :

         جز در مواردی که مشخصات جمعیتی آبادانی مورد نظر غیر از این را توجیه کند ، در طرح شهرها و شهرکهای جدید و همچنین در ساماندهی بافتهای پر مخصوصا مراکز فعالیتهای شهری موجود ، پیاده روی را باید به عنوان اصلی ترین شیوه جابجایی افراد در داخل شهرها و مراکز در نظر بگیرند ، و میزان تراکم جمعیت و تراکم ساختمانی ، توزیع کاربریها و طراحی فضاهای شهری را با توجه به اصل تعیین کنند.

        حد مشخصی را نمی توان برای حد اکپر فاصله پیاده روی تعیین کرد . حداکثر فاصله قابل قبول پیاده روی کاملا تابع منظور از سفر ،وضعیت محیط پیاده روی و وجود و کیفیت سایر وسایل جابجایی است . پیاده ها توقع دارند که بازارچه محلی و ایستگاه اتوبوس در فاصله ای حدود 500 متر از محل سکونت آنها قرار داشته باشد . ولی در مورد مرکز شهر یا پایانه اصلی وسایل جمعی فاصله بیشتری را می پذیرند.

   باید توجه داشت که تحمل پیاده روی افراد بر حسب سن و وضعیت سلامت آنها متفاوت است و با مشخصات مسیر و زیبایی و تنوع فضاهای اطراف آن تغییر می کند . پیمودن فضاهای یکنواخت وفضاهایی که انسان در آن نمی تواند با محیط اطراف خود ارتباط برقرار کند ، پیاده ها را زودتر خسته می کند . طی کردن فاصله دو ساختمان ، در فضایی خالی برای بسیاری از افراد خسته کننده است . حتی اگر مسافت پیاده روی حدود 500 متر باشد . اما بیشتر افراد چندین کیلومتر بازار پر جنب و جوش را بدون احساس خستگی طی می کنند .

    توصیه می شود که فاصله دورترین نقطه توسعه ، از حدود 2.5 کیلومتر بیشتر نباشد . در طراحی و ساماندهی شهرهای بزرگ ، شهر را باید به محدوده های نیمه خودکفا پهنه بندی کنند ، به نحوی که بتوان پیاده روی را به عنوان یکی از شیوه های اصلی جابجایی برای داخل محدوده ها در نظر گرفت .

در این موارد سعی کنند که ضابطه فوق در داخل هر یک از محدوده ها رعایت شود . در داخل مناطق مخصوص پیاده واقع در مراکز شهرها توصیه می شود که فاصله دورترین نقطه تا ایستگاههای وسایل نقلیه جمعی از 400 متر بیشتر نباشد .

    شکل شبکه و مشخصات خیابانها را با توجه به نیازهای اصلی پیاده هاتعیین کنند و در داخل مجتمعهای جدید شهری ، شبکه پیوسته ای برای مسیرهای پیاده در امتدادهای نزدیک به خطوط تمایل مربوط به ارتباط با کاربریهای اصلی در نظر بگیرند .

    در طراحی مراکز مهم فعالیتهای شهری و همچنین در طرح مسیرهای اصلی پیاده ، گزینه های مختلفی از ترکیب مسیرهای پیاده با فضاهای شهری ( نظیر بازارهای سرباز و سرپوشیده ، بازارچه ، پاساژ، پارک و میدانگاه ) در نظر بگیرند . در این زمینه ، مخصوصا توصیه می شود که طراحان شهری به تجارب موجود در منطقه اقلیمی مورد مطالعه توجه کنند .

    در نقاطی که موانع طبیعی نظیر رودخانه و کانال و دره و یا موانع مصنوعی نظیر راههای شریانی عریض و پر ترافیک مسیرهای اصلی پیاده روی را قطع می کنند باید با احداث زیر گذر یا روگذر مخصوص پیاده ، پیوستگی و کوتاهی مسیرهای پیاده را حفظ کنند .

    طراحی شهری و توزیع مکانی کاربریها را باید به نحوی انجام دهند که آمد و شد در مسیرهای اصلی زیاد باشد و این مسیرهادر اوقات زیادتری از شبانه روز از امنیت کافی  برخوردار باشند .

    طرحها و اقداماتی که در زیر نام برده می شود در پیوستگی و کوتاهی مسیرهای پیاده موجودو پیش بینی شده تاثیر می گذارند . این تاثیرات را باید بسنجند . اگر این طرحها سبب گسستگی و طولانی شدن مسیرهای پیاده می شود ، باید ترتیبات و تاسیسات لازم برای حفظ پیوستگی و کوتاهی مسیرهای پیاده را به عنوان جزیی از طرح مورد نظر تهیه و طراحی کنند و همراه با آن اجرا نمایند :

-         احداث راههای شریانی در داخل شهرها و اطراف آن

-         عریض کردن خیابانها

-         یک طرفه کردن خیابانها

-         تنظیم حرکت پیاده ها به منظور اولویت دادن به وسایل نقلیه موتوری

-         هماهنگ کردن چراغهای راهنما

-         اصلاح هندسی و ترافیکی تقاطعها

در ساماندهی بافتهای پر ، اختصاص دادن بعضی از خیابانهای باریک و کوچه ها به پیاده روی و ممنوع ساختن آنها را برای وسایل نقلیه موتوری مورد توجه قرار دهند . با استفاده از کوچه ها و جاده های میان بر ، غالبا می توان از فاصله های پیاده روی به میزان قابل ملاحظه ای کم کرد.

پل های عابر پیاده:

          گذرگاه های عرضی غیر هم سطح که تردد پیاده و سواره را به صورت عمودی جدا می کنند، به عنوان وسیله ای برای تسهیل سیستم پیاده روی احداث میشوند. گذر گاه های هم سطح روگذر ( پل های عابر پیاده) با توجه به ویژگی های مثبتی همچون هزینه کمتر، سرعت و سهولت نصب و اجرا، ایجاد حداقل تداخل در جریان ترافیک عبوری نقلیه به هنگام ساخت، انعطاف پذیری، امکان جابجایی و قابلیت رویت از دور، ارجحیت بسیاری نسبت به زیرگذر ها دارند.

گذرگاه های عرضی فراتر از جنبه ارتباطی معمول خود نقش اقتصادی و اجتماعی عمده ای را ایفا میکنند و در پیوند دادن شهروندان با عناصر و اجزای اقتصادی و فرهنگی شهر نقش تسحیلی دارند. به این ترتیب این گذرگاه ها به عنوان جزئی ضروری از سامانه پویای شهری در دستیابی به پایداری اقتصادی و بوم شناختی و فرهنگی عمل میکنند.

معمولا ضرورت احداث یک گذرگاه عرضی غیر هم سطح رو گذر بر اساس ملاحظات ترافیکی، ایمنی، اقتصادی و راهبردی تعیین میگردد. در مواردی چون وجود عبور افراد ناتوان و کم توان، سالخوردگان، کودکان و دانش آموزان، وجود جریان تردد وسایل نقلیه سنگین و نبود فواصل کافی برای عبور، وجود سرعت بالا، خـابانهای عریض و چند بانده، وجود جزیره میانی و نظایر اینها، احداث این نوع گذرگاه ها توصیه میشود.

در مجموع، ایجاد گذرگاه عرضی علاوه بر مسئله ایجاد تسهیل رفت و آمد و کاهش مشکلات ترایکی، ایمنی پیاده را نیز تأمین میکند.

پل عابر پیاده در ایران؛ کارایی و ناکارایی

          سابقه ایجاد پل های عابر در ایران به بیش ازپنجاه سال میرسد. در این مدت پل های متعددی در گذرگاه های عرضی مناطق پر رفت و آمد احداث شده اند که بسیاری از آنها توانسته اند جایگاه خود را بیابند. به گونه ای که حتی معدودی از آن ها را میتوان پل های متروک نامید. ناکارایی پل ها نه به یک عامل بلکه به مجموعه ای از علل و عوامل مربوط می شود که روند مکانیابی ، طراحی و نصب پل را در بر می گیرد .

گمان می رود در پلهایی که کارایی چندانی ندارند ، مسئله مکان یابی بسیار تعیین کننده و حساس باشد ؛ حساس از این جهت که با توجه به ویژگیهای فرهنگی و روان شناختی عابران ، اختلاف مکان یابی حتی در حد چند متر نیز به میزان زیادی در کارایی آنها موثر است .

معمولا پلهایی که در بزرگراهها احداث شده اند ، به علت اینکه گزینه دیگری برای عبور از خیابان وجود ندارد ، دارای کارایی بالایی هستند . ولی پلهای واقع در مکانهایی که راه دیگری هم برای عبور عابران وجود دارد ، معمولا کارایی چندانی ندارند .

 لزوم ساماندهی

          اصلاح نظام حمل و نقل شهری ، ساماندهی رفت و آمد پیاده را می طلبد و گذرگاههای عرضی غیر همسطح رو گذر در این فرایند جایگاه ویژه ای دارند . لازمه ارتقای کارایی این گذرگاهها وجود طرحی جامع و منسجم است که روند احداث پل را از توجیه ضرورت و مکانیابی تا نصب و مدیریت و نگهداری ، شامل شود .

این طرح الزاما باید با سایر طرحها و برنامه های شهری هماهنگ باشد و در تدوین آن تمامی ویژگیهای محیطی ، فرهنگی ، اقتصادی جامعه و ویژگیهایی از این دست لحاظ گردد .

علاوه بر این در مقیاس خرد و محلی مکان پل نیاز به بررسی دقیق دارد . در این زمینه موقع ، توپوگرافی ، شبکه ارتباطی پیرامونی ، ویژگیهای اقتصادی و فرهنگی کاربران وموقعیت سایر عناصر شهری در مکان یابی و طراحی پل بسیار تعیین کننده است .

علاوه بر این برنامه راهبردی در روند احداث گذرگاهها و ساماندهی و مدیریت پلهای موجود نیز بسیار ضروری است .

در این زمینه ابتدا باید پلهایی که کارایی چندانی ندارند ، شناخته شود و علل عدم کارایی آنها مشخص گردد و سپس در جهت رفع نواقص و کاستیها اقدامات مقطعی و یا بلند مدت در نظر گرفته شود .

 پیاده راه جنت مشهد ( نمونه نسبتا موفق پیاده راه )

          خیابان جنت مشهد به همت شهرداری این شهر در سال 1378 بر روی خودروها مسدود گردید و به پیاده راه تبدیل شد که در اینجا به معرفی آن می پردازیم :

معرفی محدوده و موقعیت خیابان جنت

          خیابان جنت مشهد به واسطه موقعیت استقرار مناسب در شهر ، همچنان پس از پیاده راه شدن نیز توانسته است به عنوان محوری فعال عمل کند و مورد استقبال شهروندان ، زایران و کسبه محدوده قرار گیرد . این محور در بافت میانی شهر واقع شده است و از اطراف به محور ها و نقاط مهم شهری مشهد اتصال دارد . محور مذکور که امتداد آن شرقی – غربی استاز شمال به بولوار مدرس محدود می شود . این محور از جنوب محدود به یک دسترسی فرعی موازی با آن است و پس از آن محدوده باغ ملی وجود دارد که عملا این دسترسی فرعی ، نقش محور سواره مورد نیاز برای تخلیه بار و پارکینگ حاشیه ای را بر عهده دارد و فاصله اش تا محور جنت فقط در حد یک ردیف پاساژ است .

در سمت شرق محور جنت ، ورودی اصلی آن تعبیه شده است که اتصال بین این محور و محور تاریخی فرهنگی شهر ( خیابان ارگ ) را بوجود می آورد . این محور از دیرباز به واسطه وجود باغ ملی در حاشیه آن ، همچنین سینما و هتل و چند کافه معروف ، به علاوه تجاری های منتهی الیه شمالی آن همواره مورد توجه شهروندان بوده است . نهایتا حد غربی محور جنت به محور سعدی و دانشگاه منتهی می شود که محورهای تجاری – دانشگاهی شهر هستند و همواره جمعیت فراوانی را در ساعات مختلفی از شبانه روز به خود جذب می کنند .

تحلیلی بر قابلیتهای مثبت پیاده راه جنت

          جنت به لحاظ کاربری ، غالبا از فروشگاههای کوچک پوشاک تشکیل شده است که می تواند به خوبی تمام گروههای سنی و اجتماعی و خانوادگی را به خود جذب کند و در افزایش سرزندگی و حیات اجتماعی ، موثر باشد . همچنین در طبقات بالای تجاری ها ، کارگاههای فعال خیاطی شبانه روزی دایر است که به نظر اکثر اهالی این امر بر نظارت عمومی و امنیت محل در طی شب کمک فراوان کرده است .

جنت به لحاظ کالبدی ، کفسازی خوب و منعطفی دارد و بدنه های شمالی خیابان برای ساماندهی با مشکلات کمتری مواجه است . همچنین خط آسمان آن هماهنگ است و الحاقات کمتری دارد و به واسطه تناسب خوب عرض به ارتفاع در مقطع ، درجه محصوریت آن متعادل است و در آن روشنایی نسبتا مناسبی نیز در طی شب وجود دارد و قطعه قطعه شدن مسیر با ورودیهای فرعی ، به ایستگاههای تجمع و نشانه های عینی مسیر قوت بخشیده است .

جنت به لحاظ دسترسی ، صرفا بر روی سواره ها مسدود شده است ولی در طرح آن ، تمهیدات و کارایی متناسب با حرکت پیاده در نظر گرفته شده و انتظام فضایی این محور هنوز هم متوجه الگوی طراحی محورهای سواره است ، به گونه ای که دو نوار حرکتی را در دو طرف و ردیفی از چراغها و درختان را در طول محور دیکته می کند و پذیرای سر ریز فعالیت و کالا از بدنه ها به داخل خود نیست . این در حالی است که این دو حرکت ( پیاده و سواره ) از دو جنس متفاوتند و در نتیجه الگوهایی متفاوت نیز دارند .

اصولا طراحی شهری اینگونه مسیرها در سه مقیاس اتفاق می افتد : اول طرحها و سیاستهای بلند مدت . دوم طرحها و برنامه های میان مدت و سوم طرحها و برنامه های ضربتی کوتاه مدت . در مورد پیاده راه جنت آنچه در پی می آید مناسب به نظر می رسد:

الف ) طرحها و سیاستهای بلند مدت

          1 – طرح پیاده راه در مقیاس شهر و گسترش مسیرهای پیاده از طریق خیابانها و محور های اطراف و اتصال آن به سایر شبکه های پیاده مانند باغ راه ، قره خان یا محور تاریخی فرهنگی ارگ و باغ ملی به عنوان مقصد حرکت و افزایش سطح پیاده خیابانهای دانشگاه به عنوان مبدا حرکت .

          2 – تمهید فضاهای میانی در ابتدا و انتهای مسیر و افزایش ایستگاههای وسایل نقلیه عمومی در دو سمت مسیر برای تقویت نقش ورودیها .

          3 – تبدیل قطعات بزرگ قدیمی چون بیمارستان منتصریه و چند قطعه مسکونی کوشکی در طول مسیر به فضاهای فرهنگی و استفاده از محوطه های آنها برای افزایش فضای استراحت عمومی .

ب ) طرحها و برنامه های میان مدت

          1 – افزایش تنوع کاربریها در طی مسیر و اجازه احداث واحدهای مسکونی در طبقات ، تالار ، رستورانها ، هتلهای کوچک و مسافرخانه ها از سوی شهرداری .

          2 – افزایش کاربریهایی که مدت زمان بیشتری را در طول شب به فعالیت می پردازند مانند کافه ها و رستورانها و تئاترها و سینماها و سالن های موسیقی .حتی می توان با کاهش فضای پذیرایی و انتظار آنها ، سرریز جمعیت را به داخل مسیر کشاند تا در سرزندگی و نشاط فضا موثر باشد .

          3 – استفاده از زمینهای خالی و حذف کاربریهای مزاحم و ناسازگار و تبدیل آن به کاربریهای همخوان با محور پیاده .

          4 – استفاده از محوطه های سبز با کاربریهای درشت دانه .

          5 – انتقال تاسیسات شهری همچون جوی آب ، سیمهای برق و کابلهای تلفن به کانالهای زیر زمینی برای ارتقای کیفیت بصری و ایمنی مسیر .

          6 – ساماندهی نماهای شهری و حذف الحاقات ، همسان سازی تابلو ها با استفاده از مشارکت کسبه و مالکان به منظور بهره برداری از خوانایی و زیبایی مسیر .

ج ) طرحها و برنامه های ضربتی کوتاه مدت

          1 – توجه به مبلمان منعطف و هماهنگ شهری و چند منظوره کردن آنها .

          2 – افزایش تجهیزات و تاسیسات شهری که به طولانی شدن میزان حضور شهروندان کمک می کنند .

          3 – توجه به روشنایی و نصب چراغها بر روی دیوارهای مجاور و نصب غیر خطی آنها و ایجاد فضاهای مکث و حرکت .

          4 – اجازه حضور دستفروشان و دوره گردها که موجب ایجاد شور و نشاط در فضا می شوند و برای شهروندان نیز خاطره انگیزند .

توجه کافی به مکانیابی یک محدوده پیاده براساس حداکثر ارتباط با بافت محله ا

2- ایجاد تسهیلات لازم در اطراف پیاده راه جهت جلوگیری از اخلال در حرکت سواره

3- به حداکثر رساندن تنوع کاربریها در محدوده پیاده و با رعایت اصل سازگاری

 4- توجه به مقیاس انسانی در کلیه مراحل مکانیابی و طراحی و در تمامی جزییات

- حداکثر استفاده از گیاهان، آب و عناصر و مصالح طبیعی در بهسازی و مبلمان پیشنهادی

6- حفاظت از بناهای باارزش تاریخی در پیاده راه و یا توسعه محدوده های پیاده حول این ابنیه 

7- توجه به چشم اندازهای طبیعی و مصنوعی و بویژه دورمنظر انتهایی در محدوده پیاده  

8- تمرکز بیشتر بر ایجاد و توسعه پیاده راه ها در محلات شکل گرفته تا مناطق شهری نوساز

9- استفاده از مواد و مصالح بومی و همساز با اقلیم در جزییات مصنوع پیاده راه

10- طراحی اجزای محدوده پیاده جهت استفاده بهینه از نور طبیعی با توجه به نوع اقلیم

- طراحی بدنه های پیاده راه همساز با بناهای همجوار و خط آسمان و اقلیم و تغییرات آن

12- توجه به زیرساختهای موجود با درنظر گرفتن توسعه های آتی و چشم اندازهای بصری

13- توجه به الگوها و روشهای رایج ساخت و ساز در بافت موجود و پیرامونی پیاده راه

14- رعایت نقطه نظرات اکثریت کاربران محدوده از طریق نظرسنجی و مشارکت دادن آنان

پیاده راه؛ ایمنی و آرامش‌خاطر شهروندان

هنگامی که در یکی از خیابان های آمستردام قدم می زنید، گاه کالسکه ای بزرگ از کنارتان عبور می کند و از بزرگسالان دعوت می کنند که لحظاتی همچون نوزاد در آن بیارامند و مشکلات و شرایط سخت اجتماعی و اقتصادی خود را فراموش کنند. این دعوت و نوع برخورد برای بسیاری از مردم خاطره انگیز و به یادماندنی است. در شهری دانشگاهی مانند شفیلد انگلستان، در محدوده معابر پیاده، هنرمندان و دانش آموختگان موسیقی از کشورهای مختلف، برای مردم برنامه اجرا می  کنند. در فرانکفورت نیز علاوه بر فعالیت های جاذب مانند معرکه گیری و شعبده بازی در فضاهای پیاده، برنامه های هنری نیز به اجرا در می آید. حضور هنرمندان، نوازندگان و خوانندگان از سراسر کشور و یا سایر کشورها و... می تواند بخشی از فعالیت ها در معابر پیاده باشد. در بسیاری از شهرها نیز مانند آمستردام، برای ایجاد جاذبه و فضای فرح بخش، ارکسترهای شهرداری ها یا مدارس در معابر پیاده برای مردم می نوازند.

بدین ترتیب پیاده راه ها و فضاهایی که امکان عبور پیاده ها در آن ها بیشتر از امکان عبور خودروهاست، علاوه بر ایجاد موقعیت های خاطره انگیز و تعلق خاطر نسبت به شهر، در جذب گردشگر و راحتی تردد آنان در شهر بسیار موثر است. شهرهای سیاحتی مانند پاریس، رم، ونیز، بارسلون، آمستردام، استانبول و... بیشترین فضاهای پیاده و پیاده راه ها را به خود اختصاص داده اند.

در شهرهای مختلف ایران نیز در گذشته ای نه چندان دور رویدادهای گوناگون از جمله ورزشی، تفریحی، مذهبی و... در بازارها و میدان ها در انظار مردم به نمایش در می آمد اما سال هاست که دیگر در کلان شهرها به واسطه اختراعی آهنی از آرامش و راحتی عابران خبری نیست. زندگی و آرامش شهروندان به واسطه همین اختراع آهنی مغلوب آلودگی هوا، آلودگی صوتی و در هم ریختگی های ظاهری شده است. در میان خیابان های تهران کمتر خیابانی مثل بولوار کشاورز را داریم که چند شاخه متعدد پیاده رو داشته باشد و عابرپیاده در معابری که متعلق به اوست نفسی تازه کند. در تهران البته پیاده روهای فراخ خیابان ولیعصر در سایه چنارهایی سرسبز برای عابران پیاده خوشایند هستند؛ به ویژه این که شهرداری تهران، با بازسازی این پیاده روها فضای بیشتری را برای عابران و گردشگران به وجود آورده است و البته یکی دو سالی است که در چند خیابان اصلی دیگر هم به همین شکل، عابران پیاده امنیت و آرامش دارند. بیشتر خیابان های شهر اما همچنان گرفتار تنگی پیاده  روها و حضور انواع مزاحمت ها از موتورسیکلت گرفته تا خودرو و... هستند.

بالا بردن کیفیت محیط شهری با پیاده راه سازی

آرامشی که ساخت پیاده راه ها در برخی معابر برای عابران به ارمغان آورده باعث شده است تا مردم انجام همین اقدام را در بسیاری دیگر از پیاده روهای شهرها انتظار داشته باشند. سپهر اعظمی که با همسرش برای خرید به محدوده بازار تهران آمده است در این باره می گوید: وسیع شدن پیاده رو بازار و همچنین ممانعت از ورود خودروها باعث ایجاد امنیت و آرامش برای عابران شده است. وی ادامه می دهد: خوشبختانه تلاش شهرداری برای ساخت پیاده روهای امن به ویژه در اطراف بازار بسیار خوب بوده ولی ای کاش حداقل در خیابان های اصلی تهران هم ساخت این گونه پیاده روهای عریض دنبال شود. وی همچنین اضافه می کند: در برخی پیاده روهایی که به تازگی ساخته شده است نیمکت هایی تعبیه شده که می توان در میانه پیاده رو استراحتی کوتاه هم بکنیم.

اما چگونگی ایجاد طرح و ایده پیاده راه سازی در کلان شهرها در تهران از کجا آغاز شده است؟ «بهاره همه کسی» مسئول طرح های موضعی و موضوعی اداره کل شهرسازی و معماری شهر تهران درباره این موضوع می گوید: رویکرد توسعه پیاده راه سازی در کل جوامع به ویژه جوامعی که شهرهای متراکمی دارند وجود دارد. اگرچه این مبانی نظری حدود ۲۰ سال است که به ایران وارد شده ولی در سال های بعد یعنی در سال ۸۵ طرح جامع تهران مصوب شد و ارتقای وضعیت پیاده راه ها و ارتقای شبکه دسترسی پیاده به عنوان طرح در سند طرح جامع جدید شهر تهران که سند راهبردی ساختاری است مشخص شد. از آن به بعد این موضوع به عنوان یک مسئله با عناوین و موضوعات مختلف مورد توجه قرار گرفت. بر این اساس ما باید برخی شبکه های پیاده داشته باشیم. وی ادامه می دهد: امروزه این موضوع از چند مورد تک محور شروع شده ولی امیدواریم که اجرای طرح پیاده راه سازی در مرکز تاریخی شهر تهران، حالت شبکه ای خود را پیدا کند. وی خاطر نشان می کند: برای این که بهره وری و کارایی سامانه حمل ونقل بالا برود، بهترین حالت این است که چندین شبکه مختلف با هم به صورت متصل کار کنند. ما زمانی می توانیم بهترین استفاده را از یک شبکه پیاده انجام بدهیم که آن ها را به هم اتصال بدهیم یعنی کسی که در بافت حرکت می کند به صورت شبکه ای بتواند از این پیاده راه استفاده کند.

رضایت ۸۰درصد مردم از پیاده راه سازی

یکی از اقدامات ارزشمندی که طی سال های اخیر برای ارتقای کیفیت حرکت پیاده، صورت گرفته احداث پیاده راه در شهرهای تبریز، مشهد و بوشهر است. اما باید توجه داشت که صرف احداث مسیر ویژه پیاده، موفقیت و کارایی آن را در شهر تضمین نمی  کند. ضمن آن که تفاوت های اقلیمی، فرهنگی و ویژگی های متفاوت شهرسازی در هر منطقه، رویکرد خاصی را نسبت به مسئله پیاده راه سازی طلب می کند. این امر نیازمند بررسی ها و تحقیقات میدانی است تا از میزان رضایت مندی یا علت رضایت نداشتن عابران به عنوان استفاده کنندگان این خدمات مطلع شد.

در این باره مهندس امیر روحی مدیر مطالعات حمل و نقل ترافیک مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران به تحقیق میدانی ارزیابی پیاده راه بازار تهران که توسط این مرکز صورت گرفته اشاره می کند و می گوید: یک نظرسنجی از عابران پیاده در معابر پیاده روی بازار تهران صورت گرفته که بر مبنای این نظرسنجی ۵۲ درصد از شهروندانی که با آن ها مصاحبه شد معتقد بودند تبدیل شدن معبر بازار تهران به پیاده راه شرایط این منطقه را نسبت به گذشته بسیار بهبود بخشیده است. ۳۱ درصد مردم نیز از این تغییرات اظهار رضایت کردند. بر این اساس حدود ۸۰ درصد عابران از وضعیت عبور  و مرور در این معبر رضایت زیادی داشتند. حدود ۷۰ درصد از مردم نیز سرعت عبور و مرور را در همین معبر مناسب ارزیابی کردند. نزدیک به ۸۰ درصد مردم معتقد بودند موضوع امنیت و ایمنی افراد در استفاده از این معبر به میزان زیادی بهتر شده است و البته عمده ناراضیان این طرح موتورسواران و خودروسوارانی بودند که قبلاً می توانستند از این معبر استفاده کنند ولی الان امکان این استفاده را ندارند.

وی درباره تعداد ۲۰ درصد که مخالف این تغییرات بوده  اند نیز توضیح داد: بعضی افراد سرعت جابه جایی را مناسب نمی دانستند و معتقد بودند که طی کردن مسیر به صورت پیاده نیاز به زمان زیادی دارد و برخی هم معتقد بودند معبر و پیاده راه تعبیه شده بسیار شلوغ است. تعداد دیگری از افراد هم معتقد بودند حمل بار و کالایی که از بازار خریداری کرده اند و رسیدن به اتومبیل برای آن ها مشکل است.

وی خاطر نشان می کند: نکته مهمی که از استخراج این اطلاعات حاصل شد، دستیابی به این نتیجه است که بهترین سیستم پاسخ گو در معبرهایی که به اصطلاح پاخور بالایی دارد سیستم پیاده راه است.

مزایای جانبی پیاده راه سازی در شهرها

نتایج بررسی هایی که تاکنون صورت گرفته، نشان می دهد حرکت پیاده طبیعی ترین و ضروری ترین شکل جابه جایی انسان در محیط و پیاده روی مهم ترین امکان برای مشاهده مکان ها، فعالیت ها و احساس شور و تحرک زندگی و کشف ارزش ها و جاذبه های نهفته در فضای شهری است. این موضوع نکته ای است که مدیر مطالعات حمل و نقل ترافیک مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران نیز به آن اشاره می کند. «روحی» می گوید: با بررسی ها و ارزیابی های صورت گرفته می توان گفت بهترین سامانه حمل و نقل برای تأمین دسترسی و جابه جایی تعداد زیادی از افراد به کاربری ها، سیستم پیاده راه ها است.

وی ادامه می دهد: یکی از بحث های مطرح در بخش حمل و نقل در حوزه مدیریت شهری این است که ما بتوانیم ظرفیت حمل و نقل بیشتری را برای شهروندان فراهم کنیم. یعنی ظرفیت جابه جایی بیشتر در کنار تأمین دسترسی به کاربری های مختلف که این مورد در پیاده راه ها شکل می گیرد. وی در توضیح این مطلب می گوید: برای عبور و مرور با وسیله نقلیه شخصی در معبری با عرض 3.5متر می توان ۲ هزار وسیله نقلیه شخصی را طی مدت یک ساعت با سرعت مناسب جابه جا کرد. البته فراهم کردن تأمین دسترسی این تعداد وسیله نقلیه و پیدا کردن جای پارک یا فضای توقف کار بسیار دشواری است اما جابه جایی افراد در همین عرض معبر در مدت یک ساعت توسط اتوبوس، ۹ هزار نفر را شامل می شود، با محاسبه این که فاصله هر ایستگاه اتوبوس بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ متر است و به واسطه سوار و پیاده شدن دسترسی محدودتر است. در عبور و مرور به وسیله دوچرخه نیز با همین شرایط به عدد ۱۴ هزار نفر می رسیم و اما با جابه جایی افراد به صورت پیاده به عدد حدود ۱۹ هزار نفر می رسیم ضمن آن که این افراد پیاده به تمام کاربری ها دسترسی بالایی خواهند داشت. از جمله این که می توانند هر جا بخواهند بایستند، ویترین مغازه ها را نگاه کنند و از مغازه هایی که در حاشیه پیاده راه وجود دارد خرید کنند. البته با جابه جایی به وسیله مترو هم می توانیم ۲۲ هزار نفر را در همان عرض و به مدت یک ساعت جابه جا کنیم با محاسبه این که ایستگاه های مترو به فاصله حدود ۸۰۰ متر از هم قرار دارد.

وی ادامه می دهد: موضوع دیگری نیز که اکنون در مورد پیاده راه ها در دنیا مطرح می باشد حمل و نقل فعال است. چرا که سبک زندگی که این عصر ماشینی به انسان ها تحمیل کرده عوارض نامطلوبی را برای افراد به همراه داشته است. عوارضی مثل چاقی های مفرط، اضافه وزن افراد، فشارخون، قند خون، کم تحرکی هایی که در زندگی شهری باعث مشکلات متعدد حرکتی و جسمی برای افراد می شود و حتی مسائل روحی روانی که کم تحرکی زندگی ماشینی شهری ایجاد می کند. پیاده راه به عنوان یک سیستم حمل و نقل فعال می تواند با تمام این موارد مقابله کند.

از «همه کسی» نیز درباره معیارهایی که برای طراحی پیاده راه سازی ها به ویژه پیاده راه سازی محدوده بازار در نظر گرفته شده است می پرسیم که پاسخ می دهد: اولین معیار نزدیکی به مترو یا ارتباط با سایر شبکه هاست. معیار بعدی تأمین ایمنی فضا است یعنی اگر فردی دلش خواست فرزندش را در پیاده رو رها کند شرایط و فضا ایمن باشد. معیار دیگر رعایت فضاهای نشستن یا توقف است. نکته مهم دیگر نیز در مورد پیاده راه ها این مسئله است که پیاده راه ها به جای این که فقط مسیر عبور باشند خودشان را به سمت فضای مکث بودن نزدیک کنند. به همین دلیل هم شنیده ام نفوذ در بافت بازار کم شده چون قبلاً مردم از این مسیر رد می شدند تا وارد بازار شوند اما الان بازار فضای توقف شده است و با وسایلی مانند درشکه حال و هوای تاریخی به بازار برگشته است. البته آسایش اقلیمی هم باید از مسائلی باشد که در نظر گرفته شود که در بعضی نقاط رعایت نشده است.

روحی نیز خاطرنشان می کند: موضوع پیاده راه ها مزایای جانبی دیگری را برای شهرها به همراه دارد. مباحثی مانند کاهش آلودگی صدا، به ویژه صدای موتورها و کاهش آلودگی هوا ناشی از ممنوعیت تردد وسایل نقلیه و یا مهم تر از آن کاهش تصادفات جرحی و فوتی. این ها تمام مزایایی است که نقش پیاده راه ها را برای یک سیستم مدیریت شهری پررنگ می کند به نحوی که امروزه بسیاری از شهرهای دنیا به این موضوع توجه می کنند. وی می افزاید: گاهی سرعت پایین جابه جایی در پیاده راه ها دغدغه مدیریت شهری و برخی شهروندان است. چرا که سرعت حرکت در پیاده راه پایین است و طی کردن مسافت پیاده راه طولانی برای عابران پیاده دشوار است. این جاست که جایگزین های دیگر مثل دوچرخه می تواند به کمک این سیستم بیاید. البته حمل ونقل عمومی نیز می تواند برای سرعت بخشیدن به جابه جایی موثر باشد.

تجربه پیاده راه سازی در کلان شهرهای ایران

روحی در مورد اجرای سیستم پیاده  راه سازی در شهرهای مختلف می گوید: در ایران و در شهرهای مختلف تجارب خوبی در این زمینه داشتیم. خیابان تربیت در مرکز شهر تبریز به صورت پیاده راه طراحی شد، در خیابان استاد شهریار و محور قلعه سنگی تبریز نیز که ارزش تاریخ و معماری و موقعیت بسیارمناسبی در شهر دارد سیستم پیاده راه سازی اجرا شد. در مشهد نیز خیابان جنت که در مرکز شهر واقع شده؛ با توجه به کاربری های مختلفی که در این خیابان وجود دارد پیاده راه سازی با جدیت دنبال شد. خط آسمان هماهنگ و متعادل ایجاد شده در این منطقه و استقرار مناسب آن در موقعیت جغرافیایی شهر مشهد، از مزایای خیابان جنت است. اگرچه باز هم می توان تمهیدات بیشتری را برای حرکت بهتر عابران پیاده در این محور پیش بینی کرد. از جمله افزایش تسهیلات عابر پیاده مانند اختصاص صندلی یا تقویت خدمات شهری و یا موضوع هدایت آب های سطحی در این خیابان هنوز جای کار دارد.

وی همچنین نمونه بارز پیاده راه سازی در تهران را خیابان ۱۵ خرداد اعلام می کند و می گوید: پیاده راه سازی بخش قابل توجهی از این خیابان که به خیابان بازار معروف است در سال ۹۱-۹۰ اجرا شد اگرچه همچنان لازم است تا بعضی از ابعاد این پیاده راه تقویت شود. به عنوان مثال لازم است تا فعالیت های ۲۴ ساعته در کاربری های این منطقه تعریف شود. چرا که خیابان ۱۵ خرداد در ساعت پایان شب کم جمعیت است و عملاً شب های ساکتی را در این منطقه شاهد هستیم. بنابراین با استقرار کاربری های جدید باید فعالیت ۲۴ ساعته در این معبر احیا شود.

بازیابی هویت و تمدن ۲۳۰ساله با پیاده راه سازی

به هر صورت اگر چه ایرادات و مشکلاتی به مسئله پیاده راه سازی در برخی مناطق در شهرهای مختلف به ویژه بازار تهران وارد است اما معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری تهران در بازدیدی که به تازگی از این منطقه داشت از رفع این ایرادات خبر داد.

مهندس سیدجعفر تشکری هاشمی با بیان این که عملیات اجرایی پیاده راه سازی محدوده بازار به طور کامل تا پایان سال به پایان می رسد، گفت: محدوده منطقه ۱۲ شهرداری تهران از محدوده هایی است که ایجاد پیاده راه در آن ضرورت دارد، چرا که تاریخ و تمدن حدود ۲۳۰ ساله تهران در این محدوده شکل گرفته است و اماکنی مانند دارالفنون، شمس العماره، موزه گلستان، مسجد ارگ و... همه و همه در این محدوده واقع شده اند. وی افزود: تا چند سال پیش محدوده بازار تهران هویت خود را از دست داده بود، چون در لابه لای تعداد انبوه تردد خودروهای شخصی، موتورسیکلت ها، تاکسی ها، ترافیک سنگین، آلودگی هوا و آلودگی صوتی هیچ یک از جاذبه ها و اماکن تاریخی این محدوده به چشم نمی آمد. تمام این مسائل سبب شد که پیاده راه سازی در محدوده اطراف بازار با جدیت آغاز شود و با همکاری خوب کسبه و اصناف گسترش یابد.

به نظر می آید آن چه که در مورد کلان شهرهایی مانند تهران، اصفهان، شیراز و مشهد دارای اهمیت است توجه بیشتر به گسترش پیاده راه هایی است که می  تواند آرامش را برای دقایقی به مردم برگرداند. اگر چه این اقدام هزینه بالایی برای دستگاه های مربوطه دارد اما تردیدی نیست در نهایت این رضایت و آرامش است که باید حاصل کار نهادهای شهری باشد.

چکیده گزارش

تبدیل برخی از خیابان ها در کلان شهرها به پیاده راه های مناسب برای خرید، رفت و آمد شهروندان با خاطر آسوده و بدون تردد خودروها و مزاحمت موتورسواران در دو سال گذشته، ایده ای است که بعضی از شهرداری ها در کلان شهرها آن را دنبال می کنند و برخی از کارشناسان از این طرح به عنوان، یک طرح نوین در تحول و نوسازی شهری  یاد می کنند و یک نظرسنجی از طرف مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران نشان می دهد که ۸۰ درصد مردم از پیاده راه هایی که در مناطق مختلف شهری ایجاد شده، رضایت دارند.

ارزیابی پیاده روها و اولویت بندی طرح های توسعه

سیستم های غیر موتوری - پیاده

پنجشنبه, 17 فروردین 1391 ساعت 19:49

چهارشنبه ، 9 اردیبهشت 1388 ، 12:16 میزان پیاده رو و قابلیت دسترسی آن یکی از شاخص های تعیین کیفیت زندگی شهری د رهر منطقه است . در طراحی و اجرای طرح ها هدف اصلی تامین امنیت و راحتی عابرین در پیاده رو هاست . مسیر پیاده روی باید تا حد امکان کوتاه باشد و حدالامکان در طراحی آن از مسیرهای پر پیچ و خم پرهیز شود ، حداقل عرض 5 فوت مناسب حرکت دو عابر پیاده در کنار هم می باشد . پیاده رو نباید بدون توجه به نیازهای عابرین با معلولیت های جسمی و بینایی طراحی شده باشد. فضای بین ساختمانها و پارک ماشینها در خیابان باید ایمنی لازم جهت تردد عابرین را داشته باشد. پیاده رو ها باید مراکز فعالیت را بهم مرتبط سازد تا مردم تشویق شوند بجای وسیله نقلیه از این پیاده رو ها استفاده کنند . فضای پیاده رو در میزان استفاده از آن تاثیر گذار بوده و باید تا حد ممکن باز و جالب توجه باشد و حین پیاده روی برای هر عابر پیاده سرگرم کننده باشد. در طراحی پیاده رو ها مناطق مناسبی جهت پارک ماشین ها و و دسترسی مستقیم از این مناطق پارک به سمت پیاده رو ها در نظر گرفته شود. در صورت عدم توجه به نیازهای عابرین پیاده ، مردم به استفاده از ماشینهای خود حتی در مسیرهای کوتاه بیشتر تشویق می شوند . قابلیت دسترسی پیاده رو مهمترین فاکتور طراحی است و باید نیازهای معلولین جسمی نیز در نظر گرفته شود. بهینه سازی شبکه پیاده روها با توجه به توسعه پیاده روهای موجود و ساخت پیاده روهای مورد نیاز بدست خواهد آمد . بعد از انجام بررسی های لازم ، نوع و مکان پیاده روهای مورد نیاز در سطح شهر تعیین شده و براساس رتبه آنها اولویت بندی می شوند . لازم به ذکر است که مشخصات پیاده روها بستگی به افزایش جمعیت ֠کاربری منطقه و احداث خیابان یا جاده خواهد داشت . استانداردهایی برای ساخت پیاده رو ها تعیین شده است ولی در مواقعی نیاز به تدوین استاندارد خاص و جدیدی مطابق با نیازهای مردم هر منطقه وجود دارد. جدول زیر ، بعنوان چک لیست ارزیابی پیاده روها قابل استفاده می باشد. ارزیابی شرایط موجود پیاده رو ها و دریافت نظرات مردمی که هر روز از پیاده رو ها استفاده می کنند اطلاعات مفید و کاربردی می دهد و به شناسایی نیازهای آنان نیز کمک می کند . مجموعه این اطلاعات در تدوین برنامه های توسعه معابر و اولویت دادن به آنها موثر خواهد بود. در ادامه به بعضی از این اولویت ها اشاره می شود : - مسایلی که به ایمنی عابرین مربوط می شود در اولویت قرار میگیرند . - اجرای راه حل های کاربردی ساده و ارزان مثل برداشتن سطل زباله و استند روزنامه ها از پیاده رو ها اولویت اجرایی دارند. - استفاده از امکانات موجود و توسعه آنها تا حد امکان قبل ازهر پروژه جدیدی - بررسی پیاده رو از نظر میزان دسترسی عابرین معلول و امکان استفاده آنان - کنترل عدم مزاحمت ساخت و سازهای حاشیه پیاده رو ها برای عابرین - بهتر است هزینه بهسازی پیاده روها در چند پروژه کوچکتر با هزینه کمتر تقسیم کنید و از سرمایه گذاری بر یک ایده پرهزینه بپرهیزید زیرا چند پروژه کوچک تاثیر بیشتری در قابلیت دسترسی عابرین خواهد داشت . - با توجه به مقدار بودجه ، بخشی کوچکی از کار را انجام داده و منتظر دریافت بودجه برای انجام کامل پروژه نمانید زیرا هر توسعه کوچکی نیز در امنیت عابرین مفید خواهد بود. - در اولویتبندی طرح های توسعه معابر ، تعداد عابرینی که از پیاده رو استفاده می کنند ، مد نظر قرار گیرد. - اولویت طرح های توسعه جاده ها به اهمیت نقاطی که از طریق پیاده رو بهم ارتباط پیدا می کنند مربوط می باشد. - اولویت طرح های توسعه جاده ها با مقدار جمعیت آن منطقه تعیین می شود. - اولویت طرح های توسعه جاده ها با توجه به پیشنهادات ویژه و درخواست های مردم ( مثلا از طرف معلولین ) تعیین می شود. مناطقی که نیاز شدیدی به ساخت پیاده رو دارند عبارتند از : مسیر های عبور و مرور این مسیرهای معمولا با اهداف حمل و نقل و جابجایی انجام می شوند . براساس مطالعات انجام شده هر عابرپیاده حدود 4/1 مایل پیاده روی می کند . مسیرهایی که توسط افرادی که به قصد تفریح و یا ورزش طی می شود بیش از 0.5 مایل می باشد . مسیرهایی با مقاصد خاص : دلایل طی شدن این مسیرها متفاوت بوده و برخی از اهداف به شرح زیر است : - مدرسه - کار - خرید - تفریح تحقیقات نشان می دهد که عابرین پیاده معمولا تمایل به پیاده روی از 0.5 مایل تا 1 مایل برای رسیدن به ایستگاه اتوبوس را دارند لذا محدوده 0.75 مایلی اطراف آن باید برای پیاده روی با امکانات مناسب در نظر گرفته شود. اطراف هر یک از مراکز ذکرشده در بالا منطقه مناسبی برای پیاده رو در نظر گرفته شود. اولویت های برنامه با توجه به نظر سنجی درهر کشوری قابل شناسایی است . آمار زیر مربوط به نظر سنجی مردم لوئیزیانا در مورد فاکتورهای است که پیاده روی را برای آنان آسانتر کرده و یا تمایل آنها را برای استفاده از پیاده روها افزایش می دهد: 1 ֠افزایش تعداد پیاده رو 61 درصد 2- پیاده رو دور از جاده 57.80 درصد 3- نزدیکی مقاصد معابر به خانه و محل کار 33.94 درصد 4- آموزش وسایل نقلیه 30.28 درصد 5- اجبار بیشتر قوانین دوچرخه سواران و وسایل نقلیه 28.44 درصد 6- افزایش تعداد نیمکت و منابع آب آشامیدنی 28.44 درصد 7- افزایش خطوط عابر پیاده 27.06 درصد 8- تردد آهسته تر وسایل نقلیه در جاده های محلی 21.56 درصد 9- خدمات بهتر حمل و نقل 15.14 درصد

پیاده رو های شهر ادینبورگ، اسکاتلند 

عکس بالا نمونه ای از این مقطع را که مسیر هرروزۀ شهروندان را تشکیل داده نشان می دهد، مقطعی که از اتوبان همت گرفته تا یک کوچه بن بست قابل مشاهده است! همتی که طراح بر لزوم جداسازی فضاها از هم بکارگرفته است دراین مقطع چشم گیر است بطوریکه علاوه بر بکارگیری فضاهای مختلف مانند باغچه و یا عناصر مختلف مانند جدول حتی بین درختان نیز از شمشاد استفاده کرده تا بر جداسازی سواره از پیاده تاکید شود و سواره بیش از پیش و به راحتی در شهر جولان دهد. 

در طرح جامع تهران دقیقا برچنین مقطعی تاکید شده است به طوریکه حتی کاشت شمشاد بین درختان به عنوان یک قانون شهری به وضوح در آن ذکر گردیده است. سرانجام پیاده روهای شهری ما، گذشته از اینکه گاهی عرض پیاده رو به کمتر از یک متر می رسد و یا اینکه قسمتی از آن توسط یک پلاک مسکونی اشغال شده (عکس زیر) و شهرداری هم نیازی به تملک و بهسازی آن نمی بیند کم و بیش از همین منوال تبعیت می کند. 

اما در انگلستان دقت بالایی برای طراحی پیاده رو می شوداز جمله آنکه بسته به خیابان و کاربری آن، مقطع خیابانها با هم متفاوت است. مثلا شکل زیر، پیاده رو خیابان اصلی را نشان می دهد که هیچ تاکیدی بر جداسازی فضایی در آن دیده نمی شود؛ یک پیاده رو فراخ با کمترین مانع حرکتی برای عابرین که حداکثر با سنگی به ارتفاع 10 سانتیمتر از سطح خیابان جدا شده است فضای پیاده رو را شکل می دهد. 
و یا در شکل زیر با توجه به اینکه نوع دسترسی اصلی نمی باشد، یک مقطع یکسان سنگفرش برای آن درنظر گرفته شده است، که در آن سکوی پیاده با ارتفاع کمی برای ایمنی بیشتر از سطح خیابان جدا شده است. در بسیار از موارد، بسته به نوع محله، حتی این اختلاف ارتفاع نیز حذف می شود.

به عنوان مثال در شکل زیر اختلاف ارتفاع بین پیاده رو و مسیر با حفظ حریم پیاده، توسط کفسازی و دیگر عناصر حذف شده است. البته این مسیر تنها مخصوص عابرین پیاده می باشد که ماشینهای مجاز مانند اورژانس، اتومیل ساکنان، آتش نشانی و امثالهم نیز در آن حق تردد دارند. گمان نکنید که اینجا یک محله ثروتمند نشین یا یک محله تجاری است که با یک پیاده راه مخصوص پیاده تزئین شده است. اینجا مرکز شهر ادینبورگ بوده و ساکنان بلوکهای ساختمانی اطراف آن نیز در سطح متوسطی از اجتماع می باشند که در بسیاری از موارد حتی اتومبیل نیز ندارند. طراح با استفاده از دو نوع غالب مصالح به همراه یک مقطع متفاوت از محیط شهری اطراف به راحتی موفق به ایجاد تنوع فضایی در این محدوده گشته و بر خاصیت مسکونی بودن این محدوده در مرکز شهر نیز تاکیدی دو چندان کرده است. این مسائل آن قدر پیچیده نیستند که به چشم طراحان شهری و معماران منظر ایران نیایند. این مسئله ساده، ناکارایی و ضعیف برنامه ریزی و مدیریت شهری و تا حدی طراحی شهری جامعه ایران را در استانداردسازی و تصویب کدهای شهری می رساند که از قضا دچار تکرار نیز شده است. 

در بسیار از موارد پیاده رو نه فقط حرکت عابرین را کنترل می کند بلکه به واسطه پهن و باریک شدن، حرکت سواره، محل پارک سواره و غیره را نیز کنترل می کند. به عنوان مثال در همجواری مدارس گشایش پیدا کرده و باند کند رو سواره را تصاحب می کند و سواره رو را باریک تر ساخته تا سواره ها کندتر و با احتیاط بیشتر حرکت کنند. مبلمان بکاررفته، عناصر استفاده شده جهت کمک به پیاده در عبور از خیابان، رها نکردن پیاده در وسط خیابان و طراحی فضاهای مشخص برای مکث عابرپیاده در هنگام عبور از خیابان (شکل زیر) از نکات دیگر می باشند که در نوشتاری دیگر به آنها پرداخته خواهد شد.

سخن آخر

معمولا فقدان پیاده راههای مناسب و کاهش عرض آنها به علت ایجاد باغچه یا موانع دیگر و همچنین عدم اتصال مناسب بین سواره رو و پیاده رو باعث گردیده است که عابران به ناچار از فضای سواره رو استفاده کنند و ضمن کاهش ظرفیت خیابان ، در معرض تصادف قرار گیرند . در مراکز خرید ویا نقاط اداری – تجاری مرکز شهر نیز به علت عدم بررسی جریان ترافیک عابر پیاده ، غالبا عرض کافی برای پیاده راه موجود نیست . در حالی که غالبا لازم است جریان ترافیک عابر پیاده مانند جریان ترافیک وسایط نقلیه مورد مطالعه قرار گیرد . حتی ممکن است بخشی از شبکه معابر در مناطق تجاری – اداری و یا تفریحی منحصرا به عابر پیاده اختصاص یابد و از عبور وسایط نقلیه موتوری به آن ممانعت به عمل آید .

قالب بندی پی (فونداسیون) با آجر

قالب بندی پی (فونداسیون) با آجر

بعد از اینکه بتن مگر ریخته شد و مقاومت لازم را بعد از یک روز به دست آورد اگر از قالب مدفون (آجر چینی) استفاده می شود نوبت به قالب بندی پی ها می رسد.

             در بم برای قالب بندی پی از آجر استفاده میشود. رعایت نکات زیر در قالب بندی برای هر چه بهتر اجرا شدن پی مفید است.

1- یکنواخت بودن آجرچینی پی و ایجاد سطح صاف و بدون خلل و فرج برای پی ها مفید و بلکه لازم است.

2- مقاومت آجر چینی، در صورتی که پشت آن خاک دستی (خاک نا مناسب) باشد اهمیت زیادی دارد چرا که نیروی خاک به سمت داخل باعث شکسته شدن قالب آجری خواهد شد.

شکل: همانطور که در شکل مقابل می بینید فشار خاک پشت قالب آجری به دلیل اینکه خاک دستی و نامرغوب است باعث شکسته و کج شدن قالب در تمام طول شده است. این موضوع مقاومت پی را به مقدار زیادی پایین خواهد آورد. ضمن اینکه اصلاح آن هزینه بسیار زیادی را در بر خواهد داشت.

3- همچنین درصورتی که پشت آجرچینی خالی است مقاومت قالب آجری اهمیت زیادی دارد به طوری که باید وزن بتن و نیروی لرزاندن (ویبره) بتن و وزن کارگر را تحمل کند. در صورتی که دیوار آجری در حین بتن ریزی دچار شکستگی و جابجایی شود باعث تخریب پی خواهد شد. بازسازی دیواره و توقف عملیات بتن ریزی و ایجاد پیوستگی بین بتن قدیم و جدید هزینه های زیادی به دنبال خواهد داشت.

4- درصورتی که امکان داشته باشد خیلی خوب است که یک لایه نازک سیمان کاری روی قالب آجری صورت گیرد. این کار برای کسب مقاومت بتن و عملکرد خوب آن بسیار مناسب است.

5- اگر لایه سیمان کاری صورت نگرفت حتما باید روی قالب آجری یک لایه پلاستیک ضخیم و مناسب برای جلوگیری از جذب آب بتن توسط آجر کشیده شود.

 

شکل: پلاستیک ضخیم که دور قالب آجری کشیده شده است.

تذکر: قالب بندی نکردن پی و استفاده از دیواره خاکی به جای قالب فقط در صورتی مجاز است که اولا خاک غیر ریزشی باشد (به مرور دانه های خاک داخل پی نریزند) و ثانیا خاکبرداری بسیار تمیز و دقیق صورت گرفته باشد و دیواره خاک صاف باشد. با توجه به نحوه عملیات خاکبرداری و پی کنی که در شهر وجود دارد تقریبا استفاده نکردن از قالب آجری غیر مجاز است.

بیاموزیم: قالب بندی فلزی بهترین نوع قالب بندی می باشد. البته نکات و پیش­بینی­های لازم برای استفاده از قالب فلزی از جمله، اضافه خاکبرداری برای بستن قالب، پر کردن پشت پی بعد از باز کردن قالب با پرکننده­های مناسب و دسترسی کم به قالب فلزی باعث می­شود که استفاده از قالب فلزی در شهر بم استقبال چندانی نداشته باشد.

6- در صورت نیاز و تمایل میتوان پس از گیرش اولیه بتن فونداسیون و با اطلاع مهندس ناظر ساختمان نسبت به جمع آوری قالب­بندی آجری برای استفاده مجدد آجر آن در ساختمان اقدام نمود.

فصل اول:

دیوارچینی اطراف زمین (محصور کردن)

1- آب پاشی بر روی آجرها یا در اصطلاح غرقاب نمودن آنها قبل از دیوارچینی موجب استحکام بیشتر دیوار میگردد . آجرهایی که سیراب شده باشند آب ملات ماسه سیمان را جذب نکرده و موجب افت کیفیت آن نمیشود.

2- در صورتی که از آجرهای باقی مانده از زلزله استفاده میکنید توجه داشته باشید که استفاده از آجرهای نیمه به یکپارچگی دیوار صدمه میزند. در یک دیوار مطمئن میبایست در هر ردیف (رج) تنها در صورت نیاز از یک نیمه برای به پایان بردن آن ردیف (رج) استفاده شود.

شکل: دیوار آجری که به طور کامل از آجرهای نیمه­ی باقی­ مانده از زلزله ساخته شده است. ایا در زلزله بعدی ساکنین پشت این دیوار عبرتی برای ما خواهند بود؟

3- اجرای ستونهای نگهدارنده بتنی در فواصل منظم در صورتی که با رعایت اصول فنی نباشد کارایی مناسب نخواهد داشت. نکاتی که به طور حتم باید در اجرای ستونهای نگهدارنده بتنی رعایت شوند به شرح زیر می باشند:

الف- به هیچ وجه نباید از دیوار آجری نامنظم دو طرف دیوار به عنوان قالب استفاده نمود.

ب- باید قبل از اجرای دیوار ستونهای نگهدارنده بتنی اجرا شوند و دو طرف ستونهای بتنی قالب بندی شوند.

ج- برای اتصال ستون های بتنی نگهدارنده با دیوار آجری باید از میلگرد های افقی استفاده نمود. می توان در هنگام اجرای دیوار نیز زائده های منظم بتنی در دیوار ایجاد نمود.

شکل: ستون بتنی نگهدارنده دیوار آجری که بدون قالب بندی و با کیفیت بسیار ضعیف اجرا شده است و این ستون بتنی نه تنها کمکی به پایداری دیوار در زلزله نخواهد کرد بلکه ... !!

بیاموزیم: بجای استفاده از ستون­های نگهدارنده بتنی می توان با افزایش ضخامت دیوار آجری در فواصل منظم و مناسب ( حداکثر 4 متر) پایداری دیوار را به نحو بهتری تامین نمود و یا از ستون ها نگهدارنده پیش ساخته فلزی با ددستک ها مناسب استفاده نمود. (توضیحات بیشتر در کلاسهای آموزشی)

فصل دوم:

خاکبرداری

آغاز هر کار ساختمانی با خاکبرداری شروع میشود . لذا آشنایی با انواع خاک برای افراد الزامی است.

الف) خاک دستی: گاهی نخاله های ساختمانی و یا خاکهای بلا استفاده در محلی انباشته (دپو) می­شود و بعد از مدتی با گذشت زمان از نظر ها مخفی میگردد. معمولا این خاکها که از لحاظ یکپارچگی و باربری جزء خاکهای غیرباربر دسته بندی میشوند در زمان خاکبرداری برای فونداسیون  ساختمان ما دوباره نمایان میشوند. باید توجه نمود که این خاک قابلیت باربری ندارد و میبایست بطور کامل برداشت شود. شناختن خاک دستس بسیار آسان است، وجود قطعات و اجزای دست ساز بشر مانند آجر، موزاییک، پلاستیک و ... در خاک نشان دهنده دستی بودن خاک است.

شکل: خاک دستی، که آماده شده است تا پی های ساختمان (فونداسیون ها و شناژها) روی آن اجرا شوند. قطعات آجر و آشغال را در داخل خاک مشاهده می کنید.

ب) خاک نباتی: خاک های فرسوده و یا نباتی سطحی به خاکهایی گفته میشود که ریشه گیاهان در آن وجود داشته باشد این خاک برای تحمل بارهای وارده از طرف سازه مناسب نمی­باشد. برای شناختن خاکهای نباتی کافی است به وجود ریشه درختان و گیاهان – برگهای فرسوده و سستی خاک توجه شود. این خاک با فشار انگشتان فرو می­رود.

ج)خاک طبیعی بکر(دج): به خاکی که پس از خاک نباتی قرار دارد خاک طبیعی بکر میگویند توجه داشته باشید که همواره میبایست فونداسیون برروی خاک طبیعی بکر اجرا گردد. در شهر بم خاک طبیعی مقاومت لازم برای تحمل وزن ساختمان و فونداسیون را دارد.

            در شکل زیر هر سه نوع خاک را مشاهده می کنید.

 

شکل: در این شکل خاک دستی- خاک نباتی و خاک طبیعی دست نخورده را به ترتیب از بالا به پایین مشاهده می کنید. همانطور که می بینید خاک نوع اول و دوم مردود می باشند.

تذکر: ریختن آب آهک به منظور بالا بردن مقاومت خاک دستی و نباتی به هیچ عنوان مورد تایید نمی باشد و نمی­توان خاک دستی و نباتی را با استفاده از آب آهک قابل استفاده نمود.

بیاموزیم: اکنون که با انواع خاک آشنا شدید توجه به نکات زیر بسیار لازم است:

الف ) در زمینهایی که فاقد هرگونه رویش گیاهی است حداقل عمق خاکبرداری 15 سانتی متر میباشد .

ب ) رسیدن به خاک طبیعی دست نخورده (بکر) میبایست حتما توسط مهندس ناظر تایید شود. توجه داشته باشید که مهندسین ناظر با مشخصات خاک بکر کاملا آشنا هستند.

ج) برای آماده سازی بستر برای بتن پی ها باید ابتدا 10 سانتی متر بتن با سیمان کم ریخته شود به این ترتیب عمق خاکبرداری باید حداقل 10 سانتی متر بیشتر از عمق مورد نیاز برای پی ها باشد.

فصل سوم:

آماده سازی بستر، شفته ریزی و بتن مگر

پس از انجام خاکبرداری باید بستر خاک را برای اجرای پی آماده کنیم. برای این کار از بتن با سیمان کم ( 100 تا 150 کیلوگرم سیمان در هر متر مکعب بتن) که به بتن مِگر موسوم است استفاده می شود. به این ترتیب که روی خاک حداقل 10 سانتی متر بتن با سیمان کم می ریزیند و سپس روی آن را با ماله صاف می کنند تا برای بتن ریزی پی­ها آماده شود.          

            همچنین در صورتی که پس از خاکبرداری و رسیدن به خاک مناسب، لازم بود تا برای رسیدن به تراز کف پی ها از مصالح پر کننده استفاده نماییم و یا پیمانکار اشتباها بیش از حد لازم خاکبرداری نماید و فضای خالی بوجود اید برای پر کردن فضای خالی باید از بتن یا مصالح مناسب دیگر طبق نظر دستگاه نظارت و با هزینه پیمانکار استفاده نماید.

            البته در شهر بم، برای رسیدن به عمق مورد نظر جهت اجرای بتن مگر و آغاز قالب بندی برای فونداسیون از شفته آهک استفاده میشود. استفاده از شفته آهک توصیه نمی شود اما با توجه به اینکه قیمت تمام شده آن پایین تر و بیشتر در دسترس می باشد لذا لازم است نکات زیر حتما رعایت شود تا در به دست آمدن کیفیت بهتر ما را یاری کند.

شفته ریزی:

            شفته آهکی که با دوغاب ساخته و خوب عمل‌آوری شده باشد، دارای مقاومت 7 روزه معادل 5 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع و تاب 28 روزه حدوداً 10 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع خواهد بود که این مقاومت برای بستر پی ساختمان یا راه کاملاً مناسب می‌باشد.

1- آهک مصرفی میبایست حتما برای استفاده در شفته قبلا بصورت کامل شکفته شده باشد و پس از سرند شدن برای تهیه شفته مورد استفاده قرار بگیرد.

شکل: آهک شکفته و سرند شده و آهک نشکفته را مشاهده می کنید.

2- آهک باید حتما به صورت دوغاب با خاک درشت دانه مخلوط گردد .

3- بهتر است که مخلوط شفته آهک در کنار فونداسیون ساخته شود تا براحتی بتوان آن را به داخل محل خاک برداری منتقل کرد. در شکل های بعدی اجرای صحیح و اجرای نادرست را مشاهده میکنید.

شکل: روش صحیح شفته ریزی

شکل : روش نادرست شفته ریزی

4- دقت شود که بتن مگر حتما پس از عمل آوری کامل شفته آهک و رسیدن آن به گیرش اولیه بر روی آن اجرا شود تا آب بتن توسط شفته جذب نشده و موجب پوکی بتن مگر نگردد .

5- توجه شود که بر روی شفته اجرا شده تا زمانی که شفته به مقاومت 5/1 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع نرسیده است بارگذاری صورت نگیرد ( شفته آهکی زمانی به مقاومت 5/1 کیلوگرم بر متر مربع رسیده است که اثر کفش شما پس از راه رفتن بر روی آن باقی نماند.( برای حصول این منظور بازدید مهندس ناظر از شفته ریزی قبل از اجرای بتن مگر الزامی است .

شکل: شفته آهکی که هنوز قابل بارگذاری نیست. رد پا هنوز روی آن باقی می ماند.

6- باید توجه نمود که هر چه میزان رس در خاک مصرفی برای شفته بیشتر باشد میزان آهک مصرفی نیز باید بالاتر رود. 

بتن مگر

            بتن مگر یا به تعریفی بتن رگلاژ کف قالبندی فونداسیون در حقیقت یک بتن با مقدار سیمان کم (100 تا 150 کیلوگرم سیمان بر مترمکعب) است که جهت آماده سازی بستر خاکبرداری شده برای آرماتوربندی و صفحه گذاری اجرا میگردد توجه به نکات ذیل جهت اجرای بتن مگر الزامی است :

1- قبل از اجرای بتن مگر حتما خاک بستر را مرطوب نمایید تا آب بتن جذب خاک نگردد و کیفیت آن پایین نیاید .

2- در صورتی که بتن مگر را بر روی شفته آهک اجرا میکنید حتما توجه داشته باشید که شفته به مقاومت 5/1 کیلوگرم بر متر مربع رسیده باشد . ( شفته آهکی زمانی به مقاومت 5/1 کیلوگرم بر متر مربع رسیده است که اثر کفش شما پس از راه رفتن بر روی آن باقی نماند 

3- شفته آهک میبایست قبل از اجرای بتن مگر مرطوب شده باشد تا آب بتن را جذب نکند. توجه داشته باشید زمانی که آهک هنوز جذب آب داشته باشد موجب پوکی بتن مگر میشود.

4- بتن مگر جهت پاکسازی کف و اجرای دقیقتر فاصله گذاری آرماتوربندی از کف انجام میگردد بنابراین به تمییز و یکنواخت بودن سطح آن دقت کنید تا آرماتوربندی بهتری داشته باشید.

شکل: یک نمونه بتن مگر ریخته شده را مشاهده می کنید. همانطور که می بینید سطح بتن کاملا صاف و یکنواخت بوده و اگر قبل از بتن ریزی پی جارو شود (خاک و آشغال ها جمع­آوری شوند.) یک بستر بسیار مناسب می باشد.

5- معمولا بتن مگر توسط دستگاههای مخلوط کن ( بتونیر ) کوچک ساخته میشود دقت نمایید که حداقل دو (2) دقیقه پس از اضافه کردن آب، بتن درون دستگاه به خوبی مخلوط شود و سپس مورد استفاده قرار بگیرد.

6- بعد از ریختن بتن مگر با توجه به دمای هوا حدود 10 ساعت سطح آن را مرطوب نگه دارید(با پاشیدن آب) و بعد از گذشت یک (1) روز می توانید عملیات بعدی 

فصل چهارم:

قالب بندی پی (فونداسیون) با آجر

بعد از اینکه بتن مگر ریخته شد و مقاومت لازم را بعد از یک روز به دست آورد اگر از قالب مدفون (آجر چینی) استفاده می شود نوبت به قالب بندی پی ها می رسد.

             در بم برای قالب بندی پی از آجر استفاده میشود. رعایت نکات زیر در قالب بندی برای هر چه بهتر اجرا شدن پی مفید است.

1- یکنواخت بودن آجرچینی پی و ایجاد سطح صاف و بدون خلل و فرج برای پی ها مفید و بلکه لازم است.

2- مقاومت آجر چینی، در صورتی که پشت آن خاک دستی (خاک نا مناسب) باشد اهمیت زیادی دارد چرا که نیروی خاک به سمت داخل باعث شکسته شدن قالب آجری خواهد شد.

شکل: همانطور که در شکل مقابل می بینید فشار خاک پشت قالب آجری به دلیل اینکه خاک دستی و نامرغوب است باعث شکسته و کج شدن قالب در تمام طول شده است. این موضوع مقاومت پی را به مقدار زیادی پایین خواهد آورد. ضمن اینکه اصلاح آن هزینه بسیار زیادی را در بر خواهد داشت.

3- همچنین درصورتی که پشت آجرچینی خالی است مقاومت قالب آجری اهمیت زیادی دارد به طوری که باید وزن بتن و نیروی لرزاندن (ویبره) بتن و وزن کارگر را تحمل کند. در صورتی که دیوار آجری در حین بتن ریزی دچار شکستگی و جابجایی شود باعث تخریب پی خواهد شد. بازسازی دیواره و توقف عملیات بتن ریزی و ایجاد پیوستگی بین بتن قدیم و جدید هزینه های زیادی به دنبال خواهد داشت.

4- درصورتی که امکان داشته باشد خیلی خوب است که یک لایه نازک سیمان کاری روی قالب آجری صورت گیرد. این کار برای کسب مقاومت بتن و عملکرد خوب آن بسیار مناسب است.

5- اگر لایه سیمان کاری صورت نگرفت حتما باید روی قالب آجری یک لایه پلاستیک ضخیم و مناسب برای جلوگیری از جذب آب بتن توسط آجر کشیده شود.

 

شکل: پلاستیک ضخیم که دور قالب آجری کشیده شده است.

تذکر: قالب بندی نکردن پی و استفاده از دیواره خاکی به جای قالب فقط در صورتی مجاز است که اولا خاک غیر ریزشی باشد (به مرور دانه های خاک داخل پی نریزند) و ثانیا خاکبرداری بسیار تمیز و دقیق صورت گرفته باشد و دیواره خاک صاف باشد. با توجه به نحوه عملیات خاکبرداری و پی کنی که در شهر وجود دارد تقریبا استفاده نکردن از قالب آجری غیر مجاز است.

بیاموزیم: قالب بندی فلزی بهترین نوع قالب بندی می باشد. البته نکات و پیش­بینی­های لازم برای استفاده از قالب فلزی از جمله، اضافه خاکبرداری برای بستن قالب، پر کردن پشت پی بعد از باز کردن قالب با پرکننده­های مناسب و دسترسی کم به قالب فلزی باعث می­شود که استفاده از قالب فلزی در شهر بم استقبال چندانی نداشته باشد.

6- در صورت نیاز و تمایل میتوان پس از گیرش اولیه بتن فونداسیون و با اطلاع مهندس ناظر ساختمان نسبت به جمع آوری قالب­بندی آجری برای استفاده مجدد آجر آن در ساختمان اقدام نمود.

 را شروع کنید و روی بت 

فصل پنجم:

آرماتور بندی و نصب صفحه ستونها

آرماتوربندی کاری تخصصی میباشد و دقت و نظارت جدی بر آن الزامی است. در برخی شرایط تمام مقاومت پی را آرماتورها تامین می کنند. مهندسین ناظر موظف هستند قبل از اجرای بتن ریزی از آرماتوربندی فونداسیون بازدید به عمل آورده و تا پایان بتن ریزی نظارت مستمر و مستقیم داشته باشند. ذکر چند مطلب در خصوص آشنایی با نکات اجرایی آرماتوربندی الزامی است :

1- به هیچ عنوان از آرماتورهای زنگ زده و یا آغشته به روغن نباید استفاده شود در صورت آلودگی آرماتورها به روغن یا زنگ زدگی آنها، باید قبل از اجرای آرماتوربندی به پاکسازی آنها اقدام و بعد از تایید دستگاه نظارت به بتن ریزی اقدام گردد.

شکل: آرماتورهای زنگ زده که مجاز به استفاده از آنها در پی یا هر جای دیگر قبل از پاک کردن با برس یا هر وسیله دیگر نداریم.

بیاموزیم: آرماتورها دو دسته طولی (آرماتورهای اصلی) و عرضی (خاموت) هستند. خاموتها وظیفه نگهداری آرماتورهای طولی و جلوگیری از کمانش آنها در هنگام فشارهای زیاد و چند کاربرد بسیار مهم دیگر دارند. لذا اهمیت رعایت ضوابط خاموت گذاری کمتر از آرماتورهای اصلی نیست.

2- فاصله خاموتها از یکدیگر باید حداکثر 20 سانتی متر باشند و دستگاه نظارت موظف است که در صورت عدم رعایت از سوی پیمانکار از اجرای بتن ریزی جلوگیری نماید.

شکل: فاصله خاموتها از هم 20 سانتی متر است و مشاهده می کنید که نحوه اندازه گیری آن به راحتی قابل اندازه گیری است.

3- خاموتها باید مطابق بوسیله سیم آرماتوربندی به تمام میلگردهای طولی مهار شوند این امر الزامی است و میبایست توسط پیمانکار رعایت گردد و در صورت عدم توجه دستگاه نظارت موظف است از ادامه کار پیمانکار تا رفع نواقص فوق جلوگیری نماید.

شکل: در شکل مقابل مشاهده می کنید که خاموتها بوسیله سیم آرماتوربندی به آرماتورهای طولی بسته شده اند.

4- تمام میلگردها باید توسط قیچی مخصوص بریده شود و جدا از بریدن میلگردها به کمک دستگاه هوا برش خودداری شود . توجه داشته باشید که حرارت موجب افت کیفیت میلگردها میگردد.

شکل: بریدن آرماتور توسط قیچی. این روش صحیح می باشد.

شکل: بریدن آرماتور با هوابرش. این روش صحیح نیست و باعث می شود چند سانتی متر از سر بریده شده با حرارت غیر قابل استفاده شود.

5- از خم کردن آرماتور در دمای پایین تر از 5 درجه سانتیگراد خودداری شود و از باز و بسته کردن خمها به منظور شکل دادن مجدد میلگردها جدا خودداری شود در صورت مشاهده چنین مواردی باید به مهندس ناظر اعلام گردد تا مطابق ضوابط اقدام شود .

6- تمام میلگردها باید به صورت سرد و تا حد امکان با دستگاههای مکانیکی خم شوند از خم کردن آرماتورها و بولتهای صفحه های ستون به کمک حرارت ( هوابرش ) جدا خودداری شود.

شکل: نحوه صحیح خم کردن آرماتورها به صورت سرد و در دمای معمولی.

7- توجه داشته باشید که آرماتوربندی را که توسط مهندس ناظر تایید شده است نباید قبل از بتن ریزی تغییر داد (خصوصا از خارج کردن میلگردها جدا خودداری نمایید و در صورت مشاهده سریعا به مهندس ناظر گزارش دهید.)

8- فاصله بین میلگردها تا سطح قالب بندی حداقل باید 5/2 سانتی متر باشد تا پوشش بتنی روی میلگردها دارای ضخامت مناسبی باشد و علاوه بر ایجاد پیوستگی بین بتن و میلگرد، محافظت میلگردها در برابر خوردگی و زنگ زدگی انجام شود.

شکل: رعایت نکردن فاصله بین میلگردها و جداره قالب باعث از بین رفتن سریع پی می شود. ایا مجریانی که خودشان در زلزله نبوده­اند و از دست دادن زن و فرزند را نچشیده­اند، بهتر از این خواهند ساخت؟

شکل: فاصله مناسب بین میلگرد و دیواره قالب باعث استحکام و بالارفتن عمر پی و در نتیجه سازه و بالا رفتن مقاومت در برابر زلزله خواهد شد

ن مگر راه بروید. فصل ششم:

بتن ریزی

بتن آماده توسط ماشینهای حمل بتن (میکسر) برای شما آورده میشود، توجه به نکات زیر برای اجرای یک بتن ریزی صحیح الزامی است:

1- از افزودن آب به بتن حمل شده بدون اجازه مهندس ناظر اکیداً خودداری شود. ( معمولا کارگران برای سهولت کار خود و روانی بیشتر بتن به آن آب می­افزایند که این امر از مقاومت بتن به شدت میکاهد لذا توجه به این امر بسیار دارای اهمیت میباشد.)

2- معمولا ً مقداری از بتن در ابتدای تخلیه از میکسر دارای دانه بندی نا مناسبی میباشد. باید دقت شود این بتن که دارای کیفیت نا مناسب جهت بتن ریزی میباشد، مورد مصرف کارهای ساختمانی قرار نگیرد.

3- قبل از بتن ریزی حتماً باید درون قالبهای فونداسیون که آرماتور گذاری شده است از خاکهای ریزشی و نخاله های ساختمانی کاملاً پاکسازی گردد

4- در زمان بتن ریزی استفاده از دستگاه ویبره الزامی است، پیمانکاران موظف هستند قبل از آغاز بتن ریزی از سلامت دستگاه ویبره خود اطمینان حاصل نمایند .

شکل: استفاده از دستگاه لرزاننده بتن (ویبراتور) برای خارج کردن هوای بتن و بالابردین مقاومت بتن لازم و ضروری می باشد و بتن ریزی بدون لرزاندن آن عملا بتن مناسبی را حاصل نخواهد شد.

  5 . برای آنکه آجرهای قالبندی فونداسیون آب شیرآبه بتن را جذب نکند استفاده از پوشش پلاستیکی (کاور)  الزامی است.

6- قبل از اینکه بتن ریزی آغاز شود برای اینکه آب بتن سریعا توسط بستر خارج نشود لازم است بستر بتن­ریزی مرطوب شود، البته باید مراقب بود تا آب در کف پی جمع نشود و فقط رطوبت وجود داشته باشد.

فصل هشتم:

نصب اسکلت فلزی

در زمینه اجرای سازه های فلزی با توجه به اینکه اتصالات اسکلتهای فلزی پیش ساخته در بم  بصورت پیچ و مهره ای  طراحی گردیده است، توجه به نکات زیر الزامی میباشد:

1- با توجه به پس لرزه هایی که در این مدت هر چند یکبار شهر بم شاهد آن بوده و خواهد بود، باید برای بستن کلیه مهره های مورد استفاده از واشرهای فنری استفاده گردد تا این لرزشها موجب شل شدن پیچها نگردد.

شکل: نمونه پیچ و مهره و واشر مناسب و مورد استفاده در اسکلت­های فلزی بم.

شکل: نمونه پیچ و مهره استفاده شده با واشر.

2- توجه داشته باشید تنها تیرهای فلزی که در داخل بتن قرار میگیرند فاقد پوشش رنگ باشند تا یکپارچگی بیشتری با بتن داشته باشند و مابقی اجزاء سازه باید دارای پوشش رنگ باشد.

شکل: نمونه اسکلت فلزی که به طرز صحیحی قسمتهای مرتبط با بتن رنگ نشده­اند.

3- صفحات اتصال مهاربندها و ابتدا و انتهای تیرها باید پس از نصب و آچار کشی نهایی، تنها در صورتی که در بتن مدفون نمیگردند با رنگ پوشش داده شوند .

4- بهتر است برای سهولت کار، پیچهای بولتهای فونداسیون قبل از آغاز بتن ریزی بوسیله گریس پوشانده شوند تا توسط بتن آلوده نگردد.

شکل: بولتهای صفحه ستون که به دلیل اجرای نادرست و در نظر نگرفتن تمهیدات لازم مانند گریسکاری به بتن آغشته شده اند و نصب اسکلت فلزی و تنظیم صفحه ستون را با مشکل مواجه خواهند نمود.

[ پی های سنگی در ساختمان با مصالح بنایی]

[ پی های سنگی در ساختمان با مصالح بنایی]

پی سازی سنگی :
در مناطقی که سنگ فراوان است ( مانند مناطق کوهستانی یا مسیر رودخانه ها یا آبرفت ها که قطعات سنگ غلتان روی یکدیگر در مسیر انباشته می شود ) ، سنگ ها جمع آوری شده و در پی سازی سنگی برای ساختمان های سنتی ، مانند ساختمان های خشتی ، آجری ، چوبی بخصوص ساختمان های سنگی مصرف می شود. بطور کلی سنگ هایی که در پی سازی بکار می روند ، یا سنگ های مدور هستند که اصطلاحاً به سنگ های رودخانه ای معروفند ، و یا سنگ هایی که از انفجار کوه به دست آمده اند. در ضمن سنگ های لایه ای که در اثر نشست آب در درز سنگ های کوه و در نتیجه یخ زدن از کوه جدا شده اند ، نیز در این موارد کاربرد دارند.

قفل و بست در پی های سنگی :
چنانچه از سنگ های لایه ای استفاده می شود ، رگ سنگ باید در جهت خواب افقی سنگ به کار رود. در ضمن تیزی قطعات سنگ های شکسته باید با پتک شکسته شود تا نشست قطعات سنگ روی یک دیگر بدون « قوز سنگ » انجام شود.

ملات پی سنگی :
همانطور که در پی سازی آجری گفته شد ، ملات پی سنگی می تواند از ملات های آبی چون ملات ماسه آهک ، ملات باتارد و ملات ماسه سیمان باشد.


بنّایی پی سنگی :
1- گودبرداری پی سنگی بیشتر از نظر تجربی در ابعاد لازم و با توجه به ارتفاع یخ زدگی حفر شده ، سپس خاک گودبرداری از محل دور می شود.

2- سطح پی مرطوب شده ملات ، بیشتر از 4 سانتی متر پهن می شده و قطعات سنگ بزرگ برای رج های زیرین با رعایت قفل و بست و بدون بند برشی چیده می شود.

توجه : پوشش ملات در تمام قطعات سنگ نباید از 4 سانتی متر کمتر شود ، زیرا به علت وزن مخصوص زیاد سنگ ، خطر خرد شدن ملات کم قطر در زیر فشار و نیروی وارده از قطعات سنگ وجود خواهد داشت. ضمناً لابه لای قطعات سنگ باید با لاشه سنگ به شکل غوطه ای با ملات پر شود تا خطر سر خوردن قطعات سنگ روی یکدیگر وجود نداشته باشد. پس از پایان هر رج ، عمل پر کردن کامل رج ها توسط دوغاب ریزی انجام می شود. در ساختن رج های بعدی باید دقت شود که پوشش قطعات روی بندهای زیرین باشد. در رج های فوقانی و زیرین ، بریدگی به وجود نیاید ).


علاوه بر مواردی که ایشان فرمودند-اگر دیواره های خاکی طبیعی رودخانه ای در اثر اب شستگی وسست بودن خاک از نظر تراکم دچار ریزش می شود-اگر در محل قطعات تخته سنگی جدا شده از کوه(معمولا کنار این رودها کوه وجود دارد والبته نه همیشه -ممکنست تپه های خاکی یا دشت باشد.) مثل راکفیل ها-و قلوه سنگهای درشت وکوچک خود رودخانه -می توان گابیون سازی کرد.یعنی یک دیوار تقویتی یا حایل بصورت سنگ چین وبعرض 70 تا 100سانت ایجاد کرد-برای جلوگیری از هم پاشیدن قطعات در اثر سیلاب یا تند اب ها در فصل بارش - با استفاده از ملات ماسه سیمان عیار 225 یا250 (با اب سر وکار دارید -نه اجرچینی که عیار 200 کافی است) -وبستن با تور گالوانیزه (در بازار به تور مرغی در قدیم معروف بود ) ومفتول 1.5 ارماتور بندی تمام سنگ چین بسته می شود.توضیح اینکه: در حال حاضر انواع این قبیل تورها (از نطر ریزی ودر شتی چشمه ها) از محکمترین الیاف پلیمری -پلی یورتان ها-مشتقات حا صل از کراکینک نفت وبسیار مقاومتر از گالوانیزه - در بازار بوفور یافت می شود.که برای کارهای گود برداری در ایمن سازی خاک وبا شاتکریت یا تسلیح خاک استفاده دارد.-که این جا هم می تواند جایگزین تور های گالوانیزه قدیم شود.

پی ها

پی ها

پی ها را می توان به ترتیب زیر دسته بندی کرد :

پی های نواری

پی های بالشتکی

پی های گسترده

پی های شمعی

تصویر این پی ها در ش.12 نشان داده شده است .

پی های نواری

پی نواری ( به جلد 1 ، فصل 1 نگاه کنید ) از یک نوار پیوستة طولی بتنی تشکیل می گردد که برای گستردن بار یکنواخت دیوارهای آجری ، بنایی یا بتنی برسطح کافی از خاک زیرین طراحی می شود . گسترة نوار به بارهای پی و ظرفیت باربری و مقاومت برشی خاک زیرین بستگی دارد . ضخامت پی به مقاومت مصالح پی وابسته است . همان طور که در ش . 13 دیده می شود ، پی های نواری پهن

پی های بالشتکی

پی ستونهای آجری ، بنایی ، بتن مسلح و فولادی برای گستردن بار متمرکز اغلب به شکل بالشتک بتنی جداگانة مربع یا مستطیل ساخته می شود . مساحت این نوع پی به بار روی پی و ظرفیت باربری و مقاومت برشی خاک زیرین و ضخامت آن به مقاومت مصالح پی بستگی دارد . ساده ترین شکل پی بالشتکی از یک بالشتک بتنی حجیم تشکیل می شود . همان طور که در ش . 14 دیده می شود ، پی های بالشتکی سنگین باری که تکیه گاه ستونهای یک ساختمان قابی را به وجود می آورند ، معمولاً از بتن مسلح ساخته می شوند . مساحت پی بالشتکی توسط بار روی پی و باربری مجاز خاک زیرین و ضخامت و آماتوربندی آن با محاسبة تنشهای خشمی و برشی تعیین می گردد.

در مکانهایی که به خاطر ظرفیت باربری پایین خاک زیرین یا نزدیکی فواصل ستونها از پی های بالشتکی پهن استفاده می شود ، لبة پی های جداگانة مجاور بسیار به هم نزدیک خواهند بود و در این حالت ایجاد یک پی پیوسته برای ستونها اقتصادی و ساده تر خواهد بود ( ش .15 ). این پی در واقع یک پی نواری بتن مسلح است که تکیه گاه بارهای متمرکز را فراهم می سازد .

پی های مرکب

زمانی که ستونی آن قدر به مرز محوطة ساختمانی نزدیک باشد که بارگذاری یک پی جداگانه به صورت خارج از مرکز صورت گیرد و در مواردی که پی ستونهای مجاور برای مقاومت در برابر زیر فشار ، وازگونی یا نیروهای مخالف به هم متصل می گردند ، پی ستونهای مجاور با هم ترکیب  می شوند .

از آن جا که پایة ستون مجاور مرز محوطة ساختمانی را نمی توان به شکل یکنواختی در اطراف ستون گسترده کرد ، آن را با پایة ستون مجاور ترکیب می کنند تا همانند ش . 16 یک پی مرکب یا تعادلی به وجود آید .

در مواردی که یک ساختمان قابی در طول یک ساختمان موجود برپا می شود ، اغلب در مجاورت ساختمان موجود استفاده از پی مرکب طره ای یا غیر متقارن ضرورت پیدا می کند ، تا بدین ترتیب فشار ناشی از پایه بر روی خاک زیرین ، اضافه بار سنگینی در زیر پی ساختمان موجود وارد نسازد و موجب نشست محسوسی در آن نشود . پی های مرکب طره ای و غیر متقارن در ش . 16 نشان داده شده اند .

پی های گسترده

پی گسترده در دو جهت حالت پیوسته دارد و معمولاً سطحی معادل یا بزرگتر از مساحت ساختمان یا سازه را در بر می گیرد . از پی های گسترده در این موارد استفاده می شود : برای سازه های سبک بار روی خاکهای دارای ظرفیت باربری ضعیف ، در مواردی که تنوع موجود در شرایط خاک گسترش قابل توجه باررا ضروری می سازد ، برای بارهای سنگین تربه جای پی های جداگانه ، در موارد بزرگ بودن نشستهای ناهمسان و در مواردی که احتمال نشست معدنی وجود دارد .

سه نوع پی گستردة بتن مسلح عبارتند از :

پی گسترده از دال یکپارچه

پی گسترده متشکل از دال و تیر

پی گستردة محفظه ای ( صندوقه ای ) .

تصویر این سه نوع  پی گسترده در ش . 17 نشان داده شده است .

پی گسترده از دال یکپارچه :

این پی گسترده در واقع یک دال بتن مسلح یکپارچه با ضخامت معمولاً یکنواخت است که برروی خاکهایی با ظرفیت بابری ضعیف یا متنوع ریخته می شود ، تا باردیوارها و ستونهای سازة سبک باربرروی کل سطح ساختمان گسترده شود . تصویر یک پی گسترده با دالی به ضخامت یکسان جهت ایجاد تکیه گاه دیوارها در ش . 10 از جلد 1 نشان داده شده است و ش . 11 از جلد 1 نیز تصویری از یک پی گسترده متشکل از دالی یکپارچه با تیرهای تقویتی کناری ( لبه ای ) را نشان می دهد .

دال یکپارچة پی گستردة ش . 17 تکیه گاه ستونهای بتن مسلح را فراهم می سازد . ستونها دارای پایه های ماهیچه ای هستند تا با گسترش بار نقطه ای در مقابل برش سوراخ شدگی مقاومت شود . دال یکپارچة پی گسترده به همراه تیرهای کناری روزده در زیر سطح زمین ریخته می شود . کف تحتانی شکل یک کف آزاد چوبی را خواهد داشت .

پی گسترده متشکل از دال و تیر : برای تحمل بارهای سنگین تر دیوارها یا ستونها ، ضخامت دال یکپارچخ به عنوان پی باید مقدار قابل توجهی باشد . برای حداکثر استفادة اقتصادی از بتن مسلح در پی گسترده ای که بارهای سنگین تری را تحمل می کند ، از پی گستردة متشکل از دال  و تیر استفاده می شود . این  پی از تیرهای روزده یا زیر خوابی تشکیل می گردد که با گرفتن بار دیوارها یا ستونها ، آنها را بر روی دال یکپارچة روی خاک طبیعی زیرین می گسترانند .

در خاکهای متراکمی که امکان حفاری ترانشه ها بدون استفاده از شمع بندی وجود دارد ، استفاده از تیرهای زیر خواب مانند ش . 18 امری اقتصادی است و در خاکهای زیرین دانه ای احتمالاً استفاده از تیرهای روزده ضرورت پیدا می کند ( ش . 18 ) .

پی گستردة محفظه ای ( صندوقه ای ) :

در مواردی که نشستهای ناهمسان مقدار قابل توجهی است و پی ها باید بارهای سنگینی را تحمل کنند ، صلیبیت زیاد پی گستردة بتن مسلح یکپارچة محفظه ای سودمند است . این نوع پی گسترده از دالهای فوقانی و تحتانی تشکیل می شود که توسط تیغه های عرضی عمودی در هر دو جهت از هم جدا و تقویت شده اند ( به ش. 17 نگاه کنید ) . پی گسترد بتن مسلح یکپارچة محفظه ای از صلیب زیادی برخوردار است و با گستردن بارهای روی پی در کل سطح زیرسازه موجب کاهش نشستهای تحکیمی و اجتناب از نشستهای ناهمسان می گردد.

پی گستردة محفظه ای می تواند از عمق کامل طبقة زیززمین برخودار باشد و از محفظه های پی برای ماشین آلات مکانیکی و انبار استفاده شود . از پی گستردة محفظه ای به هنگام ساخت زیر زمینهای عمیق نیز استفاده   می شود تا با بهره گیری از فشار سربار که گودهای عمیق روی می دهد ، از میزان نشست کاسته شود . این فشار منفی یا روبه بالا بصورت تورم خاک زیرین در بستر گودهای عمیق روی می دهد که در نتیجة برداشتن موادسطحی و خارج کردن آن از داخل گود بوجود می آید . از این تورم قابل توجه معمولاً آرام می توان برای مقابله با آن نشست تحکیمی ناشی از بار ساختمان و کاهش نشست کلی استفاده کرد .

پی های شمعی

از کلمة شمع برای توصیف ستونهای معمولاً بتن مسلحی استفاده می شود که برای انتقال بارهای پی به چینة سفت زیرین یا انتقال بارها به خاک زیرین از طریق اصطکاک سطحی بدنة شمع ، در داخل زمین کوبیده یا بصورت درجا ریخته می شوند .

وظیفة اصلی شمع انتقال بارها به سطوح تحتانی زمین از طریق اصطکاک موجود در طول جوانب شمع و اتکای انتهایی نوک با پاشنة شمع است . شمعهایی که بارها را عمدتاً از طریق اصطکاک با خاکهای رس و لایه ها منتقل می سازند ، شمعهای اصطکاکی و آنهایی که این کار را با توسل به اتکای انتهایی بر شن متراکم ، خاک رس سخت یا سنگ ا نجام می دهند ، شمعهای اتکایی نامیده می شوند .

شمعها را می توان بر اساس تأثیر آنها بر خاک زیرین بصورت شمعهای جا بجایی یا شمعهای غیر جا بجایی تقسیم بندی کرد شمعهای جا بجایی با کوبیده شدن یا با نوعی فشار دیگر به داخل زمین رانده و موجب جا بجایی خاک زیرین می شوند ، مانند شمعهای یکپارچه و شمعهای لوله ای که به داخل زمین کوبیده می شوند و انتهای تحتانی آنها توسط یک کفشک یا توپی مسدود است و این کفشک یا در جای خود گذاشته می شود و یا با رانده شدن به خارج یک پاشنة خز ا نه ای بوجود می آورد . شمعهای غیر جا بجایی با حفاری سوراخی در زمین به روشی که جا به جایی زیادی در خاک زیرین روی ندهد به همراه لولة پوشش ساخته می شوند و این پوشش همراه با پر شدن چاه یا از آن خارج می گردد و یا در همان جا باقی گذاشته می شود .

شمعهای کوبشی از کوبیدن شمعهای پیش ساخته و یا بتن ریزی شمع در سوراخ حاصل از شمع کوبی ساخته  می شوند . شمعهای در جا از بتن ریزی در جا در چا هی ساخته می شوند که قبلاً توسط مته در خاک زیرین حفاری شده است .

شمعهای کوبشی :

 شمعهای بتن مسلح گرد ، چهار پهلو یا چند ضلعی در محوطة کارخانه در داخل قالبها بتن ریزی می شوند و برای ایجاد حداکثر مقاومت عمل آورده می شوند . در این جا قرار دادن آماتوربندی و مخلوط کردن ، ریختن ، متراکم ساختن و عمل آوردن بتن را می توان با کنترل دقیقی انجام داد تا شمعهایی با مقطع و مقاومت یکسان تولید شود . پس از بالا کشیدن شمعها در مکان خود ،آنها را توسط چکش شمع کوبی مکانیکی متصل به تجهیزات شمع کوبی متحرک به داخل زمین می کوبند . در ش . 19 تصویری از یک شمع نمونه نشان داده شده است .

کوبیدن شمعها تا رسیدن به مقدار نفوذ متوسط معینی در هر ضربه ادامه پیدا می کند . این مقدار نفوذ ، طولی از شمع است که توسط نیروی سقوطی چکش از یک فاصلة معین در زمین فرو می رود . از روی وزن چکش و فاصلة سقوط آن می توان مقاومت زمین را تعیین کرد و سپس ظرفیت باربری شمع را محاسبه نمد .

برای اتصال قسمت فوقانی شمع پیش ساخته به پی بتن مسلح ،mm300 از قسمت فوقانی شمع برای نمایان شدن آماتوربندی خرد می شود و آماتوربندی آن به آماتوربندی پی متصل می گردد. شمعهای کوبشی پیش ساخته معمولاً در محوطة ساختمانی مناطق ساخته شده مورد استفاده قرار نمی گیرند ، زیرا در درجة اول جا به جایی آنها از طریق خیابانهای باریک کار دشواری است و در ثانی سر و صدای ناشی از شمع کوبی و ارتعاشات حاصل از کوبیدن شمع ممکن است به ساختمانهای مجاور آسیب وارد سازد . از شمعهای کوبشی که در خاکهای ضعیف زیرین تا رسیدن به چینة سفت زیرین کوبیده می شوند ، به عنوان شمعهای اتکایی استفاده می شود . شمعهای کوبشی از نظر اصطکاک جوانب خود در تماس با خاک ، مقاومت کمتری ایجاد می کنند ، به ویژه اگر خاک اطراف را خاک رس تشکیل دهد . این امر بدین خاطر است که خاک رس اطراف شمع در نتیجة عملیات شمع کوبی حالت قالبی به خود می گیرد و در نتیجه مقاومت اصطکاکی میان شمع و خاک رس اطراف کاهش پیدا می کند .

در  خاکهای غیر چسبندة درشت دانه که شمعها به یک چینة محکم دسترسی پیدا نمی کنند ، شمعهای کوبشی به عنوان شمعهای اصطکاکی – اتکایی عمل می کنند ، زیرا در نتیجة عملیات شمع کوبی ذرات اطراف جوانب شمع متراکم می شوند و بدین ترتیب مقاومت اصطکاکی افزایش می یابد و با تراکم خاک مقاومت آن نیز زیاد می شود . این نوع پی شمعی را گاهی مانند پی شمعی در جا ، پی شناور می نامند ، چرا که مقاومت شمع عمدتاً از اصطکاک بدنة آن حاصل می گردد و در واقع شمعها در خاک زیرین بیشتر حالت شناور دارند تا اتکا به یک خاک سفت .

از شمعهای پیش تنیدة بتنی می توان به جای شمعهای در جای بتنی استفاده کرد . مزایای شمع به خاطر تنیده بودن بتن از سطح مقطع کوچکتری نسبت به شمع در جای مشابه برخودار است و پیش تنیدن بتن با کاهش ترک خوردگی کششی شمع به ویژه در خاکهای آبدار دوام بیشتری ایجاد می کند .

شمعهای چوبی برای پی ساختمانها مورد استفادة کمتری دارند ، زیرا به دست آوردن مقاطع بزرگ چوب با طول کافی کار دشواری است و در ضمن احتمال پوسیدگی چوب در زیر زمین نیز وجود دارد .

شمعهای کوبشی درجا : این شمعها بر دو نوعند ، اولین نوع دارای یک پوشش دائمی فولادی یا بتنی است ، در حالی که نوع دوم فاقد پوشش دائمی است . هدف از کوبیدن و حفظ یک پوشش دائمی تحکیم خاک زیرین اطراف             پوشش شمع با عمل شمع کوبی است و این پوشش برای حفاظت از بتن ریزی داخلی در مقابل احتمال ریزش چینة ضعیف خاک زیرین به داخل چاه شمع و حفاظت از بتن تازه در برابر آب ساکن یا جاری ، در جای خود باقی گذاشته می شود .

در ش . 20 تصویری از یک شمع کوبشی در جا با پوشش بتن مسلح دائمی نشان داده شده است . پوسته های پیش ساختة بتن مسلح بر روی یک محور فولادی سوار می شوند و درز میان پوسته ها با تسمة فلزی و قیر مسدود می گردد . سپس با بلند کردن محور و پوسته ها به داخل تجهیزات شمع کوبی ، کار کوبیدن شمع به داخل زمین آغاز می گردد. در عمق مورد نظر با خارج کردن محور ، قفس آماتوربندی به داخل پوسته ها پایین برده         می شود و شمع با بتن ریزی داخل پوسته ها تکمیل می گردد . این نوع شمع عمدتاً در خاکهایی با ظرفیت باربری ضعبف و خاکهای اشباع شده ای مورد استفاده قرار می گیرد که حفاظت از بتن تازة داخلی در مقابل آب ساکن یا جاری توسط پوسته های بتنی ضرورت دارد .

تصویری از شمع کوبشی در جای فاقد پوشش دائمی در ش . 21 نشان داده شده است . قسمت تحتانی لولة فولادی پوشش که بر روی تجهیزات شمع کوبی تکیه دارد با بالاست پر می شود . یک چکش سقوطی بالاست و لوله را به داخل زمین می کوبد و در عمق مورد نظر با نگه داشتن لوله ، بالاست کوبیده می شود تا در پاشنة شمع یک خزانه بوجود آید . همراه با بتن ریزی در داخل لوله و کوبیدن آن ، لولة پوشش به تدریج بیرون کشیده می شود . در نتیجة کوبیدن لوله و بالاست به داخل زمین ‌، خاک اطراف شمع متراکم می گردد و کوبیدن بعدی بتن موجب نفوذ آن به داخل حفره های خاک و چینة ضعیف می شود . خزانة پاشنه شمع نیز سطح اتکای تحتانی را افزایش می دهد .

نوع دیگری از شمع کوبشی در جای فاقد پوشش دائمی است کوبیدن یک لوله پوشش با کفشک چدنی به داخل زمین در یک عملیات شمع کوبی ساخته می شود ( ب ش . 22 نگاه کنید ) .

کار بتن ریزی همزمان با بیرون کشیدن لوله توسط چکش صورت می گیرد . کاربرد ویژة این نوع شمع در زیر چینه هایی است که برای خارج شدن با حفاری بیش از اندازه متراکم اند. هدف از کفشک چدنی که در داخل زمین باقی می ماند آن است که در داخل چینة متراکمی که شمع در آن شکل می گیرد ، نفوذ شود .

شمعهای جکی :

در ش .22 تصویر سیستمی جکی نشان داده شده است که برای استفاده در شرایط کاری تنگ و محدود مناسب است ، برای مثال برای پی بندی دیوار موجود در شرایطی که ارتفاع آزاد توسط کف محدود می گردد و در مواردی که احتمال آسیب دیدگی ساختمانهای موجود در اثر ارتعاشات ناشی از شمع کوبی وجود دارد .

در مواردی که پی بندی بر روی دیواری با پایة سالم بتنی صورت می گیرد ، همان طور که در  ش . 23 دیده  می شود ، قطعات شمع به کمک جک در داخل زمین زیر پایه رانده می شوند و بر روی سر شمع تا زیر پایة بتنی دیوار یک کلاهک بتنی ریخته می شود . در صورت ضعیف بودن پایة دیوار مورد نظر احتمال مغشوش شدن دیوار در اثر جک زدن شمعها در زیر آن وجود دارد ، بنابراین در هر طرف دیوار یک زوج شمع با جک کار گذاشته می شود تا  برقرار گرفتن پلهای فولادی یا بتن مسلح بر روی آنها ، تکیه گاهی برای دیوار فراهم گردد .

همان طور که در شکل دیده می شود ، قطعات پیش ساختة بتنی با جک در داخل زمین رانده می  شوند و برای ایجاد اتصال محکمی در میان این قطعات ، تکه لوله ای در داخل سوراخ پوشش فولادی درون هر قطعه دوغاب ریزی می شود .

جک زدن شمعهای دو طرف دیوار با  تکیه بر واحدهای وزنه گذاری شده صورت می گیرد .

شمعهای درجا :

در این مورد ابتدا به کمک مته های خاک یا مته های مارپیچ مکانیکی چاهی در زمین حفاری می شود و خاک های حفر شده جهت بتن ریزی شمع از چاه خارج می گردد . معمولاً همراه با خارج کردن خاک ، لوله ها ی فولادی پوشش نیز پایین فرستاده می شوند تا از فرو ریزی جداره های چاه جلوگیری شود . لوله های پوشش همراه با بتن ریزی شمع به تدریج بیرون کشیده می شود .

مزایای اصلی شمع های درجا عبارتند از : امکان استفاده از تجهیزات سبک و ساده برای کار و امکان بررسی دقیق چینة خاک زیرین از روی خاکهای خارج شده در ضمن حفاری . از نقاط ضعف این شمع ها می توان به عدم امکان بررسی تراکم کافی بتن و پوشش بتنی کافی جهت آرماتور بندی اشاره کرد .

در ش . 24 تصویری از حفاری و بتن ریزی شمع درجا نشان داده شده است . خاک درون لوله های پوشش به کمک یک حفار لوله ای دریچه دار خاک رس خارج می گردد که با سقوط در داخل چاه به داخل خاک چسبنده نفوذ می کند و با خارج شدن از چاه ، خاک تخلیه می شود . خاکهای درشت دانه با سقوط یک حفار لوله ای دریچه دار ( یا جام ) در داخل چاه خارج می شوند . خاکی که بر روی صفحة لولایی روبه بالا نگه داشته می شود با بیرون کشیدن حفار لوله ای تخلیه می گردد . کار حفاری چاه سریعتر از آنچه تصور می شود صورت می گیرد و حفاری و بتن ریزی شمع را می توان در عرض چند ساعت انجام داد .

کار بتن ریزی تحت فشار از طریق کلاهک محافظ فولادی که به بالای لوله های پوشش پیچ می شود ، صورت می گیرد . کاربرد فشار هوا ایجاد تراکم فوری بتن می شود و همزمان با متراکم شدن بتن ، کلاهک محافظ و لوله های پوشش نیز خارج می شوند . همراه با خارج شدن لوله های پوشش ، قطعات بیرون آمده جدا می شوند و کلاهک محافظ مجدداً تا تکمیل شدن شمع پیچ می گردد .  

زمانی که بتن تحت فشار هوا ریخته می شود ، فراتر از محیط حفاری اولیة چاه گسترش می یابد و چینة ضعیف و حفره های خالی خاک زیرین را پر و متراکم می سازد ( به ش . 24 نگاه کنید ) .

به خاطر شکل نامنظم سطح شمع تمام شده این شمع بیشتر به عنوان شمع اصطکاکی عمل می کند و به اصطلاح یک پی شناور به وجود می آورد .

در ش . 25 ساخت و بتن ریزی یک شمع در جای بزرگ قطر نشان داده شده است . یک جرثقیل زنجیر دار کوبة هیدرولیکی را حمایت می کند و یک موتور دیزل نیز میل چهارپر حفاری و متة دورانی جام دار را به حرکت در می آورد . با چرخش میل چهارپر حفاری و جام انتهای آن توسط موتور دیزل ، تیغه های زاویه دار با حفر خاک جام را پر می کنند . کوبه های هیدرولیکی نیز جام را به داخل زمین فشار می دهند . سپس جام پر از خاک بالا آورده و تخلیه می شود و کار حفاری دوباره از سر گرفته می شود . در خاک های غیر چسبنده چاه حفر شده با لوله های فولادی پوشش می گردد . برای افزایش سطح اتکای انتهایی ، مته تا دو برابر قطر شمع باز می شود .

فواصل شمع ها :

فواصل شمع ها باید به اندازة کافی زیاد باشد تا امکان کوبیدن یا حفاری تعداد شمع های لازم تا عمق نفوذ ضروری بدون آسیب دیدن سازة مجاور یا دیگر شمع های گروه وجود داشته باشد . شمع ها معمولاً در گروههای نسبتاً نزدیکی ایجاد می شود تا در کلاهکهای شمع تا آنها را به یکدیگر متصل می سازند ، صرفه جویی شود .

 به عنوان یک قانون کلی ، فاصلة مرکز به مرکز شمع های اصطکاکی نباید از قطر شمع و فاصلة شمع های اتکایی نباید از دو برابر حداقل پهنای شمع کمتر باشد .

کلاهکهای شمع :

از شمع ها می توان به عنوان تکیه گاه پی های بالشتکی ، نواری یا گسترده استفاده کرد . معمولاً برای پایة ستونها از گروهی شمع استفاده می شود . در این حالت با روی ستون از طریق کلاهک بتن مسلح شمع ها که در بالای آنها ریخته می شود به شمع ها منتقل می گردد . برای ایجاد پیوستگی سازه ای ، آرماتور بندی شمع ها به آرماتور بندی کلاهک شمع پیوند می خورد . برای این منظور از میلگردهای انتظار سر شمع های درجا یا از آرماتور بندی شمهژع های پیش ساخته با خرد کردن بتن قسمت فوقانی شمع استفاده می شود . در ش . 26 نمونه هایی از کلاهک شمع ها نشان داده شده است .

زیر سازه ها

زیر سازة ساختمان های چند طبقه اغلب در زیر سطح طبیعی یا مصنوعی زمین ساخته می شوند .

در شهرهای کوچک و بزرگ اغلب در طی قرنها چند متری از سطح زمین به صورت مصنوعی خاک ریزی شده است زمین های خاکریزی شده معمولاٌ ظرفیت باربری ضعیف و متنوعی دارند و بدین جهت برای پی ساختمان مناسب نیستند . بنابراین معمولاً برداشتن خاک مصنوعی و ساخت زیر سازه یا زیرزمین یک یا چند طبقه در زیر زمین امری ضروری است . به همین ترتیب در مواردی که لایه ای سطحی از خاک طبیعی با ظرفیت باربری ضعیف یا متنوع وجود دارد ، اغلب با برداشتن آن یک زیرسازه ایجاد می گردد . در مکانهایی که اختلاف سطح قابل توجهی در محوطة ساختمانی وجود دارد ، تمامی یا بخشی از ساختمان به عنوان زیر سازه در زیر سطح زمین قرار می گیرد .

زمین طبیعی یا مصنوعی اطراف زیرسازه اغلب در مقابل آب نفوذ پذیر است و ممکن است آب را در سطحی بالاتر از سطح یا کف تحتانی زیرسازه نگه دارد . آب زیرزمینی موجود در خاک اطراف زیرسازه به دیوارها و کف زیرسازه فشار وارد می کند . این فشار معمولاً قابل توجه آب ممکن است به نفوذ راحت آب به درون ترکهای کوچک ناشی از جمع شدگی و حرکت دیوارها و کفهای متراکم بتنی و دیوارهای آجری متراکم منجر گردد .

برای محدود ساختن نفوذ آب زیرزمینی تحت فشار ، در عرض درزهای ساخت و حرکت دیوارها و کفهای بتنی نوارهای آب بند ( واتر استاپ ) کار گذاشته می شود و دیوارهای آجری و کفهای بتنی را با لایه ای از موارد ناتراوا به شکل پوششی رطوبت ناپذیر می پوشانند . در روش دیگر با فرض آنکه مقداری آب زیرزمینی نفوذ  می کند ، یک دیوار محیطی متراکم بتنی به همراه نوارهای آب بند به صورت جداگانه در اطراف زیرسازه کشیده می شود ، تا هر نوع آب نفوذی از دیوارهای خارجی به چاهکی در خارج از دیوارهای محیطی زیرسازه تخلیه شود .

نوارهای آب بند دیوارها و کفهای بتنی

یتن متراکم که عملاً در مقابل آب نفوذ ناپذیر است ، در مواردی که جلوگیری از ایجاد ترکهای جمع شدگی ، ساختمانی ، سازه ای و حرکات حرارتی و رطوبتی ممکن باشد ، به خودی خود به طرز مؤثری آب زیرزمینی را دور نگه می دارد . پس از انجام بتن ریزی ، بتن در ضمن خشک شدن جمع می شود و این جمع شدگی اجتناب ناپذیر ناشی از خشک شدن بتن به ویژه در محل درزهای ساخت ترکهایی را به وجود می آورد که به آب زیرزمینی امکان نفوذ می دهد . برای به حداقل رساندن ترکهای ناشی از خشک شدن ، معمولاً در بین بخشهای بتنی کف و دیوارها یک شکاف خالی 450 یا mm 600 باقی گذاشته می شود . پس از آنکه بخش های بتنی چند روزی خشک شدند و بیشتر جمع شدگی ناشی از خشک شدن اتفاق افتاد فضای میان این بخش ها بتن ریزی می  شود . در این روش به حساب افزایش درزهای ساخت که خود منشأ ضعف محسوب می شوند ، از میزان جمع شدگی کلی کاسته می شود .

پی لغزشی

پی لغزشی

یک‌ مشکل‌ عمده‌ در طراحی‌ سازه‌های‌ کوتاه‌ تا متوسط‌ در برابر زلزله‌ این‌ است‌ که‌ فرکانس‌ ارتعاشی‌ اصلی‌ این‌گونه‌ سازه‌ها در محدوده‌ فرکانس‌ هائی‌ است‌ که‌ در آن‌ زلزله‌ معمولا‌ بیشترین‌ انرژی‌ را داراست‌ (0.8 ~ 0.1 ). این‌ بدان‌ معنی‌ است‌ که‌ سازه‌ هنگام‌ زلزله‌ نقش‌ تشدیدکننده‌ ارتعاشات‌ زمین‌ را خواهد داشت‌ و این‌ باعث‌ بوجود آمدن‌ شتابهای‌ بالا و تغییرمکانهای‌ زیاد در سازه‌ می‌شود که‌ می‌تواند باعث‌ خرابی‌ سازه‌ شود. راه‌حل‌های‌ موجود برای‌ گریز از این‌ مشکل‌ را شاید بتوان‌ به‌ دوصورت‌ کلی‌ زیر بیان‌ نمود:

·         ساختن‌ سازه‌ای‌ محکم‌ و کاملا صلب

·   ساختن‌ سازه‌ با انعطاف‌پذیری‌ بالا  

 میزان‌ تشدید شتاب‌ در سازه‌ را می‌توان‌ با صلب‌تر کردن‌ سازه‌ کاهش‌ داد به‌ طوریکه‌ به‌ یک‌ سازه‌ کاملا‌ صلب‌ هیچ‌ شتابی‌ بزرگتر از شتاب‌ زمین‌لرزه‌ وارد نمی‌شود ولی‌ این‌ یک‌ راه‌حل‌ غیرمنطقی‌ و غیرعملی‌ می‌باشد. از سوی‌ دیگر شتاب‌ زمین‌لرزه‌ به‌ تنهائی‌ (بدون‌ تشدید) می‌تواند باعث‌ بروز خسارات‌ قابل‌توجهی‌ در سازه‌ و یا ملحقات‌ آن‌ شود.

شکل‌ 1

و اما انعطاف‌پذیر ساختن‌ سازه‌ باعث‌ خواهد شد که‌ زمان‌ تناوب‌ ارتعاشی‌ سازه‌ افزایش‌ یافته‌ و از محدوده‌ انرژی‌ حداکثر زلزله‌ دور شود. انعطاف‌پذیری‌ نیز به‌ این‌ معنی‌ می‌باشد که‌ اعضای‌ سازه‌ قبل‌ از فرو ریختن‌ تغییرشکل‌های‌ خمیری‌ قابل‌ملاحظه‌ای‌ را تحمل‌ کنند. ازطرفی‌ دیگر در یک‌ سازه‌ انعطاف‌پذیر تغییرشکل‌های‌ بزرگ‌ می‌تواند باعث‌ خرابی‌ سازه‌ و یا اعضای‌ غیرسازه‌ای‌ شوند. یکی‌ از روشهائی‌ که‌ برای‌ طرح‌ مقاوم‌سازه‌های‌ میان‌ مرتبه‌ طی‌ قرن‌ گذشته‌ پیرامون‌ آن‌ بحث‌های‌ بسیاری‌ شده، ایجاد انعطاف‌پذیری‌ (جهت‌ دور کردن‌ سازه‌ از محدوده‌ انرژی‌ حداکثر زلزله) در پایه‌ سازه‌ می‌باشد که‌ به‌ جداسازی‌ پایه(a) معروف‌ می‌باشد.

شکل‌ 3 و 2

تاکنون‌ روشهای‌ متعددی‌ برای‌ جدایش‌ پایه‌ سازه‌ از زمین‌ پیشنهاد شده‌ که‌ بسیاری‌ از این‌ روشها به‌ دلیل‌ پیچیدگی‌ مدل‌ و مسائل‌ اجرائی‌ آن، خیلی‌ زود کنار گذاشته‌ شدند. از جمله‌ این‌ روشها، ساخت‌ سازه‌ بر روی‌ گوی‌های‌ فلزی‌ می‌بود که‌ به‌ سازه‌ اجازه‌ می‌داد در هنگام‌ زمین‌لرزه‌ بر روی‌ این‌ گوه‌ها لغزش‌ کند. با وجود تمامی‌ مشکلات‌ اجرائی‌ این‌ طرح، سازه‌هائی‌ وجود دارند که‌ بر این‌ مبنا ساخته‌ شده‌اند. برای‌ نمونه‌ می‌توان‌ به‌ ساختمان‌ هفت‌ طبقه‌ بتنی‌ در سباستوپل‌ کریمیا(b) اشاره‌ کرد (1978) که‌ بر روی‌ گوی‌های‌ بیضوی‌ شکل‌ ساخته‌ شده‌ از چدن‌ بنا شده‌ است. پرید ارتعاشی‌ این‌ سازه‌ در حدود 3 ثانیه‌ می‌باشد که‌ به‌ طور کاملا‌ محسوسی‌ از محدوده‌ انرژی‌ حداکثر زلزله‌ دور شده‌ است.

شکل‌ 4

سامانه‌ پی‌ لغزشی‌ نیز یک‌ روش‌ کم‌ هزینه‌ و آسان‌ برای‌ دستیابی‌ به‌ این‌ هدف‌ است‌ که‌ می‌تواند راه‌حل‌ مناسبی‌ برای‌ اجرای‌ مقاوم‌ سازه‌های‌ بنائی‌ در برابر حرکات‌ زمین‌لرزه، در کشورهای‌ در حال‌ توسعه‌ باشد. این‌ نوع‌ سیستم، ساده‌ترین‌ نوع‌ آن‌ در بین‌ سیستم‌های‌ جداساز می‌باشد که‌ عملکرد آن‌ برپایه‌ اصطکاک‌ لغزشی‌ خالص‌ است. به‌ این‌ ترتیب‌ که‌ در محل‌ اتصال‌ دیوار و پی، یک‌ لایه‌ از مواد دانه‌ای‌ (به‌ عنوان‌ مثال‌ شن‌ و ماسه)

شکل‌ 5 و6

  ریخته‌ می‌شود که‌ اتصال‌ دیوار و پی‌ را قطع‌ کرده، به‌ طوریکه‌ در هنگام‌ زلزله‌ سازه‌ بتواند بر روی‌ این‌ لایه‌ لغزش‌ کرده‌ و از انتقال‌ شتابهای‌ بزرگتر از mg  به‌ سازه‌ جلوگیری‌ کند(m ، ضریب‌ اصطکاک‌ لایه‌ لغزنده‌ می‌باشد). مدل‌ ریاضی‌ و معادلات‌ رفتاری‌ این‌ مدل‌ جداساز در شکل‌ نشان‌ داده‌ شده‌ است. جهت‌ عملکرد سیستم‌ فوق‌ در سازه‌های‌ بنائی، پروژه‌ تحقیقاتی‌ در پژوهشگاه‌ بین‌المللی‌ زلزله‌شناسی‌ و مهندسی‌ زلزله‌(IIEES)  انجام‌ شد که‌ طی‌ آن‌ بررسی‌های‌ عددی‌ و آزمایشگاهی‌ فراوانی‌ به‌ روی‌ این‌ سیستم‌ انجام‌ شد. برای‌ انجام‌ آزمایش، مدلی‌ 13 از یک‌ دیوار آجری‌L  شکل‌ که‌ مبین‌ قسمتی‌ از یک‌ سازه‌ بنائی می باشد ساخته شده و تحت بارهای دینامیکی توسط میز لرزان (c) آزمایش شد.

   

 شکل‌7

در این پروژه علاوه بر بررسی تاثیر نوع مصالح مصرفی جهت استفاده در لایه های جداساز (نوع دانه بندی) بر رفتار پی لغزشی، اثر عدم تقارن سازه در پلان که باعث بروز پیش در رفتار سازه تحت تحریکات دینامیکی می شود نیز بررسی شد.

شکل‌8و 9

 نتایج‌ تحلیل‌های‌ فوق‌ حاکی‌ از آن‌ بود که‌ سیستم‌ پی‌ لغزشی‌ ساده‌ کارائی‌ زیادی‌ در کاهش‌ شتابهای‌ منتقل‌ شده‌ به‌ سازه‌ دارد. آزمایشهای‌ انجام‌ شده‌ نشان‌ داد که‌ نوع‌ ماده‌ مصرفی‌ در لایه‌ لغزنده‌ باید باتوجه‌ به‌ خصوصیات‌ لرزه‌ای‌ محل‌ ساخت‌ سازه‌ (ساختگاه) و تنش‌ پای‌ دیوار انتخاب‌ شود، به‌ طوریکه‌ شتابها و

شکل‌10

  تغییرمکانهای‌ (لغزش‌ها) سازه‌ در زلزله‌ محتمل‌ ساختگاه‌ در حد و اندازه‌هائی‌ باشد که‌ به‌ سازه‌ صدمه‌ وارد نشود و امکان‌ استفاده‌ مجدد از سازه‌ بعد از زلزله‌ محتمل‌ نیز افزایش‌ یابد. 

 مراجع

1.       سمینار کارشناسی‌ ارشد، بررسی‌ کارکرد پی‌ لغزشی‌ خالص‌ و تحلیل‌ مقایسه‌ای‌ آن‌ با سایر سیستم‌های‌ جداساز، رضا امینائی، پژوهشگاه‌ بین‌المللی‌ زلزله‌شناسی‌ و مهندسی‌ زلزله، 1379.

2.     پایان‌نامه‌ کارشناسی‌ ارشد، تحلیل‌ عددی‌ و آزمایشگاهی‌ پیچش‌ در سازه‌های‌ بنائی‌ جدا شده‌ توسط‌ پی‌ لغزشی‌ ساده، رضا امینایی، پژوهشگاه‌ بین‌المللی‌ زلزله‌شناسی‌ و مهندسی‌ زلزله، 1380.

a.     Base Isolation

b.    Sebastopol-crimia

c.     Shaking Table

پی گسترده

مقدمه : 
پی ها از جمله مهمترین عناصر سازه ها می باشند که درمهندسی عمران دارای اهمیت بسیار زیادی نسبت به روسازه می باشند چون اولا درصورت آسیب پیدا کردن پی ،کل سیستم سازه ای زیر سوال می رود و عملیات ترمیمی با توجه به اینکه قسمت اعظم سازه آسیب می بیند مقرون به صرفه نیست و ثانیا اینکه ما نسبت به زیر سازه و شرایط خاک محل عموما اطلاعات کافی و دقیقی نداریم و اینکه پی ها و خاک زیر آن دارای رفتار مشخص نیستند. لذا شناخت روش های تحلیل پی ها جهت آنالیز و طراحی صحیح پی ها از  اهمیت بسزایی برخوردار می باشد . 


روش های تحلیل پی های گسترده : 
تحلیل پی های گسترده عموما به دو روش صلب و غیر صلب  (انعطاف پذیر) صورت می گیرد . درفرض صلبیت فوندانسیون ها درمورد پی های منفرد با توجه به ابعاد متعارف آنها تا حدود زیادی نزدیک به واقعیت می باشد . اما درارتباط با پی های نواری و گسترده فرض صلبیت کامل پی چندان نزدیک به واقعیت نبوده و دربسیاری از موارد منجر به طراحی های دست بالا و بعضا نادرست می گردد . راه حل صلب جهت تحلیل پی ها به روش سنتی مبتنی برتعادل استاتیکی می باشد . دراین روش فرض می گردد که پی به مراتب صلب تر و سخت ازخاک بستر بوده ،بدین معنی که هرگونه تغییر شکل درپی به به اندازه ای کوچک است که تاثیر معنا داری درتوزیع فشار کف پی ندارد . 
بنابراین بزرگی و توزیع فشار کف پی فقط بستگی به وزن پی و بار وارده داشته و درصورت اعمال برایند بارها برمرکز سطح پی عکس العمل یکنواخت و درغیر این صورت به صورت غیر یکنواخت خطی خواهد بود. بااین فرض و توزیع خطی فشار در زیر پی،محاسبه لنگرهای خمشی و نیز تغییر فرم پی برای پی های منفرد و گسترده ساده خواهد بو د. 
اگر چه این نحوه تحلیل برای پی های منفرد مناسب می باشد، ولی بااین روش نمی توان پی های نواری و گسترده رابه درستی مدل نمود،زیرا نسبت عرض به ضخامت پی های گسترده خیلی بزرگ بوده و فرض صلبیت نزدیک به واقعیت نخواهد بود و فاقد ارزش است .

ازآنجا که در روش های غیر صلب آثار تغییر شکل های موضعی پی درعکس العمل خاک زیر پی درنظر گرفته می شود . لذا نیاز به رابطه ای بین تنش و جابه جایی بوده که این عمل بااستفاده از مدول عکس العمل بستر لحاظ می گردد. 
q  : فشار وارده از پی به زمین 
S : میزان جابجایی پی 
k : ضریب عکس العمل بستر 
ضریب عکس العمل بستر یا  دارای واحد نیرو برحجم بوده که معمولا ازآزمایش بارگذاری صفحه به دست می آید . از معایب تحلیل غیر صلب پی ها این است که استفاده ازآنها تاحدودی پیچیده بوده و با روش های دستی و ابزارهای معمولی مسیر نیست،زیرا آنها اندرکش خاک – سازه و توزیع تنش درزیر پی به صورت ساده و خطی نمی باشد . لذا جهت تحلیل اندر کنش خاک و پی تعداد مجهولات و معادلات به حدی است که تحلیل دستی مقدور نمی باشد . 
به هر حال با توجه به حجم قابل توجه معادلات و محاسبات ماتریسی استفاد از کامپیوتر برای آنالیز پی ها الزامیست . دراین گونه نرم افزار ها اندرکش پی نواری یا گسترده با خاک زیر پی توسط بستری از فنرها با سختی معادل مدل می شوند. 
بخش هایی از پی که تغییر شکل بیشتری را متحمل می شوند،فشارهای بیشتری را درفنرها پدید آورده که مبین عکس العمل بیشتر بستر خواهد بود. 


معرفی روشهای مدل سازی پی ها توسط فنرهای معادل : 
1-روش کلاسیک (تیر بر بستر ارتجاعی) 
مدل بستر ارتجاعی یا بسترمتشکل از فنر برای محاسبه تغییر شکل،ممان ها و نیروهای برشی پی نواری ویا گسترده به عنوان مبنای طراحی های سازه ای استفاده می شود . استفاده ا زفنرهای ارتجاعی که بیانگر اندرکنش خاک و پی می باشد توسط ونیکلر(Winkler) معرفی شده به همین علت مدل تحلیلی مورد استفاده، مدل و نیکلر خوانده می شود . 
در روش کلاسیک عملکرد هر فنر خطی و مستقل ازدیگر فنرها بوده و همه فنرها دارای ثابت  می باشند . استفاده از این مدل این مزیت را داراست که افزایش فشار کف پی درزیر ستون ها را در برداشته و ازاین نظر حاوی بهبود قابل ملاحظه ای درتحلیل پی ها نسبت به روش صلب می باشد . 
که  مدول زیر اساس و y مقدار خیز آن نقطه می باشد .  زمانی که درآنالیز پی های نواری مورد استفاده قرار می گیرد باید درپهنای نوار پی ضرب شود . 
از محدودیت های مدل وینکلر می توان به موارد زیر اشاره کرد: 
1-تغییر بار- جابجایی عملا غیرخطی است ولی دراین مدل با  فرض خطی بودن عمل می کند. 
2-وزن پی درتحلیل منظو نمی شود ،درصورتی که درصورت تمایل به جدا شدن پی از روی زمین ،وزن فاکتور و قابل ملاحظه ایست . 
3-وقتی که درزیر پی کشش به وجود می آید ، علی رغم عدم تحمل کشش ، اندر کنش خاک و پی درفنرها صفر منظور نمی شود . 
4-اعمال انواع مختلف بارگذاریها بر روی پی امکانپذیر نیست . 
5-فنر ها نباید مستقل از یکدیگر عمل نموده،و عملا عکس العمل فشاری درکف پی متاثر از فنرهای اطراف ونه فقط یک فنر خواهد بود. 
6-به علت وقوع نشست های غیر یکنواخت و آثار فنرهای مجاور عکس العمل دریک نقطه ،فرض استفاده از یک  درزیر پی جهت ملاحظه اندرکش خاک و پی زیر آن نادرست است . (پدیده کاسه ای شدن پی ها) 
2-تحیلل غیر کلاسیک (متدفنرهای مزدوج ): 
دراین روش همانند شکل زیر از فنرهای اضافی استفاده می شود . دراین روش عملکرد فنرهای قائم به صورت انفرادی نبوده و پی گسترده با بارگذاری یکنواخت،شکل مورد نظر کاسه ای را پیدا خواهد نمود که مطابق با واقعیت می باشد . 
مطالعات روی مدل فیزیکی حکایت از نتایج نسبتا منطقی دارد که مقادیر  درحوالی لبه های پی گسترده تقریبا دو برابر مقادیر مربوط درمرکز پی می باشد . فنرهای درحوالی لبه پی گسترده باید سخت تر از فنرهای کناری بوده تا بتوان حالت کاسه ای شدن را اعمال نمود. که ازآن به عنوان متد شبه مزدوج یاد می شود . 


معرفی برخی از نرم افزارهای تحلیل پی ها : 
امروزه تعداد قابل ملاحظه ای نرم افزار با استفاده ازروش اجزاء محدود برای تحلیل پی ها به صورت انعطاف پذیر وجود دارند که ازآن ها می توان برای آنالیز پی ها استفاده کرد که شامل نرم افزارهای ذیل می شود : 
1-بسته نرم افزاریSAFE 
2-بسته نرم افزاری SAP 
3-بسته نرم افزاری MAT3D,Foundation 3D 
4-بسته نرم افزاری STAD PRO 
5-بسته نرم افزاری ANSYS 
از اکثر نرم افزارهای اجزای محدود می توان برای مدلسازی دال و پی ها استفاده نمود. یکی از ایرادات چنین نرم افزارها  این است که مدلسازی با آنها برای کاربر مشکل و پرزحمت است به علاوه دراین گونه نرم افزارها، الگوریتم طراحی مناسب که بتواند بااستفاده از نتایج تحلیل به طراحی بپردازد،وجود ندارد . برنامه SAFE به منظور کاهش ساعت کاری مهندسان و همچنین کاستن مدت زمانی که برای طراحی پی ها و دال ها مصرف می شود ،طراحی شده است . 
یکی از قویترین مراکز تهیه و توزیع نرم افزارهای تحلیل و طراحی سازه ها،موسسه کامپیوتر ها وسازه ها (CSI) وابسته به دانشگاه برکلی کالیفرنیا می باشد . این موسسه دراوائل دهه 70اولین سری نرم افزار های خود را وارد بازار کرد . درطی دهه های بعدی این موسسه به سرپرستی اساتیدی همچون پرفسور ادوارد ویلسون و پرفسور اشرف حبیب ا.. موقعیت های قابل توجهی درتکامل نرم افزارهای ساختمانی بدست آورند. برنامه SAFE  یکی از محصولات کمپانی CSI می باشد که برای تحلیل وطراحی پی ها ودال ها تهیه شده است . 
مهمترین قالبیت های برنامه SAFE عبارتند از : 
-مدلسازی دال های مختلف و پی های تکی ،نواری و گسترده 
-تحلیل حذف کشش تکیه گاه خاک 
-تحلیل اثر ترک خوردگی دال ها 
-طراحی پی ها و دال ها براساس نوارهای طراحی 
-کنترل برش پانچ 
دربرنامه SAFE جهت تعریف مدول عکس العمل بستر  از گزینه 
Define menu>Soil supports استفاده می شود . 
لذا تحلیل دقیق پی ها نیازمند استفاده از مناسب ترین مقدار مدول عکس العمل بستر می باشد . دربعضی از مراجع  به صورت  تعریف شده که این فرمول به صورت تقریبی بوده و فاقد ارزش واقعی می باشد زیرا میزان  براساس آزمایش بارگذاری صفحه بدست می آید دراین آزمایش براساس رسم دیاگرام بار- نشست ناشی از بارگذاری یک صفحه مریعی به ابعاد 1فوت بر روی خاک،میزان عکس العمل بستر خاک را تخمین می زنند. 
علاوه براستفاده ازنتایج آزمایش بارگذاری صفحه استفاده از جداولی نظیر آنچه که توسط ترزاقی 1995 ارائه شده است می توان جهت تخمین عکس العمل بستر خاک استفاده نمود.

نوع خاک

پومیس

 پومیس

مصارف عمده پومیس

مصالح ساختمانی
وزن مخصوص پومیس کمتر از یک است. نفوذ پذیری کم، مقاومت تراکمی کافی و مدول الاستیسیته پومیس باعث  شده که  از آن به عنوان مصالح مناسب در ستونهای سبک و پلاستر نمای ساختمان، پرکننده عایق سبک، بلوک‌های ساختمانی تزیینی و... ایجاد کرده است. کم شدن وزن بتن، جابجایی آن را آسان کرده، حجم ستونهای مورد نیاز و پی را کاهش داده و مقاوم سازی را کاهش می‌دهد. بلوک ساختمانی با ماسه و شن وزنی در حدود 17 کیلوگرم دارد در حالی که مخلوط پومیس با ماسه و شن، وزن آن را به 13 کیلوگرم کاهش می‌دهد. با افزایش رنگدانه، از پومیس برای ساخت بلوک های تزیینی رنگین استفاده می کنند.

ساینده
پومیس و پومیسیت به عنوان ساینده مورد استفاده قرار می گیرند.خشن بودن پومیس، شکنندگی زیاد با شکستگی‌های مخروطی و سختی 6-5، باعث گردیده است که از آن به عنوان ساینده (صابون دست و مواد شوینده خانگی، جلای دستی، چرم سازی، پودر ساینده دندان، پودر ساینده شیشه تلویزیون و... استفاده می شود. پومیس مورد استفاده در ماشین لباسشویی می‌بایست سبک باشد تا شناور شود و همچنین باعث خورندگی دستگاه نشود، لذا انواع روشن تر که قطعات خرده سنگی کمتری دارند مناسب تر است.

پاک کننده ها
پومیس و پومیسیت در تهیه صابون و پاک کننده ها کاربرد دارد.

پزشکی و دارو سازی
در پزشکی از پودر پومیس برای خشک کردن زخم ها استفاده می شود. از پودر پومیس فاقد سیلیس به علت خاصیت پاک کنندگی برای تهیه پودر دندان نیز استفاده می شود. همچنین پودر پومیس برای زدودن چربی ها نیز کاربرد دارد.

حمل کننده
در هنگامی که حفرات پومیس به هم متصل باشند، قدرت جذب بالایی دارد، تخلخل به همراه مساحت سطح زیاد از آن جذب کننده خوبی ساخته است و به عنوان حمل کننده کاتالیزورها، کف شوها، اسید شویی، جمع کننده روغن، در کباب پزهای گازی و... کاربرد دارد.

پرکننده
پومیس بسیار دانه ریز، سفید و خالص با اندازه های مختلف می تواند به عنوان پرکننده در رنگ و آسفالت بکار رود. انواع بسیار دانه ریز آن به عنوان پوزولان است که از واکنش آن با هیدروکسید کلسیم در سیمان، اجزاء تشکیل دهنده سیمان به یکدیگر می چسبند. خواص پومیس و کم هزینه بودن آن از آن فیلتر مناسب برای آب نوشیدنی ها، نفت و سوخت ساخته است.

پوزولان
با استفاده از پوزولان به نسبت 15 به 35 درصد وزنی, پوزولان می‌تواند جایگزین سیمان پورتلند گران قیمت شود که کارپذیری آن را بالا برده و مقاومت تراکمی و کششی آن را افزایش می‌دهد.

استاندارد‌ها
مصالح:
در ایتالیا انواع آن شامل 5-3،7-3،10-7،12-10،15-0 و18-0 میلیمتر یا به صورت مخلوط، چگالی 550 تا 750 کیلوگرم بر متر مربع

مصالح سبک:
از8 میلی مترکوچکتر، بتن ساختمانی بر اساس وزن مخصوص خشک برای مصالح ریز دانه880 کیلوگرم بر متر مربع تا 1120 کیلوگرم بر متر مربع برای انواع درشت دانه.

ساینده
از 6 مش برای پاک کننده‌ها تا 30 مش برای جدا دادن متغیر است. درجه خلوص 85/99% یا 95/99% با توجه به درخواست می‌باشد و اندازه میانگین ذرات 350، 250،150 و 75 میکرومتر. انواع با جداره نازک حفره‌ها ارجح‌ترند.

سنگ اسید شویی:
درشت و دانه های بالای 9/1س.م

بازیافت
هیچ

جایگزین‌ها
ساینده:
بوکسیت و آلومینا (آلومینای پخته)، کروندم، الماس، دیاتومیت، فلدسپار، گارنت، منیتیت، نفلین سینیت، الیوین، پرلیت، ماسه سیلیسی، تریپلی، استارولیت، کاربید کلسیم و ایلمینیت.

پرکننده ها:
تری هیدرات آلومینیم، باریت، کربنات کلسیم، کائولن، میکا، نفلین سینیت، پرلیت، پیروفیلیت، تالک،سیلیس میکروکریستالین، پودرسیلیس و سیلیس سنتز شده، ولاستونیت.

پرکننده کم چگال:
گلوله ریز و تو خالی شیشه ای و پلاستیکی.

فیلتر :
کربن فعال شده، آنتراسیت، آزبست، سلولز، دیاتومیت، گارنت، منیتیت، پرلیت، ماسه سیلیسی، ایلمنیت.

مصالح سبک وزن:
رس منبسط شده، پرلیت، شیل منبسط شده، ورمیکولیت، زئولیت.

پوزولان:
دیاتومیت، سولوی پخته یا خام خاکستر آتشفشانی، شیل اپالین.

آجر عایق حرارتی صوتی:
رس، دیاتومیت، پشم، شیشه، پرلیت منبسط شده.

برچسب‌ها: مصارف عمده پومیس

پوشش های سرامیکی ونسوز

پوشش های سرامیکی ونسوز

پوششهای سرامیکی شامل شیشه ها یا بدون اضافه کردن ترکیبات دیر گداز می باشند . پوشش های دمای بالا برپایه اکسیدها ، کاربید ها ، سیلیس ها ، بوریدها ، یا نیتریدها ، سرمتیها ومواد معدنی دیگر می باشند .

پوشش های سرامیکی که بر روی فلزات به کار می روند آنها را در برابر اکسیداسیون وخوردگی در دمای اتاق  ودماهای  بالا محافظت می کنند  . پوشش های ویژه برای کاربردهای خاص توسعه یافته اند با مقاومت به سایش مقاومت شیمیایی . قدرت انعکاس بالا ومقاومت الکتریکی وجلوگیری از نفوذ هیدروژن ، فلزات  پوشش کاری شده ، با سرامیک  در کاربردهایی  مانند قطعات کوره ، تجهیزات عملیات حرارتی تجهیزات فرایندهای شیمیایی ، مبدلهای حرارتی ، قطعات موتورهای جت ، و نازلهای موتور موشک وقطعات نیروگاههای هسته ای استفاده می شوند .

فاکتورهای انتخاب :

چندین فاکتور در انتخاب پوششهای سرامیکی باید مورد توجه قرار گیرد .

-         محیطی که فلز پوشش کاری شده در آن کار می کند .

-         مکانیزمی که پوشش عمل محافظت دردمای بالا را انجام می دهد .

-         سازگاری پوشش با فلز پایه

-         روش اعمال پوشش

-         کنترل کیفی پوشش

-         توانایی تعمیر پوشش

محیط کاری پوشش ممکن است شامل دامنه گسترده ای ازشرایط مختلف باشد عمر وعملکرد مورد انتظار پوشش ممکن است ازچندثانیه تا چند صدساعت متغیر باشد . محیط ممکن است در معرض اتمسفر گازی با وسیکوزته های متفاوت باشد . قطعاتی که از آلیاژهای  دمای بالا ساخته شده اند ممکن است در معرض تنش های خیلی بالا باشند ویا ممکن است به عنوان قطعات محافظ دربرابر گرما ویا سیم پیچ کوره ها به کارروند که تنها نیروی اعمالی وزن قطعه می باشند . نرخ گرم وسرد کردن ممکن است تدریجی و یا سریع باشد وممکن است شامل یک یاچندین چرخه حرارتی باشد . برای هر محیط کاری  ویژه پوشش انتخابی باید فلز را در برابر اکسیداسیون وتاثیر برداشت .

هیدروژن با جلوگیری یا به حداقل رساندن  نفوذ اکسیژن ،نیتروژن وهیدروژن ازاتمسفر بواسطه پوشش به فلز پایه محافظت کند .

-         مکانیزم های محافظت

پوشش های سرامیکی بوسیله در مکانیزم فلز را دردماهای  بالامحافظت می کنند . یک نوع از پوشش به عنوان یک پایدار اکسیدی روی سطح فلز به کار می رود که از تماس فلز با اتمسفر جلوگیری می کند ویا آن را به تاخیر می اندازد  . نوع دیگری از پوشش های  فلزی ترکیبات بین فلزی هستند که لایه نازک اکسیدی روی سطح تشکیل می دهند ترکیب بین فلزی ها به گونه ای  است که یک ترکیب بهینه عناصر فلزی برای تشکیل لایه محافظ پایدار بر روی سطح ایجادمی کند  واگراین لایه  شکسته شود دوباره می تواند ایجاد گردد .

بنا براین  این نوع پوشش  ها وابسته به تشکیل ومحافظت لایه اکسیدی برای محافظت فلز پا یه میبا شد.

سازگاری شیمیایی ومکانیکی :

سازگاری شیمیایی پوششهای  سرامیکی با فلز پایه مهم می باشد .

بویژه موقعی که پوشش ها بر روی فلزات دیر گداز وآلیاژهای پایه نیکل برای کار در دماهای بالا به کار می رود . پوششهای اکسیدی به اصطلاح پایدار مانند آلومینا در صورت وجود برخی فلزات دیر گداز مانند نیوبیم وتا نتالم در دماهای بالا 1370C0 پایدار نیستند همچنین آلومینا با فلزاتی مانند تیتانیم وزیر کونیم واکنش می دهد وویژگی های محافظتی پوشش از بین خواهد رفت .

پوشش همچنین باید سازگاری  مکانیکی با فلز زیرین داشته باشد تا اینکه تنشهای  مکانیکی ناخواسته درهر دو ایجاد نشود .

زیرا پوشش های خیلی پایدار دردماهای پایین ترد هستند ضریب انبساط حرارتی پوشش و فلز پایه نباید اختلاف زیاد داشته باشد. اگر چه ضریب انبساط حرارتی پوشش بایدمقداری کوچکتر ازفلز پایه باشد تا اینکه پوشش دردماهای پایین تحت فشار باشد . اختلاف ضریب انبساط حرارتی برای قطعاتی که درمعرض چرخه های حرارتی هستند باید بیشتر باشد سیستم باید به گونه ای طراحی شود که اختلاف ضریب ها پوشش را درتمامی دماها درحالت فشار قرار دهد.

اگر پوشش در دماهای پایین تحت کشش باشد ترک خواهد خورد برعکس اگر تحت فشارهای خیلی زیاد باشد پوسته ای می شود . تاثیر پوشش بر روی عمر خستگی  ودمای انتقال تردی مواد کامپوزیتی باید همچنین مورد توجه باشد . به طور عموم پوشش از فلز پایه ترد تر می باشد وترک برروی پوشش موقعی که فلز پایه درحال کار می باشد تشکیل می شود بنابراین موجب کاهش انعطاف پذیری دردمای پایین وعمر خستگی می شود .

- روشهای کاربرد

روش به کار گیری پوشش ها بوسیله نوع آنها  ، نوع فلزی که باید پوشش داده شود . وسایز وشکل قطعه محدود می شود اغلب فرایند های پوشش کاری شامل عملیات حرارتی برای تعدیل پیوند ها و آب بندی می شود اتمسفری که برای اسپری وعملیات حرارتی به کار می رود . باید دقیقا کنترل شود تااز افت خواص فلز پایه جلوگیری شود .

-         کنترل کیفیت پوشش

این مهم است اطمینان داشته باشیم که پوشش قابلیت محافظت از فلز را دارد اندازه گیری محافظت ونظارت چشمی دوروش برای تعیین کیفیت پوشش می باشند . اگرچه این روشها برای  پوشش های اشکال پیچیده ومجراهای داخلی که دیدن و رسیدن آنها مشکل می باشد نمی تواند به صورت  رضایت مندانه ای  به کار رود اگر چه آزمایش اکسیداسیون مقدماتی درچند دقیقه ویا چند ساعت دریک اتمسفر اکسیدی دردماهای عملکرد می تواندبه عنوان یک روش قابل قبول برای تعیین کیفیت پوشش به کار رود .

-         قابلیت تعمیر پوشش

یکی از ملاحظات مهم درانتخاب پوشش می باشد . پوششهای ایده ال باید قابل تعمیر باشند اگر پوشش سطح به هنگام کار ناکافی باشدویا در حین کار آسیب ببیند . فرایند تعمیر وتاثیر آن برای پوشش های مختلف ، کارکردها ، فلز پایه وسایز و شکل قطعه متفاوت میباشد .

-         مواد پوشش

مواد معدنی غیر فلزی  برای پوششهای سرامیکی چندین ویژگی عمومی دارد . که از آن جمله پایداری شیمیایی نسبتا خوب دردماهای  بالا سختی ، رفتار تردی تحت نیرو وپایداری مکانیکی درمقاطع نازک .

شیشه های سیلیکاتی

پوشش ها از پودرهای شیشه ای با یا بدون اضافه کردن ترکیبات دیر گداز تهیه می شوند که کاربردهای صنعتی وسیعی  درپوشش های سرامیکی دارند شیشه عموما بوسیله مخلوط کردن نسبت خاص از مواد معدنی وگرم کردن  آن درمخلوط  کن تا رسیدن به حالت مذاب یامایع تهیه می شوندوسپس سریع کوئنچ می شوند .

کوئنچ عموما بوسیله تخلیه مذاب در آب سرد ویا ریختن آن درغلتک هایی که به وسیله آب سرد می شوند انجام می گیرد حالت پیش موجب ایجاد  تکه های کوچک شیشه ای می شودکه می توان آنهارا به آسانی درآسیاب های توپی ویا سایر تجهیزات تبدیل به پودر کرد .

و این تکه ها آبگینه نامیده می شوند واین کلمه به شرایط فیزیکی ذرات مربوط میشود ونه ترکیب وخواص آنها کوئنچ کردن بواسطه میله های فولادی رد شده با هوا موجب ایجاد ذرات ورقه ای می شود که تردتر از ذراتی هستند که بوسیله کوئنچ در آب تهیه شده اند واثرات زیست محیطی آنهاکمتر است.

پوشش های سرامیکی برای کاربردهای  دمای بالا نظیر محفظه های  احتراق فضاپیما وتوربین ها ومبدلهای  حرارتی به کارمی روند اختلاف در ترکیب شیمیایی پوشش ها درواقع بی نهایت است محدوده آنها از آلومینا آلکالی بوروسیلیکاتی که نسبتا نرم ، دمای ذوب پایین وسیالیت بالا تا باریم قهوه ای متغیر است .

پوشش های شیشه ای کریستالی  توسعه یافته اند دراین پوشش ها کریستالیزاسیون شیشه ها بوسیله تنظیم وعملیات حرارتی واضافه کردن مواد جوانه زا درحین ذوب شیشه ها کنترل می شود . چندین ماه دیر گداز مختلف ممکن است با شیشه ترکیب شوند تا یک پوشش مناسب برای دماهای بالاتولید شود .

اضافه کردن مواد دیر گداز به حالت عملکرد وسازگاری ماده دیر گداز باشیشه ومواد افزودنی دیگر وهمچنین  فلز پایه بستگی دارد ترکیب خام شیشه ها ،ترکیب ذوبی آنها وخمیر ها برای پوشش های مورد استفاده ، دردماهای بالا به ترتیب درجداول 1و2و3 آمده است پوشش های شیشه ای را می توان بوسیله اسپری کردن ویا دمش هوا ، غوطه وری وخشک کردن ، روکش دادن وخشک کردن وپوشش کاری سیالی  به کاربرد تحت شرایط مشخص همچنین می توان روش اسپری الکترواستاتیکی رابه کار برد.

اسپری کردن یک روش معمول می باشد بجز درمواردی که شکل قطعه از پوشش شدن تمامی آن جلوگیری  میکند یا موقعی که قطعه بزرگ باشد  وبرای کاهش هزینه های  مواد از روش غوطه وری یا روکش دادن استفاده می شود . فرایند غوطه وری  وخشک کردن یک روش اقتصادی برای پوشش کاری قطعات کوچک با شکل سا ده می باشد . برای قطعات بزرگ با سطوح محدود روش پر کردن وخشک کردن می تواند بهترین روش پوشش کاری باشد . چرخش ولرزاندن قطعات موقعی که از روشهای غوطه وری وپر کردن استفاده می کنیم ضروری می باشدتا اینکه پوشش یکنواخت روی سطح بوجود بیاید .

پوشش های شیشه ای شکننده هستند اما موقعی که درضخامت های معمول بین25 تا50 به کارمی روند پایداری قابل ملاحظه ای حتی درلبه ها گوشه های نیز ازخود نشان می دهند . زبر کردن مکانیکی سطح فلز قبل از پوشش دهی باعث افزایش مساحت سطح می شود وبرنرخ اکسیداسیون تاثیر می گذارد .وهمچنین  چسبندگی را افزایش می دهد . بعد از پوشش دهی ، پوشش باید در دماهای  نسبتا بالا خشک شود و سپس در دماهای بالا آتش زده شود تا اینکه عملکرد مطلوب و ویژگیهای  سطحی مناسب بدست آید .

نوع دیگری از پوشش ها برای کار در دمای بالاترکیب شیشه وفلز میباشد که سرمیت نامیده می شود . نسبت بالایی از پودرفلز ( مانند ( ALاز اینکه شیشه به حالت خمیری درآمد به آن اضافه می شود . این پوشش ها ممکن است  درمعرض دماهایی بالاتر از دمای منبع آتش اصلی باشند . ورق های فولادی کوچک که با این نوع پوشش ها پوشش کاری می شوند می توانند از دمای سرخ شدن در آب کوئنچ شوند بدون  اینکه در سطح آنها پوسته ویا تاول ایجاد شود کاربردهای  مناسب این پوششها در مبدلهای حرارتی ، قطعات احتراق موتورهای داخلی ، جعبه های آتش برای بویلرها ، ( اطلاعات اضافی در بخش سرمیت ها قابل دسترس میباشد)

- اکسیدها :

پوشش ها بر پایه مواد اکسیدی بر روی فلزات ایجادمی شوند بجز فلزات دیر گداز که فلز را در برابر اکسیداسیون دردماهای بالا محافظت میکند ویک  عایق حرارتی با درجه بالا می باشد . پوشش های اکسیدی اسپری شعله ای  محافظت کاملی از فلزات دیرگداز در برابر اکسیداسیون ایجاد نمی کند واین بدلیل تخلخل های ذاتی است که در درون آنها وجود دارد پوشش های اکسیدی  به آسانی ضخامتهای 6/4mm می توانند به کار روند اما مقاومت آنها در برابر شوک حرارتی با افزایش ضخامت کاهش می یابد . آلومینا ( A 2O3) وزیر کونیا ( Zro2) اکسیدهایی  هستند که عموما به عنوان پوشش به کار می روند .

پوشش های آلومینا سخت هستند ومقاومت خوبی دربرابر سایش وخوردگی دارند . زیر کونیا به صورت گسترده ای به عنوان عایق حرارتی به کار می رود  زیرا هدایت حرارتی آن پایین می باشد .

جدول4 لیست اکسیدهای پایه که برای پوشش به کار می روند و همچنین نقطه ذوب آنها را نشان می دهد . پایه اکسیدی  یکی از اجزاء اصلی پوشش اکسیدی می باشد ومقدار آن بیشتر از 95درصد وزنی می باشد . مواد دیگری مانند اکسید کلسیم ( Cao)  اکسید کرم ( cr2o3) واکسید منیزیم (Mgo) درمقادیر کم برای پایداری وتثبیت پوشش اضافه می شوند که موجب افزایش دانسیته ، اصلاح ویژگیهای سطحی وبهبود مقاومت دربرابر شوک حرارتی می شوند خواص فیزیکی برای پوششهای آلومینا وزیر کونیا اسپری شعله ای  درجدول 5آمده است .

پوشش های اکسیدی معمولا باروشهای اسپری قوس – پلاسما و یا شعله ای به کار می روند قبل از اسپری کردن باهر روشی سطح فلز موردنظر باید کاملا تمیز وزبر باشد سایش دمشی شرایط سطحی مطلوب راایجاد می کند .

پوشش های اسپری معمولا دارای ضخامت بین 25 تا 500 می باشند اسپری شعله ای یا با سیستم های اکسی هیدروژن یا اکسی استیلین به کار می رود .

که می تواند اکسیدهای دیر گداز که نقطه ذوب آن 2760C0 است ایجاد کند . اگر چه اکسیدهای دیر گداز مشخص مخصوصاً اکسید سیلیکون به خوبی اسپری نمی شوند علیرغم اینکه نقطه ذوب آنها به طور قابل ملاحظه ای  زیر 2760C0 می باشد آلیاژهای کرم نیکل  مقاوم به اکسیداسیون اغلب به عنوان زیر لایه به کار می روند قبل ازا ینکه پوشش کاری بوسیله اسپری نقطه ای انجام شود بدون همچنین پوشش پایه ای  چسبندگی اکسید ممکن است ناکافی باشد ونرخ پوشش درجریان اسپری شعله ای پایین است ومعمولا بین 16 تا  می باشد .

تمام اکسیدهایی که می توانند اسپری شعله ای شوند ودمای ذوب آنها بالا است  می توانند در اسپری پلاسمایی  نیز به کار روند . عموماً اسپری پلاسمایی پوششی با دانسیته بالا ( تخلخل پوشش های  اسپری اکسیدی بین 5 تا 15  درصد باشد که بسته به روش دارد ) سختی بالا وسطح ونهایی صافتر ایجاد می کنند .

همچنین به دلیل اینکه پوشش کاری سریع می باشد دمای زیر لایه پایین باقی می ماند از آنجایی که گاز خنثی درحین اسپری پلاسمایی  به کار می رود اکسیداسیون زیر لایه به حداقل می رسد.

علاوه بر اسپری کردن اکسیدها را می توان به وسیله مالیدن نیز به کار برد پوششهای مالیدنی معمولا ضخیم تر از پوشش های اسپری هستند و به گونه ای طراحی می شوند که حداکثر محافظت حرارتی زیر لایه را ایجاد کنند . اتصالهای متوسط مانند سیلیکات سدیم ، آلومینات کلسیم ، اسیدفسفریک یاشیشه برای پوشش کاری بوسیله مالیدن به کار می روند علاوه بر این به کار بردن فلزات مستحکم با انبساط زیاد پوشش کاری مالیدنی راتقویت می کند .

کاربیدها به عنوان پوشش های  سرامیکی اصولا برای مقاومت به سایش و آب بندی به کار می روند که سختی  بالای کار بیدها مزیت آنها می باشد این کاربرد ها شامل آب بندی موتورهای جت و سنجه قطر داخلی می باشد . پوشش های کاربیدی  برای مقاومت به سایش بوسیله اسپری شعله ای ویا تکنیک تفنگ انفجاری به کار می روند جدول 6 نقطه ذوب 10 کاربید را نشان می دهد .

سیلیسید ها :

یکی از پوشش های  بسیار مهم برای محافظت فلزات دیر گداز در برابر اکسیداسیون می باشند پوشش ها برپایه سیلیس بوسیله تشکیل سیلیکا بر روی سطح وقتی که در اتمسفر حاوی اکسیژن گرم میشوند عمل محافظت را انجام می دهند . برای افزایش پایداری شیمیایی خودجوش وچسبندگی این پوشش نازک سیلیکا عناصر دیگری مانند کرم ، نیوبیوم ، بوریا آلومینوم به آن اضافه می شود .

جدول 7 توضیحات چندین پوشش سیلیسیدی را نشان می دهد . این موادهمچنین با اندکی تغییرات با روش رسوب بخار بر روی زیر لایه به کار می روند . جا نشانی ، نفوذ و واکنش سیلیسم ( وعناصر دیگری که به مقدار  کم اضافه می شوند ) با فلز زیر لایه در دماهای بالا پوشش های بر پایه سیلسید را ایجاد می کند .

یکی ازویژگیهای رسوب بخار و پوششهای  سیلیسید ی نفوذ ی چسبندگی زیاد آنها به زیر لایه می باشد . کنترل نسبتا دقیق محافظت پوشش بوسیله این روش بدست می آید .

پوشش جای سیلیسید ی یکنواخت با ضخامت چند دهم میل تا چندین میل ( هر میل مساوی یک هزارم اینچ می باشد ) برروی قطعات ساده و پیچیده بوسیله سمانتاسیون جعبه ای ویا روش بستر سیال می توان ایجادکرد .

فرایند دوغاب مذاب یک روش متداول برای رسوب پوششهای  سیلیسید ی بر روی فلزات دیر گدازمی باشد . دوغاب با پودرهای  ریز سیلسیم بامواد افزودنی  مطلوب ( آهن ، کرم ، هافنیم ، تیتانیم ، ) درمایع آلی برای  پوشش کاری قطعات بوسیله غوطه وری ،اسپری وفرجه به کار می رود قطعات پوشش کاری شده درخلا یا اتمسفر خنثی در دمای 1300-1400c0  برای مدت زمان 30 تا 60 دقیقه گرم می شوندتا پیوندهای  بین پوشش وزیر لایه محکم تر شود .

از آنجاییکه پوشش ها نسبت به زیر لایه تردترمی باشند پوشش های سیلیسید ی مستعد تشکیل ترک می باشند که می تواند موجب افزایش تنش درزیر لایه شود . عموما پوششهای  سیلیسیدی تاثیر مخالفی دردمای اتاق بر روی خواص مکانیکی زیر لایه دارند ولایه ضخیم تراین اثر را افزایش می دهد .

پوششهای سیلیسیدی عموما موجب تردی فلزی می شوند که روی آنها به کار می رود اما لزوما خواص مفید  فلزات پوشش کاری شده درکاربردهای  سازه ای رااز بین نمی برند .

- پوشش های فسفاته :

فسفاتها برای فلزات سیستم های پوششی  محافظتی هستند که بوسیله واکنش شیمیایی اسید فسفریک واکسیدهای فلزی مانند اکسید آلومینوم اکسید کرم، اکسید هافنیم ، اکسید روی واکسید زیر کونیوم تشکیل می شوند مواد با پیوندهای  فسفاته برای محافظت فلزات در برابر گرماوبه عنوان  چسب در لایه های رنگ سرامیکها به کارمیروند .

کامپوزیتهای ضخیم تر بوسیله ماله کاری ،اسپری وکوبش بدست می آیند پوشش های فسفاته دارای دانسیته پایین ، هدایت حرارتی پایین دیر گدازی بالا بعد از نگهداری در مکانی با رنج دمایی بین 21 تا 425c0 می باشند ومی توانند در ضخامتهای زیاد نسبت به سایر روشهای  پوشش کاری  به کار روند . بنابراین کامپوزیت های دیر گداز ضخیم می تواند برای محافظت سیستم های  فلزی بامقاومت پایین در برابر دما به کار رود .

پوشش های فسفاته بسته به ترکیب شیمیایی می توانند پایداری دمایی تا 2425c0 داشته باشند وتا ضخامتهای 50mm به کار روند .

وقتی که کامپوزیت های فسفاته آماده شدند یکی از قویترین پیوندها بین ذرات اکسید فلزی با 85%  اسیدارتوفسفر یک (P4O) بدست می آید .اگر چه پیوندهای کامپوزیتی با اسید فسفریک دارای ماگزیمم دمای کاری کمتری نسبت به کامپوزیتهای تشکیل شده بوسیله واکنش اکسید فلزی واسید فلوئوروفسفریک ( H2PO3F)  میباشند و همچنین دمای نگهداری آنها نیز پایین می باشد .

بعد از آماده سازی  کامپوزیتها به مدت 24 ساعت پیر می شوند برای اینکه واکنش بین اسید واکسید فلزانجام بگیرد . کامپوزیتهای پیرشده یابه صورت مستقیم روی زیرلایه ویا بر روی پوشش محافظتی دیگر مالیده می شوند .

پوشش سپس با کنترل دقیق زمان ودما نگهداری  می شود پیوندهای  اکسیدها با اسید ارتوفسفریک  به مدت یک ساعت در دماهای زیر نگهداری می شوند  215, 150, 120 , 93, 425C0 , 315 پیوندهای اکسید هابا اسید فلوئوروفسفریک به مدت 3 ساعت در دمای اتاق وسپس برای یک ساعت  دردماهای 205 C0, 150, 120 نگهداری می شوند . جدول 8 تعدادی  از پوششهای  فسفاته ، دانسیته وماگزیمم دمای کاری آنها رانشان می دهد .

واکنش بین پوشش اسیدی وزیرلایه ممکن است یاباعث ایجاد با دکردگی  یا پیوسته شدن بعد از پوشش کاری ویا بعد ازنگهداری  درنتیجه آزاد شدن هیدروژن از اسید گردد . تبخیر پنتا اکسید فسفر ( P2O5)  وتجزیه محصول اسید همچنین می تواند باعث ایجاد پوسته شود .

ترکیبات مختلف مانند اکسید کرم ترکیبات آمونیاک یا فسفات هریک به مواد پوشش اضافه         می شوند تا از پوسیده شدن  زیر لایه بایتا اکسید فسفر جلوگیری می شوداین مواد افزودنی موجب افزایش PH پوشش می شوند بدون آنکه به عملکرد پیوند ها تاثیری داشته باشند . اسید کرمیک همچنین ممکن است اضافه شود تا سبب افزایش انتشار گرما بشود .

پوششها معمولا دگر روانی هستند ودارای وسکوزیته بالایی نسبت به تعداد واقعی می باشند زیرا اغتشاش مختصر ممکن است باعث سیلان ماده شود .

پوششها به گونه ای تهیه می شوند که دارای خواص حرارتی و فیزیکی بهینه باشند . اندازه ذرات ونسبت مواد به چسب تاثیر زیادی برخواص نهایی دارد که عبارتند از انقباض ، مقاومت به شوک حرارتی ، استحکام پیوند ، تخلخل وهدایت حرارتی محدوده محصول برای اندازه ذرات پوششهای فسفاته بین 14تا 325 مش می باشد .

پوششهای فسفاته اصولا برای جلوگیری از آسیب فلز زیر لایه در حین عملکرد دردمای بالامی باشند کاربرد ها شامل محفظه های احتراق ، داکتهای گازداغ وعایق های حرارتی دمای بالا می باشد .

سرمتیها :

 جدول 9 ترکیب پوششهای رسوب الکتریکی بر پایه سرمتیها ، ضخامت ، عمر عملکرد دردمای بالا وزیر لایه های مناسب برای این مواد را نشان می دهد .

پوششهای رایج سرمیتی رسوب الکتریکی فقط کاربردهای تجاری دارند .

پوششهای سرمیتی شامل مخلوطی ازفلز واکسیدهای  سرامیکی می باشد  که زیر لایه فلزی را در برابر اکسیداسیون وساییدگی محافظت می کند .

و آینه رسوب الکتریکی برای کاربردهای  زیر به کار می روند که ترکیبی ازالکترو پلیتنگ    ( آبکاری ) ( برای فلزات ) والکترو فورسیس ( برای سرامیکها) میباشد . مقدار سرامیکی که می تواند پوشش داده شود بستگی به اندازه ذرات ، دانسیته وترکیب دارد . محدوده  اندازه ذرات سرامیک ازکمتر از تا  متغیر می باشد این ذرات بوسیله همزدن درحمام آبکاری به حالت معلق هستند باروشهای معمولی پوشش شامل 20 درصدسرامیک رامی توان بدست آورد وبا فرآیندهای  ویژه می توان به  50 تا 60 درصد افزایش داد. زیرا اغلب پوشش های  سرامیکی برای کاربردهای مقاوم به سایش می باشند مانندنازلهای  موشک و پوشش ها نسبتا ضخیم  هستند .  > یا ( > 3mil پوششهای نازکتری نیز می توان بدست آورد وضخامت رامی توان تا  کنترل کرد .

سرمیتها با روشهای اسپری پلاسمایی وتفنگ انفجاری برای افزایش مقاومت به سایش فلزات وسوپر آلیاژها به کار می روند .

مهم ترین سر میتها پایه فلزی کار بیدها وبورید ها هستند . مخصوصا کاربید  تنگستن با 8 تا 15% کبالت  درمقادیر کم کبالت سختی ومقاومت به سایش بالا ایجاد می شود افزایش مقدار کبالت موجب افزایش چقرمگی می شودکه برای کارکردهای  سایشی وضربه ای لازم می باشد .

کاربید های تنگستن مقاومت به سایش بالایی تا دمای 59oc0 درهوا دارند دردماهای بالاتر کاربیدهای کرم و آلیاژهای نیکل – کرم مشخص به کار می روند زیرا دارای خاصیت خود  روان کاری می باشند پوشش ها بر پایه اکسید آلومینوم، کاربیدهای دیرگداز وفلزات مقاوم به اکسیداسیون  در دماهای بالای 870oc0 به کار می روند .

-         روشهای پوشش دهی

پوشش های سرامیکی ممکن است با روش های فرچه ای ، اسپری ، غوطه وری ، پوشش دهی سیال ، اسپری شعله ای احتراقی ، اسپری شعله ای قوس پلاسما ، اسپری تفنگ انفجاری ، سمانتاسیون جعبه ای ، سمانتا سیون بستر سیال ، جریان بخار ، مالشی ویا الکترو فورزبه کار روند اغلب این روش ها برای پوشش کاری قطعات تولیدی به کار می روند  انتخاب روش پوشش دهی بستگی به فاکتورهای  زیر دارد .

-         فلز زیر لایه

-         مواد پوشش ( برخی مواد  ازجهت روش کار برد پوشش دهی محدود هستند )

-         اندازه وشکل قطعه ای که باید پوشش دهی شود .

-         هزینه

-         شرایط کاری ( روش پوشش دهی می تواند خواص پوشش را تغییر دهد )

-         اسپری وغوطه وری

اسپری وغوطه وری دو تا از روشهایی هستند که برای پوشش دهی سرامیکی به شکل دوغاب به کار می روند . این روشها برای پوشش دهی سیلیکاتهاویا سایر پوشش ها بر روی داکت های خروج بخار رادیاتورها هیترها وسایر قطعات با تولید بالابه کار می روند .

اسپری موقعی می تواند به کار رود که ما به تمامی سطوح قطعه به صورت مستقیم دسترسی داشته باشیم  این روش معمولا باکنترل دقیق ضخامت پوشش برای پوشش کاری سطوح خارجی به کار می رود .

روش غوطه وری تقریبا برای تمامی قطعات به کار میرود که شامل قطعات مونتاژشده بوسیله پرچ کاری وجوش نقطه ای میباشد بجز درمواردی که سطوح تماس به صورت ناکافی با دوغاب  پوشش شوند . برای ضخامت  پوشش یکنواخت  برای هر قطعه  باید شرایطی را ایجاد کنیم تا هر سطح زاویه مناسبی داشته باشد .

-         آماده سازی سطح

قطعات قبل از اسپری یا غوطه وری باید کاملا تمیز شوند نقاط روغنی از چسبندگی  پوشش جلوگیری کرده وموجب ایجاد پوسته وترک خوردگی در جریان آتش زدن می شود . موقعی که از سند پلاست استفاده می کنیم ساینده ها باید عاری از هر گونه آلودگی باشند قطعات باگوشه های  تمیز باید گرد شوند چون پوشش کاری آنها  مشکل است . اگر گوشه های تیربدون گرد کردن  پوشش کاری شوند پوشش اغلب بعد از آتش زدن ترک برمی دارد .

فرایند تمیز کاری اصولی که به کار می رود عبارت است از شیمیایی و سایش . روش تمیز کاری شیمیایی برای فلزات  کم آلیاژ مشابه روشی است که قبل  از لعاب کاری چینی به کار میرود . برای مواد پر آلیاژ مانند فولاد  زنگ نزن وآلیاژ های مقاوم به حرارت پوسته زدایی حرارتی ویاچربی زدایی  بخار تری کلرواتیلن بعد از ماسه زنی به کار می رود بجزبرای مواد نازک ومواد با سطوح غیر قابل دسترسی برای این قطعات تمیزکاری شیمیایی استفاده می شود.

جدول 15 محلولهای تمیز کاری  شیمیایی ومدت زمان  غوطه وری را برای فولاد های زنگ نزن و فولاد های مقاوم  به حرارت نشان می دهد .

به کار بردن تمیز کننده ها ی شیمیایی  بامحلولهای قلیایی به قطعاتی محدود می شود که به خوبی خشک می شوندتمامی  محلولهای  تمیز کننده باید از روی قطعه بوسیله آبکشی قبل از پوشش کاری برداشته شوند .

تمیز کاری  ساچمه زنی  بر روی قطعاتی به کار می رود  که بوسیله عمل ماسه زنی اعوجاج روی آنها  ایجادنشود وسطوح آنها نیز برای ماسه زنی  قابل دسترسی باشد . تمیز کاری سایشی موقعی به کار برده می شود که پیوند قوی بین پوشش وزیر لایه نیاز باشد .

ماله سیلیکا اغلب برای ماسه زنی متوسط به کار می رود ودارای هزینه پایینی می باشد . اگر چه نرخ بالای استهلاک وتاثیر مضر آن بر روی تجهیزات ماسه زنی  موجب هزینه های بالای نگهداری وتعمیرات می شود . به کار بردن موادبا هزینه  زیاد اولیه مانند ساچمه های فولادی  اکسید آلومینوم وساچمه های شیشه ای موجب کاهش هزینه های  نهایی می شود .

-         فرآیند

مواد پوشش دهی سرامیکی ممکن  است به صورت دوغاب خریداری شوند که دراین حالت تنها ویسکوزیته آنها با اضافه کردن مواد ویژه ویا آب قبل ازکار بردتنظیم می شود پوششها همچنین ممکن است به صورت خمیر شیشه باشند . خمیر شیشه با آب وارد آسیاب به همراه موادخنثی دیگر ، خاک رس  می شود تا آنالیز مورد نظر بدست آید . تغیرات درترکیب شیمیایی  توصیه شده و ویسکوزیته دوغاب ممکن است شرایط نامطلوبی را ایجادکند ویسکوزیته ویژه پایین موجب محدودیت پوشش ویا جاری شدن پوشش به کار رفته می شود .

بالا بودن ویسکوزیته ویژه موجب ضخیم شدن پوشش می شود که به هنگام آتش زدن ترک می خورد . برای بدست آوردن نتایج رضایت بخش نمونه های تست دراندازه های  25 تا 75mmو با همان ترکیب شیمیایی تهیه می شوند وبرای چک کردن وزن لایه خشک شده دوغاب و ویژگیهای  پوشش بعد از پخت به کار می روند . دوغاب درابتدای  همه مرحله کاری باید چک شود وهر موقعی  که نیاز باشد تنظیم گردد . ویا حمام دوغاب جدیدی تولید شود.

کاربرد دوغاب روی قطعه کار نیز همچنین بدلیل ضخامت پوشش مهم می باشد برای فولاد های زنگ نزن و آلیاژ های مقاوم به حرارت ضخامت پوشش در محدوده 13 تا  می باشد . تلرانس ویژه ای برای ضخامت پوشش ها وجود ندارند . اگرپوشش  خیلی نازک باشد درجریان پخت اکسید می شود وسبب از بین رفتن اثر حفاظتی آن می شود .

واگر خیلی ضخیم باشد ترک می خورد . غوطه وری یک روش ترجیحی برای پوشش کاری قطعات می باشد اگر چه اسپری نیز به صورت گسترده ای به کار می رود .

در بسیاری از موارد لازم است پوشش اضافی از رو ی سطح برداشته شودتا اینکه ازترک خوردگی جلوگیری شود . اشکال پیچیده باید اسپری شوند زیرا غوطه وری موجب ایجادپوشش اضافی در سطوح غیر قابل دسترس می شود .

بعد از به کار گیری  دوغاب باید  درهوای گردش بین 60  تا 120c0 برای 10 تا 15 دقیقه خشک شود . اگر دمای خشک کردن بسیار پایین باشد خطوط آبی روی  پوشش ظاهر می شود واگردما بالاباشد پوشش پاره می شود . تمامی آبها باید برداشته شوند تا پوشش درهنگام پخت پوسته ای نشود . پخت درکوره هایی که بوسیله جریان برق ویا گاز گرم میشوند انجام می گیرد دمای پخت وزمان بستگی به ضخامت پوشش وزیرلایه دارد .

دما واتمسفر کوره باید کنترل شودتا ویژگیهای  سطحی مناسب با حداکثر چسبندگی پوشش بدست آید . پخت اضافی موجب اکسیداسیون زیاد زیر لایه شده وموجب کاهش چسبندگی وکاهش خواص پوشش می شود اگر پخت کمتر باشد پوشش چسبندگی  واستحکام کمتری داشته و اثر حفاظتی حداکثر رانخواهد داشت .

تجهیزات برای اسپری پوششهای سرامیکی به صورت تجاری دردسترس می باشد تفنگ اسپری دارای نازلی باقطر سوراخ 1/30 تا 2/80mm می باشد .

نازلهای کار آمد دارای ظرفیت 260000  تا 330000mm3 برای مواد پوشش به ازای هر دقیقه با به کا ربردن فشار هوا 345kpa برای هدایت  مواد پوشش دهند . به سطح قطعه کار می باشند هوای فشرده تولید شده باید عاری از کثیفی ، روغن ، گرد وخاک ،اکسید ورطوبت باشد . تنظیم کننده فشار هوای مطمئنی باید به کار رود تا تنظیم دقیق فشار  بویژه دررنج 205 تا 550kpa امکان پذیر باشد .

برای اغلب کاربردهای غوطه وری  تجهیزات شامل یک مخزن مطابق آنچه درشکل 1 دیده می شودمی باشد . مخزن بایدبه اندازه کافی بزرگ باشد تا امکان غوطه ور شدن کامل قطعات درداخل دوغاب وجود داشته باشد از پایه یا قفسه برای خشک کردن استفاده می شود .

تجهیزات غوطه وری  باید به گونه ای طراحی شوند که امکان کنترل دمای مخزن وسیستم های گردشی با مانیتور وجدا کننده ها برای برداشتن  آلودگی ها وجود داشته باشد .

تجهیزاتوماتیک مطابق شرایط مختلف معمولا برای خشک کردن صحیح به کار می رود .

پوشش دهی سیال : پوشش دهی سیال حالت اصلاح شده غوطه وری وخشک کردن می باشد که دوغاب به قطعات رسانده می شود . دوغاب ازنازلهای  طراحی شده به سطوح قطعات جاری می شود و سپس در داخل حوضهایی خشک می شود .

-         اسپری شعله ای

اغلب موادپوشش دهی سرامیکی که امروزه به کار می روند میتوان توسط اسپری شعله ای استفاده شوند . سیلیکاتها ، سیلیسیدها ، اکسیدها ، کاربیدها ، بوریدها ، ونیتریدها ، مواد اصلی هستند که توسط این  فرایند به کار می روند سه روش برای گرم کردن وهدایت ذرات درشرایط پلاستیک به سطح قطع کار وجود دارد اسپری شعله احتراقی ، اسپری شعله قوس پلاسما ، واسپری تفنگ  انفجاری ، دردوروش اول مواد پوشش دهی به صورت پودر یامفتول به کار می روند درروش اسپری تفنگ انفجاری فقط مواد به صورت پودر به کار می روند .

قابلیت کاربرد

پوشش های سرامیکی اسپری شعله ای برروی قطعات  دریک دامنه وسیعی ازاندازه وشکل انجام می گیرد . تقریبا تمامی فلزات  را می توان بوسیله روشهای استاندارد سند بلاست تمیز کاری کردوسپس تادمای 150 تا 205c0 برای پوشش کاری گرم کرد .

تجهیزات  اسپری می توانند  به صورتهای گسترده ای  مناسب شوند زیرا  دارای نوک کج شونده ای  می باشند که می تواند تا 45 درجه کج شود اگرنوک اسپری در فاصله  چند اینچی سطح باشد می توان تا 45 درجه نسبت به سطح آن را کج کرد .

باتوجه به نکات عملی محدودیتهای  اندازه گا   برای پوشش کاری سطوح بیرونی وداخلی قطعات  تنها بستگی به آماده سازی ومدیریت تجهیزات داردعموما حداقل اندازه قطر  داخلی به 50mm محدود می شودوطول نیز نباید از 3.7m تجاوز کند مگر اینکه قطر به اندازه کافی بزرگ  باشدتا تمامی تفنگ وخطوط تا مینی را تطبیق دهد .

پوشش دهی گذرگاههای انحناء دار محدود به اندازه وشکل قطعات می باشد که اجازه دستیابی  تفنگ به زوایا ومسافتها را بدهد .

برا ی مثال پوشش دهی مطلوب  برای سیم های کوچک تا حد 0.1mm درقطر ونازلهای راکت با قطر دهانه 6.4mm و طول 13mm وداکتهای بزرگ با قطر 2m و طول 8.2m امکان پذیر می باشد .

اسپری شعله احتراقی

متغیرهای فرایند اسپری شعله ای که تاثیر مستقیم بر کارکرد پوشش دارد عبارتند از آماده سازی  سطح ، عملکرد تفنگ ، مسافت اسپری ، دمای قطعه کار ونوع پوشش

کارکرد پوشش بستگی به آماده سازی سطح دارد . اگر سطح کاملا تمیز کاری  شده باشد ویابه اندازه  کافی زبر شده باشد  استحکام پیوندها ممکن است به 50 درصد ویا بیشتر کاهش یابد .

چسبندگی بهینه ذرات اسپری به همدیگر بستگی به ریز بودن اسپری ویکنواختی ذرات وتنظیم درست گاز نسبت به فشار وسرعت مناسب تغذیه مواد دارد . واین تنها ممکن است باتنظیم درست سیستم اسپری انجام بگیرد . دما واندازه ذرات اسپری باید  دقیقا کنترل شود . اگر تفنگ مفتول به صورت متناوب ذرات درشت تولید می کند آنها به اندازه کافی گرم نمی شوند ودرنتیجه شکل پذیری آنها کمتر است وموجب پیوند ضعیف بین ذرات وزیر لایه می شود یا پوششهای ضعیفی را به صورت موضعی روی سطح ایجاد می کند .

تفنگ اسپری باید دریک فاصله مناسب نسبت به سطح قطعه کارنگهداری  شود که بستگی به نوع پوشش موردنظر خواهد داشت اگرتفنگ خیلی نزدیک باشد پوشش ترک دار خواهد بود ومقاومت  حرارتی آن پایین است  اگرفاصله تفنگ تا قطعه کار زیاد باشد موجب ایجادپوشش نرم واسفنجی می شودکه خواص فیزیکی آن پایین است وموجب کاهش کارایی پوشش می شود.

-         آماده سازی سطح

از آنجاییکه دراسپری شعله ای ذرات ابتدا با استفاده از پیوندهای مکانیکی به زیر لایه می چسبند درنتیجه ایجاد زبری سطح با استفاده از روشهای مناسب ضروری است که شامل ایجاد برش شیار، آج وسند بلاست ویاایجاد یک زیر پوشش فلزی میباشد سندبلاست وایجاد زیر پوشش فلزی شرایط سطحی بهینه را برای ایجاد پوشش سرامیکی فراهم میکند . وقتی که عملیات سند بلاست به کارمی رود . ذرات ساینده باید تمیز وتمیز باشند . زبر کردن باید یکنواخت باشدتا  زوایای مقعر وحداکثر نیز تا در امکان وجود داشته باشدساچمه های فولادی یکی از روشهای  مطلوب ساچمه زنی  می باشد که خرد شوندگی آن پایین وعمرشان ماگزیمم است ساچمه ها متناوباً بایداز کثیفی وذرات اضافی پاک شوند . ساچمه های فولادی گوشه دار در اندازه های مختلف در دسترس است . ساچمه G25 بافشار هوای 275KPA برای بسیاری ازکاربردها به کار می رود .

ساچمه های آلومینای فیوزشده ممکن است به کار روند موقعی که آلودگی سطح توسط ساینده های فولادی وجود دارد .

آماده سازی  سطح بهینه با استفاده از ساچمه شماره 24 ودرفشار رانش 275 تا 345kpa بدست می آید سرعت برش  این ساینده ها بیشتر از فولادست اما شکست برخی از ساچمه ها ممکن است اتفاق بیفتد  وذرات بسیار ریز باید قبل از استفاده دوباره  برداشته شود .

برای موادسبک ذرات ریز ( No.46) وفشا رپایین ساچمه زنی برای جلوگیری از اعو جاج قطعه کار توصیه می شود کاربید سیلسیم همچنین  سطح مطلوبی رابرای پوشش دهی  سرامیکی  ایجادمی کند پوشش های فلزی اسپری پایه آنکوریت ( پوشش فسفاته که روی و آهن ) برای سرامیکهای  اسپری شعله ایجاد می کنند  که با استفاده ازسند بلاست بدست می آید . اسپری مولیبدن  زیر پوشش برای ایجاد پیوند پوششی برای کاربردهای پوشش دهی سرامیکی بعدی می باشد . که بسیار سخت ونازک می باشد وزبری سطح مناسبی را ایجاد می کندزیر پوششهای اسپری نیکل – کرم یا نیکل – کرم – آلومینوم برای چسبندگی پوششهای  سرامیکی اسپری شعله ای موقعی به کار می روند که پوشش به طورمرتب  درمعرض دماهای بالا می باشد .

زیر پوشش ها ضخامت های بین 50  تا  ایجاد می شوند تا چسبندگی بهینه ای برای پوشش دهی سرامیکی ایجاد کنند وقتی آلیاژ فلزی به کار می رود سطح زیر لایه ابتدا بوسیله سند بلاست زبر می شود . وسطوحی که لازم نیست پوشش دهی شوند با استفاده از لاستیک ، ورق فلزی  ، پوشانه پوشانده می شوند که بستگی به شدت عملکرد زبری سطح دارد .

-         فرآیند

بعد ازآماده سازی سطح ، تفنگ اسپری با استفاده از موارد پوشش دهی سرامیکی با اندازه مناسب بار گذاری  می شود و تفنگ اسپری با استفاده از دستور العمل سازنده روشن می شود.

تکنیکی که برای اسپری شعله ای  سرامیکها به کار می رود مشابه اسپری رنگ می باشد . کاربرد موفقیت آمیز بستگی  به مهارت اولیه اپراتور دارد .

اسپری وسرعت عبورذرات ازتفنگ تا حد امکان باید ثابت نگه داشته شود فاصله وسرعت بستگی به تجهیزات اسپری ، ترکیب شیمیایی  مواد پوشش ، فلز زیر لایه ، وویژگیهای فیزیکی مورد نیاز پوشش دارد . تفنگ های پودری نسبتا دراز بوده ودارای شعله  انبوه برای گرم کردن پودرهای  سرامیکی درجریان عبور از ناحیه گرم می باشند . درنتیجه تفنگ های پودری نیاز دارند که درفاصله 150-200mm قطعه واقع شوند وعبورذرات  باید کاملا سریع باشد تا اززیاد داغ شدن  آنها جلوگیری شود . تفنگ های  مفتول  باهمان روش داغ کردن استفاده می شوند وناحیه داغ شدن  بسیار کوتاه می باشد زیرا گرم کردن سرامیکها همیشه در نقطه انتهای ثابت شده مفتول اتفاق می افتد برای تفنگهای مفتولی فاصله بهینه اسپری تقریبا 75mm است تفنگ باید به صورت مداوم بر روی سطح به گونه ای حرکت کند که هر لایه به صورت مختصری  بر روی دیگری  قرار بگیرد وقتی که سطح به طور کامل  پوشش شد .   دیگری نیز برای افزایش ضخامت باز رویه مناسب برا ی پوشش کاری به کار می رود .

وقتی که زاویه  اسپری با سطح قطعه کار 90 درجه می باشد یک پوشش صاف با سرعت بالا روی سطح ایجاد می شود .

زاویه های اسپری تا 450 ازموقعیت تفنگ می توانند جابه جا شوند اگرکاهش مختصر درویژگیهای  فیزیکی پوشش قابل قبول باشد برای بدست آوردن  خواص پوشش بهینه دمای قطعه کارباید کنترل شود چسبندگی پوشش به طور زیادی کاهش پیدا می کند اگر زیر لایه تابالای دمای 260c0 گرم شود . دمای زیر لایه با به کار بردن     دمایی درطرف دیگرنمونه با استفاده از رنگ وبا مدادهای شمعی که وقتی دما از حدمجاز بالاتر می رود ذوب می شوند.

وقتی که تفنگ مفتولی برای پوشش کاری سطوح صاف به کار می رود باید راهکارهایی استفاده شود تا از گرم شدن زیاد  زیر لایه جلوگیری شود .

-         حرکت آهسته ویکنواخت تفنگ به سمت قطعه کار با سرعت حدود /3m بر5 ثانیه

-         نگهداری فاصله مناسب بین تفنگ وقطعه کار ( حدود 75 mm) درجریان اسپری کردن

-    اگرقطعه کار کوچک باشد توقف هایی بین پاسهای مختلف پوشش ایجادمی شود تا اجازه سرد شدن مختصر قطعه کار را بدهند .

زیاد داغ شدن زیر لایه درداخل یک دستگاه با ثابت کردن قطعه کار واسپری برای مدت زمان کوتاهی انجام می گیرد شرایط برای این عمل  درشکل 2 آمده است .. پوشش دهی اسپری شعله احتراقی سطوح داخلی محفظه های احتراق موشکها درشکل 2 نشان داده شده است موجب ذوب ویا سوختن آلیاژ زیر لایه منیزیوم می شود وقتی که پوشش زیر کونیا به صورت پیوسته به کار می رود وخرابی قبل ازایجاد ضخامت مورد نیاز 890 تا 1025mm اتفاق می افتد.

عمل پوشش دهی شامل چرخش قطعه کار درحدود 30 تا 50 دور بر دقیقه ، اسپری برای زمانهای کمتر از 25 ثانیه وپس برداشتن قطعه کار واجازه دادن  تا اینکه تا دمای اتاق سرد شود ودرجریان این عمل قطعاتی که پوشش نمی شوند ویا به صورت جزئی پوشش می شوند باید به همان  روش گفته شده عمل شوند هر محفظه احتراق نیاز به هشت چرخه یا بیشتر برای ایجاد پوشش باضخامت مشخص دارد.

شکل 3 نازل فلزی راکه برای پوشش کاری با آلومینا و زیرکونیا  باضخامت 635 به کاررفته نشان می دهد .

شرایط اعمال به صورت زیر می باشد .

مساحت کل پوشش شده هر نازل 7100mm4 می باشد . زمان لازم برای آماده سازی ، سند بلاست پوشش کاری به صورت زیر می باشد وقتی که مساحت های زیاد نیاز است پوشش کاری شوند ممکن است بدلیل اقتصادی بودن از بیشتر از یک تفنگ استفاده شود با تنظیمات  درست مکانیکی یک اپراتور میتواند چهار دستگاه را به صورت کار آمدی کنترل نماید .

اسپری شعله ای قوس پلاسمایی :

در فرایند های پلاسمایی ، گاز ویا مخلوطی از گاز ها مانند ارگون ، هیدروژن یا نیتروژن به داخل محفظه قوس تولید کننده پلاسما تغذیه می شود و بااستفاده از قوس الکتریکی  بین الکترود ونازل گرم می شود .

گاز تا دماهای بالای 83000 گرم می شود تا اینکه تشکیل پلاسما وگاز یونیزه بدهد که این عمل بواسطه نازل افزایش پیدا می کند پودر سرامیکی  با استفاده از جریان گاز به پلاسما تزریق می شود که گرم شده ذوب شده  وبه طرف قطعه کار رانده می شود .

منابع گرمایی  دمای بالا که قوس پلاسمایی از آنها بهره می برد ومقدار انرژی ذرات سرامیکی نسبت به فرایند شعله احتراقی  متفاوت  می باشد واین برخی اصلاحات در موقعیت تفنگ را ایجاب می کند وقتی که فرایند پلاسما به کار می رود مواد سرامیکی دمای ذوب بالا مانند کاربیدهای فلزات  دیر گداز با سرعت رسوب  دهی بالا را می توان روی سطح پوشش دهی کرد . عملکرد فرایند برای اسپری قوس پلاسمای مشابه آنچه که برای اسپری شعله  احتراقی گفته شد می باشد .

پوششهای  مانع حرارتی یکی از کاربردهای رایج اسپری قوس پلاسمایی می باشد به کاربرد ن برای قطعات دمای بالای مشخص مانند قطعات داخلی محفظه های احتراق ویا پره های توربین گازی و پوششهای  مانع حرارتی برای عایق حرارتی کردنفلز زیر لایه از موارد استفاده آنها می باشد .

پوششها به گونه ای طراحی می شوند که افت دمایی مانند 110C0 دردما در دماهای بین 980 تا 1095C0 ایجادکنند اما درشیب های دمایی به کار می روند که زیر لایه وطرف دیگر فلز با استفاده از هوا خنک می شود . مانع حرارتی می تواند یک زیر پوشش به ضخامت 150- از آلیاژهای دمای بالا ی نیکل ، کبالت ، کرم ، آلومینوم ، ایتریم ، باشد که بعد از یک پوشش باضخامت 255- ایتریا وزیر کونیا پایدارشده ویا زیر کونات منیزیوم باشد اگر ضخامت بیشتربرای عایق بودن بیشتر نیاز باشد تنشهای  حرارتی که ایجاد می شوند باید درنظر گرفته شوند درکاربردهای  ازمایشگاهی تست چرخه حرارتی  بعد از ارزیابی موتور انجام می شودتا کیفیت وعمر کار کرد پوشش را تخمین بزنند .

-         اسپری شعله تفنگ انفجاری

اسپری شعله تفنگ انفجاری به صورت مشخص متفاوت ازسایرفرایندهای اسپری شعله ای میباشد وبرای نشاندن موادسخت ومقاوم به سایش مانند کاربیدهای تنگستن به صورت ویژه ای توسعه یافته است . اسپری تفنگ انفجاری باکنترل انفجار استیلن واکسیژن برای ذوب وراندن ذرات به سوی زیر لایه به کار می رود .

مواد پودر که بوسیله این فرایند اسپری می شوند کاربیدها شامل مقادیر کمی از چسب فلزی واکسیدها یامخلوط اکسیدها می باشند . پوششها معمولا دارای ضخامت کمتر از  ودرکاربردهایی که مقاومت به سایش درشرایط کاری بحرانی نیاز باشد به کار می روند. کاربردها شامل آب بندی موتورهای جت هواپیما ( برای محافظت دربرابر سایش مالشی خشک ) وکمپرسور های هواپیما وپره های توربین ( برای محافظت در برابر خوردگی سایشی دردماهای متوسط وبالا )

ذرات پوششی ازتفنگ با سرعتهای فراصوتی ایجاد می شوند برروی سطوحی که ذرات کافی د ر دسترس باشد پوشش یکنواختی ایجاد میشود این محدودیت ازپوشش کاری  سوراخهای باریک ، حفره ها وشکافهای V شکل جلوگیری می کندقطر داخلی بالای 907.MM وازدوطرف بازتا عمق قطر می تواند پوشش کاری شود .

کنترل کیفیت

تنها تست غیر مخرب برای ارزیابی کیفیت پوشش های سرامیکی کافی نمی باشد اگرچه بازرسی چشمی یامقایسه دارای محدودیت می باشد بسیاری از ابزارها نمونه های پوششی با سطح معیوب را آماده می کنند تا اثر حفاظتی مضر وعمر پوششها موردارزیابی قرار گیرد .

تست دمای بالا : یکی از روشهای قابل اعتماد برای تعیین پیوستگی ومقاومت به اکسیداسیون ساختارهای پیچیده که بوسیله فلزات دیرگداز ایجاد می شوند قرار دادن این ساختار درمعرض دماهای بالا وتحت شرایط کاملا کنترل شده می باشد . ابتدا سطوح با بزرگنمایی  های کم تحت  بازرسی چشمی قرار می گیرند . سپس نمونه ها تا دمای 1095 تا 1205C0 درهوا گرم می شوند. بعداز مدت زمانی 15 دقیقه گرم شدن سطوح مورد بررسی قرار می گیرند هنگامی که داغ هستند برای ایجاد اکسیدهای گازی (تری اکسید مولیبدن وقتی که مولیپدن زیر لایه است) یا برای تغییر رنگ که همراه با اکسید شدن نیوبیوم ، تانتالم ، یا تنگستن زیر لایه می باشد .

اگر هیچ اکسیدی مشاهده نشودقطعه از داخل کوره  بر داشته می شود سرد شده وتحت بزرگنمایی 15 برابر موردبررسی قرار می گیرند سطوح ممکن است اکسیداسیون زیر لایه رادر بزرگنمایی  های 100 برابر نشان دهند . اگرهیچ گونه عیبی مشاهده نشود  قطعه به مدت 45 دقیقه دوباره گرم می شود سرد شده ودوباره مورد بررسی قرار می گیرد .

عیوبی که بعداز 15 دقیقه مشاهده می شوندقابل تعمیر هستند عیوب غیرمجاز مانند آنهایی که روی سطوح تماس هستند ممکن است نیاز داشته باشندکه برای تعمیر ساختار مناطق معیوب دوباره تحت فرایند قرار گیرند .

بازرسی نافذ فلورسنت : بازرسی نافذ فلورسنت برای آشکار کردن ترکها ، حفره ها وناپیوستگی های سطح پوشش مفید می باشد . قطعه کاردرداخل مایع نافذ غوطه ور شده ومایه اضافی ازروی سطح برداشته می شودوسطوح بوسیله سوسپانسیون های کلوئیدی که به عنوان اشکار سازهستند  پوشیده می شوندمایع نافذ  در داخل عیوب نفوذ کرده وسپس به داخل آشکار ساز تراوش می کند وطرح کلی عیب را موقعی که درمعرض نورفرابنفش قرار می گیرد نشان می دهد  .

این یک تست حساس می باشد وعیوب سطحی تنگ را آشکار می کند وقتی که آینه های بزرگ نمایی  دستی به کار می روند این روش برای بازرسی قطعات پیچیده ولوله ها به کارمی رود .

تستهای مخرب : تست های غیر مخرب را می توان برروی قطعه کار ویابر روی نمونه هایی که همزمان باقطعه کار پوشش کاری میشوند انجام داد . روشهای تست استاندارد مانند استحکام کششی ، مدول گسیختگی ، خمشی ، دانسیته ، سختی وآنالیز متالوگرافی وشیمیایی با استفاده از آماده کردن  نمونه هایی که از مقاطع ضخیم پوشش بدست می آید انجام می گیرد .

ومثالی درشکل 14a نشان داده می شود نمونه های کششی پوششها به صورت زیر آماده     می شود .

-         ساییدن پوشش با چرخهای برش

-    برداشتن مقاطعی با عرض 13mm از پوشش اززیر لایه وساییدن آنها تار سیدن به ضخامت باریک /125mm نمونه های باریک ممکن است توسط آزمایش استاندارد گسیختگی مورد تست قرار گیرند .

پوشش با استفاده از نیرومی تواند برداشته  شود موقعی که بر روی زیر لایه گرافیتی به کار می رود زیرا گرافیت دارای استحکام بسیار پایینی است وفرایندهای بسیار گسترده ای  بر روی زیرلایه به کار می روند که می تواندبه صورت شیمیایی حل شود وبر روی پوشش تاثیری نگذارد .

ساییدن نمونه ها تا رسیدن به شکل نمونه های  کششی استحکام پیوندی :

یک تست ساده برای پیوند بین پوشش وزیر لایه دیاگرام 14.b می باشد . این تست بابه کار بردن چسب اپوکسی برای بسیاری ازکاربردهای پوششی که بوسیله اسپری قوسی پلاسمایی ویا اسپری شعله احتراقی ایجادمی شوند به کار می رود ترتیب پیوندی این آزمایش در شکل 14.b نشان داده می شود .

استحکام ضربه : اگر چه مقادیرضربه متداول بر روی پوشش با به کار بردن نمونه های تست شارپی وایزود بدست می آید .

تست ضربه مفید شامل پرتاب یک گندله ازتفنگ هوا با سرعت کافی می باشد که موجب تغییر شکل قابل اندازه گیری  فلز زیرلایه می شو د سپس پوشش به صورت چشمی برای وجود ترک وپلیسه موردبررسی قرار می گیرد این تست مناسب ترین روش برای پوشش هایی می باشدکه ضخامت آنها کمترا ز  می باشد .

خواص سایشی  : درتست مالشی خشک دو نمونه به هم جفت شده وبه همدیگر با نیرو وسرعت سطح نسبی که برپایه شدت عملکرد انتخاب می شود مالیده می شوند . آزمایش مشابهی برای تعیین خواص سایشی  دردمای بالا ، سازگاری  پوشش با روانکار یا خورده شونده وتاثیر سایشی آنها انجام می گیرد .

ساختار وسختی :

میکروسکوپ یک ابزار مفید برای مشاهده پیوندها چسب ها وآخالهای فلزی یااکسیدی  پوشش می تواند باشد . تست سختی  سنجی اندازه گیری مستقیم پیوندهای بین ذرات را فراهم می کند برای مثال  سختی حقیقی  اکسید آلومینوم معمولا درمحدوده 1800 تا 2000 ویکرز میباشد .

مقادیر سختی ویکرز قابل قبول اکسید آلومینوم نشانده شده به روشهای مختلف بین 600 تا 800 ویکرز برای پوشش های اسپری شعله ای ، 700 تا 1000 ویکرز برای پوشش های اسپری پلاسما و 1000 تا 1200 ویکرز برای پوشش های اسپری تفنگ انفجاری می باشد .

مقادیر ماکزیمم نشان دهنده  سختی حداکثری  هستند که با استفاده از این روشها به دست می آید وبنابراین  درجه پیوند بین ذرات بالامی باشد مقادیر سختی ویکرز قابل قبول برای سه پوشش سرامیکی دیگردرجدول 12 نشان داده می شود مقادیرسختی بدست آمده بانافذ نوپ می باشد که برای مقایسه  به ویکرز تبدیل شده اند .

کف:

کف:

 امروزه از سنگ، کاشی، موکت، کفپوش‌های پلاستیکی، چوبی و موزاییک در انواع مختلف به عنوان پوشش کف ساختمان استفاده می‌کنند.

انواع کف‌پوشها عبارتند از: سنگ، کاشی، موکت، کفپوش‌های پلاستیکی، چوبی و موزاییک

سنگ: 
سنگ گران‌بهاترین نوع مصالح ساختمانی است. یکی از موارد استفاده آن مفروش کردن کف آشپزخانه و سرویس‌های بهداشتی است. هرچه ابعاد آن بزرگ‌تر باشد، قیمت آن نیز گران‌تر است. نقش و سختی سنگ‌های رنگی و تزیینی در ارزش‌گذاری آن‌ها مؤثر است. وجود هر گونه لکه، رگه یا ترک در سنگ‌های قیمتی باعث کاهش ارزش آن‌ها می‌شود. صیقلی دادن سنگ‌ها بعد از نصب روشی برای از بین بردن میکروب‌های بین درز سنگ‌ها است

.

مشکلات استفاده از سنگ:
پاک کردن لکه و چربی از روی سنگ به آسانی میسر نیست. سنگ در فضاهای سرد کاربرد چندانی ندارند. از دیگر مشکلات استفاده از سنگ ایجاد سر و صدا به دلیل تماس با وسایل چوبی است. البته این مشکل را می‌توان با اضافه کردن یک تکه چرم زیر پایه صندلی‌ها از بین برد. برای مفروش کردن کف اتاق‌خواب به دلیل سرد بودن، صیقلی بودن و ایجاد اصوات مزاحم معمولاً از سنگ استفاده نمی‌شود.

تکستدام نوعی سنگ مصنوعی و زیبا است که تمام خصوصیات سنگ‌های طبیعی را دارا می‌باشد.

سرامیک:
سرامیک در رنگ، فرم و ابعاد متنوع موجود است. ابعاد بزرگ‌تر آن گران‌تر است.

مشکلات استفاده از سرامیک:
درزهای سرامیک ساو داده نمی‌شود و بعد از مدتی قابل تمیز کردن نیست. سرامیک سرد است. ضربه سنگین، ترک و لکه باعث ایجاد نمای بسیار زشتی در مجموعه چیدمان آن می‌شود.

موزائیک:
موزائیک از ترکیب سیمان و ماسه ساخته می‌شود. روی موزاییک ساو داده می‌شود . بهتر است از استعمال انواع خاص آن که ایجاد گرد و خاک زیاد در کف ساختمان می‌کند پرهیز شود. موزاییک برای زیرسازی کف‌پوش‌های دیگر مانند موکت استفاده می‌شود.

پارکت یا کف‌پوش چوبی:
پارکت نوعی کف‌پوش چوبی است که روی موزاییک می‌چسبانند . روی پارکت را به دلیل مقاومت کم آن در مقابل رطوبت با موادی مانند پولیستر یا پی‌وی‌سی می‌پوشانند که بسیار مضر هستند و تماس با آن در صورت برهنه بودن پا غیربهداشتی است.

مشکل استفاده از پارکت:
استفاده از پارکت در سرویس‌ها و آشپزخانه‌ها به دلیل مقاوم نبودن در برابر رطوبت اصلاً مناسب نیست. از مشکلات دیگر این کف‌پوش، آتش‌زا بودن آن است.

موکت:
موکت‌ها در رنگ‌ها، طرح‌ها و بافت‌های متنوع تولید می‌شوند. موکت بهتر است از الیاف طبیعی تهیه شده باشد. موکت روی موزائیک چسبانده می‌شود.

مشکلات استفاده از موکت:
از جمله معایب موکت آن است که در مقابل حرارت و رطوبت مقاوم نیست. از دیگر معایب آن آتش‌زا بودن آن است. اما لازم به ذکر است که این کف‌پوش هیچ سروصدایی ندارد. معمولاً از موکت به دلیل جذب آب و رطوبت در سرویس‌ها استفاده نمی‌شود.

کف‌پوش پلاستیکی یا لینولیوم:
لینولیوم از رایج‌ترین و متنوع‌ترین کف‌پوش‌هاست. معمولاً لینولیوم به صورت تکه‌ای،‌ ورقه‌ای و در ابعاد مختلف تولید می‌شود. شکل ورقه ای آن در فضاهای بزرگ‌تر استفاده می‌شود.

مشکلات استفاده از لینولیوم:
لینولیوم بسیار آتش‌زا می‌باشد. اما تولید سر و صدا نمی‌کند. ایجاد الکتریسیته ساکن در آن گرد و خاک را جذب می‌کند و نظافت آن بسیار طولانی می‌شود.

پوش لنگر در نرم افزار Etabs

پوش لنگر در نرم افزار Etabs

پوش لنگر در آیین نامه َACI روش طراحی مستقیم و از جمله روش های آنالیز الاستیک عمومی جهت بدست آوردن مقادیر ماکزیمم لنگر خمشی و نیروی برشی ناشی ازمجموع ترکیبات بارگذاری داده شده میباشد .

روش دیگر آنالیز الاستیک روش ضرائب لنگر و برش میباشد. که در آنالیز دستی قاب بتنی و فولادی اکثرا ازاین روش استفاده می شود که درحین سادگی بامحاسبات پر حجم همراه میباشد. به علاوه دو عامل بارگذاری متناوب و محاسبه نیروهای ضریب دار در بر تکیه گاهها بر حجم عملیات در این روش می افزاید.

نحوه اعمال روش طراحی مستقیم در برنامه ETabs :

برای انجام این کار در نرم افزار Etabs پس از معرفی ترکیبات بار پیشفرض طراحی (مثلاً ترکیبات آبا) یک ترکیب بار اضافه معرفی کنید و نام آن را ENVELOPE میگذاریم.. سپس از منوی کشویی LOAD COMBINATION TYPE گزینه ENVE (پوش) را برگزینیم. حال تمامی ترکیبات بارهای معرفی شده(مثلاً COMB1,COMB2,COMB3 ...) را با ضریب یک با هم جمع مبکنیم و با OK کردن خارج شده سازه را تحلیل می نمائیم. پس از آنالیز سازه با انتخاب اعضایی که مقادیر خروجی برای آنها مد نظر است، از منوی Display > Set Output Table mode…   با مشخص کردن حالت بار تعریف شده نتایج خروجی برای 5 نقطه مینیمم و 5 نقطه ماکزیمم در امتداد عضو مربوطه مشاهده میشود. برای رسم پوش لنگر میبایست این خروجی رابه اکسل Excelمنتقل نمود و در آنجا از کنار هم قرار دادن مقادیر ماکزیمم مینیمم در کنار هم پوش لنگر خمشی یا نیروی برشی برای تیر یا ستون مربوطه را رسم نمود.

برای این کار در هر نقطه نیاز به حداکثرو حداقل مقدار نیروهای داخلی داریم. از به هم وصل کردن نقاط حداکثر و حداقل به دست آمده به یک جفت منحنی می رسیم که به آن منحنی پوش گویند (ENVELOPE DIAGRAM) که دارای یک منحنی حداکثر و یک منحنی حداقل می باشد. و مقادیر لنگرها و برش ها و نیروهای محوری را نمایش دهید. مشاهده می شود نمودار حالت دوتائی دارد که در واقع شامل یک ماکزیمم ویک مینیمم در هر نقطه می باشد. می توان از منوی FILE>PRINT TABLES گزینه Analysis output را انتخاب کرده و در منوی ظاهر شده فقط تیک Frame forces رابزنید و از قسمت Select load cases ترکیب بار ENVELOPE (پوش) را برگزینیم سپس تیک Print to file را زده و مسیر ذخیره شدن فایل و نام آن را انتخاب میکنیم. یک فایل متنی شامل نیروی داخلی اعضا تحت ترکیب بار پوش ایجاد می شود که می توان آن را در محیط اکسل باز کرد و آن را ویرایش نمود. البته می توان ابتدا آنها را جداگانه انتخاب و همان مسیر قبلی را رفته مشاهده می شود در پنجره ظاهر شده در پائین تیک Selected only خورده است یعنی فقط برای اعضائی که انتخاب کردیم خروجی داده خواهد شد.

پوش فیت

پوش فیت

سیستم فاضلابی پوش فیت . آخرین تکنولوژی روز در ایران است که به تازگی حدود ۴ سال است که وارد بازار شده و درمکانهای مختلف علل الخصوص ساختمانهای بلند مرتبه بکار گرفته میشود این سیستم دارای بهترین راندمان برای ساختمانهای بلند مرتبه بوده و باید با ویژگیهای خاصی بکار گرفته شود .سیستم فاضلابی پوش فیت از تولید تا نصب مرحله به مرحله باید با در نظر گرفتن کل زوایا و برنامه های خاصی بکار گرفت . تولید لوله و اتصالات .ازپلاستیک و مواد مرغوب پلی پروپیلن راندوم کوپلیمر تهیه شده و دارای مقاومت زیادی در برابر ناملایمات جوی و فیزیکی در ساختمان میباشد این مواد در برابر آتش و تکانهای شدید ساختمان ناشی از زلزله و نشست تدریجی از خود واکنش نشان داده و مقاومت مینماید . 

 ساختار فیزیکی این سیستم تشکیل شده از اتصالات با کیفیت . و لوله در سایزهای ۵۰و۷۵و۹۰و۱۱۰ در یکسر لوله و اتصال مخروطی شده و داخل مخروط یک شیار عمقی برای نصب اورینگ که عمل آببندی لوله واتصال را انجام میدهد ایجاد گردیده است . اورینگ لوله و اتصالات از نوعی مواد خاص عمدتا تهیه گردیده که به محض جازدن موجب چسبندگی و آبندی لوله واتصال میگردد . که در مبحث بکار گیری نحوه نصب صحیح آن توضیح کامل داده میشود

مزایا

این روز ها خبرگان امور ساختمانی ازسیستم فاضلابی پوش فیت پلی ران سخن می گویند علت چیست ؟

۱.عمر مفید طولانی به دلیل مقاوم بودن لوله

۲.سرعت وسهولت بسیار زیاد در امر نصب واجرا

۳.دارا بودن سطوح داخلی کاملا سیقلی

۴.عدم تحمیل بارهای اضافی به ساختمان به دلیل کمی وزن

۵.ایمنی در شرایت آتش شوزی

۶.عدم نیاز به چسب و جوش

۷.آب بندی پایدار و قابل اعتماد

انجام لوله کشی فاضلاب با لوله پوش فیت و پ

عایب پلی اتیلن جوشی نسبت به پوش فیت

یکی از معایب پلی اتیلن جوشی پلیسه یا زائده برجسته جوش ازداخل حتی در شرایط ایده ال جوش میباشد که عملا " نیز بندرت این شرایط حاصل میشود(اکثریت مجریان ابزار مناسب ندارند) - نکته دیگر اینکه بهترین حالت کاربرد پلی اتیلن زمانی بدست میآید که بتعداد مناسب از موفه استفاده شود که بدلیل گرانی عملا درحالت حداقل ممکن استفاده میشود 

مزایا سیستم پوش فیت پلی ران

چرا سیستم پوش فیت پلیران؟

دلیل مقبولیت و پذیرش سیستم پوش فیت پلیران چیست؟

دلیل این مقبولیت اعتماد به تخصص و توانایی پلیران اتصال در ساخت و ارائه محصولی است که دارای ویژگی های انحصاری است از جمله :

1-عمر مفید طولانی به دلیل مقاوم بودن لوله ، اتصالات و حلقه های آبندی در برابر ضربه ، تنش مکانیکی و حرارتی و مواد شیمیایی

2-سرعت و سهولت بسیار زیاد در امر نصب ، اجرا و در نتیجه صرفه جویی در وقت و هزینه

3- دارا بودن سطوح داخلی کاملا صیقلی و نبود هیچ گونه زائده اضافی در مسیر جریان که منجر به بر طرف شدن امکان گرفتگی و انسداد مجاری و کاسته شدن از هزینه های تعمیرات و نگه داری می شود.

4- عدم تحمیل بار اضافی به ساختمان به دلیل کمی وزن و نبود نیاز به تقویت بخش های پذیرنده بار در ساختمان

5-ایمنی در شرایط آتش سوزی به دلیل دارا بودن ویژگی Flame Retardant منطبق با استاندارد DIN 4102-B1

6- عدم نیاز به چسب ، جوش دادان و نظائر آن و کاسته شدن از هزینه های اجرایی

7- آب بندی پایدار و قابل اعتماد حتی در شرایط نشست ساختمان و لرزش های غیر مخرب به دلیل خصوصیات فیزیکی اجزای متشکله سیستم

8- قابلیت انطباق و متصل نمودن اجزای سیستم به لوله و اتصالات سایز سیستم های قدیمی اعم از پلیمری و آلیاژی

9- امکان اجرای سریع و ساده سیستم ونت به صورت کامل و افزودن هر چه بیشتر به مر مفید سیستم

10- بهره گیری از پیشرفته ترین تکنولوژی روز جهان و ادغام آن با فناوری های اصیل ایرانی

11- طراحی و ساخت ابزار مناسب برای آسان و مطمئن نمودن فرآیند نصب اجرا

12- افزون بر موارد فوق تنوع ابعادی از نظر قطر لوله و اتصالات (40 تا 160 میلیمتر) زوایا (15 . 30 . 45 . 67 . 87 درجه ) و طول لوله ها (300 تا 3000 میلیمتر) و وجود یک یا دو سوکت در لوله ها در عمل امور مربوط به طراحی و اجرا را بسیار اده و انعطاف پذیر کرده است.

در مجموع این امتیازات سبب گردید تا سیستم پوش فیت پلیران اتصال که منطبق با استانداردهای معتبر جهانی از جمله EN 1451  و DIN 19560 ساخته می شود پس از مدت کوتاهی به نوان جایگزینی مطمئن و مناسب برای همه سیستم های قبلی از سوی دست اندرکاران ساخت و ساز مورد استقبال قرار گیرد.

چگونه به موضوع نما در معماری بیندیشیم؟

چگونه به موضوع نما در معماری بیندیشیم؟
نما در لغت نامه دهخدا به معنای صورت ظاهری هر چیزی، آنچه که در معرض دید و برابرچشم است، آنچه از بیرون سوی دیده می شود، منظره خارجی بنا و عمارت،‌ قسمت خارجی ساختمان و نماسازی، فن روسازی ساختمان و ساختن نمای عمارت است.
در سال‌های اخیر پس از مطرح شدن دوباره اهمیت فضاهای عمومی و ارزش زندگی شهری، نما اهمیت دوباره ای یافته است. نما در عمل درون ساختمان را از بیرون و فضای خصوصی را از فضای عمومی جدا می کند. نما حاکی از موقعیت فرهنگی سازندگان ساختمان است و نشانگر میزان نظم طرح ساختمان، امکانات و ذوق تزیین و خانه آرایی طراح و مالک است. یک نما به مثابه معرفی وضعیت ساکنان ساختمان در بین عموم است. نما در واقع صورت ساختمان و بهترین بیان حالتی است که فرد طراح یا مالک از خود در برابر بیرون دارد. نماهای داخل ساختمان بیشتر جنبه خصوصی دارند، لیکن نماهایی که به سمت کوچه و بافت شهر باز می‌شوند، جنبه عمومی تر دارند.
بنابراین وجوه پشت و جلوی ساختمان از یک طرف دارای نمود اجتماعی و از طرف دیگر نمود مشخص ساکنان خود است بنابراین نمای هر ساختمان باید هم با فضای عمومی همبستگی داشته باشد و هم بتواند حجم داخلی ساختمان را بیان نماید.


نمای هر ساختمان موثر در مجموعه شهری است که در آن حضور دارد و این تاثیر را در بدنه خیابان‌ها یا میدان‌ها که در آن قرار گرفته است می گذارد. اگر به نمای ساختمان واحدی، بدون در نظر گرفتن نمای دیگر ساختمانها فکر شود، همگونی نمای شهری در کلیت از بین می‌رود. 
تناقض بین جنبه شهری و بیان فردی نما در صورتی می‌تواند از بین رود که ساختمان جزیی از شهر در نظر گرفته شود و ارتباطات آن با محیط اطراف چند جانبه باشد. نمای رو به کوچه و خیابان باید تابع عوامل همبستگی بین نماهای اطراف باشد. اما در عین حال بر اساس ترکیبی از اجزا مختلف بر حسب عملکرد، ابعاد و مصالحشان شخصیت خاص خود را دارد.
نما در واقع یک سطح صاف و تخت نیست بلکه آن سطح انتقالی بین فضای داخل و خارج است که با عقب نشستگی و پیش آمدگی، تراس و غیره با فضای داخل مسکن ارتباط پیدا می‌کند.
برای اینکه نمای ساختمان حریم خصوصی ساکنان خود را حفظ کند باید نسبت به خیابان بسته‌تر و محفوظتر باشد.
نمای ساختمان باید به‌دنبال خلق یک کلیت هماهنگ به‌وسیله تناسب خوب پنجره ها، بازشوهای در، سایبان و محدوده سقف‌ها،‌ سازه عمودی و افقی، مصالح، رنگ، عناصر تزیینی و... باشد. پنجره‌ها همواره با دیگر عناصر دیوار، ‌سطوح باز و بسته، تیره وروشن، صاف و ناهموار را بوجود می آورند. به علت تکرار دوره ای پنجره ها، در ساختمان‌های چند طبقه، نظم کاملی به چشم می‌خورد. 
اما گاه به‌علت افزایش نور در طبقات بالاتر کاهش داده می‌شود و این نظم آهنگ خود را از دست می‌دهد.
جداسازی عناصر افقی و عمودی تاثیر کلی در نما دارد. تناسبات عناصر ساختمان لازم است با کل ابعاد ساختمان مطابقت داشته باشد. 
برای مثال در ساختمان‌های کوتاه عریض، ابعاد عرضی غالب خواهد بود. در ساختمان‌های بلند عناصر باریک برتری خود رانشان می‌دهند. در و پنجره و نعل درگاه‌ها تاثیر خاصی در نما می‌گذارند. ناودان‌ها، سایه بانها، پیش آمدگی‌های سقف و بالکن‌ها ایجاد سایه های خاصی بر روی نما می‌کنند.
تفاوت سطح ها باید در نما مشخص باشد. برای مثال بین طبقه همکف، سایر طبقات و طبقه انتهایی باید یک تفاوت اساسی وجود داشته باشد. ترکیب کلی نما در واقع نظم در این تفاوت‌ها است. 
عناصر اصلی نما مثل پنجره، در، سطوح و محدوده پایانی سقف و غیره در شکل، رنگ، و مصالحشان با یکدیگر اختلاف دارند. این عناصر معناهای متفاوتی دارند. مثلا نمی‌توان بالا و پایین پنجره و در را با هم هم‌ردیف کرد. اگر ارتفاع این بازشوها یکسان نباشد می توان از ضرایب مشترک و یا رنگهای یکسان استفاده نمود.
نسبت‌های هندسی نقش تعیین کننده ای در هماهنگ سازی ظاهر نما دارند. می‌توان پنجره ها را در گروه‌های کوچکتر ترکیب شده که شکل مشخصی را ایجاد می‌کنند دسته بندی کرد. نماها می توانند از نظر مصالح نیز با یکدیگر متفاوت باشند.
مصالح نما در رنگ، شکل، زبری و خشنی نما تاثیر می گذارد. مصالح بومی نشان می‌دهد که نما مربوط به چه منطقه ای است.
ترکیب پنجره ها، ایوان‌ها، درها و به‌طور کلی بازشوها، همچنین بافت و جنس نما و کمپوزسیون آن در هر عصر متفاوت است و در عین حال در یک تداوم شهری تغییر می‌کند. طراح می‌تواند نما را به عالیترین حد ترکیب معماری برساند و یا آنرا تا حد یک سطح بدون طراحی و فکر رها کند. 
در اعصار مختلف بازشوها به شکل مشابهی در سطح نما قرار می‌گیرند و تنوع در قرار گیری آنها تابع عوامل داخلی چون بزرگی ساختمان، عریض بودن آن و یا عوامل اقلیمی چون جهت قرارگیری و محل قرارگیری است. در پهنای دیوار نما تعبیه پنجره دو جداره، آفتاب‌شکن، سایبان و ... نقش تنظیم کننده شرایط آب و هوایی فضاهای داخلی را خواهد داشت.
در دیوارهای باریک معاصر این عمل با جلو و عقب آمدن ساختمان انجام می‌شود. یکی از عوامل ضروری درهویت نما تعیین محدوده نما است. نمایی می تواند در طرح خود موفق باشد که به این سوال‌ها پاسخ گوید. محدوده عمودی جانبی ساختمان کجاست؟ خط پایانی افقی ساختمانی چگونه است و مرز ساختمان در آسمان به چه شکل است؟ 
انتهای ساختمان چگونه به پایان می‌رسد؟ گوشه‌های ساختمان چه وضعی دارد؟ اگر ساختمان همسایه ای دارد ارتباط نمای ساختمان فعلی با نمای همسایه چگونه به پایان می رسد؟ گوشه های ساختمان چه وضعی دارد؟
اگر ساختمان همسایه دارد ارتباط نمای همسایه چگونه است و اگر در فضا قطع می شود این ارتباط چگونه است.
محدوده های افقی ساختمان عبارتند از نقطه اتصال به آسمان ( محدوده پایانی ساختمان) نقطه اتصال به زمین (محل نشستن ساختمان بر زمین) و پوشش ساختمان مثل بام و شیروانی. محدوده پایانی ساختمان باید معنای اتمام ساختمان را با خود داشته باشد و طبقه همکف ساختمان را با خود داشته باشد و طبقه همکف ساختمان باید مفهوم نشستن ساختمان بر زمین را برساند. 
طبقه همکف باید در محدوده قد افراد کشش لازم را بر عابر پیاده و بیننده ایجاد کند.
کنج یا گوشه نما در واقع محل برخورد دو نمای عمود بر هم است. کنج می‌تواند حالت عمود 90 درجه، نیم دایره یا سه وجهی را داشته باشد و هر کدام می تواند تاثیرات متفاوتی را در نما بگذارد. در یک میدان یا چهارراه هماهنگی کنجهای ساختمان هایی که در چهار طرف آن قرار گرفته است می تواند در نمای شهری تاثیر زیبایی داشته باشد.
نمای ساختمان خالق نمای شهری است
نمای شهری از مجموعه نماهای مشرف به فضای عمومی به‌دست می آید. این نماها از جهتی همگن و از جهتی ناهمگن هستند. می‌توانند همگن باشند چون با استفاده از زبانی مشترک روی بدنه اجزا شهر اجرا می شوند و اما از آنجا که هر کدام از این فضاها به کمک این زبان، مقاصد و نیازهای خود را بیان می‌کند، ناهمگن هستند. در شهرهای ما زبان مشترکی بین نماها وجود ندارد. نه فرهنگ مشترکی برای بیان دارند، نه مصالح یکسانی به‌کار گرفته اند و نه سبک مشخصی را دنبال می‌کنند.
در واقع هر یک از نماها در شهر نشانه وضعیت اقتصادی و اجتماعی سازنده و نحوه تفکر و نگرش او به مسایل مختلف است.
نمای شهری در واقع ترکیبی از اجزا متفاوت است که بر اساس اتفاقاتی که در خیابان‌ها ومعابر می‌افتد شکل می گیرد.
این اجزا در صورت رعایت مسایلی که پیش از این نیز به آن پرداخته شد می‌توانند با یکدیگر نقاط اشتراک جالبی داشته باشند که نمی توان وجود آنها را نفی کرد.
عناصر پراهمیت درنما
ورودی یکی از عناصر حایز اهمیت نما در ساختمان است که محل و اهمیت طراحی آن به شکل مستقیم نمایانگر نقش و عملکرد ساختمان است. در ورودی نشانه گذر از فضای عمومی خارجی به فضای خصوصی داخلی و یکی از مهم ترین عناصری است که می‌توان به عنوان نشانه ساختمان از آن نام برد.
لیکن به‌دلیل اهمیت اقتصادی که سطوح ساخته شده داخلی برای سازندگان دارند، اغلب ورودی‌ها به فضاهای کم اهمیتی تنزل یافته اند. سرمایه گذاران ساختمانی هم فقط به رعایت ضوابط ضروری طراحی ساختمان بسنده می‌کنند. 
بیشترین مشکل زمانی است که ورودی وسایل نقلیه به حیاط پارکینگ با ورودی خود ساختمان یکی شود. در این حالت فرد وارد شونده به ساختمان فقط یک راه باریک کنار دیوار برایش باقی می‌ماند. گاه نیز ورودی یک ساختمان مسکونی بیش از حد پرتجمل است، به‌نحوی که عملکرد ساختمان را دگرگون می‌سازد. زمانی هم ورودی به یک بنای بزرگ تنها با روزنه‌ای امکان پذیر می‌شود. تناسب ورودی و حجم ساختمان می تواند نقش مهمی در توجیه عملکرد و شکل ساختمان داشته باشد.
از آنجا که طبقه همکف ساختمان قسمت اتصال به زمین یا کف پیاده رو است، به صورت قابل توجهی در معرض دید قرار می‌گیرد. طبقه همکف اهمیت ویژه ای در زندگی شهری دارد، به این علت که عابران پیاده این قسمت را به‌طور مستقیم می‌بینند. از این رو نمای این قسمت پر اهمیت است و مصالح مورد استفاده در این قسمت باید نسبت به بقیه ساختمان با دوامتر و مستحکم تر باشد تا عابر در نگاه به نمای ساختمان احساس ثبات کند. ساختمان‌هایی که طبقه همکف آنها عملکرد تجاری دارد، به‌دلیل تغییر دکوراسیون واحدهای تجاری دایما دستخوش دگرگونی می‌شوند. همین موضوع موجب می‌شود که ساختمان مذکور شخصیت ثابت خود را از دست داده و دارای نمای شناخته شده ثابتی نباشد.
تراس‌ها چشم اندازهای جدیدی نسبت به فضاهای بیرون برای ساختمان فراهم می‌آورند. بالکن‌ها نباید حالت موقت و ناپایداری که در بیننده تصور به‌راحتی جدا شدن از بدنه ساختمان القا شود را داشته باشند.
لبه بام حد و مرز ساختمان و آسمان است و از نظر بصری بام انتهای نماست. بام پوسته‌ای است که بر سر ساختمان قرار دارد. بنابراین لبه بام نمی‌‌تواند بدون تفاوت با دیگر قسمت ها در آسمان رها شود. 
صورت ظاهر ساختمان و آنچه که در برابر دید عموم قرار دارد، در واقع پر اهمیت ترین قسمت ساختمان در برابر عابران و سایر افراد غیر استفاده کننده از ساختمان است. همان‌طور که عنوان شد نمای ساختمان‌ها، نمای شهری را ایجاد می کند،
اما به‌دلیل ضعف قوانین موظف کننده طراح و سازنده در این ارتباط، نمای ساختمان در کمترین اهمیت قرار گرفته است. 
در بسیاری از شهر های بزرگ جهان، ضوابط و مقررات ویژه‌ای در ارتباط با سیما و کالبد شهر وجود دارد و گروهی از برجسته‌ترین افراد با تخصص‌‌های مرتبط هنر زیبا سازی و زیبایی شناسی به کنترل طرح های بزرگ و کوچک معماری و شهری از نقطه نظر هماهنگی نمای بیرونی ساختمان‌ها و محیط شهری یعنی از جنبه های رنگ، حجم، مصالح مناسب، فضای پر و خالی نما، رعایت اصول هماهنگی و تناسبات و... می پردازند. 
آنچه برای علاقه‌مندان به این موضوع نگران کننده است، پاسخگویی با شتاب به نیازی کاملا محسوس است. در این ساخت و ساز پر شتاب نیاز به بررسی طرح‌های ارایه شده توسط جمعی از صاحب نظران و مسوولان در مراکز تایید پروانه‌های ساختمانی ضروری به نظر می‌رسد. بررسی میدانی طرح ساختمانها با بناهای اطراف از لحاظ کیفیت طرح معماری، نمای ساختمان، تناسب حجم آن با ساختمان‌های اطراف، زیبایی طرح و مصا لح مورد استفاده و... نیز گامی موثر در بالا بردن کیفیت نماهای شهری است. با در نظر گرفتن موارد ذکر شده و القا آن توسط شهرداری هر شهر، می توان شاهد ارتقا کیفیت شهرها و زیباسازی نمای شهرها بود. 
نما؛ جلوه ظاهری ساختمان
پذیرفتن این موضوع چندان سخت نیست که «نما» درمیان مفاهیم مختلف ساختمان سازی از اهمیت بصری اجتماعی تری برخوردار است. نمای یک ساختمان در حقیقت وجه اجتماعی آن ساختمان و زبان دیالوگ و تعامل آن با فضای اطرافش است. ایده های یک معمار، در طراحی یک بنا تنها در نمای آن بناست که رخ می نمایاند و اگر خوب طراحی شده باشد، ما را با زبان بصری خود به درون دعوت می کند. این بعد از معماری البته در طراحی شهری نیز اهمیت دو چندانی دارد؛ زیبا شدن جلوه ظاهری و بیرونی ساختمان و در نتیجه ایجاد دورنمای مناسب برای محلی که ساختمان در آن واقع شده است، یکی از این دلایل است. از طرفی می توان از نگاه مهندسی سازه هم دلایل قانع کننده ای برای توجه به نمای یک ساختمان عنوان کرد:
- کاهش اتلاف انرژی در تمام مدت سال، چرا که نما در ساختمان نقش یک عایق حرارتی و برودتی را ایفا می کند که از هدر رفتن انرژی تولیدی سیستم های گرمایشی و سرمایشی جلوگیری می کند، همچنین می تواند موجب دفع و انعکاس گرما در تابستان، خاصه در مناطق گرمسیری شود و عکس همین عملکرد را در فصل زمستان برای جذب انرژی خورشیدی و گرم شدن ساختمان ها در مناطق سردسیری ایفا کند.
- نمای ساختمان به عنوان یک عایق صوتی ایده آل و مناسب عمل می کند. کاملا واضح است که نمای ساختمان نقش بسیار مهمی در کاهش ورود آلودگی های صوتی و صداهای آزاردهنده محیط بیرون به فضای داخلی ساختمان ایفا می کند.این موضوع در ابرشهرهای با آلودگی صوتی بالا، بیشتر نمود پیدا می کنند.
در ساخت وسازهای عصر حاضر، این عایق کاری صوتی با استفاده از نماهای شیشه ای و با به کارگیری شیشه های چندلایه، به نتایج بهتر با بازده بیشتری رسیده است. زیرا هم بهره گیری از نور بیرون برای تامین روشنایی داخل ساختمان سهل تر است و هم از ورود صداهای ناهنجار به داخل جلوگیری می شود
-کمک به افزایش دوام و پایداری ساختمان ها در برابر شرایط نامساعد جوی و محیطی و در نتیجه افزایش عمر مفید ساختمان
نمای ساختمان؛ اهداف و کارکردها، بایدها و نبایدها...
زمانی که زیبایی ظاهری و آرامش، آسایش و ایمنی هر چه بیشتر محل زیست بشر و صد البته صرفه جویی در مصرف انرژی برای ساختمانها مد نظر قرار گرفت، ایجاد نماهای با مصالح و شیوه های اجرایی متفاوت و متنوع در دستور کار مالکان و سازندگان ساختمانها 
به گزارش دنیای اقتصاد، دستورالعمل طراحی و اجرای نمای ساختمان‌ها 15 الزام را برای سازنده تعریف کرده که چنانچه هر کدام از آنها رعایت نشوند، ساختمان نیمه‌تمام خواهد ماند.
براساس این گزارش، متن دستورالعمل طراحی و اجرای نمای ساختمان‌ها به شرح زیر است.
- طراحی نمای خرپشته در هماهنگی با نمای ساختمان
- طراحی سطوح اصلی و جانبی
- طراحی و تاکید بر فضای ورودی ساختمان متناسب با سایر اجزای نما
- مجزا نمودن فضای ورودی سواره و پیاده در زمان طراحی
- پوشش درز انقطاع ساختمان از هر دو طرف با استفاده از مصالح به کار رفته در نما
- عدم استفاده از نماهای شیشه‌ای پیوسته در ساختمان‌های مسکونی
- طراحی اتصال مصالح به سازه ساختمان
- مکان‌یابی الحاقات مانند کانال‌ها و لوله‌های تاسیساتی، کولر و نظایر آن در بخش‌های غیرقابل رویت از معبر --عمومی و در صورت عدم امکان ارائه طرح پوشش آنها هماهنگ با نمای ساختمان
- طراحی آبچکان، قرنیز بام و کف پنجره‌ها در جهت جلوگیری از لغزش آب باران بر روی سطح نما
- طراحی ناودان و سایر کانال‌های تخلیه آب باران در داخل ساختمان
- طراحی محل نصب هرگونه تابلو، تبلیغ و آگهی به سطح خارجی نمای ساختمان‌های غیرمسکونی منطبق به مواد مبحث 20 مقررات ملی ساختمان
- رعایت تراز کف خیابان در زمان طراحی ورودی‌های ساختمان
- عدم توسعه دسترسی سواره و پیاده به خارج از حریم ملک
- تامین فاصله ایمنی حداقل 2متر بین نمای ساختمان تا پیاده‌رو
- استفاده از شیشه ایمن و غیر ریزنده در کلیه سطوح شیشه‌ای مجاور فضای باز 
بر اساس این گزارش معاونت شهرسازی شهرداری تهران برای ساختمان‌های جدیدالاحداث اجازه استفاده از جاگلی در لبه بالکن یا در مجاورت پنجره‌ها مشروط به اتصال ثابت بر سطح نما را صادر کرده است. 
در این دستورالعمل توصیه شده است نمای ساختمان‌ها تا حد امکان با نمای ساختمان‌های مجاور به لحاظ فرم و رنگ هماهنگ باشد. 
بر اساس این گزارش کلیه مناطق نتایج اقدامات انجام شده نسبت به این دستور‌العمل را هر سه ماه یکبار باید به اداره کل معماری و ساختمان حوزه معاونت شهرسازی اعلام کنند تا در صورت لزوم نسبت به بازنگری مجدد دستورالعمل تصمیم‌گیری شود.
همچنین بررسی طراحی نمای ساختمان‌های 12 طبقه و بیشتر یا با زیربنای 20هزارمترمربع و بیشتر به عهده شورای معماری حوزه معاونت شهرسازی خواهد بود. 
وظیفه مهندس ناظر سنگین‌تر شد
مدیر کل معماری و ساختمان معاونت شهرسازی و معماری شهرداری تهران در گفت‌وگو با دنیای اقتصاد در این باره گفت: بر این اساس نمای ساختمان ساخته شده باید حداقل با 2ساختمان مجاور آن هماهنگ باشد. سید مصباح‌الدین متقی تاکید کرد: به تمامی مناطق 22گانه شهرداری تهران ابلاغ شده است تا از این به بعد پایان کار ساختمان پس از تایید طراحی نمای ساختمان صادر شود. وی افزود: نمای ساختمان باید با ساختمان‌های مجاور خود از لحاظ رنگ و مصالح به کار رفته هم‌خوانی داشته باشد. وی افزود: در فاز بعدی ساماندهی نمای ساختمان‌ها با توجه به تاکید شهردار تهران به منظور استفاده از معماری اسلامی در نمای ساختمان‌ها قرار است ترویج این مساله در دستور کار این معاونت قرار گیرد که در نهایت امر، کاربرد معماری اسلامی در نمای ساختمان‌ها ابتدا فرهنگ‌سازی سپس توصیه و در نهایت به صورت یک الزام می‌شود. 
وی تاکید کرد: معمار ساختمان موظف است طراحی نما را بر این اساس اجرا کند و مهندس ناظر نیز موظف است تا نقشه طراحی شده را با آنچه که در نما اجرا می‌شود، مطابقت دهد. 
نحوه و میزان دسترسی سازندگان و مالکان ساختمانها به مصالح ساختمانی.
نوع و شیوه اجرایی که در احداث ساختمان بکار گرفته می‌شود.
نوع کاربری ساختمان یا فضای مورد نظر (اداری ، مسکونی ، آموزشی و ...).
شرایط و وضعیت محل یا منطقه احداث ساختمان(آب و هوا، میزان رطوبت، زمین شناختی و ...).
مسایل اقتصادی از نظر میزان بودجه و اعتبار اختصاص یافته برای احداث سازه مورد نظر (در پروژه های دولتی) و میزان توان مالی افراد در ساخت منازل شخصی.
رعایت اصول زیبایی شهری یا روستایی و مد نظر قرار دادن هماهنگی ظاهری و نمایی ساختمان با سازه و ساختمانهای مجاور.
-جهت وزش بادهای زمستانی و نیز جهت و نحوه تابش آفتاب بر سطح نما.
و درنهایت گسترش علم و فناوری ارتباطات، برای بهره گیری از وسایل وتجهیزات مدرن و مصالح نوین و نیز ایده گرفتن از نماسازی سایر کشورهای دارای سبکهای خاص و پیشرفته در معماری ساختمان، البته متناسب با شرایط محیطی و اقلیمی‌منطقه مشابه در کشور.
موارد زیر را می‌توان بعنوان دلایل واهداف اصلی نما سازی در ساختمانها نام برد:
1-زیبا و دلپذیر شدن جلوه ظاهری و بیرونی ساختمان و در نهایت دورنما و منظره (View) مناسب و قابل قبولِ شهر یا محلی که ساختمان در آن واقع شده‌است.2
2-کاهش اتلاف انرژی در تمام فصول سال؛ چراکه نما در ساختمان نقش یک عایق حرارتی و برودتی را بازی می‌کند، که هم از هدر روی انرژی تولیدی سیستمهای گرمایشی و سرمایشی ساختمان ممانعت می‌کند و هم می‌تواند بر حسب جنس، رنگ و میزان سطحی که دارد، باعث دفع و انعکاس گرما در فصل تابستان خصوصاً در مناطق گرمسیری شود، وعکس همین عملکرد را در فصل زمستان برای جذب انرژی خورشیدی و گرم شدن ساختمانها درمناطق سرد سیری ایفا نماید.
3- نمای ساختمان بعنوان عایق صوتی ایده‌ال و مناسب؛ کاملاً واضح و روشن است که نمای ساختمان نقش بسیار مهمی‌در کاهش ورود میزان آلودگی های صوتی و صداهای آزاردهنده محیط بیرون به فضای داخلی ساختمانهای اداری و مسکونی و ... است. که این مساله در ابر شهرهای با آلودگی های بالای صوتی بیشتر نمود پیدا می‌کند. در ساخت و سازهای عصر حاضر، این عایقکاری صوتی با استفاده از نماهای شیشه‌ای و با بکار گیری شیشه های چند لایه که مابین آنها با 
گازهایی مثل آرگون پرشده یا خلاء می‌باشد، به نتایج بهتری (هم بهره‌گیری از نور بیرون برای تامین روشنایی داخل ساختمان و هم ممانعت از ورود صداهای ناهنجار به‌داخل) با بازده بالاتری رسیده‌است. نماهای با جنس سنگ، بتن و آجر نیز عایقهای خوبی از نظر صوتی هستند.
4- کمک به افزایش دوام و پایداری ساختمانها در برابر شرایط نا مساعد جوی و محیطی (زلزله، باد، باران اسیدی و رطوبتهای خورنده، یخبندان، گازهای اسیدی موجود در هوای آلوده شهرهای بزرگ، پرتوهای مضر خورشید مثل اشعه ماورائ بنفش، گرد و خاکها و دوده های حاوی مواد شیمیایی) و در نتیجه افزایش عمر مفید ساختمان. 
آماده سازی سطح زیر کار برای نما سازی:
بسته به نمایی که قرار است استفاده شود سطح زیر کار باید قبل از احداث نما، بند کشی، کرم بندی، شمشه گیری، خراشیده یا آجدار شود و یا در صورت نیاز توری سیمی‌ویا توری مرغی نصب شود و سطح آن هموار و شاید هم ناهموار شود( برای اتصال بهتر نما و سطح زیر کار)، تمیز کردن و پاک کردن سطح زیرین از هر گونه آلودگی مثل لکه ها، اضافه ها و باقی مانده مصالح، دوده ها و گرد و خاک و ... امری کاملاً ضروریست. و در صورت وجود خرابی و نقصان در سطح زیر کار باید آسیب دیدگی های آن به طور کامل بر طرف شود و بعد کار نما سازی روی آن صورت گیرد زیرا در غیر این صورت این خرابیها به مرور زمان به نما هم منتقل شده و باعث آسیب دیدگی آن می‌شود.
همانطور که همه ما می‌دانیم از مصالح مختلف مثل آجر، سنگ، بتن، شیشه سیمان ,کامبوزیت و ... برای ایجاد نمای ساختمانها استفاده می‌شود. که در این مجال به بیان خصوصیات و ضوابط کلی لازم الرعایه در این قبیل نماها میپردازیم:
نمای شیشه ای :
استفاده از شیشه دارای قدمتی در حدود 6500 سال است. اولین بار در حدود 3500 سال پیش مصریان از شیشه برای ساخت ظروف استفاده کردند. بر اساس شواهد تاریخی، در قرن ششم میلادی برای نخستین بار در کلیسایی در قسطنطنیه از شیشه بعنوان یک مصالح ساختمانی استفاده شد. قصر کریستال لندن اولین ساختمان شیشه‌ای بود که در سال 1851 احداث شد. البته در ابتدای امر استفاده از شیشه در کارهای ساختمانی با استقبال چندانی ربرو نشد، ولی با گذر زمان و با پیشرفتهای چشمگیری که در کار تولید انواع شیشه ها، از جمله شیشه های نشکن، دو یا چند جداره عایق صدا و حرارت، شیشه های رفلکسی و ... بوجود آمد، 
هر روز به میزان استفاده از اقسام مختلف شیشه بعنوان یک مصالح ساختمانی بسیار زیبا، عایق و در عین حال با صرفه اقتصادی افزوده می‌شود. علاوه بر مزایای فوق یکی دیگر از محاسن عمده استفاده از شیشه در ساختمان، فراهم شدن امکان دید وسیع و روشنایی کافی برای ساکنان است که در صورت استفاده از انواع خاص آن این دید می‌تواند فقط از داخل به خارج باشد و نوری هم که وارد فضای داخل می‌شود، عاری از هر گونه اشعه مضر خورشید باشد، چراکه تقریباً تمام اشعه های زیان آور آفتاب در برخورد با سطح شیشه ها، بازتاب پیدا کرده و نوری که از شیشه عبور می‌کند، هیچگونه ضرری برای اشخاص یا اشیائ منزل ندارد.
امروزه استفاده از نماهای کاملاً شیشه ای در بین معماران و طراحان اروپایی بسیار رایج شده است. در اقلیم های مختلف ساختمان های کاملاً شیشه ای نیاز به ابزاری (پرده) جهت سایه اندازی دارند.
ابزارهای سایه انداز بیرونی بسیار مؤثرتر از ابزار سایه انداز درونی هستند. اگرچه ابزارهای سایه انداز بیرونی به خاطر هزینه و مسائل مکانیکی و دلایل اکوستیکی زیاد مرسوم نیستند به همین دلیل از ابزار سایه اندازی که در داخل پوسته در یک کاواک تهویه شده قرار می گیرد، استفاده می شود. 
در دهه هفتاد ایده پنجره های اقلیمی توسعه پیدا کرد. بیشترین پیشرفت اخیر مربوط به ایده façade Double skin می باشد . پیش بینی عملکرد Double skin façade کار ساده ای نیست.
درجه حرارت و جریان هوا نتیجه فرآیند تغییرات آنی دما و جریان سیال و روان هوا می باشد. این فرآیندها به هندسه، فیزیک حرارتی، ترکیب گوناگون انواع آیرودینامیکی ساختار Double skin façade و نیز درجه حرارت فضای داخل، دمای محیط،سرعت باد، مسیر باد، جذب و عبور اشعه تابشی خورشید و زاویه آن بستگی دارد. بطور عموم پوسته هوشمند بعنوان یک ضد گرمایی در جلوی ساختمان عمل می کند و این موضوع سه تأثیر گرمایی برای ساختمان دارد:
-1 در اکثر اوقات روز درجه حرارت هوا در داخل پوسته هوشمند از دمای محیط بیشتر خواهد شد. رسانش پایین گرمای از دست رفته و رسانش بالای گرمای بدست آمده در تابستان بستگی به دمای محیط و سطوح تابش اشعه خورشید دارد.
-2 لایه شیشه ای اضافی پوسته هوشمند مقدار تابش اشعه آفتاب به پوسته داخلی را کاهش می دهد. بنابراین بازتابش اشعه خورشید به ساختمان به خاطر عبور از شیشه کاهش می یابد.
-3پوسته هوشمند امکان قرار گرفتن پرده در داخل پوسته را فرآهم می آورد. بنابراین بار اشعه تابشی ازپنجره کاهش می یابد. اینکه کدامیک از این سه مورد در یک زمان مخصوص مهم تر است بستگی به خصوصیات و عملکرد سازه و دینامیک پیچیده گرمایی بین نما، دماها، جریان هوا در پوسته هوشمند و فضای بیرونی دارد.

Double skin façades

امروزه استفاده از نماهای کاملاً شیشه ای در بین معماران و طراحان اروپایی بسیار رایج شده است. در اقلیم های مختلف ساختمان های کاملاً شیشه ای نیاز به ابزاری (پرده) جهت سایه اندازی دارند.
ابزارهای سایه انداز بیرونی بسیار مؤثرتر از ابزار سایه انداز درونی هستند. اگرچه ابزارهای سایه انداز بیرونی به خاطر هزینه و مسائل مکانیکی و دلایل اکوستیکی زیاد مرسوم نیستند به همین دلیل از ابزار سایه اندازی که در داخل پوسته در یک کاواک تهویه شده قرار می گیرد، استفاده می شود. در دهه هفتاد ایده پنجره های اقلیمی توسعه پیدا کرد. بیشترین پیشرفت اخیر مربوط به ایده façade Double skin می باشد که در شکل زیر نشان داده شده است.
 

پیش بینی عملکرد Double skin façade کار ساده ای نیست. درجه حرارت و جریان هوا نتیجه فرآیند تغییرات آنی دما و جریان سیال و روان هوا می باشد. این فرآیندها به هندسه، فیزیک حرارتی، ترکیب گوناگون انواع آیروینامیکی ساختار Double skin façade و نیز درجه حرارت فضای داخل، دمای محیط، سرعت باد، مسیر باد، جذب و عبور اشعه تابشی خورشید و زاویه آن بستگی دارد. بطور عموم پوسته هوشمند بعنوان یک ضد گرمایی در جلوی ساختمان عمل می کند و این موضوع سه تأثیر گرمایی برای ساختمان دارد:
1- در اکثر اوقات روز درجه حرارت هوا در داخل پوسته هوشمند از دمای محیط بیشتر خواهد شد. رسانش پایین گرمای از دست رفته و رسانش بالای گرمای بدست آمده در تابستان بستگی به دمای محیط و سطوح تابش اشعه خورشید دارد.
2- لایه شیشه ای اضافی پوسته هوشمند مقدار تابش اشعه آفتاب به پوسته داخلی را کاهش می دهد. بنابراین بازتابش اشعه خورشید به ساختمان به خاطر عبور از شیشه کاهش می یابد.
3- پوسته هوشمند امکان قرار گرفتن پرده در داخل پوسته را فرآهم می آورد. بنابراین بار اشعه تابشی از پنجره کاهش می یابد. اینکه کدامیک از این سه مورد در یک زمان مخصوص مهم تر است بستگی به خصوصیات و عملکرد سازه و دینامیک پیچیده گرمایی بین نما، دماها، جریان هوا در پوسته هوشمند و فضای بیرونی دارد.

طراحی معماری 
برای اشخاص شاغل در ساختمان سازی بررسی توانایی کنترل موقعیت خود از لحاظ ( روشنایی، درجه حرارت و شرایط آب و هوایی ) بسیار ضروری و مهم است. صاحبان ساختمان ها اهدافی مثل خدمات و سرویس بلندمدت برای زندگی، مزایای تکنیکی و علمی، ارزش های مازاد خوب و توسعه فضاهایی را برای کار در شرایط محیطی مورد نظر ترجیح می دهند. مالکین، سرمایه گذاری در نماهای دو جداره را با ارزش می دانند. نمای دو جدار ( پوسته هوشمند) قسمتی از انتخاب ها و تصمیمات پیچیده و مؤثر در یک طراحی عمومی است که نیازهای عملی را برآورده می کند. 

نمای هوشمند یک روند حرکتی معماری اروپایی است برای:
* اهداف اکوستیکی برای یک نمای شیشه ای که منجر به افزایش شفافیت می شود.
* یک نیاز عملی برای فضای درونی 
* توسعه اکوستیک در ساختمانهایی که در محل های شلوغ و آلوده واقع شده اند.
* کاهش مصرف انرژی در ساعات کاری ساختمان

اگرچه پوسته هوشمند ایده جدیدی است. با این وجود تمایل زیادی از طرف معماران و مهندسان برای استفاده از آن نشان داده شده است.
تحقیقات کلی بر روی این مسائل متمرکز است:
- طراحی و معماری پوسته
- نمای کاملاً شیشه ای 
- استفاده بهتر از محیط پیرامون
- توسعه نیمرخ اطراف ساختمان (توسعه نمای بیرونی ساختمان)
- آرامش گرمایی (آسایش گرمایی)
- امکان استفاده از انرژی خورشیدی در تمام مدت سال 
- جلوگیری از گرم شدن ساختمان
- تنظیم دمای داخل ساختمان در طول زمستان و تابستان
- آسایش مصرفی:
- توسعه آسایش بصری مانند اجتناب از روشنایی خیره کننده و زننده
 

تهویه
- استفاده از تهویه طبیعی به جای تهویه مکانیکی 

مصارف انرژی
- کاهش نیاز به گرما در طول زمستان 
- کاهش نیاز به سرما در طول تابستان 
- حداکثر کاهش وسایل گرمازا و سرمازا
- استفاده از نور طبیعی به جای نور مصنوعی تا آنجا که ممکن باشد. 
- تنظیم دمای داخلی ساختمان در طول تابستان و زمستان (دمای مطلوب داخلی در طول تابستان و زمستان)

مفهوم Double skin façade 
Double skin façade سیستمی است که از دو لایه شیشه که هوا در بین حفره میان دو شیشه در جریان است تشکیل شده است. تهویه کاواک (حفره) می تواند بطور طبیعی یا بطور مکانیکی باشد. جدا از نوع تهویه در داخل کاواک، مبدأ و مقصد هوا نیز می تواند فرق داشته باشد که بستگی به شرایط آب و هوایی، نوع استفاده، موقعیت ساختمان و ساعت های اداری ساختمان و استراتژی (HVAC ) دارد. شیشه façade می تواند 1 تایی، 2 تایی. در داخل کاواک (حفره) درپوش هایی قرار دارد. خواص خورشیدی façade دولا با façade یک لایه تفاوتی ندارد در هر حال در façade دولا به خاطر یک پوسته اضافی سپر گرمایی تشکیل می شود که تلفات گرما را کاهش می دهد و امکان بهره برداری از انرژی خورشیدی بصورت ذخیره شده ممکن می شود.
لایه های façade عبارتند از:
شیشه بیرونی: معمولاً شیشه منفرد سخت شده است. façade بیرونی می تواند کاملاً شیشه ای باشد. 
شیشه درونی: شیشه دو لایه عایق شده ( شیشه های خورشیدی، می تواند مورد استفاده قرار گیرد ) می باشد ممکن است این لایه کاملاً شیشه ای نباشد.
حفره هوای بین دو شیشه: می تواند کاملاً طبیعی یا مکانیکی تهویه شود. پهنای کاواک ( حفره ) بین cm‌ 20 تا m‌m 2 متغیر است. پهنای کاواک زمانی که façade بعنوان نگه دارنده است اثرگذار می باشد. پنجره های داخلی توسط کاربر می تواند باز شود این روش ممکن است اجازه تهویه طبیعی بدهد. تنظیم اتوماتیک سایه خورشید می تواند بطور یکپارچه در داخل کاواک انجام گیرد. در مفهوم عملکرد façade و نوع شیشه رادیاتورهای گرما می تواند در کنار façade نصب شود.
 

طبقه بندی Double skin façade
رایج ترین روش طبقه بندی بر اساس نوع هندسه کاواک می باشد:
Multi storey D.s.f : در این روش ستون های عمودی یا افقی بین لایه ها وجود ندارد. در تهویه کاواک جریان هوا از طریق سوراخ های نزدیک زمین و پشت بام ساختمان انجام می گیرد.
Corridor façade : بخش های افقی برای اکوستیک، حفاظت در مقابل آتش یا برای تهویه ساخته شده است.
Box window type: در این مورد قسمت های افقی و عمودی façade را به Boxهای کوچکتر و مستقل تقسیم می کند.
Shaft Box type: یک سری عناصر در façade قرار می گیرند. این عناصر از طریق رشته های عمودی که در façade قرار دارند به هم وصل شده تاثیر یک طیف گسترده را حتمی می کنند.

مزایا 
1- هزینه های پائین ساخت که بوسیله مقایسه با سایر پروژه ها می توان دریافت. 
2- عایق صوتی: به نظر بعضی از محققان عایق صدا یکی از دلایل مهم برای استفاده از Double skin façade میباشد.
3- کاهش سطح صدای داخلی (نوع Double skin façade و تعداد بازشوها برای عایق صوتی بودن با توجه به آلودگی داخلی و خارجی دارای اهمیت است.)
4- عایق گرمایی
5- یستم تهویه در طول شب
6- ذخیره انرژی:
7- کاهش تأثیر فشار باد
8- طراحی شفاف
9- تهویه طبیعی
10- گریز از آتش

معایب طرح Double skin façade
1- هزینه های ساخت بالا در مقایسه با façade های معمولی ( متداول )
2- کاهش فضای مفید قابل استفاده 
3- هزینه های مازاد نگهداری 
4- مشکلات جوش
5- افزایش گرمای سازه
نمونه های ساخته شده با Double skin facades در کشور سوئد
 

Kista Science Tower                                    Glashusett 


ABB Bussines Centre                                 Nokia House
 

پیش بینی عملکرد Double skin façade کار ساده ای نیست. درجه حرارت و جریان هوا نتیجه فرآیند تغییرات آنی دما و جریان سیال و روان هوا می باشد. این فرآیندها به هندسه، فیزیک حرارتی، ترکیب گوناگون انواع آیروینامیکی ساختار Double skin façade و نیز درجه حرارت فضای داخل، دمای محیط، سرعت باد، مسیر باد، جذب و عبور اشعه تابشی خورشید و زاویه آن بستگی دارد. بطور عموم پوسته هوشمند بعنوان یک ضد گرمایی در جلوی ساختمان عمل می کند و این موضوع سه تأثیر گرمایی برای ساختمان دارد:
1- در اکثر اوقات روز درجه حرارت هوا در داخل پوسته هوشمند از دمای محیط بیشتر خواهد شد. رسانش پایین گرمای از دست رفته و رسانش بالای گرمای بدست آمده در تابستان بستگی به دمای محیط و سطوح تابش اشعه خورشید دارد.
2- لایه شیشه ای اضافی پوسته هوشمند مقدار تابش اشعه آفتاب به پوسته داخلی را کاهش می دهد. بنابراین بازتابش اشعه خورشید به ساختمان به خاطر عبور از شیشه کاهش می یابد.
3- پوسته هوشمند امکان قرار گرفتن پرده در داخل پوسته را فرآهم می آورد. بنابراین بار اشعه تابشی از پنجره کاهش می یابد. اینکه کدامیک از این سه مورد در یک زمان مخصوص مهم تر است بستگی به خصوصیات و عملکرد سازه و دینامیک پیچیده گرمایی بین نما، دماها، جریان هوا در پوسته هوشمند و فضای بیرونی دارد.

طراحی معماری 
برای اشخاص شاغل در ساختمان سازی بررسی توانایی کنترل موقعیت خود از لحاظ ( روشنایی، درجه حرارت و شرایط آب و هوایی ) بسیار ضروری و مهم است. صاحبان ساختمان ها اهدافی مثل خدمات و سرویس بلندمدت برای زندگی، مزایای تکنیکی و علمی، ارزش های مازاد خوب و توسعه فضاهایی را برای کار در شرایط محیطی مورد نظر ترجیح می دهند. مالکین، سرمایه گذاری در نماهای دو جداره را با ارزش می دانند. نمای دو جدار ( پوسته هوشمند) قسمتی از انتخاب ها و تصمیمات پیچیده و مؤثر در یک طراحی عمومی است که نیازهای عملی را برآورده می کند. 

نمای هوشمند یک روند حرکتی معماری اروپایی است برای:
* اهداف اکوستیکی برای یک نمای شیشه ای که منجر به افزایش شفافیت می شود.
* یک نیاز عملی برای فضای درونی 
* توسعه اکوستیک در ساختمانهایی که در محل های شلوغ و آلوده واقع شده اند.
* کاهش مصرف انرژی در ساعات کاری ساختمان  

اگرچه پوسته هوشمند ایده جدیدی است. با این وجود تمایل زیادی از طرف معماران و مهندسان برای استفاده از آن نشان داده شده است.
تحقیقات کلی بر روی این مسائل متمرکز است:
- طراحی و معماری پوسته
- نمای کاملاً شیشه ای 
- استفاده بهتر از محیط پیرامون
- توسعه نیمرخ اطراف ساختمان (توسعه نمای بیرونی ساختمان)
- آرامش گرمایی (آسایش گرمایی)
- امکان استفاده از انرژی خورشیدی در تمام مدت سال 
- جلوگیری از گرم شدن ساختمان
- تنظیم دمای داخل ساختمان در طول زمستان و تابستان
- آسایش مصرفی:
- توسعه آسایش بصری مانند اجتناب از روشنایی خیره کننده و زننده

تهویـــه
- استفاده از تهویه طبیعی به جای تهویه مکانیکی 

مصارف انرژی
- کاهش نیاز به گرما در طول زمستان 
- کاهش نیاز به سرما در طول تابستان 
- حداکثر کاهش وسایل گرمازا و سرمازا
- استفاده از نور طبیعی به جای نور مصنوعی تا آنجا که ممکن باشد. 
- تنظیم دمای داخلی ساختمان در طول تابستان و زمستان (دمای مطلوب داخلی در طول تابستان و زمستان)

مفهوم Double skin façade 
Double skin façade سیستمی است که از دو لایه شیشه که هوا در بین حفره میان دو شیشه در جریان است تشکیل شده است. تهویه کاواک (حفره) می تواند بطور طبیعی یا بطور مکانیکی باشد. جدا از نوع تهویه در داخل کاواک، مبدأ و مقصد هوا نیز می تواند فرق داشته باشد که بستگی به شرایط آب و هوایی، نوع استفاده، موقعیت ساختمان و ساعت های اداری ساختمان و استراتژی (HVAC ) دارد. شیشه façade می تواند 1 تایی، 2 تایی. در داخل کاواک (حفره) درپوش هایی قرار دارد. خواص خورشیدی façade دولا با façade یک لایه تفاوتی ندارد در هر حال در façade دولا به خاطر یک پوسته اضافی سپر گرمایی تشکیل می شود که تلفات گرما را کاهش می دهد و امکان بهره  برداری از انرژی خورشیدی بصورت ذخیره شده ممکن می شود.

لایه های façade عبارتند از
شیشه بیرونی: معمولاً شیشه منفرد سخت شده است. façade بیرونی می تواند کاملاً شیشه ای باشد. 
شیشه درونی: شیشه دو لایه عایق شده ( شیشه های خورشیدی، می تواند مورد استفاده قرار گیرد ) می باشد ممکن است این لایه کاملاً شیشه ای نباشد.
حفره هوای بین دو شیشه: می تواند کاملاً طبیعی یا مکانیکی تهویه شود. پهنای کاواک ( حفره ) بین cm‌ 20 تا m‌m 2 متغیر است. پهنای کاواک زمانی که façade بعنوان نگه دارنده است اثرگذار می باشد. پنجره های داخلی توسط کاربر می تواند باز شود این روش ممکن است اجازه تهویه طبیعی بدهد. تنظیم اتوماتیک سایه خورشید می تواند بطور یکپارچه در داخل کاواک انجام گیرد. در مفهوم عملکرد façade و نوع شیشه رادیاتورهای گرما می تواند در کنار façade نصب شود.

طبقه بندی Double skin façade
رایج ترین روش طبقه بندی بر اساس نوع هندسه کاواک می باشد:
Multi storey D.s.f : در این روش ستون های عمودی یا افقی بین لایه ها وجود ندارد. در تهویه کاواک جریان هوا از طریق سوراخ های نزدیک زمین و پشت بام ساختمان انجام می گیرد.
Corridor façade : بخش های افقی برای اکوستیک، حفاظت در مقابل آتش یا برای تهویه ساخته شده است.
Box window type: در این مورد قسمت های افقی و عمودی façade را به Boxهای کوچکتر و مستقل تقسیم می کند.
Shaft Box type: یک سری عناصر در façade قرار می گیرند. این عناصر از طریق رشته های عمودی که در façade قرار دارند به هم وصل شده تاثیر یک طیف گسترده را حتمی می کنند.

مزایا 
1- هزینه های پائین ساخت که بوسیله مقایسه با سایر پروژه ها می توان دریافت. 
2- عایق صوتی: به نظر بعضی از محققان عایق صدا یکی از دلایل مهم برای استفاده از Double skin façade میباشد.
3- کاهش سطح صدای داخلی (نوع Double skin façade و تعداد بازشوها برای عایق صوتی بودن با توجه به آلودگی داخلی و خارجی دارای اهمیت است.)
4- عایق گرمایی
5- یستم تهویه در طول شب
6- ذخیره انرژی:
7- کاهش تأثیر فشار باد
8- طراحی شفاف
9- تهویه طبیعی
10- گریز از آتش

معایب طرح Double skin façade
1- هزینه های ساخت بالا در مقایسه با façade های معمولی ( متداول )
2- کاهش فضای مفید قابل استفاده 
3- هزینه های مازاد نگهداری 
4- مشکلات جوش
5- افزایش گرمای سازه

نماهای شیشه ای
امروزه استفاده از نماهای کاملاً شیشه ای در بین معماران و طراحان اروپایی بسیار رایج شده است. در اقلیم های مختلف ساختمان های کاملاً شیشه ای نیاز به ابزاری (پرده) جهت سایه اندازی دارند.
ابزارهای سایه انداز بیرونی بسیار مؤثرتر از ابزار سایه انداز درونی هستند. اگرچه ابزارهای سایه انداز بیرونی به خاطر هزینه و مسائل مکانیکی و دلایل اکوستیکی زیاد مرسوم نیستند به همین دلیل از ابزار سایه اندازی که در داخل پوسته در یک کاواک تهویه شده قرار می گیرد، استفاده می شود. در دهه هفتاد ایده پنجره های اقلیمی توسعه پیدا کرد. بیشترین پیشرفت اخیر مربوط به ایده façade Double skin می باشد .

پیش بینی عملکرد Double skin façade کار ساده ای نیست.

درجه حرارت و جریان هوا نتیجه فرآیند تغییرات آنی دما و جریان سیال و روان

هوا می باشد. این فرآیندها به هندسه، فیزیک حرارتی، ترکیب گوناگون انواع

آیرودینامیکی ساختار

Double skin façade

و نیز درجه حرارت فضای داخل، دمای محیط،

سرعت باد، مسیر باد، جذب و

عبور اشعه تابشی خورشید و زاویه

آن بستگی دارد.

بطور عموم پوسته هوشمند بعنوان یک

ضد گرمایی در جلوی ساختمان عمل

می کند و این موضوع سه تأثیر

گرمایی برای ساختمان دارد:

1- در اکثر اوقات روز درجه حرارت هوا در داخل پوسته هوشمند از دمای محیط بیشتر خواهد شد. رسانش پایین گرمای از دست رفته و رسانش بالای گرمای بدست آمده در تابستان بستگی به دمای محیط و سطوح تابش اشعه خورشید دارد.

2- لایه شیشه ای اضافی پوسته هوشمند مقدار تابش اشعه آفتاب به پوسته داخلی را کاهش می دهد. بنابراین بازتابش اشعه خورشید به ساختمان به خاطر عبور از شیشه کاهش می یابد.

3- پوسته هوشمند امکان قرار گرفتن پرده در داخل پوسته را فرآهم می آورد. بنابراین بار اشعه تابشی از پنجره کاهش می یابد. اینکه کدامیک از این سه مورد در یک زمان مخصوص مهم تر است بستگی به خصوصیات و عملکرد سازه و دینامیک پیچیده گرمایی بین نما، دماها، جریان هوا در پوسته هوشمند و فضای بیرونی دارد.

· طراحی معماری

برای اشخاص شاغل در ساختمان سازی بررسی توانایی کنترل موقعیت خود از لحاظ ( روشنایی، درجه حرارت و شرایط آب و هوایی ) بسیار ضروری و مهم است. صاحبان ساختمان ها اهدافی مثل خدمات و سرویس بلندمدت برای زندگی، مزایای تکنیکی و علمی، ارزش های مازاد خوب و توسعه فضاهایی را برای کار در شرایط محیطی مورد نظر ترجیح می دهند. مالکین، سرمایه گذاری در نماهای دو جداره را با ارزش می دانند. نمای دو جدار ( پوسته هوشمند) قسمتی از انتخاب ها و تصمیمات پیچیده و مؤثر در یک طراحی عمومی است که نیازهای عملی را برآورده می کند.

نمای هوشمند یک روند حرکتی معماری اروپایی است برای:

اهداف اکوستیکی برای یک نمای شیشه ای که منجر به افزایش شفافیت می شود.
یک نیاز عملی برای فضای درونی 
توسعه اکوستیک در ساختمانهایی که در محل های شلوغ و آلوده واقع شده اند.
کاهش مصرف انرژی در ساعات کاری ساختمان
اگرچه پوسته هوشمند ایده جدیدی است. با این وجود تمایل زیادی از طرف معماران و مهندسان برای استفاده از آن نشان داده شده است.
تحقیقات کلی بر روی این مسائل متمرکز است:

طراحی و معماری پوسته

نمای کاملاً شیشه ای

استفاده بهتر از محیط پیرامون

توسعه نیمرخ اطراف ساختمان (توسعه نمای بیرونی ساختمان)

آرامش گرمایی (آسایش گرمایی)

امکان استفاده از انرژی خورشیدی در تمام مدت سال

جلوگیری از گرم شدن ساختمان

تنظیم دمای داخل ساختمان در طول زمستان و تابستان

آسایش مصرفی:

توسعه آسایش بصری مانند اجتناب از روشنایی خیره کننده و زننده

استفاده از تهویه طبیعی به جای تهویه مکانیکی 

مصارف انرژی

- کاهش نیاز به گرما در طول زمستان 
- کاهش نیاز به سرما در طول تابستان 
- حداکثر کاهش وسایل گرمازا و سرمازا
- استفاده از نور طبیعی به جای نور مصنوعی تا آنجا که ممکن باشد. 
- تنظیم دمای داخلی ساختمان در طول تابستان و زمستان (دمای مطلوب داخلی در طول تابستان و زمستان)

کاربرد پوشانه های ETFE در ساخت پوسته های اقلیمی و هوشمند

نویسندگان: مهندس محمدرضا مجاهدی (1)
مهندس الهام سرکرده ئی (2) 




 

ETFE covers for making intelligent continental layers 

چکیده 
 

امروزه فویل های ETFE، در کنار مصالحی نظیر شیشه، پلی کربنات و اکریلیک و ... ازجمله مصالح مورد استفاده در پوشش های ساختمانی هستند که معمولاً هم در نما و هم در نورگیرهای سقفی استفاده می گردند. کیفیت ویژه ی این مصالح ساختمانی نظیر شفافیت زیاد، مقاومت عالی در برابر آلودگی های محیطی و خاصیت ضد چسبندگی، مقاومت بالا در برابر تابش فرابنفش و عمر مفید طولانی، سبکی و بی خطر بودن، امکان تنظیم شفافیت و جلوه ی بصری پوسته و ... آن را به یکی از کم رقیب ترین مصالح جهت ساخت پوسته های اقلیمی و هوشمند تبدیل کرده است. این مقاله ضمن معرفی این ماده، مهم ترین خواص و ویژگی آن را با ذکر مصادیق مختلف مورد بررسی قرار می دهد. 

تصویر 1: باغ وحش برگر(Berger) در آرنهایم (Arnheim) هلند (1982): یکی از اولین نمونه های کاربردETFE درجهان

کلید واژه ها: فویل ETFE، شفافیت، سبکی، دوام، قابلیت تنظیم.

مقدمه 
 

بیش از بیست و پنج سال است که فویل ها برای مسقف کردن سازه ها مورد استفاده قرار گرفته اند. این فن آوری مبتکرانه در آغاز برای پوشش استخرهای شنا و ساختمان های باغ وحش استفاده شد (تصویر 1). امروزه این سیستم ابتکاری که در آن شفافیت و وزنِ سبک با ویژگی های عایق کاری بسیار عالی و طول عمر زیاد ترکیب شده و در توسعه ی معماری، پیشگام است توسط معماران مشهوری نظیر نیکولاس گریمشاو، مایکل هاپکینز، نورمن فاستر، آلسوپ و ... استفاده می شود. درحال حاضر، فویل ها به عنوان راه حل استاندارد مسقف کردن فضاهای محصور اداری، نورگیرهای سقفی کارخانه ها و ... و به طور کلی ساخت پوسته های ساختمانی متناسب با اهداف عملکردی و زیبایی شناسانه بنا، در حال استفاده اند. 

جدول 1: ویژگی های سازه ای فویل های ETFE
 

ضخامت (میکرون)	وزن   )	مقاومت کششی    (DIN 53455)	کرنش کششی (درصد) L/T	مقاومت گسیختگی (N)  L/T
50	5/87	56/64	450/450	450/450
80	140	54/58	600/500	550/450
100	175	57/58	600/550	440/430
150	5/262	57/58	650/600	420/450
200	350	52/52	600/600	430/430
250	5/437	40 > /40 >	300 > /300 >	300 > /300 >

معرفی ماده و خواص آن 
 

فویل ETFE، کوپلیمری از اتیلن و تترافلوئور اتیلن، یک پلاستیک بی نهایت پایدار است که در برابر هر نوع بارگذاری و عامل محیطی نظیر اشعه ی ماورای بنفش، آلودگی هوا، فضولات پرندگان و ... مقاومت می کند و ترکیبات فیزیکی و شیمیایی آن در طول زمان تغییر نمی کند. 
نقطه ی ذوب آن حدود 250 تا 270 درجه ی سانتی گراد، چگالی اش بین 73/1 تا 77/1 گرم بر سانتی متر مکعب و در ضخامت های مختلف از 50 تا 250 میکرومتر ساخته می شود. 

فویل های ETFE بسیار شفاف اند و گذردهی نور آن ها بین 90 تا 95 درصد است. این شفافیت در بیش تر طیف الکترومغنایس اتفاق می افتد و شامل طیف فرابفنش (UV) هم می شود که برای رشد گیاهان و فتوسنتز ضروری است. 
این ماده خویشاوندی نزدیکی با تفلون دارد و خاصیت نچسب بودن آن ها به کی میزان است. رسوباتی مانند کثیفی، گرد و خاک و ذرات خرد به سطح این ماده نمی چسبند و توسط باران شسته می شوند، لذا در زمره ی مواد خود شست و شو (self cleaning) محسوب می شوند. 

به دلیل مقاومت عالی آن در برابر تابش فرابنفش (UV)، طول عمر متوسط آن به بیش از سی سال می رسد. 
غشاهای ETFE، مصالحی تقریباً ایزوتروپیک هستند که دارای خواص نسبتاً یکسان در جهات مختلف اند در جدول 1 خلاصه ای از ویزگی های سازه ای این ماده در دو جهت طولی (L or Longitudinal) و عرضی (T or Transversal) آورده شده است. 

سیستم پوشانه ی ETFE: 
 

طرح کلی سیستم پوشانه ی ETFE شامل دو لایه یا بیش تر از فیلم های ETFE می شود که لبه های آن ها جوش حرارتی داده می شود تا به شکل یک قطعه ی بالشتکی که قابل باد شدن است درآیند. (تصاویر 2 و 3) 
برای ساخت یک بالشتک حداقل دو فویل مورد نیاز است. لایه های بیش تر ویژگی های عایق کاری را بهبود می بخشند، گرچه در مقابل، شفافیت غشا را تقلیل می دهند. سپس این فویل ها به یک نیم رخ آلومینیومی اکستروژن شده پیرامونی محکم می شوند که خود نیز قاعدتاً به یک نوع سازه زیرین پیچ شده است این سازه می تواند چوب چند لایه، فولاد، آلومینیوم، یا سیستم های کابلی باشد. (تصاویر 4 و 5) 

ویژگی های بالشتک های ETFE : 
 

به طور قطع ویژگی های بالشتک ETFE مربوط به خواص فویل های سازنده ی آن است که به طور اجمالی ذکر شد. اما چون این ماده معمولاً در پوسته های ساختمانی به صورت بالشتک های باد شده ی چند لایه به کار می رود، در ادامه مهم ترین ویژگی های این سیستم پوشانه بیش تر تشریح می شود. 

امکان تنظیم شفافیت پوسته 
 

ساختمان چند لایه ی بالشتک ها به طراح فرصت های بی شماری می دهد تا مقدار سایه اندازی پوسته ی بنا را کنترل و شفافیت بصری آن را مدیریت نماید. این ویژگی، توسعه ی محیط هایی با مصرف کم انرژی و مهندسی طبیعی را ممکن ساخته است. 
استفاده از روکش های انتخاب کننده (selective coating) بر روی فویل های کارآیی آن را در شرایط گوناگون افزایش می دهد. روش های کنترل انکسار نور در طول موج های 300 تا 800 نانومتر نیز در وضوح بصری پوشانه نقش مهمی دارد و امروزه دستیابی به وضوح (clarity) کامل تقریباً میسر است (تصویر 6) 
بر روی بالشتک های ETFE می توان الگوهای گرافیکی از پلیمرهای فلوئور نیمه شفاف یا مات را چاپ کرد. با استفاده از این بالشتک ها، طیف وسیعی از سایه اندازی قابل وصول است در عین حال که شفافیت بصری پوسته نیز حفظ می شود، فویل ETFE می تواند با یک ته رنگ نیمه شفاف تولید شود. با تغییر دادن تعداد و نوع لایه ها، چگالی و رنگ آن ها، خواص گذردهی نور را می توان به طور نامحدود تغییر داد. رنگ های استاندارد موجود عبارت اند از سفید، آبی، زرد، قرمز و سبز. (تصویر 7) 

کنترل انرژی خورشیدی و پوسته های متغیر 
 

ساختمان چند لایه بالشتک ها می تواند برای ایجاد پوسته های اقلیمی که محیط خود را حس می کنند و درجه عایق بودن خود و گذردهی نور خورشید را در صورت نیاز تغییر می دهند، به کار گرفته شود. 
با چاپ کردن طرح های گرافیکی دارای همپوشانی بر روی لایه های متعدد و یکی کردن بالشتک ها با سیستم های پنوماتیک پیچیده، می توان طرح های گرافیکی مختلف را همراه با هم و جدا از هم حرکت داد. با این روش می توان هم مقدار جذب انرژی خورشیدی نفوذ کرده در بنا و هم سیمای بصری پوسته را تغییر داد. این پدیده را نه تنها می توان برای کنترل مقدار انتقال نور خورشید از میان پوسته به خدمت گرفت، بلکه می توان برای تغییر تعداد محفظه های هوا در درون یک بالشتک نیز مورد استفاده قرار داد و به وسیله ی آن مقدار U برای بالشتک تغییر داده شود. 

این خواص منحصر به فرد طراحان را قادر می سازد تا ساختمان هایی خلق کنند که کارآیی انرژی و صرفه جویی اقتصادی دارند و نسبت به تغییرات شرایط محیطی عکس العمل بصری دارند. 
به طور کلی به منظور مقاومت در برابر گرمای بیش از حد از طریق تشعشع مستقیم خورشید چندین امکان وجود دارد تا از درجه حرارت نامناسب در فضای داخل اجتناب گردد. در مورد تشعشع مستقیم بسیار شدید خورشید سه راه حل ممکن وجود دارد: (تصاویر 8 تا 13) 
1- سایه اندازی بیرونی پوسته؛ 
2- سایه اندازی درونی پوسته؛ و 
3- کنترل پویا و متغیر به کمک پُر و خالی کردن باد محفظه های مختلف. 

جدول 2: مقدار U برای بالشتک های چند لایه ETFE
 

تعداد فویل ها	مقدار U ، بر حسب
2	94/2
3	96/1
4	47/1
5	18/1

عایق کاری، تهویه 
 

بالشتک های ETFE از 2 تا 5 لایه ی فویل ساخته می شوند. چون هر لایه ی فویل یک لایه ی هوا را محصور می کند، مقدار U برای پوسته بسیار پاین است و می تواند متناسب با نوع کاربرد، بهینه سازی شود. (جدول 2) به منظور افزایش کیفیت بالای عایق کاری پوسته می توان از روکش های انتخاب گر نیز استفاده کرد. 
علاوه بر پایین بودن استثنایی مقدار U، اتلاف گرما در اثر تراوش (infiltration) نیز در درون سیستم به صفر کاهش می یابد، به طوری که بالشتک ها یک حصار محافظ دارای فشار تنظیم شده را در پیرامون ساختمان شکل می دهند. 
علاوه بر کنترل مقدار U و جذب انرژی خورشیدی، می توان بازشوهای تهویه در پوسته ی بنا نیز تعبیه کرد. پوشانه ی ETFE در میان فن آوری های ساختمانی منحصر به فرد است، چرا که انعطاف پذیری بالا آن را قادر می سازد تا تهویه ی های بسیار بزرگ تر و سازه های متحرکی ساخت که با فن آوری های معمول پیشین، امکان آن نبود. (تصویر 14) 

دوام، سازگاری با محیط زیست و پایداری 
 

فویل ETFE از آلودگی جوی و اشعه UV متاثر نمی شود. این ماده در طی زمان سخت نمی شود، زرد نمی گردد و تنزل کیفی پیدا نمی کند. این ویژگی ها استفاده از آن را برای بناهای نیازمند عمر طولانی و هزینه نگهداری کم، نظیر بیمارستان ها، ایستگاه های راه آهن، مراکز تفریحی و مراکز گیاه شناسی ایده آل می سازد. همچنین، قابلیت آن در شست و شوی خود در اثر برخورد باران، هزینه های دوره ی بهره برداری را بسیار کاهش می دهد.
فویل ETFE هم کارآیی انرژی دارد و هم از فن آوری دوستدار محیط زیست برخوردار است. این ماده به صورت خام تحت معاهده مونترال پذیرفته می شود و از مشتقات پتروشیمی نیست. تولیدآن یک فرآیند پایه ی آبی بسته است و در تهیه ی آن از هیچ حلالی استفاده نمی گردد. 
این مصالح 100 درصد قابل بازیافت است و بسیاری از اعضای سیستم از مواد قابل بازیافت ساخته می شوند؛ به مجرد خرابی محصول، فویل ها به شرکت سازنده بازگردانده می شوند تا بازیافت شوند. فلوریت که از مواد اولیه ی سازنده ی غشاهای ETFE می باشد، یک عنصر رایج است که در سراسر جهان یافت می شود. این محصول بسیار سبک وزن است (وزن سیستم تقریباً 2 کیلوگرم بر مترمربع است) و برای حمل و نقل این سیستم نسبت به ساختمان مشابهی از جنس شیشه یک دهم انرژی مورد نیاز است. مقطع پیچیده اکستروژن ها محیط محافظت شده ای را برای واشرها و درزگیرها فراهم می کند تا از هر گونه خرابی عادی و یا نیاز به نگهداری حفظ شوند. 
بنابراین پوشانه ی ETFE یک فن آوری با صرفه ی انرژی بسیار بالاست؛ هم به دلیل عملکرد محیطی اش یعنی عایق قوی بودن و کنترل بهینه ی انرژی خورشیدی، و هم انرژی نهفته ی پایین آن (کم تر از یک درصد فن آوری های رایج).

ویژگی های سازه ای 
 

بالشتک های ETFE را می توان در اندازه های بزرگ ساخت و می توانند دهانه های بسیار بزرگ تری را نسبت به فن آوری های پوشانه ای مرسوم پوشاند. این ویژگی برای طراحان فرصتی را فراهم می کند تا طرح پوشانه را با سازه ی اولیه یکپارچه نمایند و زیبایی سادگی و ظرافت را به نمایش گذارند. (تصویر 15) 
سختی ذاتی این مصالح، مقاومت بالا در برابر پارگی و قابلیت سخت شدن ورای دامنه ی ازدیاد طول آن (جدول 1). به این معناست که این سیستم می تواند به طور طبیعی با خیزهای بسیار بزرگ در سازه تکیه گاهی سرو کار داشته باشد. این امر، ساخت سازه های سبک وزن منحصر به فرد نظیر توری های کابلی تک محوره و ژئودزیک های بزرگ مقیاس را ممکن می سازد. (تصویر 14) 
با توجه به این که تنظیم فشار بالشتک ها با باد صورت می گیرد، نیروهای ایجاد شده در بالشتک ها توسط تورم (باد شدن) و بارهای خارجی نظیر باد و برف باید توسط سازه اولیه تحمل شوند. بارهایی که تحمیل می شوند تابع دهانه ی بالشتک ها و میزان بالا آمدگی آن ها هستند. 
به دلیل ویژگی های فیزیکی فویل ها، محاسبات مهندسی آن ها کاملاً با محاسبات مهندسی استاندارد تفاوت دارد. کشسانی بالای آن در محدوده ی الاستیک و پلاستیک تعیین نقطه گسیختگی فویل و ضرایب ایمنی مورد نیاز که باید دخیل شوند را مشکل می سازد. داده های مصالح ثابت نیست. اما بستگی به نوع بارگذاری و چگونگی اعمال بارها بر محصول دارد. 

آتش 
 

این ماده در موسسات گوناگون اروپایی، آزمایشات گسترده ای را پشت سر گذاشته است و دارای خاصیت منحصر به فرد «تهویه ی خودکار» موادحاصل از احتراق به بیرون می باشد. در شرایط آتش سوزی، هر گاز داغی که در دمای بالای حدود 200 درجه سانتی گراد به بالشتک ها برخورد می کند، فویل را گرم می کند. از آن جایی که فویل تحت کرنش ناشی از تورم است، در اثر زبانه های آتش خراب، و به عقب جمع می شود و به طور موثری آتش را به هوای آزاد بیرون می دهد. هر یک از تکه های فویل که هنوز باقی است، توسط زبانه های آتش به سمت بالا رانده می شود و از آنجا که ذرات ماده مورد استفاده در سقف بسیار کوچک ا ند، کسی چکه های ETFE مذاب را که به زمین می افتند حس نمی کند. (تصویر 16) 
این ویژگی تهویه ی خودکار، از انباشت گازهای بسیار گرم در زیر ساختمان سقف و در نتیجه از امکان جرقه و انفجار و یا واژگونی فاجعه بار سازه اصلی جلوگیری می کند. 
این سیستم را می توان با سیستم مدیریت ساختمان به کار انداخت و به حس گرهای گرما، دود، باد و باران مرتبط کرد. از سبکی و انعطاف پذیری ETFE می توان بهره ی بیش تری گرفت و بازشوهای بسیار بزرگ تری در سقف طراحی کرد تا دهلیزها و فضاهای بازِِ محصور (آتریوم ها) بتوانند در شرایط آتش سوزی تهویه ی بهتری را انجام دهند. 
نقطه ی ذوب ETFE تقریباً 275 درجه ی سانتی گراد است، گرچه در زیر این درجه حرارت نیز نرم می شود. وجود فلوئورین در ساختار ETFE، این ماده را خود خاموش شونده کرده است. 

آزادی فرم و امکان ایجاد جلوه های بصری 
 

این محصول اساساً با هر شکلی خود را تطبیق می دهد و می تواند برای پوشش شکل هایی که در فضا می پیچیند نیز به کار می رود. (تصویر 17) 
بالشتک های ETFE امکانات زیبایی را همراه با سیستم نورپردازی پیش روی طراحان قرار می دهند. (تصویر 18)
در طرح مرکز ملی بازی های آبی در پکن، معماران پروژه از ویژگی شکلی بالشتک های ETFE در ایجاد ساختمانی با سیمای حباب گون بهره گرفته اند. (تصویر 19) 

جمع بندی 
 

سیستم پوشانه ی ETFE، فرصت های بی مانندی را در مسیر توسعه ی پوسته ی اقلیمی برای طراحان فراهم می کند. این سیستم تشکیل شده است از بالشتک های بادی که توسط پروفیل های اکستروژن شده آلومینیومی، مهار می شود و به وسیله ی یک سازه ی سبک وزن نگه داشته می شوند. این بالشتک ها به منظور عایق شدن و تأمین مقاومت در برابر باد با فشار کم هوا باد می شوند. 

این بالشتک ها از کوپولیمر اتیلن تترافلوئور اتیلن اصلاح شده ETFE و بین دو تا پنج لایه ساخته می شوند. این مصالح منحصر به فرد که در اصل برای صنعت فضانوردی ایجاد گردید، در برابر تابش فرابنفش یا آلودگی جوی تنزل کیفی پیدا نمی کند. این بالشتک ها به دلیل این که بسیار با دوام هستند می توانند به عنوان بخشی از پوسته های ساختمانی دائمی مورد استفاده قرار گیرند. به علاوه، به دلیل سطح بسیار نرم و خاصیت ضد چسبندگی این بالشتک ها، پوسته ی بنا با برخورد باران، خودش تمیز می شود. فویل ETFE، گذردهی استثنایی نور را با عایق کاری بسیار عالی ترکیب می کند. این لایه ها می توانند درجات مختلفی از سایه اندازی را ایجاد کنند و طراح را قادر می سازند تا عملکرد محیطی و زیبایی شناسانه ی پوسته ی ساختمان را بهینه نماید. حتا می توان سیستم های پوشانه ای ایجاد کرد که در برابر تابش خورشید عکس العمل نشان دهند و میزان گذردهی نور و عایق بودن خود را در طول روز تغییر دهند. 
از طریق تحلیل بار و الگوسازی پیچیده می توان این بالشتک ها را به هر شکل و اندازه ای در محاسبات مهندسی منظور نمود. انعطاف پذیری ذاتی ETFE، به طراحان این امکان را می دهد تا سازه هایی با سبکی و ظرافت نامتعارف خلق نمایند. 
این خواص پوشانه ی ETFE، همراه با میزان بسیار کم انرژی نهفته و ویژگی های محیطی برجسته ی آن، تحقق پوسته های واقعاً اقلیمی – طبیعی را ممکن می سازد. 

پوزولان به عنوان ماده ی جایگزین سیمان

پوزولان به عنوان ماده ی جایگزین سیمان

چکیده:

پوزولان ها مواد سیلیسی و آلومینی هستند که در مجاورت آب در حرارت معمولی با آهک ترکیب شده و تشکیل مواد پایدار و نامحلول (ژل) داده و خاصیت سیمانی شدن دارند. اقدام جهت شناسایی خاصیت پوزولان ها در بتن و ملات سال هاست که به طور وسیعی در کشورهای مختلف آمریکایی، اروپایی و ایران صورت گرفته است به نحوی که به کارگیری این مواد به عنوان ماده جایگزین سیمن در بتن در آیین نامه ها آورده شده است. در این نوشتار به معرفی پوزولان ها از دیدگاه ASTM، حدود ترکیبات شیمیایی و طبقه بندی آن ها پرداخته شده است. همچنین معرفی مواد اصلی، چگونگی پیدایش و نیز بررسی مزایای استفاده از پوزولان ها صورت گرفته است. از جمله مزایای استفاده از پوزولانها، داشتن خصوصیات سیمانی و در نتیجه صرفه ی اقتصادی، بالابردن مقاومت در برابر حمله اسیدها و قلیایی سنگدانه ها و جلوگیری از ترک خوردن سطحی گسترده بتن، کاهش بتن ذیری، خاصیتی که در ارتباط با آب بند بودن سازه های نگهدارنده آب و همچنین در ارتباط با حملات شیمیایی مورد توجه می باشد. بررسی مکانیزم حمله سولفات ها و تاثیر پوزولان ها بر افزایش مقاومت بتن در برابر حمله سولفات ها، از طریق کاهش میزان C3A در سیمان که منجر به بالا بردن دوام بتن مورد تهاجم آب دریا می شود، صورت می گیرد.

مواد مکمل سیمان سازی

مقدمه

خاکستر پرندگان، تفاله های خرد شده کوره های بلند روی زمین، دود سیلیکا و پوزولان های طبیعی مانند متاکالین، سنگ رسی و خاک رسی سوزانده موادی هستند که – زمانی که با سیمان پُرتلند یا سیمان مخلوط استفاده می شدند – از طریق این مواد به عنوان مواد مکمل سیمان سازی (SCM'S) یا مواد مکمل سیمان سازی برای بهبود ویژگی های خاص مانند سیمان مانند کاهش فعل و انفعال زیان آور تراکم قلیایی استفاده می شوند.

از قدیم، خاکستر پرندگان، تفاله، دود سیلیکا و پوزولان  های طبیعی مانند خاک رس و سنگ رسی سوزانده در بتون استفاده می شدند. امروزه، به خاطر دسترسی ساده به این مواد، تولیدکنندگان بتون می توانند دو یا چند تا از این مواد را برای بهینه سازی ویژگی های بتون به کار برند. ترکیبات با استفاده از این سه مواد سیمان سازی – که ترکیبات سه تایی نامیده می شوند متداول تر می شوند.

زغالسنگ، روباره کوره بلند، خاکستر سبوس برنج یا دوده سیلیس. به همین منظور کارهای کمی در خصوص تولید، بهینه سازی و مهندسی کردن مصالح پوزولانی که به طور خاص در طرح های اختلاط سیمان های پرتلند استفاده می شوند، انجام شده است. متاکائولین یک پیشرو در میان نسل جدید چنین مصالحی می باشد.

استفاده از دوده سیلیس و دیگر افزودنی های شیمیایی برای بتن هایی با مقاومت های طراحی بیش از MP50 و یا مواردی که شرایط بهره برداری، شرایط جوی و یا ملاحظات هزینه های طول عمر سازه، استفاده از بتن های توانمند (HPC) را دیکته می کند، متداول می باشد.

تولید HRM به عنوان جایگزینی برای دوده سیلیس می باشد. معادل بودن در افزایش مقاومت و خصوصیات مربوط به دوام به اضافه چند ویژگی و مشخصه دیگر HRM شامل رنگ و کارپذیری، به طور مؤثرتری مرزبندی های طراحی مصالح HPC را توسعه داده و وسیع کرده است. مزایایی که از نظر خواص مهندسی در صورت استفاده از HRM حاصل می شود با عوارض جانبی اندکی همراه است. در صورتی که متاکائولین به طور مناسب تنظیم شود، بافت مخلوط بتن تازه، کارپذیری و قابلیت پرداخت در صورت جایگزینی HRM با 15- 5 % سیمان بهبود می یابد. ضمناً متاکائولین سفید رنگ است و محصولات سیمانی و بتنی سفید یا خاکستری را تیره نخواهد کرد.

متاکائولین یک سیلیکات آلومینیم آمورف سفید رنگ می باشد که دارای خواص پوزولانی می باشد و براساس استاندارد ASTM C 618 در رده پوزولان های کلاس (N پوزولان  های طبیعی خام یا کلسینه شده) قرار می گیرد. پیشوند متا (meta) در ادبیات برای نشان دادن "تغییر" به کار می رود. از لحاظ علمی این پیشوند به این منظور استفاده شده است تا عبارت "کمترین میزان هیدراته شده از یک گونه یا سری" را نشان دهد.

متاکالئولین به طور کامل قابل جایگزینی با پوزولان  توانمند (نظیر دوده سیلیس/ میکروسیلیس) است. درباره مقاومت فشاری، کاهش درصد افزودن متاکائولین برای ایجاد کارایی معادل با پوزولان  های قبلی ممکن خواهد بود. در ضمن امکان کاهش درصد فوق روانساز مورد نیاز برای طرح اختلاط حاوی متاکائولین در مقایسه با طرح اختلاط حاوی دوده سیلیس وجود دارد.

متاکائولن نیز همانند پوزولان  های دیگر با هیدروکسید کلیسم ایجاد شده بر اثر هیدراته شدن سیمان واکنش داده و سیلیکات کلسیم هیدراته (C-S-H) تولید می کند SiO2 و Al2O3 بیشترین مواد شیمیایی تشکیل دهنده متاکائولن هستند. همان طور که در نمودار 2 مشخص شده در هرم پوزولان ها متاکائولن در ناحیه میانی هرم قرار می گیرند.

سیمان های آمیخته پوزولانی بنا به ضرورت هایی از جمله مصرف انرژی کمتر، حفظ محیط زیست و کاهش قیمت سیمان در دنیا تولید شدند سیمان های آمیخته ای سرباره ای نیز به همین دلیل سال هاست که به بازار عرضه شده اند. کاهش در مصرف انرژی برای تولید کلینگر سیمان و کاهش تولید گازهای آلاینده ای که از سوختن مواد سوختنی حاصل می شود را از دلایل تولید و مصرف سیمان های آمیخته است و می توان با مصرف پوزولان های طبیعی یا مصنوعی از مصرف سوخت زیاد و تولید مواد آلاینده و گازهای نامطلوب جلوگیری کرد.

سیمان پورتلند پوزولانی

سیمان پرتلند پوزولانی حاوی حداکثر 15% پوزولان  طبیعی مرغوب از دامنه کوه سبلان می باشند که از خواص ویژه کاربردی به شرح ذیل برخوردار است:

1-    مقاومت در مقابل مواد شیمیایی و فاضلاب

2-    مقاومت نهایی بالاتر

3-    قابلیت نفوذ و کارپذیری بهتر برای ویبره شدن

4-    حفاظت مصالح و آرماتور درون بتون در مقابل نفوذ مواد خورنده

5-    خارج کردن املاح قلیایی از بتن

6-    انبساط کمتر و قابل استفاده در بتن ریزی های حجیم

7-    حرارت هیدراتاسیون کمتر در بتن ریزی های حجیم

8-    بتن تشکیل شده از سیمان پوزولانی به علت نفوذ پذیری بهتر پوزولان و روانی آن دچار ترک خوردگی نمی شود.

9-    جلوگیری از واکنش قلیائی – سیلیکا در سنگدانه های بتن مخصوصاً در سد سازی (سرطان بتن)

10-حفظ منابع طبیعی به علت کاهش مصرف در سوخت و مواد اولیه سیمان

11-کاهش آلودگی هوا به علت جایگزین شدن به جای کلینگر و کاهش مصرف سوخت های فسیلی

12-کاهش میزان سایش تجهیزات در آسیاب های سیمان

13-کاهش مصرف انرژی الکتریکی به علت کم سایش بودن در آسیاب های سیمان

14-کاهش قیمت تمام شده در تولید سیمان

مصرف این سیمان در هوای گرم مخصوصاً معتدل و مرطوب بسیار مطلوب می باشد. در آب و هوای سرد به علت ویژگی هیدراسیون کمتر باید بتن تازه در مقابل یخ زدن محافظت می شود. این سیمان به دلیل ویژگی فوق و همچنین ماهیت پوزولان می بایست مدت زمان بیشتری بعد از بتن ریزی نگهدای شود تا آماده بارگزاری گردد. با رعایت این موارد می توان نتیجه ایده آل تری از مصرف سیمان پرتلند پوزولانی به دست می آورد.

سیمان تیپ یک

-        حرارت هیدراسیون بالا و نامناسب برای بتن ریزی های حجیم

-        انبساط نسبتاً بالا

-        مورد مصرف در مصارف عمومی

-        در محیط های خورنده شیمیایی مانند سولفات ها – کلر و ... مقاوم نمی باشد.

-        دارای مقاومت فشاری بالا در کوتاه مدت (3 و 7 روزه)

سیمان تیپ دو

-        حرارت هیدراسیون بالا و نامناسب برای بتن ریزی های حجیم

-        انبساط کم

-        در محیط های خورنده شیمیایی مانند سولفات ها – کلر و ... نسبتاً مقاوم می باشد.

-        در بتن ریزی های حجیم با رعایت استانداردهای مخصوص می توان از آن استفاده کرد.

-        مقاومت فشاری نهایی بالا (28 روزه)

سیمان پوزولانی

بسیاری از خواص بتن بر اثر استفاده از مواد پوزولانی بهبود می یابد. برخی از این آثار ناشی از خواص فیزیکی شامل ریز بودن ذرات و بقیه ناشی از فعل و انفعالات شیمیایی پوزولانی با سیمان است. کاهش نفوذ پذیری بتن؛ کاهش آب انداختن بتن بهبود پرداخت پذیری بتن؛ افزایش چسبندگی مخلوط و در نتیجه افزایش کارایی بتن ناشی از خصوصیات فیزیکی پوزولان  است.

کم بودن حرارت هیدراتاسیون؛ مقاومت در مقابل خوردگی ها توام سولفات و کلر مناسب بودن آن در بتن ریزی های حجیم از دیگر خصوصیات منحصر به فرد سیمان های پوزولانی است. نهایتاً می توان گفت بتن های ساخته شده از سیمان های پوزولانی دارای پایائی بیشتری نسبت به سیمان های معمولی هستند و سازه های مربوطه که در واقع سرمایه های ملی هستند به مدت طولانی پابرجا خواهند بود.

توصیه هایی در مورد کاربرد و نگهداری سیمان پوزولانی

معمولاً در مقایسه با کلینگر؛ پوزولان ها به سهولت پودر می شوند. بدین لحاظ با افزایش سطح دانه ها و ریز شدن آن ها نسبت به سطح سیمان معمولی در هنگام ساخت بتن نیاز به آب بیشتری وجود دارد.

وزن معینی از سیمان پرتلند پوزولانی در مقایسه با سیمان پرتلند هم وزن خود دارای حجم بیشتری است در نتیجه در موقع خرید چنانچه به صورت فله ای خریداری گردد و یا در موقع پیمانه کردن برای ساختن بتن باید به این نکته توجه شود.

در صورت نگهداری و یا انبار نمودن سیمان باید آنچنان انبار شود که دسترسی بدان برای بازرسی و تعیین هر محموله آسان باشد. همچنین تهویه انبار باید آنچنان مناسب باشد که از مرطوب شدن آن محافظت نماید و از کلوخه شدن ناشی از انبار را به حداقل برساند.

مواد پوزولانی

استفاده از مواد پوزولانی که امروزه در افزایش دوام بتن در برابر خرابی های متفاوت بسیار رایج است یکی از روش های افزایش مقاومت بتن در برابر سیکلهای یخبندان – ذوب یخ است. از جمله از این مواد میکروسیلیس است. این ماده در میان منافذ موئینه نفوذ کرده و باعث قطع لوله های مرتبط این نافذ می شود و با این کار یک بتن متراکم و با نفوذ پذیری پایین ایجاد می کند.

پودر خاک سنگ در بهبود مقاومت بتن در برابر چرخه یخبندان – ذوب یخ بخصوص در حضور میکروسیلیس اثر مطلوبی دارد. اثر این ماده در بهبود مقاومت بتن در برابر یخبندان در مخلوط های دارای مواد هوازا اندک است.

استفاده از ماده میکروسیلیس برای بهبود دوام بتن در برابر چرخه های یخبندان – ذوب مقاومتی نظیر نمونه های دارای مواد هوازا دارد و می توان برای به دست آوردن یک بتن بادوام نسبتاً مناسب در برابر یخ بندان از این ماده استفاده کرد.

ترکیب مواد هوازا و میکروسیلیس اثر مطلوبی بر افزایش مقاومت در برابر یخبندان دارد نمونه های بدست آمده از این طرح اختلاط دارای مقاومت بسیار خوبی در برابر چرخه های یخبندان – ذوب – یخ هستند.

مواد پوزولانی دیگر نظیر خاکستر بادی و سرباره کوره آهن گدازی باعث کاهش نفوذ پذیری می شوند اما استفاده از این موارد باعث افزایش مصرف مواد هوازا و به عبارتی کاهش مقاومت در برابر یخ بندان می شود.

نمونه ای که از ترکیب میکروسیلیس و پودر خاک سنگ تهیه شده است دارای مقاومتی نظیر نمونه های مواد حباب زا و میکروسیلیس است و بسیار در برابر یخبندان مقاوم است.

مواد اولیه و مصالح مصرفی در آزمایش ها

سیمان: سیمان مصرفی از نوع پرتلند ضد سولفات متوسط (نوع دو) می باشد.

تعریف مواد میکروسیلیسی:

میکروسیلیس با نام تجایر میکروسیلیکا می باشد که با استاندارد ASTM C1240 دارد.

میکروسیلیس: مقدار میکروسیلیس مصرفی که به صورت جایگزین سیمان در بتن ها قرار گرفته اند طبق مراجعه مطالعات صورت گرفته حدود 8 میکروسیلیس اثر مناسبی بر روی دوام دارد و با افزایش از این مقدار سیر صعودی اثر مطلوب آن کاهش می یابد.

جدول 1: طرح اختلاط مورد استفاده در آزمایشگاه

نسبت آب به سیمان	درشت دانه (kg)	ماسه با پودر خاک سنگ	ماسه (kg)	روان کننده (g)	حباب زا (m-lit)	میکروسیلیس (kg)	آب (LIT)	سیمان (kg)	شماره و نام نمونه
55/0	992	___	835	___	___	___	176	320	PC
55/0	992	835	___	___	___	___	176	320	PC-P
4/0	992	___	979	6380	___	6/25	128	4/294	PC-P
4/0	992	979	___	6250	___	6/25	128	4/294	PC-S-P
4/0	992	___	855	5920	320	___	128	320	PC-A
4/0	992	855	___	5850	320	___	128	320	PC-A-P
4/0	992	___	875	5830	320	6/25	128	4/294	PC-S-A
4/0	992	875	___	5780	320	6/25	128	4/294	PC-S-A-P
7/0	992	___	855	___	___	___	210	300	SH

جدول 2: مشخصات شیمیایی میکروسیلیس کارخانه از نا مورد استفاده

SO3	آهک آزاد	افت سرخ شدن	Mgo	CaO	Fe2o3	Al2O3	SiO2
45/0	___	10/2	60/0	24/2	00/2	55/1	1/91

مقادیر اجزای تشکیل دهنده نمونه ها

تمامی نمونه های بتن سبک لیکا با عیار سیمان Kg/m3 550 و نسبت آب به سیمان 4/0 ساخته شده اند ابتدای طرح شاهد فاقد دوده سیلیسی ساخته شد. سپس یک طرح با جایگزینی 10 درصد وزنی سیمان با دوده سیلیسی ساخته شد. سپس تمام مراحل ساخت و آزمایش بطور یکسان با سبک دانه پامیس تکرار شد. مقادیر مخلوط های بتن ها در جدول شماره 3 و 4 آمده است.

جدول 10- مقادیر مخلوط های بتن سبک لیکا (متغیر میکروسیلیس) Kg/m3

شماره طرح	اسم طرح	درشت دانه سبک	ریز دانه سبک	سیمان c	میکروسیلیس s.f	B=C+s.f	آب w	فوق روان کننده	w/b	وزن مخصوص محاسباتی
1	L14	75/183	71/314	550	___	550	220	___	4/0	46/1268
2	L19	75/183	03/307	495	55	550	220	20/2	4/0	98/1262
3	L17	75/183	35/299	440	110	550	220	60/5	4/0	70/1258

جدول شماره 11 – مقادیر مخلوط های بتن سبک پامیس (متغیر میکروسیلیس) Kg/m3

شماره طرح	اسم طرح	درشت دانه سبک	ریز دانه سبک	سیمان c	میکروسیلیس s.f	B=C+s.f	آب w	فوق روان کننده	w/b	وزن مخصوص محاسباتی
1	Pp4	97/270	71/473	550	___	550	220	___	4/0	68/1514
2	Pp9	97/270	82/463	495	55	550	220	10/2	4/0	79/1504
3	Pp7	97/270	92/453	440	110	550	220	80/4	4/0	89/1494

برنامه های آزمایشگاهی

به دلیل جذب آب زیاد سبک دانه ها مصالح به صورت اشباع با سطح خشک مصرف شده اند. وزن های ارائه شده در جدول 3 و 4 برای مصالح، وزن اشباع با سطح خشک آن ها می باشد. در ساخت نمونه های فشاری از قالب های استاندارد 10 سانتی متری استفاده گردید. برای تعیین مقاومت فشاری و همچنین وزن مخصوص نمونه ها تعداد 3 نمونه برای آزمایش در هر سن ساخته شده و میانگین نتایج آزمایشات هر سه نمونه ذکر گردید. برای تعیین مقاومت کششی، از نمونه های استوانه ای 15  30 سانتی متری و روش آزمایش شکافت نمونه استوانه ای (آزمایش برزیلی) استفاده گردید.

نتایج آزمایشات

تأثیر جایگزینی سیمان با دوده سیلیسی و مشخصه های مکانیکی بتن سبک لیکا و پامیس به ترتیب در جدول شماره 5 و 6 آمده است.

جدول شماره 12 – نتایج آزمایشات بتن سبک ساخته شده با لیکا، متغیر میکروسیلیس

شماره طرح	اسم طرح	دوده سیلیسی	متوسط مقاومت فشاری 7 روزه	متوسط مقاومت فشاری 14 روزه	متوسط مقاومت فشاری 28 روزه	متوسط مقاومت کششی 28 روزه
1	L14	___	8/10	5/12	1/15	73/1
2	L19	B %10	4/12	7/16	9/6	02/2
3	L17	B %20	0/12	2/16	5/17	19/2

جدول شماره 13 – نتایج آزمایشات بتن سبک ساخته شده با پامیس، متغیر میکروسیلیس

شماره طرح	اسم طرح	دوده سیلیسی	متوسط مقاومت فشاری 7 روزه	متوسط مقاومت فشاری 14 روزه	متوسط مقاومت فشاری 28 روزه	متوسط مقاومت کششی 28 روزه
1	PP 4	___	1/15	8/17	2/19	94/1
2	PP 9	B %10	9/15	3/18	6/20	29/2
3	PP 7	B %20	8/16	9/18	7/21	51/2

مشخصه های مکانیکی بتن سبک لیکا و پامیش با افزایش درصد دوده سیلیسی افزایش یافته است. در نمودار شماره 1 و 2 به ترتیب اثر جایگزین در سطح های مختلف دوده سیلیسی در سنین مختلف برای بتن سبک لیکا پامیس ساخته شده با نسبت آب به سیمان 4/0 بر مقاومت فشاری مشاهده می شود.

در نمودار شماره 3 به ترتیب تأثیر جایگزینی سیمان با 10 و 20 درصد دوده سیلیسی بر مقاومت کششی بتن یبک لیکا و پامیس با نسبت آب به سیمان 4/0 به همراه نمونه شاهد بدون دودهد سیلیسی مشاهده می شود با توجه به نمودار با افزایش درصد دوده سیلیس مقاومت کششی هر دو نوع بتن سبک افزایش یافته است.

 

نمونه کوه هایی که مواد پوزولانی در آن ها موجود است.

نتیجه گیری

مقایسه مشخصه های مکانیکی 28 روزه بتن سبک لیکا و پامیس حاوی نسبت های مختلف دوده سیلیسی با نسبت آب به سیمان 4/0 در نمودارهای شماره 4 و 5 آمده است.

سیمان پرتلند پوزولانی (انواع P, Lp وl (PM)  )

این سیمان ها از آسیاب کردن و مخلوط کردن پوزولان ها (خاکهای طبیعی و مصنوعی جایگزین سیمان) با سیمان پرتلند ساخته می شوند. بر طبق استاندارد ASTM C 618-84 پوزولان ها به مواد سیلیسی یا سیلیسی آلومینی اتلاق می شودکه به تنهایی خاصیت گیرش و سیمانی شدن را ندارند ولی به صورت ذرات ریز و در محاورت رطوبت با آهک آزاد شده از هیدراتاسیون سیمان و در درجه حرارت محیط، ترکیباتی با خاصیت سیمانی تشکیل می دهند.

به طور کلی سیمان های پوزولانی به آرامی مقاومت پیدا کرده لیکن مقاومت دراز مدت آن ها نسبتاً بالاست، به جهت دیرگیری، مدت طولانی تری می بایست از بتن ساخته شده از این سیمان ها مراقبت نمود، شکل (2-6) افزایش مقاومت فشاری یک نمونه بتن با سیمان پرتلند (کنترل) و نمونه ساخته شده از خاکستر نرم یا بادی PFA را نشان می دهد. البته این *** بسته به میزان درصد جایگزینی مادة پوزولانی و سیمان تغییر می باشد.

استاندارد ASTM C 595-83a نوع سیمان پوزولانی IP را برای مصارف عادی و نوع P را برای زمانی که مقاومت اولیه بالا در بتن نیازی نیست، توصیه می کند. نوع l (PM) در حقیقت سیمان پرتلند پوزولانی اصلاح شده می باشد که برای کارهای معمولی به کار می رود.

شکل (2-6) – افزایش مقاومت بتن ساخته شده از سیمان پرتلند معمولی (کنترل) و بتن با خاکستر نرم یا بادی (PFA)

در انواع سیمان های پوزولانی IP و P درصد جایگزین پوزولان  ها بین 40 تا 15 درصد کل مواد سیمانی و در نوع l (PM) این مقدار به کمتر از 15 درصد محدود می گردد. براساس استاندارد BS4627 مقدار پوزولان در سیمان پرتلند پوزولانی به 20 درصد کل وزن محدود می گردد. در حال حاضر در نظر است تا حداکثر 35 درصد به تائید نهایی برسد. استاندارد BS 3892 مقدار درصد خاکستر نرم (PFA) را یک پوزولان متداول می باشد، بین 25 تا 40 درصد وزنی مشخص می سازد. PFA در بتن سبب افزایش مقاومت در مقابل سولفات شده و می تواند با سیمان های روباره آهنگدازی و سیمان های با حرارت زایی پایین به شرطی که خواص لازم را داشته باشد، مخلوط شده و به کار رود. استفاده از این پوزولان  در بتن های غلتکی سدها، در بتن های با خاصیت حرارت زایی پایین و در ساخت بتنی مقاوم در مقابل محلول های شیمیایی مخرب، سالهاست که با آن جایگزین می شوند. لیکن مزیت آن ها در بتن ریزی های حجیم می باشد که باید حرارت تولید شده کنترل گردد. جایگزینی درصدی از سیمان پرتلند و پوزولان ها بایستی کاملاً روشن باشد. در واقع چون وزن مخصوص پوزولان ها (بین 4/2-9/1) به مراتب کمتر از وزن مخصوص سیمان (15/3) می باشد، جایگزینی وزنی آن ها نسبت بالا رفتن حجم کل مواد شیمیایی می شوند.

خاکستر پرندگان

خاکستر پرندگان، پس مانده متلاشی شده ای است که نتیجه احتراق زغال پودر شده در پودر الکتریکی ای است که تولید کننده گیاهان است. در اثر تحریق در کوره، اکثر مواد فرار و کربن موجود در زغال ضد احتراق می شوند.

-    در طول احتراق، ناخالصی دمای مواد معدنی زغال سنگ در سوسپانسیون گداخته شده و از طریق گازهای لوله تخلیه از اتاق احتراق خارج می شوند. در این جریان مواد گداخته شده، سرد گردیده و داخل اجزای شیشه ای کروی که خاکستر پرندگان نامیده می شود، سفت می شوند. سپس خاکستر پرندگان از طریق ته نشین کننده های ساکن الکترونیک یا فیلترهای کیسه ای از گازهای لوله تخلیه جدا می شوند.

-    اکثر اجزای خاکستر پرندگان، گویهای جامد و بقیه گوی های میان تهی می باشند. اندازه اجزای خاکستر پرندگان از کمتر cm 1 تا بیشتر از cm 100 به همراه اندازه نوعی اجزاء که زیر cm 20 اندازه گیری می شود متفاوت است. سطح آن 300 تا Kg/m2 500 است.

برای خاکستر پرندگان بدون فشردگی محدود، تراکم زیاد می تواند از 540 تا Kg/m3  860 متفاوت باشد، در حالیکه با ارتعاش یا ذخیره سازی محدود مظروف، گسترده می تواند 1120 تا Kg/m3  1500 باشد.

اساساً خاکستر پرندگان، شیشه سیلیکات است که حاوی سیلیکا، آلومینیوم، آهن و کلسیم است. ترکیبات فرعی، منیزیم، سولفار، سدیم، پتاسیم و کربن هستند. ترکیبات کریستالی به مقدار کمی وجود دارند. تراکم نسبی خاکستر پرندگان بین 1 تا 9، 2 تا 8 می باشد و رنگشان خرمایی یا خاکستری است.

خاکسترهای پرندگان Class C و Class F به عنوان ترکیبات پوزولان  در بتون استفاده می شوند.

- مواد Class F، خاکسترهای پرندگان هستند که دارای کلسیم اندک می باشند و کمتر از % 5 کربن دارند، اما برخی از آن ها ممکن است به % 10 نیز برسد. مواد Class C دارای نسبت به خاکسترهای Class F دارای محتوی های بیشتر کلسیم هستند. بسیاری از خاکسترهای Class C زمانی که در معرض آب قرار می گیرند هیدرات شده و در کمتر از 45 دقیقه سفت می گردند.

غالباً خاکستر پرندگان Class F در کنار توده مواد سیمان سازی در مقدار معین % 15 تا % 20 استفاده می شوند و خاکستر پرندگان Class F در کنار توده مواد سیمان سازی در مقدارهای معین % 15 تا % 40 به کار می روند. بنابراین، زمانی که بتون باید مقاوم مقیاس گذاری مایع ضد یخ باشد، باید حداکثر مقدار خاکستر پرندگان مورد استفاده در کنار توده مواد سیمان سازی % 25 باشد باید حداکثر مقدار خاکستر پرندگان، تفاله و خاک رس سوزانده

دود سیلیکا

دود سیلیکا – که به میکروسیلیکا یا دود سیلیکا سوزانده ارجاع داده می شود – ماده ای فرعی است که به عنوان پوزولان  استفاده می شود. این محصول فرعی نتیجه کاهش کورتز خالص به همراه زغال سنگ در کوره قوس الکتریکی در تولید سیلیکون یا آلیاژ سیلیکون آهنی است.

- دود سیلیکا به عنوان بخار اکسید شده از کوره های C ْ 2000 بالا می رود. زمانی که سرد می شود، منقبض می گردد و در کیسه های بزرگ پارچه ای جمع آوری می گردد. سپس دود سیلیکای منقبض شده برای برداشتن ناخالصی های کنترل اندازه اجزا پردازش می شوند.

- سپس دود سیلیکای منقبض شده ضرورتاً دی اکسید سیلیکون در شکل غیر کریستالی می باشد. چون آن یک ماده ای است که شبیه خاکستر پرندگان در حال پرواز می باشد دارای شکل کروی است. به همراه اجزایی کمتر از cm 1 در دیامتر و دیامتر متوسط حدود cm 1 و خیلی نرم می باشد و حدود 1000 بار کمتر از اجزای سیمان می باشد.

- تراکم نسبی دود سیلیکا در حیطه 20 و 2 تا 25 و 2 می باشد اما می تواند به زیاد 5 و 2 نیز باشد. فشردگی انبوه دود سیلیکا از 130 تا Kg/m3 430 متفاوت می باشد. دود سیلیکا به شکل پودر سفت بوده اما در شکل مایع متداول تر است.

- دود سیلیکا در کنار توده کل مواد سیمان سازی در مقادیر بین % 5 و % 10 هستند. آن در کاربردهایی که مقدار زیادی نفوذ ناپذیری نیاز می شود و در سیمان تقویت شده به کار می رود.

در مواردی که باید سیمان مقاوم مقیاس گذاری مایع ضد یخ باشد.

تفاله

تفاله خرد شده کوره های بلند، که سیمان تفاله نیز نامیده می شود، از تفاله کوره های بلند آهنی ساخته می شود. آن یک سیمان هیدرالیکی غیر فلزی است که متشکل از سیلیکات ها و آلومینیوم سیلیکاتی کلسیم است که در شرایط ذوب به طور همزمان به همراه آهن در کوره های بلند گسترش یافته است.

- تفاله ذوب شده در دمای حدود C ْ 1500 برای شکل دادن ماسه شیشه ای شبیه مواد خرد شده از طریق سفت شدن در آب به سرعت سرد می شود. مواد خرشد شده که کمتر از 45 میکرون هستند دارای ظرافت سطح حدود 400 تا Kg/m2 600 هستند. تراکم نسبی در حدود 15 و 2 تا 95 و 2 است. تراکم انبوه از 1050 تا Kg/m3 1375 متفاوت است.

- سیمان تفاله دارای اجزای گوشه دار و سخت است و با وجود آب و Ca یا Na oH از طریق سیمان پرتند آماده می شود، آن هیدرات شده و شبیه سیمان پرتلند در amanner قرار می گیرد.

پوزولان های طبیعی

پوزولان های طبیعی برای چندین قرن استفاده شده اند. امروزه هنوز بسیاری از ساختارهای سیمان پوزولان  رومی، یونانی، هندی و مصری وجود دارد.

- رایج ترین پوزولان های طبیعی که امروزه استفاده می شوند مواد پردازشی هستند که در تنور گرم شده و سپس به پودر نرم تر تبدیل می شوند، آن ها شامل:

- خاک رس سوزانده

- سنگ رس سوزانده

- متاکالین هستند.

تأثیرات روی سیمانی که به تازگی مخلوط شده است.

قوانین آب

- ترکیبات سیمان حاوی خاکستر پرندگان است که برای تنزل داده شده نیاز به آب کمتری از سیمانی است که فقط در بردارنده سیمان پرتلند است. مشابهاً، تفاله بستگی به مقدارش نیاز آب را از % 10 تا % 10 درصد کاهش می دهد.

- نیاز آب سیمانی که حاوی دود سیلیکا است با افزایش مقادیر دود سیلیکا زیاد می شود، مگر این که کاهش آب لازم شود.

- پوزولان های طبیعی دارای اثر کمی بر روی نیاز آب در مقدارهای نرمال هستند.

قابلیت استفاده

معمولاً خاکستر پرندگان، تفاله و برخی از پوزولان های طبیعی قابلیت استفاده سیمان را در تنزلات مساوی بهبود می دهد. در حالی که ممکن است قابلیت استفاده و کمک به سختی ترکیب سیمان کاهش یابد.

رنگ پس دهی و جدا سازی

- به خاطر نیاز کاهش یافته آب، سیمان ها به همراه خاکستر پرندگان کمتر از سیمان های دشت ها مانع رنگ پس دهی و جدا سازی می گردند.

- ممکن است تفاله ها بدون هیچ تأثیر بد بر روی جدا سازی درجه و مقدار رنگ پس دهی را کاهش دهند. تفاله های نرمتر از سیمان، رنگ پس دهی را کاهش می دهند.

تنظیم زمان

- خاکستر پرندگان، تفاله های روی زمین و پوزولان های طبیعی تنظیم زمان بتون را افزایش می دهند. ممکن است دود سیلیکا تنظیم زمان بتون را کاهش دهد.

کراکینگ انقباض پلاستیک

ممکن است بتون دود سیلیکا به خاطر تأثیر ویژگی های اندک رنگ پس دهی مانع افزایش کراکینگ انقباض پلاستیک شود. در طول به پایان رسیدن و بعد از آن ها حفاظت صحیحی در مقابل خشک شدن لازم است. سایر مواد مکمل سیمان سازی که به طور چشمگیری تنظیم زمان را افزایش می دهند می توانند ریسک انقباض پلاستیک را بالا برند.

عمل آوردن بتن

بتون که در بردارنده مواد مکمل سیمان سازی است نیاز به، عمل آوردن صحیح بتن دارد. عمل آوردن بتن باید فوراً بعد از تمام شدن، آغاز گردد. به عمل آوردن مرطوب 7 روزه بتن یا به عمل آوردن پوسته بتن باید به کار برده شود. برخی از سازمان ها حداقل برای به عمل آوردن تمام بتون هایی که در بردارنده مواد پوزولانی هستند 21 روز مشخص می کنند.

تأثیرات روز بتون سفت شده

استحکام

تمام مواد مکمل به استحکام بتون کمک می کنند. بنابراین، استحکام بتون که در بردارنده این مواد است به همراه مواد سیمان سازی می تواند بیشتر یا کمتر از بتون باشد.

استحکام می تواند با یک یا تریکبی از موارد زیر افزایش یابد:

- افزایش مقدار مواد سیمانی در بتون

- افزودن مواد سیمانی که استحکام زیادی دارند.

- کاهش نسبت WIC

- استفاده از ترکیب تسریع کننده

خشک کردن انقباض و لغزیدن

در زمانی که در محتویات معتدل استفاده می شود، تأثیر مواد مکملی روی خشک کردن انقباض و لغزیدن، کم است و دارای ارزش عملی اندکی می باشد.

نفوذ پذیری و جذب

به عمل آوردن کافی بتون به همراه مواد تکمیلی، نفوذ پذیری و جذب آب را کاهش می دهد. دود سیلیکا و سایر مواد پوزولانی می تواند با استفاده از 1202 ASTM C تحت Coulombs 1000 مقاومت کلرید را بهبود دهد.

عکس های مربوط به بخش خاکستر پرندگان:

 

                             
منابع

1- رمضانیانپور، علی اکبر؛ پیدایش، منصور. «دوام بتن و نقش سیمان های پوزولانی»، نشریه شماره 274، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، 1376

2- باقری، علیرضا. «حرارت زایی بتن حاوی میکروسیلیس» مجموعه مقالات سمینار بین المللی کاربرد میکروسیلیس در بتن، نشریه شماره 243، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، 1376

3- وربرگ، جرج.ج. «مکانیزم خوردگی فولاد در بتن» مؤسسه بتن آمریکا (ACL)، ترجمه نرمین سید عسگری، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، 1364

4- رمضانیاپور، علی اکبر؛ پیدایش، منصور. «دوام بتن درحاشیه خلیج فارس» پایان نامه کارشناسی ارشد دانشکده عمران دانشگاه صنعتی امیرکبیر، اسفند 1370

5- رمضانیاپور، علی اکبر؛ پاشایی، رضا. «کرناتاسیون در سازه های بتن مسلح»، تهران، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، 1375

6- مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن

www.icce7th.com

                                                                                       www.bhrc.ac.ir

www.civilica.com

6. SOROKA.I."Concrete in hot environments", National Building Research Institute, Faculty of Civil engineering, Technion. Israel Institute of teehnology, 1993

7. Bentur .A. Goldman .A. "Curing effects. Strength and properties of high strenghth silica fume concretes", J. Mater. Civ. Eng, l (1) (1988), pp. 46-58

8. RILEM Report. "Corrsion of steel in concrete", Report of the technical committee 60 CSC RILM, 1988

9. Gjorv, O.E "Steel corrosion in marine Concrete Structures:, An overview, Proceeding of symposium, honoring Professor Ben C, Gerwich. Jr, Department of civil Engineering, University of caliifornia at Berkeley, January 16, 17, 1989, pp/ 7

http:// www.ici.ir

http:// www.ngdir.ir

http:// www.ut.ac.ir

ساندویچ پانل چیست؟

ساندویچ پانل چیست؟

ساندویچ پانل

ساندویچ پانل یک ساختار سبک و مرکب است که از دوطرف به دو لایه محدود شده و در وسط یک لایه عایق قرار دارد که ماده عایق می بایست بسیار نرم و سبک و دارای خواص فیزیکی خاص باشد.ساندویچ پانل ها به دو گروه سقفی و دیواری تقسیم می شوند که با پلی اورتان ، پلی استایرن و پشم سنگ تولید می شوند و جایگزین بسیار مناسبی برای دیوارها و تیغه های آجری و سفالی می باشند.

از مزایای اصلی پانل های ساندویچی برای مصارف ساختمانی می توان موارد زیر را نام برد:

سبکی فوق‌العاده : به علت استفاده از مواد سبک در هسته این پانل‌ها، وزن پانل به شدت کاهش می‌یابد. یک دیواره ساندویچی در مقایسه با نمونه مشابه سیمانی یا آجری گاه تا50 برابر سبک‌تر است. این مسئله به ویژه در سبک‌سازی بنا، مقابله با زلزله و کاهش هزینه زیرسازی بسیار مهم است.

مقاومت بالا: علی‌‌رغم سبکی فوق‌العاده پانل‌های ساندویچی، این محصولات مقاومت فوق‌العاده‌ای در برابر انواع بارهای فشاری و ضربه‌ای دارند. این پانل‌ها نیروی وارده را به خوبی جذب کرده و مقاومت بالاتری نسبت به چوب از خود نشان می‌‌دهند. این مسئله در ساخت دیوار‌ه‌ها و سقف‌های کاذب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

مقاومت در برابر خوردگی و پوسیدگی:این قبیل پانل‌ها بر خلاف دیوار‌ه‌های متداول بتنی در برابر رطوبت هوا و شرایط خورنده محیطی دچار آسیب‌های ناشی از خوردگی نمی‌شوند. این مسئله باعث حداقل شدن هزینه تعمیرونگهداری می‌گردد. در مقایسه با پارتیشن‌های چوبی این پانل‌ها از طول عمر چندین برابر در محیط‌های مرطوب برخوردارند. همچنین به علت عدم پوسیدگی، از نظر بهداشتی نیز مطمئن بوده و جای نگرانی برای تجمع میکروب در ساختمان باقی نمی‌گذارد

جهت دریافت اطلاعات بیشتر و  مشخصات فنی محصولات  لطفا یکی از گزینه های زیر را انتخاب نمایید:

. درباره ساندویچ پانل

. مشخصات فنی ساندیچ پانل

کاربرد ساندویچ پانل ها :

·         سردخانه ها

·         دیوار و سقف سالن های تولید، ساختمان های اداری و هتل ها

·         کانکس

·         کانتینرها

برتری های ساندویچ پانل ها :

·         وزن سبک بین 12 تا 30 کیلوگرم بر متر مربع که درنتیجه می توان فوندامنت و سازه را نیز به همین نسبت سبک تر در نظر گرفت

·         سرعت حمل و نقل و سهولت نصب ساندویچ پانل ها در ارتفاع

·         مقاومت زیاد در برابر نیروهای برشی ناشی از زلزله

·         عایق در برابر سرما، گرما، رطوبت و صدا

·         دستیابی به فضای مفید بیشتر به علت ضخامت ناچیز دیوارهای ساندویچ پانل

·         صرفه جویی در هزینه پی سازی و اسکلت ساختمان های بلند به دلیل وزن اندک سقف و دیوار از ساندویچ پانل ها

·         صرفه جویی در هزینه های سرمایش و گرمایش ساختمان  به دلیل جلوگیری از تبادل سرما و گرما و در نتیجه صرف انرژی کمتر

·         عبوردادن لوله های آب و فاضلاب و کابل های برق و تلفن به سادگی از زیر شبکه های  پانل ها

·         زیبایی محصول و تنوع رنگ

·         سهولت پاکیزگی و نگهداری

·         مناسب برای دیوارهای نما، سقف های نما، دیوارهای میانی

کلمات کلیدی:ساندویچ پانل  ، ساندویچ پانل سقفی ، ، ساندویچ پنل ، ساندویچ پنل دیواری ، دیوار پیش ساخته ، پانل ، پنل ، دیوار  پانلی ، پنل ساندویچی ، نصاب ساندویچ پنل ،

منوی سایت

·         صفحه اول

·         درباره ماموت

·         محصولات

·         مقالات

·         تماس با ما

mammut-sandwichpanel

-

ساندویچ پانل : ساندویچ پانل یک ساختار سبک و مرکب است که از دو طرف به دو لایه محدود شده و در وسط یک لایه عایق قرار دارد. که ماده عایق می بایست بسیار نرم و سبک و دارای خواص فیزیکی خاص باشد. ساندویچ پانل ها به دو گروه سقف و دیوار تقسیم می شوند و جایگزین بسیار مناسبی برای دیوارها و تیغه های آجری و سفالی می باشند . ساندویچ پانل های سقفی شامل طرح های ذوزنقه ای می باشند که طرح ذوزنقه ای با عایق پلی اورتان تولید می گردند. بیشتر بدانیم

پنجره

پنجره دریچه ای برای ارتباط فضای داخلی و خارجی می باشد و از آنجا که پنجره عاملی بر ای ورود نور و هوا به فضای داخلی و همچنین عاملی برای جلوگیری از اتلاف انرژی به بیرون و از همه مهمتر چون از لحاظ بصری تأثیر بسزایی در فضای داخلی دارد، جایگاه و اندازه و مواد بکار رفته در ساخت آن بسیار حائزاهمیت است.

از عمده ترین انواع پنجره می توان به پنجره های کشویی، عمودی، لولادار، بدون بازشو و پنجره های U.P.V.C اشاره کرد که ممکن است از چوب یا فلز ساخته شوند.

پنجره  

معمول‌ترین شکل پنجره، نوع دو لنگهٔ آن است. البته پنجره‌هاى کوچک را به صورت یک لنگه نیز مى‌ساخته‌اند. هر لنگه که غالباً روى پاشنه‌اى کوچک مى‌چرخید به قطعه‌هایى تقسیم مى‌شد. لنگه‌هاى پنجره غالباً به سمت درون فضاى ساخته شده باز مى‌شد.                       

   در - پنجره      

در - پنجره‌ها انواعى از پنجره بودند که یا به صورت همزمان کارکرد در و پنجره داشتند یا اگر به‌عنوان در مورد استفاده نبودند، اما مشخصات در را داشتند. از ویژگى‌هاى در - پنجره‌ها وجود سطحى شفاف در تمام یا قسمتى از سطح در - پنجره بود که نور از آنجا به فضاى درون راه مى‌یافت. بسیارى از فضاهاى سادهٔ معمارى از طریق همین در - پنجره‌ها نور خود را تأمین مى‌کردند؛ مثل حجره‌هاى برخى کاروانسراهاى کوچک برون شهری. برخى الگوهایِ رفتارى مربوط به سکونت را مى‌توان در پیدایش این نوع پنجره و تداوم کاربرد آن تا دوران معاصر، موثر دانست. زیرا در حالتى که افراد براى دید کافى در هنگام نشستن روى زمین نیاز به چشم‌انداز مى‌داشتند، باید از سطحى به بیرون مى‌نگریستند که از کف اتاق شروع مى‌شد. زیرا خط افق در این حالت در ارتفاع تقریباً شصت سانتى‌مترى از کفى قرار داشت که بهترین دید را براى شخص فراهم مى‌کرد، با توجه به این‌که سطح کف اتاق‌ها بالاتر از سطح حیاط بود.     

   اُرسى    

پنجرهٔ اُرسى نوعى پنجرهٔ چوبى مشبک است که لنگه‌هاى آن به‌جاى آن‌که روى پاشنه گرد حرکت کند، در داخل یک چارچوب به سمت بالا حرکت مى‌کند. پنجره‌هاى اُرسى عموماً به‌گونه‌اى ساخته مى‌شد که تمام سطح بیرونى یک اتاق را در بر مى‌گرفت. سطح مشبک پنجره‌هاى اُرسى چندین کارکرد داشت: نخست نور فضاى درون را تأمین مى‌کرد و سپس دید و منظر بیرون را در اختیار افراد درون فضا قرار مى‌داد و از شدت نور آفتاب و گرماى آن مى‌کاست. کارکرد دیگر آن حفظ حریم و محرومیت فضاى درون اتاق‌ها و تالارها نسبت به فضاى بیرونى بود. خانه‌هاى واقع در بعضى از شهرها - از جمله شهرهاى شمالى کشور - از پنجره‌هاى اُرسى در سمتى از خانه که رو به گذرگاه عمومى بود استفاد مى‌کردند؛ زیرا ضمن برخوردارى از نور و منظر فضاى عمومی، محرمیت فضاى اتاق نیز مخدوش نمى‌شد.                                                

از اُرسى در فضاهاى درونى نیز استفاده مى‌شد، در جاهایى مثل بالاخانه‌ها و اتاق‌هاى گوشوارِ واقع در یک یا دو سویِ تالارهاى بزرگ و مرتفع؛ زیرا در اوقاتى که مجالسى مردانه در تالارها یا اتاق‌هاى بزرگ هفت درى یا پنج‌ درى برگزار مى‌شد، زنان در اتاق‌هاى گوشوار یا بالاخانه که در بالا و دو سوى تالار قرار داشت و از یک سمت به آن دید داشتند، مى‌نشستند و به این ترتیب بر فضاى تالار اشراف داشتند. سطح پنجره‌هاى اُرسى را گاه با نقوش گوناگون گره‌سازى و شیشه‌هاى رنگین و ساده مى‌آراستند و ترکیب‌هاى بدیع پدید مى‌آوردند.                         

اُرسى برخلاف تصور بعضى‌ها به تقلید از معمارى روسى در ایران پدید نیامده و نمونه‌هاى جالبى از اُرسى در بناها و نقاشى‌ها، پیش از آن‌که معمارى چشمگیرى در روسیه پاگرفته باشد، مشاهده شده است.                                                                                        

   روزن    

روزن نوعى پنجرهٔ کوچک بود که براى گرفتن روشنایى و هواى آزاد بکار مى‌رفته است. معمولاً در فضاهاى اصلى و مهم، روزن را در بالا یا اطراف پنجره یا در - پنجره قرار مى‌دادند. نمونهٔ این روزن‌ها در برخى اتاق‌‌هاى سه‌دری، پنج‌دری، هفت‌درى و نیز در حجره‌هاى مدارس یا کاروانسراها یافت مى‌شود. معمولاً آن را با یک سطح مشبک چوبی، آجری، گچبرى یا کاشى مى‌پوشاندند. این روزن‌ها به اشکال گوناگون مربع، مستطیل، ترکیب مثلث با مربع یا مستطیل، دایره و در دورهٔ قاجار به شکل بیضى نیز طراحى و ساخته مى‌شد. براى نورگیرى و تهویهٔ مطبخ‌ها و انبارها نیز از یک یا چند روزن استفاده مى‌کردند و در مقابل آن هیچ شبکه‌اى قرار نمى‌دادند و تنها به شکل یک حفره دیده مى‌شد. در بالاترین نقطهٔ سقف بسیارى از بازارهاى سرپوشیده این نوع روزن‌ها را قرار مى‌دادند.                                                                   

در بالاى محراب مسجد شاه ولى تفت از قرن نهم و در خانه میرزا احمدخان نایینى در روزگار صفویه روزن‌هاى گچبرى شده بسیار زیبا و نغز هنوز وجود دارند که بعضى میله‌هاى اتصالى آن از چوب کبریت نازک‌‌تر است. هدف از احداث روزن‌ها تأمین نور و تهویهٔ موردنظر بوده و براى استفاده از مناظر کمتر از آن استفاده شده است.                                         

شباک        

شباک واژه‌اى فارسى و ایرانى است که مشتقات آن در گوشى‌هاى گوناگون ایران فراوان شنیده مى‌شود. هواى متغیر ایران، آفتاب تند و روش، باد و طوفان، و گردباد و نیز عقاید خاص ملى و مذهبى ایجاب مى‌کرده است که ساختمان علاوه بر در و پنجره در وزن، پرده‌اى یا شباکى براى حفاظت درون بنا داشته باشد.سطح مشبک که از دو فضاى پر و خالى تشکیل شده، به‌نحوى که از یک سو بتوان سوى دیگر آن‌را دید، شباک گفته مى‌شود. احداث این سطح به‌دلایل گوناگونى صورت مى‌گرفته از جمله: محدود کردن دید از بیرون به درون فضا، تأمین سایه، تأمین دید از یک فضا به بیرون به شکلى محدود، ایجاد سطحى محصورکننده اما مشبک که مانع عبور جریان هوا نباشد. شباک کاربرد گسترده‌اى داشته و با مصالح گوناگونى مانند آجر، کاشی، سنگ، چوب یا گچ ساخته مى‌شده است.                                                                      

پیرامون مرقدهاى مطهر یا در حریم آنها زره یا ضریح یا نرده فولادى و چوبى مى‌نهادند. در مسجد امام و جامع و مدرسه چهارباغ اصفهان، نمونه‌هاى زیبایى از این شبکه‌ها دیده مى‌شود. طارمى‌هاى مسجد جامع یزد و گنبد سلطانیه و صدها اثر کهن معمارى ایران، هر یک نقش‌هاى زیبایى را در برابر چشم مى‌گذارند.                                                       

   جامخانه

جامخانه نوعى پنجره است که بر فراز برخى پوشش‌هاى گنبدى شکل، به‌ویژه در حمام‌ها مورد استفاده قرار مى‌گرفت. جامخانه غالباً از یک سطح سفالین کروى شکل یا به شکلى دیگر تشکیل مى‌شد که تعدادى حفرهٔ مدور در آن ایجاد مى‌کردند و بر روى هر کدام یک جام یا شیشه به کمک نوعى مادهٔ بتونه مانند، قرار مى‌دادند. این ماده که به بتونه شباهت داشت، قرار دادن و برداشتن سهل و سادهٔ جام‌ها با شیشه‌ها را ممکن مى‌ساخت.                                     

از جامخانه براى تأمین نور و تنظیم حرارت و رطوبت فضاهاى درونى استفاد مى‌شد. در برخى حمام‌ها از جام‌هاى رنگین استفاده مى‌کردند.                                            

   فخرومدین       

گاهى حصار و دیوار باغ‌ها و اماکن مذهبى را مشبک مى‌ساختند تا از بیرون، درون زیباى آن دیده شود. چنان‌که دیوار باغ‌هاى دو سوى چهارباغ اصفهان و ایوان بازارهاى پیرامون ”نقش جهان“ چنین بوده است.                                                                                

این‌گونه دیوارها را با قطعات گل پخته با اشکال هندسى یا غیرهندسى مى‌ساخته‌اند و سعى مى‌کردند شکل سوراخ‌ها و حفره‌هاى ایجاد شده زیبا باشد.                               

فخر یعنى گل پخته و مدین یعنى حفره و فرورفتگى و روى هم رفته به چیزى اطلاق مى‌شده که قسمتى از آن را گل پخته و سفال و یا کاشى و باقى آنرا فرورفتگى و روزن‌هاى کوچک تشکیل دهد.                                                                                               

پنجره ها از مهمترین اجزای ساختمان هستند. پنجره تامین کننده نور، گرما و زیبایی در ساختمان می باشد و همچنین می توان با باز و بسته کردن پنجره به محیط بیرونی دسترسی داشت و ضمن تصفیه مناسب،هوای مطلوبی بدست آورد. البته اگر پنجره بطور صحیح ساخته و بکار گرفته نشود و یا در طراحی ساختمان دیدگاه های انرژی رعایت نشود و پنجره در موقعیت مناسب قرار نگیرد،عامل اصلی افت حرارتی و برودتی در فصول سرد و گرم سال می شود.

پنجره

از نظر میزان مصرف انرژی پنجره ای که مقاومت حرارتی آن بیشتر باشد مناسبتر است و بطور کمی میزان مقاومت حرارتی  پنجره به عوامل زیر بستگی دارد
1- نوع شیشه مورد استفاده (شیشه، پلاستیک، شیشه های با ضریب صدور انرژی پایین و شیشه های هوشمند)
2- تعداد لایه های شیشه موجود در پنجره (شیشه تک جداره، دو جداره و . . .)
3- ضخامت لایه هوایی ایجاد شده بین دو شیشه
4- مقاومت حرارتی یا ضریب هدایتی قاب پنجره 
5- درزبندی و هوابندی در هنگام نصب
هر یک از پارامترهای فوق نیز وابسته به مواد تشکیل دهنده، پنجره و کیفیت ساخت آن می باشد.

پارامترهای اساسی جهت دسته بندی پنجره ها از نظر کارائی انرژی

نرخ نشت هوا (Air Leakage)                                                       

ضریب عبور نور(Visible Transmittance)                                   

ضریب گرمای ورودی تابش خورشید (Solar Heat Gain Coefficient)    

ضریب انتقال حرارتی کلی ( U-Factor)                                            

نرخ نشت هوا (Air Leakage)

اتلاف حرارتی و گرمای خورشید ورودی به ساختمان سبب جابجایی هوا از روزنه ها و درزهای موجود در قسمت های مختلف پنجره می شود. برای این منظور به منظور مقایسه کارآیی پنجره ها از پارامتر نرخ نشت هوا (AL) استفاده می شود. AL کمتر بیانگر جابجایی کمتر هوا از میان درزهای پنجره می باشد.

ضریب عبور نور (Visible Ttansmittance)

ضریب عبور نور به خصوصیات اپتیکی لایه شیشه مورد استفاده در پنجره بستگی دارد و ضریب عبور نور بیشتر در پنجره بیانگر عبور نور مرئی در طول روز می باشد. پنجره های با عبور نور بیشتر به منظور دید بهتر و حداکثر استفاده از روشنایی در طول روز مناسبتر می باشد.

ضریب گرمای ورودی تابش خورشید (Solar Heat Gain Coefficient)

ضریب گرمای ورودی تابش خورشید (SHGC) بیانگر بخشی از انرژی گرمایی تابش مستقیم خورشید است که از میان پنجره عبور می کند و وارد اتاق می شود و یا در شیشه جذب می شود و سپس به اتاق انتقال می یابد. SHGC کمتر، بیانگر ورود گرمای کمتر خورشید به داخل ساختمان است.

ضریب انتقال حرارتی کلی (U-Factor)

افت حرارتی از پنجره با ضریب انتقال حرارت کلی پنجره بیان می شود. مقدار عایق بودن پنجره در برابر عبور گرما با ضریب عایق حرارتی (R-Value) بیان می شود که ضریب عایق حرارتی عکس ضریب انتقال حرارت می باشد. ضریب عایق حرارتی بزرگتر در پنجره ها بیانگر تبادل حرارت کمتر میان اتاق و محیط بیرون از طریق پنجره می باشد.

صرفه جویی انرژی در پنجره ها                                                

یپنجره ها از نظر صرفه جویی انرژی نقش حساسی دارند، چرا که حدود 30% از کل تلفات حرارتی ساختمان از پنجره ها صورت می گیرد. به همین دلیل پنجره هایی که در جای خوبی نصب نشده اند یا خوب محافظت نمی شوند، می‌توانند هزینه سوخت را بسیار بالا ببرند.

اگر تصمیم دارید ساخت ساختمان جدیدی را شروع کنید، با یک مشاور آشنا به اصول صرفه جویی تماس بگیرید. اما اگر می خواهید ساختمان موجود خود را بهینه سازی کنید و از هزینه های خود بکاهید، این بروشور می‌تواند راهنمای خوبی برای شما باشد.   
                                        

جلوگیری از تلفات حرارتی پنجره ها

یک پنجره با شیشه تک جداره تقریباً10 برابر یک دیوار عایکاری شده هم اندازه خود تلفات حرارتی دارد. چنین پنجره ای سه مشکل عمده ایجاد می کند: بالا بودن تلفات حرارت، فراهم نشدن آسایش ساکنین، بخار گرفتن پنجره ها (شکل 1)برای کاستن از مشکلات ناشی از پنجره ها، می توان از راه های مختلف یک لایه هوای ساکن بین محیط داخل و خارج ایجاد کرد. با انجام این کار تلفات حرارتی پنجره به نصف کاهش می یابد. برای ایجاد این لایه هوا راه های مختلفی وجود دارد.

   دو جداره کردن

   پوشش های شفاف

دو جداره کردن شیشه هر پنجره ای باعث بالا رفتن کارآیی آن می شود، به ویژه پنجره هایی که پرده ای روی آنها نصب نشده است.  
پنجره دو جداره، دارای دو شیشه می باشد که بین آنها یک فضای کاملاً درزبندی شده قرار گرفته است. این فاصله معمولا بین 6 تا 20 میلیمتر است.       
اگر این فاصله هوایی 15 میلیمتر انتخاب شود، بهترین کارآیی بدست می آید. دو جداره کردن پنجره با وجود اتلاف حرارت را کاهش می دهد، جلوی ورود نور و گرمای خورشید را نمی گیرد. بنابراین در فصول گرم سال برای کاهش ورود گرما به داخل ساختمان باید جلوی تابش مستقیم خورشید به پنجره را گرفت.
در کنار اینها، دو جداره کردن پنجره ها باعث کم شدن ورود سر و صدا به داخل ساختمان می شود و نیز بخارگیری پنجره ها در فصول سرد سال کاهش می یابد.
برای دو جداره کردن پنجره یک جداره موجود می توان یک لایه دیگر از شیشه یا اکریلیک شفاف دیگر روی آن نصب کرد و فضای بین آنها را کاملاً درزبندی کرد. در این فضا باید مقداری ماده جاذب رطوبت قرار داد تا رطوبت این فضا را کاملاً بگیرد.

پر کردن با گاز    
  در برخی از پنجره های دو جداره، فضای میانی را با گازهایی مانند آرگون و کریپتون پر می کنند تا کارآیی آنها حدود 10% افزایش یابد.

عایق های ویژه پنجره  
  این عایق ها را که به شکل برچسب های شفاف ساخته می‌شوند به راحتی می‌توان بر روی شیشه پنجره‌ها چسباند و بخشی از خواص پنجره‌های دو جداره را در آن‌ها به وجود آورد. این برچسب‌ها باعث می‌شوند ورود گرما در تابستان تا 80% کاهش یابد. علاوه بر این انواع کم تابش این محصولات (Low-E) قادرند تلفات حرارتی زمستانی را نیز تا 30% کاهش دهند.      
 

این عایق‌ها از نظر قیمت با پنجره‌های دو جداره قابل رقابت هستند. به ویژه در ساختمان‌های دو جداره قابل رقابت هستند. به ویژه در ساختمان‌های موجود که تعویض پنجره‌ها با پنجره‌های دو جداره هزینه زیادی به همراه خواهد داشت.

انواع پنجره از نظر نوع قاب                                                           

انواع پنجره از نظر نوع شیشه                                                        

انواع پنجره از نظر نحوه عملکرد                                                     

انواع پنجره از نظر فن آوری                                                           

انواع پنجره از نظر نوع قاب

با پیشرفت صنعت ساختمان، پنجره با قابهای متعددی تولید می شود که مهمترین آنها به شرح زیر می باشد.

1)    پنجره با قاب آلومینیومی

2)    پنجره با قاب آلومینیومی ترمال بریک

3)    پنجره با قاب فیبرگلاس

4)    پنجره با قاب ترکیبی و کامپوزیتیچ

5)    پنجره با قاب چوبی

6)    پنجره با قاب و پنیلی (PVC)

7)    پنجره با قاب وپنیلی عایق شده

انواع پنجره از نظر نوع شیشه

پنجره ها با توجه به نوع شیشه و تعداد لایه های شیشه به صورت زیر تقسیم می شوند.

1)    پنجره تک جداره با شیشه شفاف ساده

2)    پنجره تک جداره با شیشه دودی و یا برنزی

3)    پنجره دو جداره با شیشه شفاف ساده

4)    پنجره دو جداره با شیشه دودی و یا برنزی

5)    پنجره های دو جداره با پوشش های خاص شیشه جاذب گرمای خورشید (Selective Surface)

6)    پنجره دو جداره با شیشه های با ضریب صدور پایین (Low-E)

7)    پنجره های دو جداره با شیشه های ترکیبی (جاذب گرمای خورشید و ضریب صدور پایین)

8)    پنجره های سه جداره با شیشه های ترکیبی

انواع پنجره از نظر نحوه عملکرد

پنجره ها از نظر نوع کاربری در ساختمان به صورت زیر دسته بندی می شوند:

1)    پنجره های ثابت

2)    پنجره های لولایی قائم (بازشو به سمت بیرون و داخل)

3)    پنجره های لولایی افقی (بازشو به سمت بیرون و داخل)

4)    پنجره های کشویی قائم

5)    پنجره های کشویی افقی

   بالای صفحه

انواع پنجره از نظر فن آوری

پپنجره ها از نظر فن آوری ساخت به منظور بهبود کارایی و کاهش افت حرارتی به صورت زیر دسته بندی می شوند:

1)    پنجره هایی که لایه بین دو شیشه با گازهای خنثی پر شده است

2)    پنجره هایی که در آنها از اسپیسرهایی(Spacer) با ضریب انتقال حرارت هدایتی پائینی استفاده شده است

3)    پنجره ها با پوشش شیشه Low-E و انتخاب طیفی

4)    پنجره های هوشمند

شیشه دو جداره چیست؟

شیشه دو جداره چیست؟

شیشه دو جداره از به هم چسباندن یک یا چند قاب شیشه ای موازی برای به وجود آوردن یک واحد غیر قابل نفوذ تشکیل میشود.واصل آن برای به وجود آوردن محفظه ای همگن از هوای خشک یا با گاز که بین یک یا چند جداره پر میشود استوار است.

شیشه دو جداره چیست؟

شیشه دو جداره از به هم چسباندن یک یا چند قاب شیشه ای موازی برای به وجود آوردن یک واحد غیر قابل نفوذ تشکیل میشود.واصل آن برای به وجود آوردن محفظه ای همگن از هوای خشک یا با گاز که بین یک یا چند جداره پر میشود استوار است.

محفظه خالی همگن در بین دو شیشه با استفاده از پروفیل آلومینیومی ظریف ( (spacerکه از ماده رطوبت گیر( (desicanپر شده است ایجاد میگردد . بدین ترتیب میزان انتقال گرما وسرما ونفوذ سرو صدا به داخل ساختمان به میزان قابل توجهی کاهش میابد.تزریق گازها به درون این محفظه خالی شیشه دو جداره را به یک عایق ایده آل حرارتی و صوتی تبدیل مینماید.این محصول که به صورت چشمگیری باعث کاهش اتلاف انرژی میشود یکی از مهمترین روشها برای ذخیره گرمایش وسرمایش و نیز کنترل صدا در ساختمانها میباشد

مزایای آکوستیکی شیشه های دو جداره:

آرامش

بلندی یک صوت با اندازه گیری انرژی امواجی که این صوت تولید می کند قابل اندازه گیری می باشد.این انرژی که به آن اصطلاحأ شدت صوت نیز گفته می شود با واحدی به نام (دسی بل)سنجش می گردد.آستانه شنوایی برای گوش انسان صفر دسی بل و شدت صوت 120 دسی بل بیانگر شدتی است که در آن از نظر فیزیکی درد قابل احساس است.امواج با شدت تا 60 قابل تحمل،از 60 تا 80 به بالا نا هنجار و در 120 دسی بل موجب نقص دستگاه شنوایی می گردد.

شدت صوت قابل قبول به شرح زیر است :

بیمارستانها 20 الی 50 دسی بل

اماکن مسکونی 30 الی 45 دسی بل

مدارس(کلاسهای درس)35 الی 40 دسی بل

ادارات 40 الی 50 دسی بل

با یک شیشه تک جداره سرو صدا را می توان تا 20   dbو با یک شیشه دو جداره  تا 31 db کاهش داد.

با بهره گیری از شیشه دو جداره مخصوص که مرکب از قاب آلو مینیومی و شیشه در ضخامتهای مختلف با فاصله هوای میانی پر شده از گاز مخصوص به نام سولفور فلوراید این امکان وجود دارد که صدا را به میزان 45db کاهش دهیم.

مراحل تولید شیشه دو جداره:

1-برش اتوماتیک شیشه

برش شیشه ها توسط دستگاه کاملأ اتوماتیک cnc انجام میگردد و قابل برنامه ریزی بودن این دستگاه امکان برش شیشه به اشکال مختلف را فراهم می سازد.

2-خم کاری قابهای آلومینیومی((spacer

قابهای آلومینیومی مورد مصرف در فرایند تولید شیشه های دو جداره ،با تنوع رنگ فراوان از آلیاژ مخصوصی ساخته شده که به راحتی قابل خم شدن است.این توانایی کمک میکند تا قاب به کار رفته در بین دو شیشه کاملأ یکپارچه بوده و از مصرف گوشه های پلاستیکی اجتناب شود.کلیه مراحل ساخت این قابها با توجه به ابعاد شیشه و به صورت کاملأ اتوماتیک انجام می شود وانتخاب ضخامت این قابها با توجه به ملاحظات فنی صورت میگیرد.

3-تزریق مواد رطوبت گیر

تزریق این مواد با توجه به خصوصیات زیر انجام می شود:

الف:میزان تزریق مواد توسط دستگاه انجام می شود.

ب:تزریقdesicant  در شرایط بسته و تخلیه شده از هوا صورت میگیرد تا قابلیت جذب رطوبت هوای بین دو جداره شیشه برای این ماده باقی بماند و این مواد قبل از استفاده اشباع نشود.

4-شستشوی شیشه

شستشوی شیشه در داخل دستگاه و با استفاده از مواد شوینده خاص و آب مقطر انجام شده و هر گونه اثری از چربی،از سطح شیشه برداشته می شود.

5-خشک کردن شیشه

شیشه در داخل ماشین خشک کن خشک می شود تا هیچ گونه لکه ای بر سطح شیشه باقی نماند.

6-سیستم نصب قاب آلومینیومی

مرحله شستشوی شیشه توسط اپراتور انجام شده و سپس شیشه وارد پرس می شود تا دو لایه شیشه بر روی قاب آلومینیومی پرس شود.

7-برداشت پوشش ((coating از روی ششیشه های رفلکتیو

در شیشه های رفلکتیو که به دلیل زیبایی و خواص ویژه میزان مصرف گسترده ای نسبت به سایر شیشه ها دارد ،چسبندگی مواد درزگیر به سطحی از شیشه که پوشش  آینه ای ((coating دارد بسیار پایین است و در کوتاه مدت این چسبندگی کاملأ از بین خواهد رفت.

شیشه خم چیست و چه کاربرد هایی دارد؟

شیشه خم با استفاده از انواع شیشه های موجود در کشور پس از فرآیندهای قالب سازی در کوره های مخصوص با فرآیند گرمایشی منظم به اشکال و ابعاد گوناگون با قوس های مختلف تولید می شود.موارد استفاده محصول فوق در کلیه ساختمانهای تجاری،مسکونی،دکوراسیون داخلی و نمای بیرونی ساختمانها بوده که در کلیه موارد قابلیت دو جداره ،سکوریت ،ویندو فیلم، ضد گلوله و لامینت شدن را نیز دارد.

در ساختمانهای مسکونی در مکانهایی که جهت زیبا سازی یا استحکام بنا از دیواره هایی به شکل خم استفاده می شود مهندسین همیشه نگران نور پردازی به قسمتهای خم ساختمان هستند که با تکنولوژی اخیر در فرآیند خم شیشه این مسئله به کلی رفع گردیده است.

در ساخت نمای بیرونی ساختمانها (فریم لس)ما میتوانیم از شیشه های خم در اشکال مختلف جهت زیبا سازی و ایجاد قوس های گوناگون استفاده نماییم.همچنین از شیشه های خم در دکوراسیون اخلی منازل ،ویترین داخلی و خارجی مغازه ها و فروشگاه ها،کلاهک های شیشه ای مسیر آسانسور ،پوشش استخرها،سقف پاسیو ،پارتیشن شیشه ای ،کیوسک اطلاعات ،ویترین های مدور ،نرده های شیشه ای و نور گیر ساختمانها جهت ایجاد زیبایی ،استحکام و جلوه های خاص استفاده می شود.

شیشه رفلکس reflective glass

ویژگی منحصر به فرد این نوع از شیشه انعکاس درصد بلایی از نور و حرارت خورشید و همچنین زیبا سازی نمای ساختمان و استتار داخل آن می باشد.

شیشه ایمنی tempered glass

شیشه ایمنی (سکوریت) که با معرض حرارت قرار گرفتن بسیار استحکام یافته در مقابل ضربه،کشش، باد، زلزله بسیار مقاوم بوده و در صورت شکسته شدن به قطعات کوچک بدون خطر مبدل می شود.

ویندو فیلم چیست و چه کاربرد هایی دارد؟

ویندو فیلم یک پوشش نازک متشکل از چند لایه پلیمری است که هر کدام از لایه ها با هدف ایجاد خاصیت مشخصی طراحی گردیده و در قالب یک محصول با ضخامت متوسط یک دهم میلیمتر ارائه میگردد.

حجم عمده ای از تأثیر ویندو فیلم مربوط به کنترلی است که بر عبور اشعه های مختلف خورشید صورت

می گیرد و مانع ورود اشعه های مضر به داخل ساختمان می شود.با استفاده از ویندو فیلم شیشه ها بر اثر حوادثی نظیر زلزله و ضربه های شدید خرد نشده و مانع خسارتهای جانی و مالی می شود.با استفاده از ویندو فیلم ما می توانیم شیشه های نصب شده ساختمانها را به رنگهای مختلف حتی رفلکس تغییر نما داده و ایمن سازی نماییم.

معماری داخلی ساختمان

امروزه نقش شیشه و آینه در معماری داخلی بسیار اهمیت یافته به طوری که علاوه بر تأمین نور طبیعی ما قادریم به وسیله زیبا سازی داخلی ساختمان با طراحی و ایجاد نقوش کلاسیک و مدرن ،با سند بلاست و اسید کاری و ساخت کاشی آئینه ،سقف کاذب ،پارتیشن ،فلاور باکس ، لایت باکس ،طراحی ساده و رنگین بر روی درب های شیشه ای ،چوبی و پنجره ها ،استخر ،پاسیو ،شومینه ومختصات دیگر معماری ،زندگی پر از نور و زیبایی را به شما هدیه کنیم.

درب و پنجره پی وی سی و آلومینیومی بهینه شده

طبق تحقیقات به عمل آمده حدود 40 درصد از اتلاف انرژی موجود در ساختمانها از طریق درب و پنجره ها صورت میگیرد.در صورتی که در زمستان به قاب پنجره و شیشه آن دست بزنید خواهید دید که سرد است.و این دلیل تبادل حرارتی بین قاب پنجره وشیشه با فضای بیرون است .برای رفع این مشکل با استفاده از درب و پنجره پی وی سی و آلومینیوم بهینه شده به همراه شیشه دو جداره تبادل حرارتی از طریق درب و پنجره به حداقل ممکن خواهد رسید.

مزایا:

1-ظریف ، شیک و با دوام

2-مناسب با هر نوع شرایت آب و هوایی

3-قابلیت نصب شیشه های دو جداره و صرفه جویی در مصرف انرژی به میزان 60%

4-دارای بالا ترین ضریب ایمنی در برابر سرقت

5-عدم لرزش و ایجاد صدا به هنگام شدت باد و طوفان.

6-عایق در برابر انتقال گرما و سرما .

7-عدم نفوذ پزیری در برابر گرد و غبار و آلودگی هوآ.

پنجره

پنجره

پنجره ها در ساختمان آجری در واشنگتن

پانل لکه ی شیشه ای از کلیسایی تاریخی در اسکاتلند

پنحره های اشتراکی (جفت)

   پنجره شیء است شفاف که دردیوار باز می شود(یا در اجسام مکعبی شکل یا سطح غیرشفاف)که نور می تواند از آن عبور کند،صدا و هوا نشانه ی باز بودن پنجره است.پنجره ها معمولاً سطحی براق هستند یا پوشیده شده از بقیه مواد شفاف و نیمه شفاف هستند.پنجره ها به وسیله ی قالب در جایگاهش نگاه داشته می شود که از فروریختن آن جلوگیری می کند.

ریشه شناسی

کلمه ی پنجره (window) از اسکاندیناوی قدیم "vindauga","vindr – wind"," eye’, i.eauga –" سرچشمه گرفته است . در نروژ زبان نروژی و ایسلندی که از اسکاندیناویان قدیم برای گذراندن روزها (در زبان ایسلندی کمتر از مترادف های "gluggi"استفاده می شود)،هرچند که سوئدی ها آن را در بیشتر از لهجه هایشان نگه داشته اند .دانمارکی ها از کلمه ی "vindue" و نروژی های اهل مطالعه "vindu" هرچند پیوند مستقیم به کلمه "eye"گم کرده اند شبیه به کلمه "window" است. اهالی دانمارک(به جز کسانی که اهل مطالعه هستند)کلمه شبیه به "window" تلفظ می شود.

پنجره از اولین وسایلی است که در اوایل قرن سیزدهم نگاشته شده و در اصل اشاره می کند به لعاب زدایی سوراخ در سقف.کلمه "window" جایگزین شده "eagþyrl" درزبان انگلیسی قدیم است که معنی اصلی آن "روزنه" است، در بسیاری از زبان های آلمانی هرچند از کلمه ی "fenestra"(کلمه لاتینی)برای نشان دادن پنجره با شیشه ، ازقبیل در زبان سوئدی " "fönsterیا در زبان آلمانی "Fenster" است.استفاده از کلمه "window" در زبان انگلیسی شاید به علت اثر زبان اسکاندیناوی در زبان انگلیسی به وسیله معانی واژه های بیگانه در طول عصر جنگجویان اسکاندیناوی است. در زبان انگلیسی از کلمه       ""Fenster به عنوان خط موازی تا میانه ی ده ی1700 استفاده می شئ و از کلمه ی"fenestration" که هنوز هم مورد استفاده است برای توصیف نحوه ی قرارگیری پنجره در نمای خارجی است .

انواع پنجره ها

چشم اندازی از یک پنجره در فورت سام هاستون، تکزاس

پنجره بافته شده که در آن از چای استفاده شده، اینویاما

مدل های در دسترس شامل :

قاب های دولایه دور پنجره

این نوع پنجره ها از مدل های سنتی پنجره در ایالات متحده ی آمریکا و در بسیاری از مکان های دیگر که قبلاً توسط بریتانیای سابق مورد استعمار قرارگرفته اند است، که دارای دو قسمت (لایه) که رویهم قرار دارند و به طرف پایین (درون قاب) می لغزد. دو لبه لزوماً در یک انداه ی مشابه نیستند. امروزه بسیاری از پنجره دو لایه ی جدید برای تعادل فنری برای پشتیبانی لایه ها استفاده می کنند، امّا در قدیم هریک از دوتا طرف پنجره ها به وسیله وزنه های تعادل در جعبه ها مورد استفاده می شد.پنجره های دولایه اغلب در اندازه های خاص در قدیم بودند.پنجره های قاب دار به وسیله لولاهای ساده در اندازه معین قرار میگیردکه می توان پنجره را از یک طرف لولا قفل کرد،و با یک طناب جدا که در طرف دیگر قراردارد، می توان پنجره را برای پاک کردن باز کرد.

پنجره ی یک لایه

یک طرف از لایه ها قابل حرک است (معمولاً لایه ی پایینی و طرف دیگر ثابت است). این یکی از قالبهای نزدیک به قابهای پنجره ای که بر روی هم می لغزند، و واضح است که ارزان تر است.

قاب دور پنجره به صورت افقی

دارای دو لایه یا بیشتر که رویهم افتاده اند امّا سطح افقی آن در داخل قالب است . در بریتانیای قدیم این نوع پنجره ها را با نام"Yorkshire" از یاد می برند . احتمالاً به علت استفاده در قدیم ازآن ها در این کشور است.

پنجره ی دارای روزنه

پنجره ای است که دارای لایه های  لولایی است که قابل چرخیدن است و شامل یکی از دو لولا است.لولای بالایی(اغلب به عنوان "awning window " از آن یاد می کنند؛) یا بعضی اوقات لولای پایینی لایه یا ترکیبی از این نوع، بعضی اوقات دارای یک صفحه ثابت در یک طرف یا بیشتر است. در ایالات متّحده ی آمریکا این نوع پنجره ها معمولاً به وسیله یک محور باز می شوند.

پنجره ی قیفی

پنجره ی قیفی یکی از پنجره های روزنه دار است که شبیه به کشیدن پل به طورخاصی در بیرون باز می شود.

کج و لغزنده

یک پنجره (معمولاً در سایز مشابه در)که قاب درون آن به صورت کج در قسمت بالا قرار دارد و یک لایه لغزنده به صورت افقی در پشت چهارگوش که ثابت است قرار دارد.

کج و چرخش

پنجره ای که می توان هریک از دولایه را به طرف بالای پنجره کج کرد، یا می توان به وسیله ی یک لولا که در یک طرف پنجره قرار دارد آن را باز کرد.

پنجره ی بالای در

پنجره های بالای در؛ اگر در بیرون باشد پنجره های بالای در اغلب ثابت است، و اگر در داخل باشد می توان آن را به وسیله ی لولاهایی که در بالا یا پایین قرار دارد آن را باز کرد، یا می توان آن را در وسط لولاها چرخاند و می توان به وسیله ی هوای گرم و سرد هوای درون اتاق را تهویه کرد. پنجره های بالای در به عنوان پنجره های نیم گرد شناخته شده است بخصوص در جزایر کوچک بریتانیا.

پنجره ی جالوسی

این نوع پنجره ها به عنوان پنجره های هواکش شناخته شده است که شامل شیشه ها و تخته های موازی یا از اسید اکریلیک ساخته شده که شبیه پنجره های کرکره با استفاده از یک دیلم یا اهرم باز و بسته می شود. این نوع پنجره ها در معماری بسیاری از مناطق گرمسیری استفاده می کردند.در جالوسی یک نوع در همراه با پنچره است.

پنجره ی بام

یک نوع پنجره عمودی است که در سقف ساختمان ها یا در ارتفاع زیاد در دیوارها قرار دارد، از این پنجره برای روشنایی منزل در روز استفاده می شود.

پنجره ی نورگیر

یک نوع پنجره ی مسطح یا دارای شیب است که برای روشنایی منازل در روز استفاده می شود و در سقف منازل ساخته می شود به طوری که غیر قابل دسترس باشد.

پنجره ی سقفی

یک نوع پنجره ی شیب دار که برای روشنایی منازل در روز استفاده می شود و در سقف منازل ساخته می شود به طوری که در دسترس باشد.