پلیمر

پلیمر (به انگلیسی: polymer) ماده‌ای شامل مولکول‌های بزرگی است که از به هم پیوستن واحدهای کوچک تکرار شونده که تکپار یا مونومر نامیده می‌شود، ساخته شده است.

افزودنی‌های پلیمر یک نوع از افزودنی‌های شیمیایی بتن می‌باشند، این مواد برای تصحیح خواص فرآورده‌های پلیمری به کار می‌رود.این مواد عبارتند از:

• نرم کننده‌ها: نرم‌کننده‌ها (به انگلیسی: plasticizer) افزودنی‌هایی هستند که انعطاف پذیری ماده‌ای را که به آن افزوده می‌شود را افزایش می‌دهد. این مواد علاوه بر صنعت پلیمر در بتون و سیمان نیز کاربرد دارد. نرم کننده‌های پلاستیک‌ها معمولاً از دستهٔ فتالات‌ها هستند که انعطاف پذیری و دوام پلاستیک را افزایش می‌دهند. عملکرد این مواد به این صورت است که با قرار گرفتن بین مولکولهای مواد پلیمری فضاهای خالی را افزایش داده وموجب پایین آمدن دمای ذوب کریستالی (به انگلیسی: glass transition temperature) و در نتیجه نرم تر شدن پلیمر می‌شود.
• پایدار کننده‌ها
• رنگدانه‌ها: رنگدانه‌ها (به انگلیسی: pigment) موادی هستند که برای رنگ کردن و دادن خاصیت رنگی به پلیمر استفاده می‌شود و شامل رنگدانه‌های آلی و معدنی می‌شود.
• رنگدانه‌های معدنی (به انگلیسی: Inorganic pigments): رنگدانه‌های غیرآلی، نمک‌های فلزی و اکسیدها هستند. این عوامل رنگ زا می‌توانند یک لایه از یک جسم پلاستیکی را با رفتار قابل پیش بینی رنگی کنند. اکثر این عوامل رنگ زا دارای ذراتی با ابعاد میانگین بین ۰/۲ تا ۱/۰ میکرون هستند. تولید کنندگان، رنگ‌های مرغوب را با زدودن ذرات بالاتر از ۵ میکرون، تولید می‌کنند. رنگدانه‌های غیرآلی به جز چند استثناء، مواد خام ارزان قیمت هستند که. به خاطر دوام نسبتاً پایین این رنگ‌ها، این رنگدانه‌ها همیشه بهترین کیفیت را ندارند.
• رنگدانه‌های آلی (به انگلیسی: organic pigments) : رنگدانه‌های آلی، گسترهٔ وسیعی از لحاظ پیچیدگی ساختاری دارند. که ساختار این مواد می‌تواند به سادگی کربن سیاه و یا به پیچیدگی ساختار چهارتایی رنگدانه‌های فتالوسیانین (به انگلیسی: phthalocyanine) باشد. استفاده از رنگدانه‌های آلی در آلیاژها و آمیخته‌های پلیمری به سرعت در حال افزایش است که این افزایش نتیجه‌ای از دیدگاه کاهش مصرف فلزات سنگین است.به طورنمونه، دوام رنگدانه‌های آلی ۱۰ - ۲۰ بار بیشتر از رنگ‌های غیرآلی مورد مقایسه‌است و این به خاطر این است که رنگ‌های آلی ذرات کوچکتری نسبت به رنگ‌های غیرآلی دارند.

ه یا قطعه گرفته شده است.

دسته بندی بسپارها

بسپارها به دو دسته بسپارهای طبیعی و بسپارهای مصنوعی تقسیم می‌شوند. البته بسپارها را به روشهای مختلف دیگری نیز دسته بندی نیز می‌کنند. دسته بندی زیر بر اساس ساختار بسپار انجام شده است.

بسپارها از نظر اثر پذیری در برابر حرارت به دو دسته گرمانرم‌ها (ترموپلاستیک‌ها ) و گرماسختها (ترموست‌ها ) تقسیم می‌شوند. گرمانرم ها، پلیمرهایی هستند که در اثر گرم کردن ذوب می‌شوند در حالی که گرماسخت ها، بسپارهایی هستند که در اثر گرما ذوب نمی‌شوند بلکه در دماهای بسیار بالا به صورت برگشت ناپذیری تجزیه می‌شوند. بسپارها دارای خواص ویسکو الاستیک است ومنشا این پدیده گره خوردگی زنجیره‌ها در هم است.

افزودنی‌های پلیمر

افزودنی‌های پلیمر یک نوع از افزودنی‌های شیمیایی بتن می‌باشند، این مواد برای تصحیح خواص فرآورده‌های پلیمری به کار می‌رود.این مواد عبارتند از:

• نرم کننده‌ها: نرم‌کننده‌ها (به انگلیسی: plasticizer) افزودنی‌هایی هستند که انعطاف پذیری ماده‌ای را که به آن افزوده می‌شود را افزایش می‌دهد. این مواد علاوه بر صنعت پلیمر در بتون و سیمان نیز کاربرد دارد. نرم کننده‌های پلاستیک‌ها معمولاً از دستهٔ فتالات‌ها هستند که انعطاف پذیری و دوام پلاستیک را افزایش می‌دهند. عملکرد این مواد به این صورت است که با قرار گرفتن بین مولکولهای مواد پلیمری فضاهای خالی را افزایش داده وموجب پایین آمدن دمای ذوب کریستالی (به انگلیسی: glass transition temperature) و در نتیجه نرم تر شدن پلیمر می‌شود.
• پایدار کننده‌ها
• رنگدانه‌ها: رنگدانه‌ها (به انگلیسی: pigment) موادی هستند که برای رنگ کردن و دادن خاصیت رنگی به پلیمر استفاده می‌شود و شامل رنگدانه‌های آلی و معدنی می‌شود.
• رنگدانه‌های معدنی (به انگلیسی: Inorganic pigments): رنگدانه‌های غیرآلی، نمک‌های فلزی و اکسیدها هستند. این عوامل رنگ زا می‌توانند یک لایه از یک جسم پلاستیکی را با رفتار قابل پیش بینی رنگی کنند. اکثر این عوامل رنگ زا دارای ذراتی با ابعاد میانگین بین ۰/۲ تا ۱/۰ میکرون هستند. تولید کنندگان، رنگ‌های مرغوب را با زدودن ذرات بالاتر از ۵ میکرون، تولید می‌کنند. رنگدانه‌های غیرآلی به جز چند استثناء، مواد خام ارزان قیمت هستند که. به خاطر دوام نسبتاً پایین این رنگ‌ها، این رنگدانه‌ها همیشه بهترین کیفیت را ندارند.
• رنگدانه‌های آلی (به انگلیسی: organic pigments) : رنگدانه‌های آلی، گسترهٔ وسیعی از لحاظ پیچیدگی ساختاری دارند. که ساختار این مواد می‌تواند به سادگی کربن سیاه و یا به پیچیدگی ساختار چهارتایی رنگدانه‌های فتالوسیانین (به انگلیسی: phthalocyanine) باشد. استفاده از رنگدانه‌های آلی در آلیاژها و آمیخته‌های پلیمری به سرعت در حال افزایش است که این افزایش نتیجه‌ای از دیدگاه کاهش مصرف فلزات سنگین است.به طورنمونه، دوام رنگدانه‌های آلی ۱۰ - ۲۰ بار بیشتر از رنگ‌های غیرآلی مورد مقایسه‌است و این به خاطر این است که رنگ‌های آلی ذرات کوچکتری نسبت به رنگ‌های غیرآلی دارند.

در این میان مناسبترین ماده ای که برای روسازی راه به کار می‌رود، آسفالت است. زیرا از مواد دیگری ارزانتر است، در برابر تغییرات شرایط جوی پایدار می‌باشد، خاصیت ارتجاعی دارد، به فراوانی و در همه جا در دسترس است و می‌توان آن را (با اصلاحات لازم) در هر آب و هوایی به کار برد.

تا چندین دهه قبل آسفالت به صورت معمول خود (مخلوطی از قیر و سنگدانه) به کار می‌رفت. ولی امروزه مهندسان بنا به دلایل زیر سعی در بهبود خواص آسفالت دارند:

آسفالت با مشکلاتی نظیر ترک خوردن، شیار شیار شدند (Rutting) فرسوده شده بر اثر نمکها، جمع شدن بر اثر گرما یا شکننده شدن بر اثر سرما و ... روبروست.

توجه به ایمنی و راحتی جاده ها از مهمترین اصول راهسازی مدرن است. مثلا سطح جاده باید طوری باشد که اصطکاک لازم را ایجاد کرده از لیز خوردن اتومیبلها جلوگیری نماید. همچنین صدای ناهنجار ایجاد ننماید. یعنی دارای سطحی هموار باشد نیز از جمع شدن آب روی جاده جلوگیری شود.

طراحان و مهندسان در پی یافتن روشها و مواد مناسبی برای اصلاح آسفالت هستند. از جمله مهمترین موادی که تا کنون برای این منظور به کار رفته اند و نتایج بسیار رضایت بخشی به همراه داشته اند. پلیمرها می‌باشند.

دو کاربرد عمده پلیمر در بهبود خواص آسفالت عبارتند از:

1- استفاده از پلیمر برای اصلح خواص قیر.
2- استفاده از شبکه های (Mesh) پلیمری برای تسلیح آسفالت.

پلیمر چیست؟

پلیمر چیست؟

 اوّلین سؤالی که در ذهن خواننده پس از شنیدن نام بتن پلیمری نقش می بندد این است که پلیمر ( Polymer ) چیست ؟ برای پاسخ به این سؤال بهتر است اوّل با مونومر ( Monomer ) آشنا شویم :

دائره المعارف بریتانیکا در مورد مونومر چنین می گوید :

“ مولکولی از هر دسته ترکیبات ( ا‌غلب ارگانیک )‌ که می تواند با مولکول های همانند خود یا از نوع دیگر واکنش دهد و تشکیل مولکول های بسیار بزرگ یا پلیمر را بدهد . خاصیّت و ویژگی اساسی مونومر چندگانه واکنش دادن آن است ، مونومر دارای قابلیّت شکل دادن ترکیبات شیمیایی با حدّاقل دو مولکول مونومر دیگر است ، …..”

با توجّه به آنچه گفته شد می توان متوجّه شد که مونومر همانند حلقه های یک زنجیر است و پلیمر خود زنجیر است ، در واقع باید بتوان یک پلیمر را به مونومرها با ضریب صحیح تقسیم کرد ، لزومی ندارد که یک مونومر ، عنصر باشد ، در واقع مونومر مولکولی است که از تکرار آن پلیمر به دست می آید و دارای وزن مولکولی کمی می باشد . بد نیست بدانیم که معادل فارسی مونومر ، تکپار ، و معادل فارسی پلیمر ، بَسپار است .

بتن پلیمری قرن بیستم را به حق باید قرن پلیمر ها نیز دانست ، محصولات پلیمری از لحاظ حجمی در سال 1990 بر حجم محصولات آهنی فایق آمد و پیش بینی می شود که در قرن حاضر ، از لحاظ وزن نیز بالاتر رود . صنایع ساختمان بزرگترین مصرف کننده موادّ پلیمری ، 25 تا 30 درصد از کلّ پلیمر ها را مصرف می کند .

یکی از مواردی که در ساختمان به وفور استفاده می شود بتن است . این مادّه به دلیل هزینه پایین تولید ، راحتی استفاده و استحکام فشاری ، یکی از موادّ پرمصرف در سازه هاست ولی به دلیل نقایصی که دارد ( نقایصی چون : 1 – تخریب یخ زدگی و ذوب 2 – تخریب پذیری توسّط موادّ شیمیایی خورنده 3 – استحکام کششی کم 4- دیرپخت بودن و …. ) همزمان با تولید این مادّه ، ترکیب آن با فولاد ( مسلّح کردن بتن )‌ و ایجاد خاصیّت تاب خمشی مطرح شد و از همان موقع ، استفاده از موادّ و ترکیبات شیمیایی ، برای بهبود خواصّ آن مورد توجّه قرار گرفت . حاصل تحقیقیاتی که در این زمینه صورت گرفت این نتیجه را در بر داشت که جایگزینی مناسبی ، با موادّ پلیمری انجام شده است و با به کارگیری آنها به روش های مختلف ، خواصّ بتن ارتقا می یابد . ( این تحقیقات بیشتر در ژاپن ، آمریکا و روسیه انجام شده است ) . در این رابطه خانواده بتن های پلیمری ، بهترین خاصیّت ها را از خود نشان دادند . خواصّ این نوع بتن ، برتر از بتن های سیمانی بود و گاهی خواصّ
منحصر به فردی از خود نشان می دهد . با توجّه به ‌نیاز بیشتر به استحکام در سازه ها و برتری های این نوع بتن ، بتن پلیمری مورد علاقه دانشمندان واقع شد و با وجود آنکه مدّت زیادی از اختراع آن نمی گذرد و علیرغم قیمت بالایی نیز که داراست مورد استقبال روزافزون قرار گرفته است . بتن های پلیمری از حدود سال 1950 وارد بازار شده اند و پیش بینی می شود در طیّ دهه پیش رو ، مصرفشان 10 برابر شود . کاربرد این نوع پلیمرها به دو شاخه استفاده جامد و استفاده غیر جامد تقسیم می شود .
در حالت جامد محصولات پلیمری به جای فولاد جایگزین می شوند و بتن را مسلّح می کنند که در این حالت ، پلیمر به صورت رشته ، شبکه و یا میلگرد در بتن استفاده می شود . در حالت غیر جامد با تزریق پلیمر های پودری و مایع ، در دوام بتن بهبود حاصل می شود .

در کشور ما کار خاصّی روی بتن پلیمری صورت نگرفته است و هنوز در سطح یک موضوع تحقیقاتی برای دانشجویان
باقی مانده است ، موضوعی که منابع تحقیق آن نیز غالباً خارجی هستند .

بتن های پلیمری ( Polymer Concrete ) حالت جامد : اکثر موادّ و مصالح طبیعی به دلیل ناپیوستگی های سطحی و ترکیباتی که در خود دارند ، دارای مقاومت لازم برای تحمّل
تنش های زیاد نیستند و لازم است تا با موادّ دیگری مسلّح شوند . دانشمندان به دنبال موادّی هستند که در ضمن مسلّح کردن بتن ، دارای وزن کمتر ، مقاومت بیشتر در برابر عوامل جوّی ، رفتار بهتر در بارگذاری های متناوب باشد و بتواند مقاومت خود را در دماهای بالا مثل دمای کوره حفظ کند و …..از این قبیل.

یکی از مشهورترین این مصالح ، کامپوزیت های پلیمری می باشند . اوّلین باری که کامپوزیت ها در بنا استفاده شد در زمان جنگ جهانی دوّم بود . در آن زمان بر روی ساختمان هایی که باید رادار نصب می کردند ، استفاده از سازه های فلزّی و یا حتّی بتن آرمه ، مشکل ایجاد می کرد ، با مسلّح کردن بتن توسّط کامپوزیت های بتنی ، این مشکل برطرف شد . همچنین در همان بحبوحه جنگ بعضی از قسمت های هواپیماهای جنگی را از پلی استرهایی که با رشته های شیشه تقویت شده بودند
می ساختند .

در ساختمان های مسکونی از کامپوزیت هایی با فیبر شیشه ای یا پلی استر استفاده می شد . (‌ سازه کامپوزیتی GPR ) ، دو ساختمان استثنایی با سازه کامپوزیتی ساخته شده است که یکی سازه گنبدی شکل در بن غازی (‌ 1968 )‌ و دیگری سقف فرودگاه دبی ( 1972 )‌ است که تأثیر محسوسی بر استفاده از این نوع سازه ها داشته است .

اکثر این سازه ها دارای سازه اصلی بتن مسلّح بود و برای ساخت پانل ها از GPR (Glass Polymer Reinforced ) بهره می برد ، همانند سازه قوسی فضاکار زمین فوتبال شهر منچستر (‌1980 ) ، مهمّترین کاربردهای GPR به قرار زیر است :

1- ساختمان هایی که تحت اثر خوردگی شدید هستند .

2- سازه های پیشرفته رادارها .

3- ساختمان هایی که کنترل کیفیّت آنها مهم است .

4- ماهواره ها .

5- آنتن های بزرگ .

مهمّ ترین دلایل افزایش استفاده از کامپوزیت ( Composite ) :

1 – وزن کم 2- قابلیّت ایجاد معماری های زیبا 3- مقاومت در برابر شرایط جوّی 4- خواصّ ضدّ خوردگی

5 – وجود سازه هایی که در آنها نباید از فلز استفاده کرد .

امروزه بسیاری از پل های بتن آرمه به دلیل وجود کلر در آب دریا ، تخریب شده اند که بتن پلیمری این نقیصه را ندارد و خورده نمی شود ، محصولات پلیمری در حالت جامد بیشتر به صورت میلگرد و شبکه مورد استفاده قرار می گیرند .

انواع بتن های پلیمری ( حالت غیر جامد ) : پیش از بیان انواع بتن های پلیمری لازم است با فرآیند پلیمریزاسیون بیشتر آشنا شویم :

پلیمریزه شدن : از اتّصال واحد های مونومر به یکدیگر ، رشته یا شبکه های مولکولی سطحی یا فضایی
تشکیل می شود که دارای وزن مولکولی بالایی هستند و به آنها پلی مر می گویند ، این فرآیند را پلیمریزه شدن می گویند .

انواع بتن های پلیمری بدین قرارند :

1- بتن های باردار شده توسّط پلیمر ( PIC ) : شامل بتن پورتلند پیش ریخته شده است که توسّط یک سیستم مونومری باردار گردیده است (‌ آماده واکنش است )‌ و متعاقباً در محلّ ، پلیمریزه می شود .

2- بتن های پلیمر – سیمان (PCC) : شامل یک مونومر است که به مخلوط آبی بتن تازه افزوده می شود و متعاقباً در محلّ، پلیمریزه می شود .

3- بتن های پلیمری (PC) : شامل یک سیستم مخلوط از سنگریزه ( Aggregate ) و پرکننده ( Filler ) در مونومر می باشد که متعاقباً در محلّ ، پلیمریزه می شود .

4- بتن های پلیمر – گوگرد (PSC ) : شامل یک سیستم مخلوط از بتن های گوگردی است که توسّط پلیمر ها اصلاح خواصّ پیدا کرده باشد .

نحوه تولید بتن پلیمری (‌حالت غیر جامد ) : بتن های پلیمری از 80 تا 95 درصد پرکننده های معدنی و گاهی آلی تشکیل شده اند و حدود 5 تا 20 درصد بایندر پلیمری نیز

بتن را نگاه می دارد ( بایندر ( Binder ) به معنای پیوند دهنده یا متّصل کننده است و منظور همان محلول مونومر است که پس از فرآیند پلیمریزاسیون بتن را نگاه می دارد ) ، خواصّ بتن های پلیمری برتر از بتن های سیمانی است .

با انتخاب : الف ) بایندر مناسب ب) نوع و میزان مناسب پرکننده ج ) به کار بردن افزودنی های مناسب

می توان طیف وسیعی از بتن های پلیمری را با خواصّ فیزیکی ، مکانیکی ، دینامیکی ، الکتریکی ، حرارتی ، شیمیایی ، تزئینی و … تهیّه کرد . در صورتیکه این طیف وسیع برای بتن های سیمانی وجود ندارد . از مجموعه موادّ رایج به عنوان بایندر پلیمری سه نوع رایج ترند که عبارتند از : 1 – اپوکسی ( Epoxy ) 2- پلی استر 3 – پلی یورتان

از پرکننده های رایج نیز دو نوع رایج ترند که عبارتند از : 1 – سیلیس (Silica) 2- کربنات کلسیم

بر اساس آزمایش هایی از نوع برزیلی ، نتایج زیر حاصل شد :

1 – نمونه های بتن پلیمری با بایندر اپوکسی و پلی استر ، استحکاک بالاتری دارند .

2- نمونه های بتن پلیمری با بایندر پلی یورتان ، ازدیاد طول بسیار زیادی دارند . ( تعریف اپوکسی و …. در همین مقاله گفته خواهد شد . )

بایندر های پلیمری 90% کلّ قیمت بتن را شامل می شوند . با وجود این ، قیمت بتن های پلیمری ، بسیار کمتر از
پلاستیک هاست . انتخاب مناسب بایندر و پر کننده مناسب ، می تواند سبب هر یک از حالات زیر شود :

1 – بتن هایی با دی الکتریک بالا 2 – برعکس بتن هایی با هدایت الکتریکی بالا 3 – قطعاتی مناسب برای ایجاد خلاء و ..

تغییر خواصّ بتن پلیمری بر حسب تغییر پرکننده ها : پرکننده ها از دو دسته تشکیل می شوند : 1- جزء زبر ( دانه بندی درشت ) 2- جزء نرم ( دانه بندی ریز )

پرکننده های سبک وزن شامل سه دسته سنگ های رسی سبک ، پرلیت و سنگ پا ( Pumice ) می شوند و پر کننده های سنگین شامل 4 دسته قطیر ، هماتیت ، ایلمنیت ، باریت می شوند .

از این موادّ برای تولید بتن های پلیمری با وزن مخصوص بین 640 تا 5200 کیلوگرم بر متر مکعّب می توان استفاده کرد . پرکننده های بسیار نرم برای کاهش حجم خالی بتن به کار برده می شود . مانند پودر سیلیس ، کربنات کلسیم ، خاکستر ، کائولین . میکا تالک ،‌تری هیدرات آلومینا ‌، سولفات کلسیم و سیمان پورتلند . پر کننده ها می توانند سبک باشند مانند
دانه های شیشه ای سوراخ دار ، سرامیک یا گلوله های پلاستیک .

با استفاده از پرکننده های هادی مثل کربن یا پودرهای فلزّی ، می توان بتن را از نظر الکتریکی رساناتر کرد ، افزودنی هایی مثل فیبرهای شیشه ای ،‌آلی و فلزّی برای اصلاح استحکام ضربه ای ، خمشی و همچنین برای کاهش پدیده انقباض ناشی از پخت به کار می رود . عوامل تر کننده باعث کاهش سطحی زیرین مایع و سهولت ترشدگی سطوح پرکننده می شود . جهت تأمین رنگ و همچنین گاهی اوقات به منظور پایداری در مقابل نور از رنگدانه ها استفاده می شود .

با افزودن لاتکس های SBR و اپوکسی به بتن معمولی به عنوان بتن سیمان پرتلند ، پلی مری استفاده شده است که باعث بهبود خواصّ‌مهندسی و پایایی بتن می شود و همچنین با افزودن رزین های پلی اسراسیترن و اپکسی به مصالح سنگی
به عنوان بتن پلیمری که در مورد رزین پلی اسراسیترن، خواصّ‌ مهندسی و پایایی بتن به طور چشمگیری بهبود می یابد .

آشنایی با انواع بایندرها :‌

رزین ( Resin ) : به مادّه آلی جامد یا نیمه جامد یا شبه جامدی گفته می شود که اغلب دارای وزن مولکولی نامشخّص امّا بالایی بوده و وقتی در معرض تنش قرار می گیرد تمایل به جریان دارد .

اپوکسی : اپوکسی نوعی رزین است ، این نوع رزین دارای قطعاتی گرم و نرم است که با گرما آب می شوند .

رزین های اپوکسی : نوع مایع آن از چسبندگی خوبی به الیاف شیشه برخوردارند .

لاتکس : شیر آب محتوی مونومر که برای تولید پلی مر استفاده می شود . ( SBR )

خواصّ رزین های اپوکسی :

1- مقاومت در برابر خوردگی (Corrosion ) بسیار زیاد . 2- زمان پخت کم . 3- زمان کم برای رسیدن به استحکام ساختمانی . 4 –چسبندگی خیلی خوب به سطوح فلزّی . 5- مقاومت سایشی ( Abrasion Resistance ) بالا. 6 – استحکام مکانیکی بالا . 7 – مقاومت در برابر موادّ شیمیایی مخرّب .

8 – چروکیدگی ( Shrinkage ) کم در حین پخت . 9- عدم تولید محصولات فرّار جانبی در واکنش پخته شدن .

10 – حفظ خواصّ و سازگاری حرارتی با فولاد در محدوده دمایی 30 تا 70 درجه سانتیگراد .

رزین اپوکسی مایعی است بی رنگ ، ‌متمایل به زرد ، فرّار و سمّی که در دمای اتاق بخار می شود .

روشی برای تقویّت بتن های معمولی :‌

در بتن های پلیمری از تکنیک آغشته سازی بتن با پلیمر استفاده می شود . در این روش ، یک سیستم مونومری به داخل بتن سخت شده نفوذ می کند و پس از پلیمریزاسیون موجب انسداد مجاری و حفره های درون بدنه و اتّصال بیشتر اجزاء متشکّله و ارتقای بسیاری از خواصّ بتن خواهد شد . در این روش از مونومر های متیل متا کریلات و استایرن استفاده می شود . روش کار بدین ترتیب است که نمونه های بتن را خشک و تمیز نموده و سپس خنک می کنیم . بعد بتن را با سیستم مونومری
آغشته می کنیم و پس از انجام پلیمریزاسیون کاتالیتی حرارتی ، بتن پلیمری آماده است . این بتن ، مقاومت فشاری و نفوذناپذیری اش افزایش پیدا کرده است .

مزایای بتن های پلیمری :

1 – استحکام 2- کرنش های فشاری ، خمشی ، کششی (‌چندین برابر ) 3 – میرایی 4 – عمر سرویس

5 – مقاومت سایش و ضربه ای 6 – مقاومت در برابر تغییرات جوّی 7- مقاومت در برابر عوامل شیمیایی

8 – مقاومت در برابر عوامل مخرّب محیطی 9- مقاومت در برابر عوامل مخرّب صنعتی 10- جذب آب کمتر

11 – افت کمتر خواص 12 – خواصّ فیزیکی و مکانیکی بهتر 13 - دارای خواصّ تزئینی

خاصّیت بتن پلیمری با بایندر اپوکسی و پلی استر	افزایش یا کاهش خاصّیّت نسبت به بتن سیمانی
استحکام فشاری	پنج و سه دهم برابر افزایش می یابد
استحکام کششی	پنج و هشت دهم برابر افزایش می یابد
استحکام خمشی	چهار برابر افزایش می یابد
کرنش فشاری	پنج و دو دهم برابر افزایش می یابد
کرنش خمشی	ده ها برابر افزایش می یابد
جذب آب	10 تا 60 برابر کاهش می یابد

جدول بالا به خوبی می تواند مزایای بتن پلیمری با بایندر اپوکسی و پلیستر را نسبت به بتن سیمانی نشان دهد ، علاوه بر این بتن پلیمری پلی یورتان دارای ازدیاد طول منحصر بفردی است . بتن های پلیمری در برابر شستشوی دائم مقاومند و فراورش و اجرای آسانی دارند .

موارد مصرف بتن های پلیمری :‌

1 – روکش پل ها و جادّه ها 2 – تعمیرکاریها 3- سازه ساختمان هایی که در معرض خوردگی هستند .

4 – پوشش دهی کف ساختمان های صنعتی ، ورزشی و … (‌ مثلاً پلی یورتان با ازدیاد طول منحصر به فرد ، برای پوشش کف های مقاوم در برابر سر خوردن مناسب است . )‌ 5- تولید پانل های مصنوعی و تزئینی در فضاهای مسکونی و اداری (‌ مثل سنگ مرمر مصنوعی ، انیکس پلیمری ، گرانیت مصنوعی )‌ 6- درزگیر بتن ها 7- ساخت سازه های زیرزمینی مثل فاضلاب های صنعتی (‌ مقاوم در برابر خوردگی ) 8 – ساخت آبشخورهای مورد نیاز در دامداری ها (‌ در مقابل موادّ آمونیاکی مقاوم و نسبت به محصولات سرامیکی ارزان ترند .) 9 – ساخت مجسّمه ها ، گلدان های تزئینی و سایر اشکال آرشیتکتی مشابه سنگ 10 – ساخت مخازن نگهداری موادّ شیمیایی 11 – سازه محیط های دریایی

12 – ساخت سازه های زیر آب 13- ساخت سر ریز های سد 14 – دیواره آب بند سدها 15 – دیواره تونل ها

16 – بازسازی و سرعت در تعمیر (‌ برای سازه های بتنی و مخصوصاً سازه هایی که در شرایط خاص، مثلاً‌زیر آب قرار دارند . ) بتن معمولی همواره با مشکل خوردگی توسّط عوامل اکسیدکننده گازی و مایع روبرو است و دلیل آن مقاومت کم در برابر عوامل خورنده شیمیایی است . با جایگزینی کامل حامل آبی در بتن توسّط حامل پلیمری ، ترکیبی به دست می آید که دارای مقاومتی بالا در برابر عوامل خورنده شیمیایی ، بدون نیاز به حفاظت های شیمیایی است .

بتن پلیمری زمان کمی برای پخت و جذب آب نیاز داشته و نفوذپذیری کمی دارد . نحوه اختلاط این نوع بتن و لوازم مورد نیاز آن مانند بتن معمولی است و به سهولت قالب ریزی می شود . مجموعه این مزایا و آنچه قبلاً گفته شد سبب کاربردهای گوناگون و روزافزون این بتن ، علیرغم قیمت بالای آن شده است . باید در اینجا به استفاده خاصّ و اجباری از بتن پلیمری در شرایط غیر متعارف اشاره کنیم ، مثلاً در جاهایی که بتن در معرض موادً شیمیایی قرار دارد و ممکن است پدیده کاوتیاسون
رخ دهد یا در مکان هایی که ممکن است بتن دائماً در معرض کلر باشد و …..

انواع پلیمرهایی که برای مصارف بالا استفاده می شوند عبارتند از :

1- اپوکتیک ها 2- فورانها ( Furan ) 3 – اکرلیک ها 4 – پلیسترهای غیر اشباع 5- وینیل استرها

انتخاب پلیمر مصرفی بر حسب مورد مصرف ( کارایی )‌ و قیمت آن انتخاب می شود.

استفاده از بتن های پلیمری در قطعات پیش ساخته و نماهای ساختمانی:‌

یکی از موارد استفاده از بتن های پلیمری ، تولید قطعات پیش ساخته و نماهای ساختمانی است که البتّه این قطعات ، معایب سنگ های طبیعی را ندارند ، سنگ های طبیعی که در صنعت ساختمان مورد استفاده قرار می گیرند اغلب دارای معایبی هستند که بعضی از آنها این چنین اند :‌

1 – سنگ های طبیعی چگالی بالایی دارند . 2- در اثر عوامل جوّی و موادّ شیمیایی تخریب پذیرند .

3 – نفوذ پذیری و جذب آب بالایی دارند . 4 –تهیّه آنها در ضخامت کم به دلیل شکنندگی بالایی که دارند
ممکن نیست . 5 – حمل و نقل آنها سخت است . 6 – عایق صوت و حرارت نیستند .

بتن های پلیمری چگالی پایین ، خواصّ فیزیکی و مکانیکی سطح بالا را دارا هستند و امکان اعمال طرح های تزئینی متنوّع در آنها وجود دارد و جایگزینی مناسب برای سنگ های تزئینی و نماهای خارجی رایج خواهند بود. (‌مرمر ، گرانیت انیکس و .. )

با انتخاب موادّ اوّلیّه خاصّ برای تولید این نوع بتن تزئینی و فراورش مناسب ، سنگ نمای مصنوعی سبکی تولید خواهد شد که معایب سنگ های تزئینی طبیعی را نداشته و دارای خواصّ و برتری های ذیل می باشد :

1 – چگالی 3/1 گرم بر سانتی متر مکعّب . 2 – درصد جذب آب 19% (‌یک شصتم بتن سبک و یک سی ام بتن معمولی )

3 – قدرت چسبندگی بیشتر بر روی بتن سیمانی 4 – مقاومت در برابر ضربه . 5 – سازگاری حرارتی بسیار خوب در محدوده دمایی 30 تا 70 درجه سانتیگراد 6 - مقاومت بسیار عالی در برابر شرایط محیطی شیمیایی 7 – استحکام فشاری ، خمشی و کششی بالاتر . 8 – تنوّع رنگ بسیار زیاد .

نکته جالب این است که با وجود تمام محاسنی که ذکر شد ، این نوع تولیدات ، قیمت کمتری نسبت به سنگ های طبیعی دارند .

کاربرد بتن های پلیمری به عنوان صفحات ضدّ گلوله :

برای تولید صفحات ضدّ گلوله در صورتی که وزن و حجم ، عوامل محدود کننده ای نباشند ، بتن سیمانی در تهیّه و ساخت موانع ضدّ‌گلوله به کار می رود . در صورتی که به جای سیمان از رزین پلیمری ، به عنوان حامل در ترکیب بتن استفاده شود ، مقاومت مکانیکی بتن افزایش چشمگیری می یابد و‌ سرعت گیرش و پخت سازه مورد نظر به صورت محسوسی بالا می رود .

در این ترکیب پلیمری که شامل 12 درصد رزین است ، 3 درصد تقویت کننده شامل پودر و لاستیک الیاف کوتاه شیشه ،
ایجاد خواهد شد ، این صفحه ضدّ گلوله ،‌ برای ساخت هدفی با حدّ اقل ضخامت 5 تا 6 سانتی متر به کار می رود و می تواند گلوله ای با انرژی معادل 2400 ژول را مهار کند و کمترین خسارات را متحمّل شود .

کاربرد بتن های پلیمری سبک در ساخت تابلوهای ایمنی راه :

با توجّه به گسترش جادّه ها و ازدیاد مسافرت ها ، نیاز به علایم رانندگی هر روز بیش از پیش احساس می شود . این علایم عمودی و افقی هستند و نوع قائم آن از پایه و سر تابلو تشکیل شده است و عموماً از جنس فلز ساخته می شود ؛
با توجّه به اینکه مصرف این تابلوها در کشور بسیار زیاد است و فلزّ به کار رفته در آن ورقی و وارداتی و ارزبر است و از طرف دیگر منابع فراوان تولید بتن و سیمان در کشور وجود دارد ، مسئولین بر آن شدند تا از بتن سبک در تولید علائم ایمنی شهری بهره برداری کنند . این تابلو ها باید به گونه ای باشند که اوّلاً در برابر عوامل جوّی و یخبندان مقاوم باشند ، ثانیاً‌ از
نظر اقتصادی ، مقرون به صرفه باشند و ثالثاً دارای سطحی صاف و بدون خلل و فرج باشند تا بتوان شبرنگ ها را بر روی آنها چسباند . از این رو در حال حاضر به دستور سازمان مدیریّت و برنامه ریزی ، محقّقین در حال تحقیق در زمینه استفاده از
بتن های پلیمری برای تولید پایه و سر تابلوهایی هستند که خاصیّت های مذکور را دارا باشند ، چنانچه بتوان به این مهم
دست یافت ، حدود 30 الی 50 درصد کاهش هزینه نسبت به علایم فلزی خواهیم داشت و به عبارتی سالیانه حدود چندصد میلیون تومان کاهش هزینه خواهیم داشت .

نتیجه گیری :

با توجّه به آشنایی مختصری که در این مقاله نسبت به بتن پلیمری به دست آمد ، می توان پیش بینی کرد که در آینده از بتن پلیمری به صورت عمده ، هم در داخل ساختمان به عنوان تحمّل کننده بار و هم در خارج از ساختمان به عنوان نما استفاده خواهد شد ، بدون شک آنچه که باعث افزایش استفاده از بتن پلیمری شده است ، قابلیّت تغییر در خواصّ آن با تغییر دادن نوع و درصد پرکننده ها و بایندر های پلیمری است .

امید است دانشمندان و دانش پژوهان ایرانی از عرصه تحقیقاتی وارد عرصه ازمایشگاهی شوند تا بدین ترتیب صنعت ساختمان کشور بهبود فن آوری یابد .

2-پلیمرها در معماری جایگزین فلزات، سنگ‌ها، شیشه و غیره می‌شوند؛ با توجه به ویژگیهای خاص پلیمرها از جمله سبکی، قیمت تمام شده و غیره، استفاده از این مواد چه مزایای قابل توجهی در مقایسه با مواد متداول قبلی دارد؟

پلیمرها علاوه بر مزایائی مانند سبکی، قیمت تمام شده کمتر، شکل دهی آسانتر و مقاومت شیمیایی و محیطی مناسب در کاربردهای معماری، مباحثی مانند صرفه‌جوئی در مباحث انرژی که در حال حاضر نقطه تمرکز مباحث اقتصادی در ساختمانهاست را به خود اختصاص داده است.

3-آیا پلیمرها توانسته‌اند در معماری ابنیه ایرانی جایگاهی به دست آورند؟ و آیا در آینده امکان گسترش بیشتر در این زمینه وجود دارد؟

امروزه ظهور کاربرد پلیمرها در معماری ایرانی کاملاً واضح است از پنل‌های یونولیتی (پلی استایرن) در سقف‌ها و لوله‌های انتقال آب و فاضلاب گرفته تا دربها و پنجره‌های ‌PVC و UPVC و کلیه پریزهای پلیمری، روکشهای سیمهای برق جای خود را به خوبی در ساختمانهای و ابنیه ایرانی باز نموده‌اند.

4-آیا دروس معماری یا پلیمری که در دانشگاههای ایران تدریس می‌شوند به موضوع کاربرد پلیمرها در معماری می‌پردازند؟ در این زمینه چه پیشنهادی دارید؟

با توجه به رشد رو به گسترش مواد پلیمری در معماری و ساختمان‌سازی اگر چه بصورت بسیار مختصر در رشته‌های دانشگاهی به آنها اشاره می‌شود ولیکن مطمناً نیاز به آموزش وسیع‌تری در مباحث مصالح در معماری وجود دارد.

5-کدام پلیمرها در معماری کاربرد دارند و کدامیک از این پلیمرها در داخل کشور تولید ‌می‌شوند؟

کاربرد پلیمرها در معماری بحث مفصلی است که در حقیقت کل مبحث در این کتاب معین گردیده است که بسیاری از این مواد در کشور تولید می‌شوند و تعداد بسیاری نیز وارداتی است که می‌توان تولیدکنندگان مواد پلیمری را برای ساخت آنها در داخل راهنمائی نمود.

6- تا چه میزان صنعت تولید قطعات پلیمری پیش ساخته ساختمانی در ایران جا افتاده است؟ برای گسترش آن چه اقداماتی را لازم می‌دانید؟

نسبت تولید قطعات پلیمری رشد بسیار خوبی در کشور داشته است در این زمینه تولید قطعات پلیمری مورد مصرف در صنعت معماری مورد توجه سازندگان داخلی قرار گرفته‌اند. مطمئناً زمینه‌های تشویقی در این مقوله راه گشا خواهد بود.

معجزه پلیمر برای هزاره جدید

       

چند دهه قبل، معماران تنها می­توانستند تصوری از ایده­های خلاقانه و بناهای شگفت انگیز خود داشته باشند، درحالی که امکان ساختن چنین پروژه­های جاه طلبانه­ای وجود نداشت. اما امروزه ساخت پهنه­ای شناور از حبابهای شیشه­ای یا استادیوم ورزشی بافته شده از تیرهای فولادی و یا حتی پوشش شفاف چادر مانندی بر روی هزاران متر مربع زمین - که صرفا می­توانست در تصور آدمی شکل بگیرد -  جنبه عملی به خود گرفته است. هرچند عموم مردم، ساخت چنین بناهایی را حاصل ابتکار و خلاقیت معماران و مهندسان می­دانند اما حقیقت اینست که برپایی چنین سازه­هایی بیش از هر چیز مدیون ویژگی­های منحصر به فرد متریالی است که بطور مخفف ETFE نامیده می­شود.

ETFE (Ethylene Tetrafluoroethylene) یک پلیمر پایه فلوئوروکربن بسیار بادوام و با قابلیت­های فوق العاده است که از آن به عنوان متریال ساختمانی آینده نام برده می­شود. این پلیمر شگفت انگیز یک پلاستیک شفاف تفلونی است که جایگزین شیشه و پلاستیک­های معمولی در بسیاری از ساختمانها شده است. هر چند این متریال با کارهای معماری شگفت انگیز به جهانیان معرفی شده است اما در حقیقت تاریخچه اختراع آن به دهه 70 میلادی برمی­گردد که نخستین بار در صنایع هوانوردی به کار برده شد. ETFE  از حدود 15 سال پیش مورد توجه معماران قرار گرفت و هم اکنون بناهای بسیاری در سرتاسر جهان با استفاده از آن ساخته می­شوند.

ETFE در مقایسه با شیشه، امتیازات فوق­العاده­ای دارد که از آن جمله می­توان به وزن بسیار کم آن اشاره کرد، به گونه­ای که با دارا بودن یک درصد وزن، هم نور بیشتری را از خود عبور می­دهد و هم عایق بهتری محسوب می­شود. از لحاظ هزینه­های نصب، بین 24 تا 70 درصد صرفه اقتصادی دارد. از دیگر ویژگی­های آن می­توان به حالت ارتجاعی فوق­العاده آن اشاره کرد که می­تواند تا 400 برابر وزن خودش را تحمل کند. این متریال به خاطر سطوح کربنی لغزنده خود، بصورت خودکار، گرد و غبار و چرک و لکه را پاک می­کند، همچنین طول عمر زیاد داشته و از قابلیت بازیافت برخوردار است.

نمونه­ای از کاربردهای ETFE در جهان معماری:  

پروژه Eden در انگلستان (2001):

این پروژه عظیم ترین بنای ساخته شده با استفاده از ETFE می­باشد. این بنا گلخانه بزرگی با گنبدهای ژئودزیک است که قابلیت پرورش انواع گونه­های گیاهی بومی اقلیم­های مختلف سرتاسر جهان را داراست. از اقلیم مدیترانه­ای گرفته تا جنگلهای پرباران استوایی. اما نکته اینجاست که تمام این ویژگی­ها مدیون قابلیتهای فوق­العاده ETFE نظیر انعطاف پذیری، سبکی، دوام و ... است که معمار پروژه نیکولاس گریمشاو را در طراحی و اجرای آن یاری نموده است. 

             

استادیوم Basel در سوئیس (2001):

این پروژه توسط معماران هرزوگ و دمورن طراحی شده است. استادیوم شکل پف کرده خود را در نمای بیرونی از پانلهای بادکرده­ای به دست آورده است که از ورق­های ETFE ساخته شده­اند. برای ایجاد چنین پانلهایی، هوای خشک با فشار به داخل دو ورق­ ETFE که از تمام جهات به یکدیگر جوش داده شده­اند، دمیده می­شود. در نمای این استادیوم نام شهر باسل توسط ورق­های ETFE که دارای رنگ قرمز ثابتی هستند حک شده است و در سایر قسمت­ها، نما بصورت نیمه شفاف همانند پرده سینما است که با جلوه­هایی از طریق پرژکتورها روشن می­شوند. 

             

استادیوم Alianz-Arena در آلمان (2005):

این استادیوم فوتبال در مونیخ، ابتکار دیگری از هرزوگ و دمورن است. لقب (قایق بادی) این استادیوم، ریشه در شکل منحصر به فرد و نیز 2800 پانل پف کرده ETFE دارد که نمای خارجی آن را پوشانده­اند. همانند استادیوم باسل، پوسته استادیوم آلیانز هم، شب هنگام روشن می­شود و بسته به تیمی که در آن میزبان است به رنگهای قرمز، آبی یا سفید درمی­آید.

             

مرکز بازیهای آبی پکن (2007):

این ساختمان ملقب به مکعب آبی است و میزبان بازیهای آبی المپیک 2008 پکن خواهد بود. در طراحی و ساخت این بنا، بر اساس ایده خاص آن، از 4000 پانل ETFE در جداره­ها و سقف استفاده شده است تا جلوه­ای حباب مانند در داخل و خارج آن ایجاد شود. مکعب آبی دارای 5 استخر برای شنا، شیرجه و واترپلو و 17000 سکو برای تماشاگران است. همچنین این ساختمان جزء معدود بناهایی در جهان است که بیشترین بهره وری انرژی را داراست. لایه­های حبابی آبی رنگ در نما، این قابلیت را بوجود آورده تا ساختمان همانند یک گلخانه، تا 90 درصد انرژی تابشی خورشید را در خود حبس کرده و از آن برای گرمایش داخلی و گرمایش استخرها استفاده شود.

            

استادیوم ملی پکن (2007):

به فاصله نیم کیلومتر از مکعب آبی، محل استقرار آشیانه پرنده "Bird’s Nest" یعنی استادیوم ملی پکن  است که کاری دیگر از معماران، هرزوگ و دمورن می­باشد. این پروژه تضادی است از یک اسکلت فولادی به هم تنیده صلب و لایه های نرمETFE  که با یکدیگر ترکیب شده­اند و در واقع از لایه­های ETFE برای پوشش فضاهای میان استراکچر فولادی استفاده شده است.

            

مرکز تفریحی Khan Shatyry در قزاقستان (2008):

این پروژه که توسط دفتر معماری نورمن فاستر طراحی شده یک مرکز بزرگ تفریحی و فرهنگی است که در آستانه، پایتخت کشور قزاقستان واقع شده است. این مرکز که در حال ساخت می­باشد، شامل گستره­ای از فروشگاه­ها، کافه­ها، تئاترهای نمایش و ... می­یاشد. سازه این بنا به یک چادر غول پیکر برفراز یک کوهستان شباهت دارد. در حقیقت ETFE نقش یک ستاره را در ساخت این بنا بازی می­کند و غشاء عظیم خارجی آن را تشکیل می­دهد. در نتیجه این امکان فراهم می­شود که در عین عبور نور به فضاهای داخلی، مردم در مقابل اثرات نامطلوب آب و هوای ناملایم، محافظت شوند و کل مجموعه در سرتاسر سال قابل استفاده گردد.

       

اجرای اتصال بیس پلیت Base Plate (صفحه زیر ستون)

اجرای اتصال بیس پلیت Base Plate (صفحه زیر ستون) و بولت Bolt دلایل استفاده از صفحه زیرستون و بولت :ستونهای یک ساختمان اسکلت فلزی ، نقش انتقال دهنده بارهای وارد شده را به فنداسیون (به صورت نیروی فشاری ، کششی ، برشی یا لنگر خمشی) به عهده دارند. در این میان ، ستون فلزی با صفحه ای فلزی که از یک سو با ستون و از سوی دیگر با بتن درگیر شده است روی فنداسیون قرار می گیرد. توجه به اینکه ستون فلزی به علت مقاومت بسیار زیاد تنشهای بزرگی را تحمل می کند و بتن قابلیت تحمل این تنشها را ندارد ؛ بنابراین صفحه ستون واسطه ای است که ضمن افزایش سطح تماس ستون با پی ، سبب می گردد توزیع نیروهای ستون در خد قابل تحمل برای بتن باشد. کار اتصال صفحه زیر ستونی با بتن بوسیله میله مهار (بولت Bolt) صورت می گیرد و برای ایجاد اتصال ، انتهای آن را خم می کنیم و مقدار طول بولت را محاسبه تعیین می کند. تعداد بولت ها بسته به نوع کار از دو عدد به بالا تغییر می کند ، حداقل قطر این میله های مهاری میلگرد نمره ۲۰ است ؛ در حالی که صفحه تنها فشار را تحمل می کنر ، بولت نقش عمده ای ندارد و تنها پایه این است که حتما انتهای ستون سنگ خورده و صاف باشد تا تمام نقاط مقطع ستون بر روی صفحه بیس پلیت بنشیند و عمل انتقال نیرو بخوبی انجام پذیرد . از آنجا که علاوه بر فشار ، لنگر نیز بر صفحه زیر ستونی وارد می شود ، طول بولت باید به اندازه ای باشد که کشش وارد شده را تحمل نماید که این امر با محاسبه تعیین خواهد شد.

نصب بیس پلیتها
با توجه به آکس بندی که در پلان فنداسیون صورت پذیرفته ودر آن که ازتفاع داده شده است در چندین نقطه از پی ساختمان میگردهایی را می کارد و توسط شیلنگ تراز به ارتفاع داده شده در پلان فنداسیون که معمولاً آن را با (0 0 .0 ± ) نمایش می دهند علامت ها ی را می زنند که ارتفاع( 0 .0 ± ) یا از زمین کناری بلند تر است در آن صورت ارتفاع مربوط به زمین با علامت منفی نوشته شده و یا پایین تر از زمین کناری است .که درآن صورت با علامت مثبت نوشته می شود

پس ازآن که علامت گذاری تمام شد بر طبق آکسی در نقشه آورده شده ریسمانی در یک آکس طولی و یک آکس عرض می بندند به طوری در محل قرار گیری بیس پلیتها دو ریسمان کاملاً بر هم عمود باشند که محل برخورد دو ریسمان وسط بیس پلیت خواهد بود و ریسمانها در اینجا نقش تراز راهم بازی می کنند چون دو طرف ریسمان به یک تراز بسته شده است با کار تمام بیس پلیتهای یک آکس کاملاً به موازات هم و در تر از یکدیگر قرار می گیرند زیرا اگر بیس پلیتها در یک تراز نباشند به همان ترتیب سقف ساختمان نیز تراز نخواهد بود و این یک ایراد بزرگ برای ساختمان به شمار می رود .

انواع اتصال ستون به شالوده :

جزئیات اتصال ستون فلزی به شالوده بتنی به نیروی موجود در پای ستون بستگی دارد. در ستون با انتهای مفصلی فقط نیروی فشاری و برشی از ستون به شالوده منتقل می شوند. اگر بخواهیم لنگر خمشی را نیز به شالوده منتقل نماییم ، در ان صورت ، نیاز به طرح اتصال مناسب برای این کار خواهیم داشت که اتصال گیردار خوانده می شود.

روش نصب پیچهای مهاری :

به طور کلی ، دو روش برای نصب پیچهای مهاری وجود دارد :

الف) نصب پیچهای مهاری در موقع بتن ریزی شالوده ها : در این روش ، پیچها را در محلهای تعیین شده قرار می دهند و موقیعت آنها را به وسیله مناسبی تثبیت می کنند ؛ سپس اطرافشان را با بتن می پوشانند . روشهای گوناگونی برای تثبیت پیچهای مهاری در محل خود وجود دارد که صورت زیر توضیح خواهم داد :

روش اول : ابتدا بوسیله صفحه ای نازک مشابه با ورق کف ستونی که شابلن یا الگو نامیده می شود . قسمت فوقانی بولت و قسمت پایین را بوسیله نبشی به یکدیگر می بندیم تا مجموعه ای بدون تغییر شکل به دست آید ؛ آن گاه محورهای طولی و عرضی صفحه الگو را با مداد رنگی ( گچ و یا رنگ) مشخص می کنیم ؛ سپس بوسیله ریسمان کار یا دوربیت تئودولیت با میخهای کنترول محور کلی فنداسیون را در جهتهای طولی و عرضی به دست می آوریم و به کمک شخصی با تجربه در موقیعت مناسب آن قرار می دهیم. ( محور طولی و عرضی صفحه شابلن بر محور طولی و عرضی کلی فنداسیون منطبق می شود و در ارتفاع صحیح و به صورت کاملا تراز نصب می گردد.) سپس به وسیله قطعات آرماتور آن را به میلگردهای شبکه آرماتور فنداسیون یا به قطعات ورقی (که در بتن قرارداده اند ) جوش (منتاژ) داده می شود ؛ به گونه ای که هنگام بتن ریزی ، صفحه از جای خود حرکتی نداشته باشد. باید دقت داشته باشیم که در موقع بتن ریزی ، هوا در زیر صفحه شابلن ، محبوس نسود . برای این منظور ، معمولا سوراخ بزرگی در وسط شابلن تعبیه می کنند که وقتی بتن از اطراف زیر صفحه را پر می از راه سوراخ خارج گردد و با بیرون زدن بتن از وسط صفحه ، از پر شدن کامل زیر آن اطمینان حاصل شود.

روش دوم : صفحه تقسیم فشار پیش از بتن ریزی پی به طور دقیق در محل خود قرار می گیرد و بوسیله آن بولت ها در جای خود ثابت می شوند . پس از بتن ریزی ، صفحه را از جای خود خارج می کنند و در کارگاه به طور مستقیم به پای ستون متصل می نمایند و پس از نصب ستون به همراه صفحه مهذه ها را محکم می بندند. در این حالت ، هر صفحه ای باید کاملا علامت گذاری شود تا هنگام نصب اشتباهی رخ ندهد.

روش سوم: به طور دقیق تعیین شود ؛ سپس میله مهارها را ثابت می کنند و عمل بتن ریزی را انجام می دهند ؛ در حالی که صفحه هنوز در جای خود ثابت است . پس از پایان یافتن بتن ریزی صفحه را در تراز مورد نظر نگه می دارند . این عمل را می توان به وسیله مهره های فلزی در زیر صفحه ای که میله مهارها از درون آنها عبور کرده اند با پیچتندن و تنظیم آنها تا تراز لازم انجام داد. سپس فاصله های بین دو صفحه و روی بتن پی با ملات ماسه شسته و سیمان به نسبت یک حجم سیمان به دو حجم ماسه کاملا پر می گردد یا از ماسه سیمان نرم (گروت) استفاده می گردد.

ب) نصب پیچهای مهاری پس از بتن ریزی شالوده : در این روش ، در محل پیچهای مهاری به وسیله قالب در داخل بتن فضای خالی ایجاد می کنند که این قالب جعبه نامیده می شود . میلگردی در بتن قرار می دهیم ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن شالوده ، جعبه را از محل خود خارج می کنیم ؛ سپس پیچ مهاری را در محل خود درگیر با آرماتور قرار می دهیم و تنظیم می کنیم و اطراف آن را با بتن ریزدانه ( با حفظ اصول بتن ریزی) پر می کنیم . لازم به یادآوری است جعبه ای که برای ایجاد فضای خالی لازم برای نصب پیچ مهاری به کار می رود ، باید چنان طرح ریزی و ساخته شده باشد که به سادگی و در حد امکان ، بدون ضربه زدن ، شکستن و خرد کردن از داخل بتن خارج شود. برای این منظور می توان از جعبه هایی که قطعات آنها به صورت کام و زبانه متصل می شوند یا از جعبه های لولایی و سایر اقسام جعبه ها استفاده کرد . در مواردی که از پیچهای مهاری با قلاب انتهایی و رکاب یا از پیچهای مهاری با انتهای کلنگی استفاده می شود . برای سزعت بخشیدن به کار ، از جعبه های ساخته شده یا ورقهای فولادی که در درون بتن باقی می مانند ، استفاده می شود . باید توجه داشت که این شیوه کار بیشتر برای فنداسیون ماشین آلات صنعتی در کارخانجات کاربرد دارند . لازم به ذکر است در بعضی مواقع برای اتصال کف ستون به شالوده ، به جای پیچهای مهاری از میلگردها یا تسمه هایی استفاده می کنند که به ورق کف ستون جوش داده می شوند که به این صورت می باشد که معمولا در موقع بتن ریزی ، مجموع ورق کف ستونها و مهارها را در شالوده کار می گذارند ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن ، ستون را روی ورق کف ستون قرار می دهند و جوشکاری می کنند.

محافظت صفحه زیر ستونها و پیچهای مهاری ( مهره و حدیده ) :

کف ستون ها از جمله قطعات ساختمانی هستند که اغلب در معرض اثر شدید رطوبت قرار دارند و باید به نحو مطلوب حفاظت شوند . در ساختمانهای معمولی و به طور کلی در ساختمانهایی که پس از پایان یافتن کار اسکلت فلزی دیگر نیازی به بازدید و تنظیم کف ستونها نیست ، اطراف کف ستون را با بتن پر می کنند و در صورتی که قبل از بتن ریزی سطوح فولادی خوب تمیز شده و کا جوش یا زغال جوش برداشته شده باشد ، بتن به فولاد می چسبد و آن را کاملا محافظت می کند . در بعضی دیگر از ساختمانها ، کف ستونها را نظیر سایر قطعات به وسیله رنگ محافظت می کنند . در ساختمانهای صنعتی که امکان باز کردن و نصب مجدد آنها وجود دارد ، با مواد قیری مخلوط با ماسه نرم از کف ستون ها حفاظت می شود ؛ همچنین برای تمیز ماندن حدیدهای پیچهای مهاری و دوری از آسیب دیدگی باید قبل از بتن ریزی فنداسیون ، قسمت حدیدها به وسیله پلاستیک یا گونی یا سیم مناسب بسته شده ، پوشش مناسب صورت گیرد.

دلایل استفاده از صفحه کف ستونی و بولت:

چگونگی اجرا و نصب پیچهای مهاری(Bolt) و صفحه کف ستونی(BasePlate)

دلایل استفاده از صفحه کف

ستونهای یک ساختمان اسکلت فلزی ، نقش انتقال دهنده بارهای وارد شده را به فنداسیون (به صورت نیروی فشاری ، کششی ، برشی یا لنگر خمشی) به عهده دارند. در این میان ، ستون فلزی با صفحه ای  فلزی که از یک سو با ستون و از سوی دیگر با بتن درگیر شده است روی فنداسیون قرار می گیرد. توجه به اینکه ستون فلزی به علت مقاومت بسیار زیاد تنشهای بزرگی را تحمل می کند و بتن قابلیت تحمل این تنشها را ندارد ؛ بنابراین صفحه ستون واسطه ای است که ضمن افزایش سطح تماس ستون با پی ، سبب می گردد توزیع نیروهای ستون در خد قابل تحمل برای بتن باشد. کار اتصال صفحه زیر ستونی با بتن بوسیله میله مهار (بولت Bolt) صورت می گیرد و برای ایجاد اتصال ، انتهای آن را خم می کنیم و مقدار طول بولت را محاسبه تعیین می کند. تعداد بولت ها بسته به نوع کار از دو عدد به بالا تغییر می کند ، حداقل قطر این میله های مهاری میلگرد نمره ۲۰ است ؛ در حالی که صفحه تنها فشار را تحمل می کنر ، بولت نقش عمده ای ندارد و تنها پایه را در محل خود ثابت نگه می دارد . نکته مهم هنگام نصب ستون بر روی صفحه تقسیم فشار این است که حتما انتهای ستون سنگ خورده و صاف باشد تا تمام نقاط مقطع ستون بر روی صفحه بیس پلیت بنشیند و عمل انتقال نیرو بخوبی انجام پذیرد . از آنجا که علاوه بر فشار ، لنگر نیز بر صفحه زیر ستونی وارد می شود ، طول بولت باید به اندازه ای باشد که کشش وارد شده را تحمل  نماید که این امر با محاسبه تعیین خواهد شد.

انواع اتصال ستون به شالوده :

جزئیات اتصال ستون فلزی به شالوده بتنی به نیروی موجود در پای ستون بستگی دارد . در ستون با انتهای مفصلی فقط نیروی فشاری و برشی از ستون به شالوده منتقل می شوند. اگر بخواهیم لنگر خمشی را نیز به شالوده منتقل نماییم ، در ان صورت ، نیاز به طرح اتصال مناسب برای این کار خواهیم داشت که اتصال گیردار خوانده می شود.

روش نصب پیچهای مهاری  :

به طور کلی ، دو روش برای نصب پیچهای مهاری وجود دارد :

الف) نصب پیچهای مهاری در موقع بتن ریزی  شالوده ها : در این روش  ، پیچها را در محلهای تعیین شده قرار می دهند و موقیعت آنها را به وسیله مناسبی تثبیت می کنند ؛ سپس اطرافشان را با بتن می پوشانند . روشهای گوناگونی برای تثبیت پیچهای مهاری در محل خود وجود دارد که صورت زیر توضیح خواهم داد :

روش اول : ابتدا بوسیله صفحه ای نازک مشابه با ورق کف ستونی که شابلن یا الگو نامیده می شود . قسمت فوقانی بولت و قسمت پایین را بوسیله نبشی به یکدیگر می بندیم تا مجموعه ای بدون تغییر شکل به دست آید ؛ آن گاه محورهای طولی و عرضی صفحه الگو را با مداد رنگی ( گچ و یا رنگ) مشخص می کنیم ؛ سپس بوسیله ریسمان کار یا دوربیت تئودولیت با میخهای کنترول محور کلی فنداسیون را در جهتهای طولی و عرضی به دست می آوریم و به کمک شخصی با تجربه در موقیعت مناسب آن قرار می دهیم. ( محور طولی و عرضی صفحه شابلن بر محور طولی و عرضی کلی فنداسیون منطبق می شود و در ارتفاع صحیح و به صورت کاملا تراز نصب می گردد.) سپس به وسیله قطعات آرماتور آن را به میلگردهای شبکه آرماتور فنداسیون یا به قطعات ورقی (که در بتن قرارداده اند )  جوش (منتاژ) داده می شود ؛ به گونه ای که هنگام بتن ریزی ، صفحه از جای خود حرکتی نداشته باشد. باید دقت داشته باشیم که در موقع بتن ریزی ، هوا در زیر صفحه شابلن ، محبوس نسود . برای این منظور ، معمولا سوراخ بزرگی در وسط شابلن تعبیه می کنند که وقتی بتن از اطراف زیر صفحه را پر می کند ، هوا از راه سوراخ خارج گردد و با بیرون زدن بتن از وسط صفحه ، از پر شدن کامل زیر آن اطمینان حاصل شود.

روش دوم : صفحه تقسیم فشار پیش از بتن ریزی پی به طور دقیق در محل خود قرار می گیرد و بوسیله آن بولت ها در جای خود ثابت می شوند . پس از بتن ریزی ، صفحه را از جای خود خارج می کنند و در کارگاه به طور مستقیم به پای ستون متصل می نمایند و پس از نصب ستون به همراه صفحه مهذه ها را محکم می بندند. در این حالت ، هر صفحه ای باید کاملا علامت گذاری شود تا هنگام نصب اشتباهی رخ ندهد.

روش سوم : صفحه را قدری بالاتر از محل اصلی خود نگه می دارند تا محل میله های مهار به طور دقیق تعیین شود ؛ سپس میله مهارها را ثابت می کنند و عمل بتن ریزی را انجام می دهند ؛ در حالی که صفحه هنوز در جای خود ثابت است . پس از پایان یافتن بتن ریزی صفحه را در تراز مورد نظر نگه می دارند . این عمل را می توان به وسیله مهره های فلزی در زیر صفحه ای که میله مهارها از درون آنها عبور کرده اند با پیچتندن و تنظیم آنها تا تراز لازم انجام داد. سپس فاصله های بین دو صفحه و روی بتن پی با ملات ماسه شسته و سیمان به نسبت یک حجم سیمان به دو حجم ماسه کاملا پر می گردد یا از ماسه سیمان نرم (گروت) استفاده می گردد.

ب) نصب پیچهای مهاری پس از بتن ریزی شالوده : در این روش ، در محل پیچهای مهاری به وسیله قالب در داخل بتن فضای خالی ایجاد می کنند که این قالب جعبه نامیده می شود  . میلگردی در بتن قرار می دهیم  ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن شالوده ، جعبه را از محل خود خارج می کنیم ؛ سپس پیچ مهاری را در محل خود درگیر با آرماتور قرار می دهیم و تنظیم می کنیم و اطراف آن را با بتن ریزدانه ( با حفظ اصول بتن ریزی) پر می کنیم . لازم به یادآوری است جعبه ای که برای ایجاد فضای خالی لازم برای نصب پیچ مهاری به کار می رود ، باید چنان طرح ریزی و ساخته شده باشد که به سادگی و در حد امکان ، بدون ضربه زدن ، شکستن و خرد کردن از داخل بتن خارج شود. برای این منظور می توان از جعبه هایی که قطعات آنها به صورت کام و زبانه متصل می شوند یا از جعبه های لولایی و سایر اقسام جعبه ها استفاده کرد . در مواردی که از پیچهای مهاری با قلاب انتهایی و رکاب یا از پیچهای مهاری با انتهای کلنگی استفاده می شود . برای سزعت بخشیدن به کار ، از جعبه های ساخته شده یا ورقهای فولادی که در درون بتن باقی می مانند ، استفاده می شود . باید توجه داشت که این شیوه کار بیشتر برای فنداسیون ماشین آلات صنعتی در کارخانجات کاربرد دارند . لازم به ذکر است در بعضی مواقع برای اتصال کف ستون به شالوده ، به جای پیچهای مهاری از میلگردها یا تسمه هایی استفاده می کنند که به ورق کف ستون جوش داده می شوند که به این صورت می باشد که معمولا در موقع بتن ریزی ، مجموع ورق کف ستونها و مهارها را در شالوده کار می گذارند ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن ، ستون را روی ورق کف ستون قرار می دهند و جوشکاری می کنند.

محافظت کف ستونها و پیچهای مهاری ( مهره و حدیده ):

کف ستون ها از جمله قطعات ساختمانی هستند که اغلب در معرض اثر شدید رطوبت قرار دارند و باید به نحو مطلوب حفاظت شوند . در ساختمانهای معمولی و به طور کلی در ساختمانهایی که پس از پایان یافتن کار اسکلت فلزی دیگر نیازی به بازدید و تنظیم کف ستونها نیست ، اطراف کف ستون را با بتن پر می کنند و در صورتی که قبل از بتن ریزی سطوح فولادی خوب تمیز شده و کا جوش یا زغال جوش برداشته شده باشد ، بتن به فولاد می چسبد و آن را کاملا محافظت می کند . در بعضی دیگر از ساختمانها ، کف ستونها را نظیر سایر قطعات به وسیله رنگ محافظت می کنند  . در ساختمانهای صنعتی که امکان باز کردن و نصب مجدد آنها وجود دارد ، با مواد قیری مخلوط با ماسه نرم از کف ستون ها حفاظت می شود ؛ همچنین برای تمیز ماندن حدیدهای پیچهای مهاری و دوری از آسیب دیدگی باید قبل از بتن ریزی فنداسیون ، قسمت حدیدها به وسیله پلاستیک یا گونی یا سیم مناسب بسته شده ، پوشش مناسب صورت گیرد .

پلی اورتان/پلی یورتان چیست؟

پلی اورتان/پلی یورتان چیست؟                   

1-     پلی اورتان چیست:

پلی اورتان یک پلیمر ترموست Thermoset میباشد که از ترکیب متیلن دی ایزوسانات با پلی اول ها و برخی  افزودنی های شیمیای دیگر پدید می آید.

با انتخاب این افزودنی ها و تغییر شرایط شیمیایی و فیزیکی فرایند واکنش، میتوان خواص  گوناگونی را برای کاربردهای متنوعی به وجود آورد.

همین ویژگی پلی اورتان باعث گسترش کاربرد آن  در بخشهای مختلف زندگی شده است. این پلیمر به دلیل hygienic بودن  به فرم الستومر در ساخت روکشهای مخازن، نقاله ها و بسته بندی در صنایع غذایی و دارویی، ساخت دستکشها، پوششها و سایر تجهیزات جراحی و اتاق عمل، قلب و سایر اعضای مصنوعی و... کاربردهای فراوانی دارد. همچنین  شکل اسفنجی آن در تولید مبلمان ، تخت خواب، موکت و کفپوش و ... به صورت گسترده استفاده می شود.. در صنایع اتومبیل نیز از فوم نرم (flexible foam) و فوم اینگرال (Integral skin foam) در ساخت قطعات تریم داخلی خودرو نظیر صندلی ها، قربیلک فرمان، دستگیره ها و ... و به صورت structural foam در ساخت قطعاتی نظیر سپر خودرو استفاده می شود.

امروزه رنگها و پوششهای ضد خوردگی پلی اورتان نیز با توجه به عمر و دوام بسیار بالای آنها گسترش بسیاری یافته اند.

فرم دیگری از این  مواد که به فوم سخت(Rigid foam) مشهور میباشد در صنایع تبرید و ساختمان به عنوان عایق حرارتی به صورت وسیع مورد مصرف قرار میگیرد که اختصاراً به آن PUR rigid foam اطلاق میشود.

این عایق از بدو اختراع، با توجه به اینکه بهترین ماده آلی عایق شناخته شده میباشد به صورت ویژه مورد توجه صنعت ساختمان قرار گرفت و پیشرفتهای بسیاری نیز در راستای بهبود خواص آن تا کنون صورت پذیرفته است.

2-      ساندویچ پانل:

برای عایقکاری حرارتی ساختمان به صورت کلی از گروه عایقهای معدنی نظیر پوکه، پشم سنگ، پشم شیشه و... و یا گروه عایق های آلی نظیر انواع فوم های پلی استایرن، نئوپرن، پلی اتیلن و پلی اورتان استفاده میشود. عایق های آلی در سنوات اخیر به دلایل مختلفی نظیر سهولت تولید و مصرف انرژی کم در فرایند تولید، قیمت ارزان، وزن کم، عملکرد بهتر، و عمر طولانی ، عدم جذب آب و عدم لانه گزینی حشرات و حیوانات موزی به تدریج جایگزین عایق های معدنی شده اند.

در میان عایقهای آلی نیز فوم های پلی اورتان (دو دسته پلی اورتان پایه پلی استر و پلی اورتان پایه پلی اتر) با توجه به خواص آنها گسترش فوق العاده ای یافته اند که آمارهای افزایشی اعلام شده از سوی تولید کنندگان اصلی مواد اولیه این پلیمر یعنی BASF,DOW,BAYER,NIPPON  و HUNTSMAN مؤید این مطلب میباشد.

از جمله ویژگیهای این ماده عبارتند از:

-         بالاترین ضریب مقاومت رسانایی گرمایی در میان عایق های آلی و معدنی (برای مثال عملکرد 2 سانتی متر پلی اورتان معادل 3.6 سانتیمتر پلی استایرن میباشد)

-         عدم جذب آب و رطوبت

-         عدم لانه گزینی حشرات (این خصیصه در مورد پلی استایرن برعکس بوده وحشراتی نظیر سوسک خانگی علاقه مند به ایجاد حفره و تخمگذاری در پلی استایرن میشوند)

-         قیمت مناسب

-         Hygenic بودن و عدم بروز حساسیتهای پوستی و یا سایر مضرات مواد شیمیایی به لحاظ عدم انتشار مواد مضر به ویژه هنگامی که به صورت ساندویج پانل (دارای دو رویه فلزی) استفاده میگردد.

-         کاهش بار مرده ساختمان

 به منظور افزایش کارایی فوم سخت جهت کابری آسان و ایمن در ساختمان اغلب این محصول به صررت ساندویچ پانل آماده سازی میگردد. در این روش با افزودن دو لایه رویه اغلب فلزی به دو طرف یک پانل پلی اورتان خواص مکانیکی، دوام، ایمنی و زیبایی این محصول افزایش یافته و با توجه به نصب آسان ، عمر طولانی و کاهش قابل توجه تبادل حرارتی ساختمان به یکی از مصالح مورد علاقه سازندگان ساختمان تبدیل میگردد.

  3-     ایمنی:

مطالعات بسیاری در خصوص ایمنی این محصول چه مواد اولیه آن (به منظور اطمینان از سلامت کارگران و کارکنان در معرض مواد اولیه پلی اورتان یعنی متیلن دی ایزوسیانات و پلی اول ها) چه محصولات تولیدی از پلی اورتان (به منظور اطمینان از سلامت افراد در معرض تماس مستقیم با این محصولات) و چه خطرات ناشی از حوادث نظیر آتش سوزی صورت پذیرفته است.

مواد اولیه: توصیه شده است تماس با مواد اولیه این محصول با دستکش و عینک ایمنی صورت پذیرد. علیهذا درجه سمی بودن آنها در حدی نیست که خطرات جدی برای کارگران مرتبط پدید آورد. با توجه به نا محلول بودن دی ایزوسیاناتها در آب نیز ورود آنها به آبهای زیر زمینی و منابع آب  و غذا بسیار ناچیز بوده و این مواد از این نقطه نظر ایمن میباشند. برخی تشابهات اسمی این ماده با مواد شیمیایی مظر دیگر نیز باعث حساسیت افکار عمومی نسبت به آن شده که به شرح ذیل میباشد.

-         دی ایزو سیانات ارتباطی با سیانید ها نداشته و در تولید آنها به هیچ وجهی از سیانید ها استفاده نمیشود. پایه دی ایزوسیانات از پلی استر و یا پلی اتر میباشد. پس از ترکیب با پلی اولها و به وجود آمدن پلی اورتان نیز مانند بسیاری ترکیبات آلی دیگر نظیر چوب و الیاف طبیعی که دارای نیتروژن در ساختار خود هستند ، سیانید آزاد نمیکنند.

-         دی ایزوسیانات ارتباطی با متیل ایزوسیانات که دارای بخارات سمی است ندارد و امکان تبدیل آن به این ماده نیز در شرایط طبیعی وجود ندارد.

-         دی ایزوسیانات همچنین ارتباطی با ایزو تیو سیانات نیز ندارد.

-         پلی اورتان ارتباطی با پلیمر یورتان (اتیل کاربامیت) ندارد.

محصولات تولیدی: ایمنی محصولات تولیدی پلی اورتان در حدی است که برای برخی کاربردهای پزشکی و صنایع غذایی تقریباً هیچ جایگزینی برای آن وجود ندارد و سایر محصولات پلیمری و حتی طبیعی از این جهت پس از پلی اورتان قرار میگیرند. استفاده از پلی اورتان در مبلمان و تخت خواب، یخچال، اسباب بازی کودکان و... و عدم ایجاد حتی ساده ترین حساسیتهای پوستی مؤید این نکته است.

در ارتباط با فوم های پلی اورتان تنها مورد مطرح، استفاده از گاز فریون 11 به عنوان ماده فوم زا بوده است که با توجه به آسیب لایه ازن در اثر استفاده از آن، این ماده در سنوات گذشته حذف شده و هم اکنون در تولید ساندویچ پانل از R141b ، سیکلو پنتان ، آب و یا برخی مواد کم ضررتر دیگر استفاده میشود.

آتش سوزی: با توجه به پایه آلی این عایق بدیهی است این ماده نیز همچون سایر پلیمرها قابلیت سوختن دارد. البته این خصیصه نافی سایر خواص مثبت این ماده نشده است و کماکان به مدد نو آوری های صورت پذیرفته در زمینه کاهش خطرات آن در زمان آتش سوزی به صورت وسیع از آن استفاده میشود.

این نو آوری ها شامل معرفی برخی افزودنی های شیمیایی و معدنی سرکوب کننده آتش موسوم به Fire retardant ها و همچنین معرفی خانواده جدید فومهای سخت دیرسوز موسوم به Polyisocyanurate (پلی آیزوساینوریت) که اختصاراً PIRنامیده میشود شده است. البته فومهای کاملاً نسوز نظیر Phenolic foam نیز به بازار آمده است که مناسب کاربردهای نظامی و امنیتی است.

استانداردهای ایمنی ساختمان در امریکا و اروپا نظیر ASTM C1289 ، CAN/ULC-S704 ، DIN EN 13823  و استاندارد جدید DIN EN 14509 استفاده از پلی اورتان  و پلی آیزوساینوریت را به صورت ساندویچ پانل برای فضاهای مختلف صنعتی، تجاری ، عمومی و مسکونی دسته بندی نموده و با رعایت نکات مندرج در این استانداردها، امکان استفاده از ساندویچ پانل برای عایق کاری سطوح خارجی این فضاها مجاز شمرده شده است.

مهمترین ویژگیهای ساندویچ پانل پلی اورتان و به ویژه پلی آیزوساینوریت در مواجه با آتش عبارتند از:

-         PIR استانداردهای B2 و B1 را برای خطر آتش سوزی میگذراند.

-         PIR پس از تماس با شعله مستقیم با تأخیر بسیاری مشتعل میگردد در حالیکهEPS یا سایر عایق های آلی بسیار زودتر

-         PIR پس از اشتعال، با کنار بردن شعله مستقیم بلافاصله خاموش میگردد و نتیجتاً باعث گسترش آتش نمیگردد.

-         PIR در هنگام سوختن ایجاد قطره شعله ور و یا ذرات شعله ور ننموده و باعث گسترش آتش نمیگردد.

-         دمای اولیه مورد نیاز برای شعله ور شدن PIR  بالاتر از PUR میباشد

-         دود و گازهای آلاینده حاصل از سوختن PIR کمتر از PUR و EPS و سایر لوازم منزل نظیر مبلمان ، تخت خواب و الیاف مصرفی در فرش و .. که در آنها گاهی از ترکیبات آمین دار می شود است.

-         وجود لایه های فلزی در دو طرف پانل مانع از تماس مستقیم شعله با PIR و همچنین مانع رسیدن اکسیژن به PIR و نتیجتاً تأخیر در آتش گرفتن آن مینماید.

 -         آیین نامه های طراحی ایمن ساختمانها نیز جهت کاهش مضاعف خطر، تدابیری را در جهت دوری منابع احتمالی آتش از این محصولات توصیه مینمایند.

 

قالب عایق پلی استایرن در سازه های بتن مسلح

قالب های عایق ماندگار

با توجه به رشد روز افزون جمعیت و همچنین وجود مشکلاتی چون هزینه زیاد اجرای ساختمان، زمان طولانی اجرا و عمر کم سازه، صنعت ساختمان کشور نیازمند ارایه راهکارهایی به منظور استفاده عملی از سیستم های ساختمانی نوین میباشد.

این سیستمها باید دارای ویژگیهایی چون: سبک سازی، مقاومت در برابر زلزله و زمان اجرای کوتاه باشد و همچنین با معماری ایران و شرایط اقلیمی کشور مطابقت داشته باشد.

یکی از این سیستم های نوین، ترکیب بتن مسلح( به عنوان قسمت باربر) و پانل های پلی استایرن( به عنوان عایق حرارتی و قالب ماندگار بتن) که با نام سیستم قالب های عایق ماندگار شناخته میشود.

یکی از مهمترین اجزای سیستم سازه بتن مسلح با قالب عایق ماندگار، قالب های دایمی از جنس پلی استایرن است که در مرحله بتن ریزی و ساخت دیوارهای بتن مسلح استفاده شده پس از بتن ریزی، بخشی از دیوار محسوب میشوند.

در این سیستم دیوارها، در داخل قالبی از پلی استایرن بتن ریزی می شوند.سقف ها دارای قالبی از پلی استایرن مسلح بوده و به صورت مجوف ساخته میشوند.به عبارت دیگر ساختمان در دو لایه از پلی استایرن پیچیده میشود که از لحاظ عایق بندی حرارتی و صوتی دارای بیشترین بازدهی است.کلیه قطعات این سازه در کارخانه آماده میشود و سپس در محل به هم متصل میشوند.

در این سیستم، دو لایه فوم با فاصله معینی از هم و به موازات همدیگر قرار میگیرند و در بین دو لایه عناصر مسلح کننده مانند قطعات پلاستیکی و تسمه هایی از جنس گالوانیزه قرار میگیرند.

اجزای سیستم

۱- دیوار باربر
۲- دیوار جداکننده( پارتیشن)
۳- پانل سقفی

دیوار باربر

دیوارهای باربر از دو لایه پلی استایرن به ضخامت ۵ سانتیمتر تشکیل شده است.این دو لایه توسط پیچ های دو سر رزوه به قطر ۵ میلیمتر در فواصل ۲۰ سانتیمتری به یکدیگر متصل میشوند.این پیچ ها توسط مهره های پلاستیکی به پانل های پلی استایرن محکم میشوند.این مهره های پلاستیکی نقش پل حرارتی را در سازه اجرا می کنند و مشکل سازه های پلی استایرن در برابر حرارت را حل میکند.

دیوار جداکننده( پارتیشن)

این دیوارها از جنس پلی استایرن با عرض ۶۰ سانتیمتر و ضخامت ۶ تا ۲۰ سانتیمتر و در طول دلخواه تولید میشوند.در داخل هر بخش دیوار ۲ عدد پروفیل از ورق خم شده کار گذاشته شده است که در ارتفاع دیوار ادامه دارد و ضمن فراهم آوردن پایداری لازم، اتصال مکانیکی پارتیشن به سقف، کف و پوشش یا نازک کاری را فراهم میسازد.

پانل سقفی

این پانل ها به عرض ۶۰ سانتیمتر، ضخامت ۱۶ تا ۳۲ سانتیمتر و طول دلخواه تولید میشوند.در قسمت زیرین این قطعات ۲ عدد پروفیل از ورق خم شده به شکل ناودانی وجود دارد.این پروفیل ها مقاومت لازم برای بارهای وارده هنگام نصب و ساخت را تامین می کنند.

امکان عبور تاسیسات از داخل دیوارها و سقف

در این سازه،داکت های عبوری از دیوارهای جداکننده میتوانند با قسمتهای باز در قطعات دیوار و کانال های موجود ادغام شوند.به عبارت دیگر میتوان لوله های آب و فاضلاب ، کابل های برق و سایر تاسیسات را از داخل حفره های پیش بینی شده در قطعات دیوار عبور داد.

امکان ترکیب با سایر سیستم ها
علاوه بر امکان ساخت کامل یک ساختمان با استفاده از سیستم سازه بتن مسلح و قالب عایق ماندگار، میتوان هریک از اجزای این سیستم را در کنار مصالح دیگر، از جمله مصالح متداول به کار برد.

پلی استایرن منبسط شده(یونولیت سقفی)و روش اجرای آن

پلی استایرن منبسط شده(یونولیت سقفی)و روش اجرای آن

در سقف های تیرچه ای(بتنی یا کرومیت)از آنجایی که فضای بین تیرچه ها باری را تحمل نمی کند و صرفا پر کردن جهت پر کردن حجم سقف کاربرد دارد و از طرفی بیش ترین حجم سقف را نیز در بر می گیرد، لذا سبکی آن بسیار مهم است از این رو یونولیت بهترین وسیله برای پر کردن این فضا به شمار می رود. در این مقاله سعی شده است، مزایا و معایب یونولیت نسبت به بلوک بتنی و سفالی مورد بررسی قرار گیرد، و نحوه ی صحیح اجرای آن نیز توضیح داده شود.

مزایای یونولیت نسبت به بلوک های سقفی:

• سبکی سقف
• کاهش میزان شمع بندی زیر سقف به میزان مورد توجه
• سهولت اجرا
• کاهش زمان اجرا
• قیمت مناسب
• راحتی سوراخ کاری جهت عبور لوله ها ی برق و تاسیسات
• اقتصادی بودن
• عایق صوت و حرارت
• و...

در مقابل یونولیت سقفی نسبت به بلوک معایبی نیز دارد که البته قابل کنترل است که در زیر آنها اشاره شده است:

• خطر آتش سوزی
• ترک اندود زیر سقف

راه های کنترل یا حذف معایب فوق الذکر:

برای جلوگیری از آتش سوزی بعد از تامین مقاومت سقف و خودگیری بتن روی آن، می توان یونولیت را حذف کرد یا به عبارت دیگر آن را برش داد.

مرکز تحقیقات مسکن دو راه برای حذف یونولیت سقفی اعلام کرده است که عبارتند از:

1. پس از بتن ریزی و پیش از رابیتس بندی مورد نیاز برای سقف.
2. در نظر گرفتن تمهیداتی در قالب بندی سقف، پیش از بتن ریزی.

علاوه بر موارد فوق، طبق اعلام مرکز تحقیقات مسکن اتصال مستقیم نازک کاری به بلوک پلی استایرن ممنوع است و باید برای نازک کاری سقف، از سقف کاذب با اتصال مکانیکی به سقف سازه ای استفاده شود و حداقل 1.5 سانتیمتر اندود گچی بر روی سقف کاذب اجرا شود. به این منظور یک نمونه جزئیات مورد تایید این مرکز در شکل زیر به عنوان راهنما ارائه میشود:

 

مطابق دیتیل فوق اجرای رابیتس یا تور مرغی از ترک های ایجاد شده در اندود جلوگیری می کند، برخی از صاحب نظران از رابیتس یا تور مورغی در سقف ها با بلوک پلی استایرن با کلمه ی آرماتور یاد می کنند و اعتقاد دارند که عملکرد رابیتس یا تور مورغی در اندود مانند عملکرد آرماتور در بتن می باشد.حذف یا برش بلوک پلی استایرن بعد از اجرا از آتش سوزی آن جلوگیری می کند.

پله فرار ( راه پله اضطراری )

پله فرار  ( راه پله اضطراری )

1- مسیرهای خروج باید به گونه ای طراحی و اجرا شوند که برای رسیدن به یک خروج، عبور از میان آشپزخانه ، انبارها، سرویسهای بهداشتی، فضاهای کاری، رختکنها، اتاقهای خواب و فضاهای مشابهی که در های آنها در معرض قفل شدن هستند، لازم نباشد.
2- رعایت حداقل فاصله یک متری پله فرار از پنجره های مشرف
3- محل و وضعیت پله فرار دور از پلکان عمومی و دسترسی کلیه واحدها به آن میسر باشد.
4- عرض پله ها و پا گردها و مسیر راه خروج نباید در هیچ قسمت از طول مسیر کاهش یابد .
5- درب پله فرار به طرف پله فرار باز شود.
6- پله فرار از پشت بام تا کف تراز خروجی مشرف به فضای آزاد (حیاط یا خیابان) اجرا گردد.
7- عرض هیچ یک از دسترسهای خروج نباید از 91 سانتیمتر کمتر در نظر گرفته شود.
8- پا خور تمام پله ها باید از یک جنس بوده و تمام تدابیر لازم به منظور ممانعت از لغزندگی بر روی سطح آن اتخاذ گردد.
9- ارتفاع نرده پلکان فرار حداقل 80 سانتیمتر و فاصله حفاظ داخلی ( عمودی ) حداکثر 10 سانتیمتر در نظر گرفته شود . (نصب حفاظ داخلی بصورت افقی مورد تایید نمی باشد.(
10- دو طرف پله فرار دارای گارد محافظ با میله های عمودی و حداقل ارتفاع 120 سانتیمترباشد.
11- کف پله های فرار با ورق آجدار با ضخامت حداقل 3 میلی متر پوشانده شود.
12- به منظور جلوگیری از ریزش نزولات آسمانی و سقوط اشیاء پله فرار به سقف مناسب مجهز گردد.
13- نصب روشنایی اضطراری در مسیر هر رمپ پلکان فرار (در طراحی نقشه های تاسیسات برقی پیش بینی شود.(
14- نصب علائم خروج اضطراری و شماره های طبقات در محل های مناسب(طبق نظر کارشناس بازدید
15- تاکید می شود برای جلوگیری از ریزش برف و باران و لغزندگی سطح پله های خارجی ( فرار و اصلی) تمهیدات ایمنی لازم پیش بینی شود.
16- پله فرار پیچ و دوار قابل تایید نیست (مگر با شرایط مبحث 3 مقررات ملی ساختمان(

پله و انواع آن

پله و انواع آن

          پلکان یک راه ارتباطی است که دو سطح مختلف را به هم ارتباط می دهد و انسان با انرژی خود ان را طی می کند .در واقع پله تکیه گاهی برای پا هنگام بالا رفتن است.   

● مقدمه

طراحی معماری به نیازمند است تا پاسخگوی یک عملکرد مناسب باشد. پلکان وسیله معمول دستر در بین طبقات ساختمان است.پلکان روشها و سیستمهایی را باید طوری ساخت که امکان دسترسی اسان و راحت ساده و ایمنی را توسط پله ها به بالا و پایین فراهم سازد.

● تعریف پله

پلکان یک راه ارتباطی است که دو سطح مختلف را به هم ارتباط می دهد و انسان با انرژی خود ان را طی می کند .در واقع پله تکیه گاهی برای پا هنگام بالا رفتن است.

● انواع پله

▪ فرم پله

▪ جنس پله

▪ کاربری

● فرم پله:

▪ راه پله مستقیم

▪ راه پله با پله های مایل

▪ راه پله ۴/۱ چرخش در بالا

▪ راه پله ۴/۱ چرخش در پایین

▪ راه پله ۴/۱ چرخش در بالا و پایین

▪ راه پله ۴/۱ چرخش در بالا و پایین در جهت مخالف

▪ راه پله مستقیم با پاگرد

▪ راه پله مستقیم با ۴/۱ دور چرخش

▪ راه پله مستقیم با نیم دور چرخش

▪ راه پله پاسگی همراه با چرخش

▪ راه پله با ستون پله باز با پاگرد

▪ راه پله سلطنتی

▪ راه پله با سه پلکان مستقیم و یک پاگرد

▪ راه پله با چهار پلکان

▪ راه پله قوسی

▪ راه پله سبدی با پاگرد

▪ راه پله نیم دور چرخش

▪ راه پله بیضی

▪ راه پله حلزونی یا مارپیچی

▪ راه پله هندسی

● از نظر جنس:

▪ پله های چوبی

▪ پله های فولادی

▪ پله های سنگی

▪ پله های بتنی

▪ پله های پلکسی

▪ پله های چوبی-فلزی

● از نظر کاربری:

در این بخش پله ها از نظر کاربرد در موقعیت مکانی مورد بررسی قرار می گیرند. این مبحث شامل دسته بندی هایی است که در زیر به آن اشاره می کنیم.

▪ پله های آموزشی

▪ پله های اداری

▪ پله های تجاری

▪ پله های فرار

▪ پله های مراکز تفریحی

▪ پله های بیمارستان

▪ پله های هتل

▪ پله های شهری

▪ پله های مسکونی

▪ پله های بیرونی

● اجزاء پله

۱) کف پله:

به سطح فوقانی پله گفته می شود،یعنی محل گذاشتن کف پا برای بالا رفتن یا پایین آمدن از پله.

۲) ارتفاع پله:

فاصله عمودی کف های دو پله متوالی را ارتفاع پله می گویند.میزان تغییرات ارتفاع پله به مکان و موقعیت پله بستگی دارد.

۳) پیشانی پله:

به قطعه عمودی که میان دو کف پله متوالی قرار می گیرد گفته می شود

۴) گونه پله:

سطـح بغـل پلـه را می گوینـد.

۵) عرض پله:

به فاصله بین گونه های پله گفته می شود و به مکان و تعداد استفاده کنندگان از پلکان بستگی دارد.

۶) لب پلـه:

پیش آمدگی کف پله از پیشانی ،لب پله نامیده می شود. وجود آن موحب بزرگ تر شدن کف پلـه می شود.

۷) شیار کف پلـه:

در کف پله شیار هایی در امتداد عرض پله ایجاد می کنند. این شیار ها از لیز خوردن افراد جلوگیری می کنند.

۸) ردیف یا خیز پلکـان :

به مجموعه پله های متوالی بین دو اختلاف سطح ردیف پله گفته می شود. در هر ردیف پله حداقل سه پله متوالی وجود دارد.

۹) خط مسیر پلـه :

این خط محل شروع و ختم پله را مشخص می کند. خط مسیر پله در روی پلان و وسط عرض پله ها مشخص می شود .

۱۰) خط شـیب پلـه :

این خط ، لبه پله های یک ردیف پله را به یکدیگر وصل می کند.

۱۱) زاویه شـیب پلـه :

به زاویه بین شیب پله با افق ، زاویه شیب پله گفته می شود . زاویه شیب پله رابطه مستقیم با ارتفاع پله و رابطه معکوس با کف پله دارد.

۱۲) حجم پلـه :

به ضخامت سقف زیر یک ردیف پله گفته می شود.

۱۳) طول پلـه :

به طول افقی یک ردیف پله گفته می شود یعنی از لبه اولین پله تا انتها کف آخرین پله در یک شیب .

۱۴) پا گـرد :

ایستگاه ما بین پله ها که برای رفع خستگی ساخته می شود به پاگرد پله معروف است و حداقل برابر عرض یک کف پله است.

۱۵) نرده پلـه :

وسیله ای است که برای جلوگیری از سقوط اشخاص ، در طرفین ردیف پله ها نصب می شود.

۱۶) دست انداز پلـه :

این وسیله بر روی نرده و به موازات خط شیب پله نصب می شود .

۱۷) چشم پلـه :

به فاصله بین دو ردیف پله گفته می شود .(یعنی شکاف بین دو بازوی پلکان)

● سیستم ساختاری :

در اینجا پله ها بر حسب جنسیت و پایه و اساس هایی که برای نصب ساختار آنها استفاده می شوند دسته بندی شده اند.

الف) موادی که برای ساختار پلکان استفاده می شوند.

ب) سیستم نصب و نگهداری پله ها

▪ موادی که برای ساختار پلکان استفاده می شود

۱) فولاد

۲) بتن

۳) سنگ

۴) چوب

۵) پلکسی

▪ پله های فولادی:

ساختار فولادی متشکلند از شمشیری هایی که از صفحات فولادی فشرده ساخته شده اند. این پله ها سبکتر از انواع دیگر پله هستند و تنظیم مقاومت در برابر آتش برای این پله ها خیلی مهم است.

▪ پله های بتنی:

شکل معمول پلکان بتن مسلح به صورت پلکان ½ گردش می باشد . در اکثر ساختمان های دو طبقه به عنواع پلکان دسترسی یا فرار استفاده می شود.

▪ پله های سنگی:

امروزه به خاطر کمبود و قیمت بالای سنگ طبیعی این نوع پله ها از سنگ ریختگی یا بتن ساخته می شوند. پله ها را می توان با همان رویه طبیعی سنگی یا بتنی باقی گذاشت اما معمولا از نوعی پوشش استفاده می شود تا سطح ضد لغزشی به وجود آید.

▪ پله های چوبی:

پله های چوبی عمر مفید کوتاهی دارند و در برابر آتش سوزی هم مقاومت کمی دارند اما با روشهای کامل سازی می توان تا حد مشخصی آنها را مقاوم کرد. رشته پلکانهای چوبی در واقع پلکان سنتی خانه های دو یا چند طبقه ای هستند که در آنها مسئله مقاومت در برابر آتش سوزی استفاده از پلکان بتنی را ضروری نمی سازد.

مراقب پله‌ها باشید

سالمندان به سادگی ممکن است از روی پله‌ها لیز بخورند و به خودشان صدمه بزنند

بنابراین مهم است که احتیاطاتی را برا جلوگیری از سقوط از پله رعایت کنید.

● از جمله به این نکات توجه داشته باشید:

▪ هم در بالا و هم در پایین پله‌ها کلید برق نصب کنید، یا چراغ‌‌های حساس به حرکت به پلکان بیفزایید.

▪ اطمینان حاصل کنید که تمام مسیر پلکان نور کافی دارد؛ یک چراغ قوه را در یک کشوی مجاور قرار دهید.

▪ در هر دو طرف پله‌ها میله دستگیره قرار دهید.

▪ پله‌ها ارا خالی از ابزارها و اشیای اضافی نگهدارید.

▪ در پله‌های چوبی یک سطح غیرلغزنده به آنها اضافه کنید. در پله‌هایی که با فرش یا موکت پوشیده شده‌اند، از فرش‌های تیره یا خیلی ضخیم که دیدن آنها مشکل است، اجتناب کنید.

▪ پوشش پله‌ها اعم از تخته یا فرش را در وضعیت مناسب و ثابت‌شده نگهدارید .

راه پله ها،هویت یک ساختمان

مبحث دکوراسیون و اهمیت پرداختن به آن، تنها به فضای داخل هر خانه محدود نمی شود. اگر در یک مجموعه آپارتمانی زندگی می کنید، همان طور که برای داشتن مطلوب ترین فضا در داخل چهاردیواری محیط زندگی تان، در انتخاب پوشش های سطوح، لوازم کاربردی و دکوراسیونی و در نهایت، چیدن آنها دقت و بررسی می کنید، دکوراسیون فضاهای عمومی ساختمان را نیز که همزمان به کلیه اهالی ساکن در آپارتمان تعلق دارد مورد اهمیت قرار دهید; زیرا اولین صحنه هایی که نظر بیننده را در وهله اول ورودش به داخل یک ساختمان، حتی با هدف ورود به خانه شما، به خود جلب می کند، شرایط ظاهری و همچنین دکوراسیون آن است. در واقع این مشخصات ظاهری، هویت یک ساختمان و ساکنین آن را نشان می دهد. در مطلب زیر که برگرفته از سایت تبیان است با توجه به میزان اهمیت موضوع و با هدف کمک به هر چه زیباتر و راحت تر شدن محیط ساختمان محل زندگی تان، به ارائه پیشنهادهایی با موضوع معماری داخلی و دکوراسیون فضاهای عمومی می پردازیم. همان طور که می دانید، آپارتمان ها به جهت وسعت، تعدد طبقات و واحدهای هر طبقه، به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:

1 ) آن دسته از آپارتمان هایی که دارای طبقات و واحدهای بسیار بوده و به آنها برج و یا مجتمع مسکونی اطلاق می شود. 

2 ) دسته دیگر از آپارتمان ها که تعداد طبقات کمتری داشته (معمولا کمتر از 7 طبقه) و در هر طبقه نیز حداقل یک واحد و حداکثر 3 تا 5 واحد وجود دارد. این قبیل آپارتمان ها در شهری مانند تهران و با این جمعیت کثیر، درهر کوچه و پس کوچه ای به وفور دیده می شود. در واقع امروزه درصد زیادی از خانواده ها در اینگونه آپارتمان ها زندگی می کنند. هنگامی که به فضاهای عمومی یک ساختمان اشاره می شود، منظور محیط هایی شامل حیاط، پارکینگ، راهروها، راه پله ها و در برخی آپارتمان ها مکان هایی که تسهیلات ویژه ای مانند استخر، سونا، جکوزی و... در آن واقع شده اند و همچنین در برج ها و مجتمع های بزرگ، فضاهایی هال مانند به نام لابی است. 

توجه: فضاهای عمومی مورد نظر در این مبحث، راه پله ها، راهروها و پاگردها در آپارتمان های معمولی هستند. 

به طور کلی اولین گام در طراحی دکوراسیون هر مکانی، انتخاب پوشش ها است که در فضاهای یاد شده در فوق، این مسئله به جهت جابه جایی و مشکلات ناشی از اسباب کشی ساکنین، از اهمیت بیشتری برخوردار است، زیرا در این قبیل آپارتمان ها، حتی با وجود سیستم آسانسور در ساختمان، آسانسورها به جابه جایی افراد تعلق دارند و با توجه به محدودیت هایی که برای حمل بار در نظر گرفته شده، جابه جایی لوازم و اثاثیه باید از همین مکان های گذر (راه پله ها، پاگردها و راهروها) انجام گیرد; لذا مهم ترین مشخصه ای که به لحاظ معماری، یک راه پله و پاگرد باید دارا باشد، وسعت کافی برای جابه جایی و حمل بار است. 

نکته: براساس استانداردهای معماری ساختمان، در خانه هایی که هر مجموعه از پلکان برای رسیدن به یک پاگرد به موازات دیگری در سطح کمی بالاتر و پایین از آن واقع شده است، عرض پله ها حداقل یک متر، عرض پاگرد حداقل یک متر تا یک متر و 20 سانتیمتر و طول پاگرد حداقل 2 متر و 10 سانتیمتر باید در نظر گرفته شود. ولی در شرایطی که آسانسور در میان پلکان واقع شده و یا چنین فضایی خالی در نظر گرفته شده باشد، وجود پاگردی با طول حداقل 3 متر و 60 سانتیمتر و عرض حداقل یک متر نیاز است. 

پوشش دیوارها

با توجه به موارد یاد شده در فوق، به جهت شرایط راه پله ها، بیشترین صدمات در هنگام جابه جایی لوازم مربوط به دیوارهای راه پله ها و پاگردها است; در نتیجه بهترین مواد برای پوشش دیوار چنین مکان هایی، استفاده از سنگ در سطح کلی و یا لااقل نیمه بیشتری از دیوار است. به این ترتیب، در اثر برخورد لوازم با دیوار دیگر ضایعه ای به آن وارد نمی شود. خاصیت دیگری که برای پوشش دیوارهای چنین فضاهایی ضروری است، قابل شست وشو بودن آنها است که در این راستا سنگ علاوه بر مقاومت به راحتی قابل شست وشو نیز است. حال اگر به جهت مصلحت مالی، سازنده یک ساختمان برای پوشش دیوار این فضاها، از سنگ، تنها در قسمت پایین دیوار و یا نیمه آن استفاده کرده باشد، قسمت های باقی مانده باید با رنگ روغنی پوشیده شوند. اگرچه به این طریق مقاومت دیوار حفظ نمی شود ولی لااقل پوششی قابل شست وشو برروی آن قرار می گیرد. 

کفپوش

برای کفپوش فضاهای یاد شده نیز سنگ بهترین انتخاب محسوب می شود. زیرا همان طور که در بالا اشاره شد، سنگ هم مقاومت بسیاری دارد و هم شست وشوی آن بسیار راحت است; در صورتی که سرامیک با توجه به آن که، به جهت وجود لعابی برروی سطح آن نسبت به سنگ بهتر پاک و تمیز می شود ولی مقاومت پایین تری داشته و امکان شکستن، ترک خوردگی و لب پریدگی آن به خصوص در هنگام اسباب کشی و برخورد لوازم بسیار وجود دارد. لذا کفپوش مناسبی برای این منظور محسوب نمی شود. کفپوش های چوبی نیز از آنجا که نیازمند مراقبت های ویژه و بیشتر نسبت به سنگ هستند و در واقع دوام زیادی برای استفاده پی در پی و بدون توجه ندارند، توصیه نمی شود. 

مناسب ترین رنگ ها 

با توجه به آن که راهروها، پاگردها و راه پله ها فضای بسته و کوچکی هستند، بهترین رنگ های انتخابی برای آنها رنگ های روشن است. همان طور که می دانید رنگ های روشن فضا را بزرگتر و پر نورتر جلوه می دهند ولی در این مسئله وجود نور و میزان بهره مندی از آن، به خصوص نور طبیعی نیز بی تاثیر نیست. در برخی از ساختمان ها، راه پله ها دارای پنجره بوده و از میزان کافی نور طبیعی به هنگام روز بهره مند هستند ولی در بعضی دیگر فضای راه پله ها دارای هیچ گونه پنجره ای نبوده و تنها با نوری مصنوعی روشن می شوند. لذا در شرایطی که میزان بهره مندی از نور طبیعی وجود دارد، شما می توانید در انتخاب پوشش ها از رنگ های کمی تیره تر و با تنوع رنگی بیشتر استفاده کنید ولی در صورت وجود نداشتن این نعمت، تنها رنگ های روشن مناسب هستند. 

نورپردازی

نورپردازی فضای راهروها و راه پله ها، علاوه بر جنبه کاربردی و دکوراسیونی، به لحاظ مسائل ایمنی نیز از اهمیت بسیاری برخوردار است. بنابراین وجود نور کافی، از احتمال بروز خطر افتادن افراد برروی زمین می کاهد. این مسئله در ساختمان هایی که از نور طبیعی در فضای راه پله ها برخوردار نیستند، به هنگام روز نیز به همان میزان شب حائز اهمیت است. 

نکته: به جهت صرفه جویی در مصرف برق، کلیدهای روشن و خاموش کردن منابع نورزای مورد استفاده در راهروها و راه پله ها باید تایمردار باشند ولی از آنجا که فاصله زمانی میان روشن و خاموش شدن چراغ ها به صورت دستی قابل تنظیم است، این فاصله را با توجه به گروه سنی موجود در خانواده های ساکنین و همچنین تعداد پله ها و طبقات محاسبه، و در نهایت تنظیم کنید. 

لوازم کاربردی - دکوراسیونی

مهمترین وسیله کاربردی دکوراسیونی در این محیط ها، جاکفشی است. در صورتی که برای در ورودی داخل فضای هر واحد (خانه) تدبیری جهت قرار دادن جاکفشی و جالباسی اندیشیده نشده و یا محدودیت مکانی موجود این اجازه را نمی دهد، اهالی یک خانه مجبور خواهند بود کفش های خود را بیرون از هر واحد درآورده و سپس وارد خانه شان شوند، لذا این مسئله باعث ایجاد شلوغی، بی نظمی و خلل در دکوراسیون فضای پاگردها می شود. برای جلوگیری از این وضع تهیه جاکفشی، بهترین و رایج ترین راهکار است ولی هدف از طرح این موضوع و نقش آن در مسائل دکوراسیونی محیط این است که:

1 ) جاکفشی انتخابی باید دردار باشد تا نمای کفش های چیده شده در طبقات آن، فضای موجود را نازیبا نکند. 

2 ) برای کلیه واحدهای موجود در یک ساختمان یک مدل جاکفشی تهیه شود، زیرا مهمترین موضوعی که در فرهنگ آپارتمان نشینی مطرح است، اتحاد، یکپارچگی و هماهنگی در همه زمینه ها است. از روابط میان افراد ساکن گرفته تا دکوراسیون محیط های عمومی ساختمان. 

این مسئله در مورد انتخاب رنگ برای درهای هر واحد، پنجره ها، فرم و رنگ، حفاظ های در و پنجره و شکل و طرح پادری های مقابل هر واحد نیز صدق می کند. با وجود چنین هماهنگی در میان پوشش ها و لوازم مربوط به این مکان ها، دکوراسیونی مطلوب تر و زیباتر پدید می آید. 

عناصر دکوراسیونی

برای تزیین فضاهای یادشده عناصر گوناگونی وجود دارند که مهمترین آنها گل ها و گیاهان طبیعی و یا مصنوعی و همچنین تابلوها و عناصر تزیینی از این قبیل هستند. در ساختمان هایی که از نور طبیعی کافی برای پرورش گل و گیاه بهره مند هستند، می توان از گلدان های متعدد آپارتمانی با توجه به نوع و شرایط مورد نیاز آنها استفاده کرد; در غیر این صورت کاربرد گل ها و گیاهان مصنوعی، جایگزین خوبی برای انواع طبیعی بوده و محیطی زیبا و باصفا را ایجاد می کند. نصب تابلوها و عناصر دکوراسیونی مانند آنها برروی دیوارهای محیط نیز از جمله تزئینات مناسب فضاهای عمومی ساختمان ها محسوب می شود. البته تصمیم گیری و انتخاب این عناصر و کلیه لوازمی که به یک شکل بودن آنها توصیه شده، به عهده مسئول ساختمان است.

از فضای زیرین راه پله ها استفاده کنیم

اصولاً راه پله ها در منازل و آپارتمانها، مساحت قابل توجهی را اشغال می کنند. البته میزان اشغال فضاتوسط راه پله ها، بستگی به نقشه، مدل و همچنین مصالح به کار رفته در آنها دارد.

مطمئناً راه پله های فلزی و مارپیچ نسبت به راه پله های دارای پاگرد وسیع فضای کمتری را به خود اختصاص می دهند، حال اگر این پلکانها در خارج از خانه و در محیط عمومی آپارتمان واقع شده باشند، نمی توانید در ساختار آن دخل و تصرفی انجام دهید ولی اگر در خانه ای دوبلکس زندگی می کنید که وجود راه پله سبب از بین رفتن مساحت مفید داخل خانه شما شده است، دست به کار شویدو در بازسازی و ایجاد تغییر و تحولات در جهت استفاده بهینه از فضا توصیه های ارائه شده توجه فرمایید. البته این کار باید با توجه به نیازهای شما در خانه انجام گیرد، به عنوان مثال ممکن است به جهت داشتن تعداد کثیری کتاب، به یک کتابخانه وسیع احتیاج داشته باشید و یا اگر به علت فضای کم، امکان قرار دادن بوفه و یا دکوری زیبا را نداشته و لوازم تزئینی تان درکمدهای خانه بسته بندی شده اند می توانید با توجه به شرایط راه پله خانه تان از دکوری زیبا استفاده کنید و یا با طبقه بندی زیر پله به صورتهای مختلف، از آن محیط به عنوان انباری وسیع و کارا در خانه بهره گیرید.

پلان و برشى از آب‌انبارهاى دو راه‌پله‌اى و یک راه‌پله‌ای

آسانسور و تاریخچه آن

آسانسور وسیله حمل و نقل عمودی است مه با سیستم تعلیق و تعادل نیروی محرکه عمل جابه جایی انجام می دهد در واقع برای آشنایی بیشتر با این وسیلهباید گفت که بشر در قرن های گذشته از بالابر استفاده کرده است اما پایه گذار علمی و طراح آسانسور امروزی دانشمند و ریاضی دان بزرگ اتوود است که با ساختن ماشین اتوود که عبارت بود از دو وزنه که با یک نخ به یکدیگر مربوط می شدند و روی قرقره ها بالا و پایین می رفتند توانست طرج ابتدایی یک آسانسور را ارائه دهد اما اولین آسانسور به شکل امروزی که دارای ترمز ایمنی بود توسط اوتیس در آمریکا ساخته و آزمایش شده و سپس بعد از آن دیگران نیز به ساخت انواع آسانسور دست زدند و صنعت آسانسور شکل گرفت نکاتی درباره ایمنی و استفاده از آسانسور آسانسور راننده یا خلبان ندارد و به صورت شبانه روز آماده کار می باشد مسافرین بیرون آسانسور فرمان احضار می دهند و مبدا و مقصد را مشخص می نمایند و در زمان مناسب پاسخ می دهد بنابراین فشارهای مجدد بر روی دکمه های احضار کابین کاری بیهوده است مسافرین درون کابین فرمان حرکت می دهند و مقصد را مشخص می نمایند این وسیله قادر به شناسایی مسافرین از نظر سن قد مونث و یا مذکر و بیمار یا سالم بودن و میزان وزن دقیق مسافرین نمی باشد اذل در پاره ای از موارد به وسیله بسیار خطرناکی تبدیل می شود دکمه های فرمان در محلی نصب شده است که کودکان کمتر از هفت سال قادر به احضار و صدور فرمان نباشند ولی همواره باید به خاطر بسپاریم که هرگز کودکان به تنهایی نباید از این وسیله استفاده نمایند با ایجاد شرایط مناسب فضای بازی و گاهی مذاکره دست جمعی با کودکان و نوجوانان باید به صورت جدی و کامل از بازی با آسانسور جلوگیری نماییم در هنگام استفاده از آسانسور حتما باید به ظرفیت نهائی آن توجه شود ظرفیت ها معمولا 4 6 8 10 12 15 18 20 و ... می باشند که باید بر روی پلاک مشخصات در کابین نصب باشد معمولا کابین آسانسور به صورتی طراحی و ساخته می شود که حداکثر ظرفیت به سختی در آن جا شوند زیرا استفاده خارج از ظرفیت خطرات بسیار جدی در بر دارد که قابل قیاس با انواع خودروها و وسایل دیگرنیست اصولا آسانسور باید مجهز به سیستم آلارم ظرفیت مجاز و غیر مجاز باشد ولی رعایت ظرفیت آسانسور توسط مصرف کنندگان در اولویت قرار دارد هرگز در هنگام وارد شدن به کابین آسانسور در حال گفتگو به صورت عقب یا از پهلو اقدام ننمایید همواره در هنگام ورود به کابین آسانسور از وجود کابین در مقابل خود مطمئن شوید و رو به کابین وارد شوید

روش های ساده اطمینان از وجود روشنایی کابین دیدن تصویر خود در آینه کابین و مشاهده افراد درون کابین است در اوقاتی که ساختمان خلوت است حتی الامکان به تنهایی از آسانسور استفاده ننمایید اگر زمانی در آسانسور محبوس شدید هرگز خوف نکنید و نهراسید اول بر ترس خود غالب شوید و کنترل منطقی خود را به دست آورید سپس دست به اقدامات زیر بزنید زنگ خطر آسانسور را به صدا در آورید تا برای کمک و خارج نمودن شما از بیرون اقدام نمایند اگر در کابین تلفن نصب است از آن برای درخواست کمک استفاده نمایید اگر هیچ یک از این دو نبود ضمن حفظ خونسردی از تلفن همراه خود استفاده نمائید در غیر این صورت با صدای بلند ولی خونسرد مکررا در خواست کمک نمائید

تاریخچه آسانسور در ایران

آسانسور به صورت امروزی در حدود 50 سال پیش وارد کشور شده است و اولین نمایندگی فروش آسانسور در کشور مربوط به یک شرکت سوئیسی می باشد که توسط یک شرکت ایرانی وارد شد و بعد از آن نیز شرکت های خارجی دیگر در این زمینه فعالیت داشتند اولین کارخانه در ایران توسط وزارت مسکن و شهر سازی در سال 1350 در شهر صنعتی البرز قزوین تحت لیسانس یک شرکت سوئیسی بنا گردید و بعد از آن نیز کارخانجات دیگری توسط شرکت های خارجی در ایران فعالیت نمودند ولی با توجه به تحریم وسایل بعد از انقلاب و بر اساس ضرورت و نیاز شروع به فعالیتهای تولیدی در زمینه ساخت قطعات یدکی آسانسور نمودند و در واقع آسانسور به صورت تلفیقی در کشور تولید و نصب گردید تا اینکه در دهه 70 مجوز واردات آزاد شده وبه تبع آن واحدهای فروش آسانسور به صورت رسمی و غیر رسمی بوجود آمدند .

نحوه کار آسانسور

اصول عملکرد:

یک آسانسوربرقی با نیروی محرکه کششی دارای اتاقکی است که ازکابلهای فولادی آویزان است و این کابلها برروی قرقره محرک شیار دارحرکت می کنند.کابلهای فولادی از یک طرف به بالای اتاقک و از طرف دیگر به قاب وزنه تعادل متصل می شوند.وزنه تعادل ازمیزان بار روی موتور الکتریکی به اندازه اختلاف وزن موجود میان اتاقک همراه با بار و وزنه تعادل یا اصطکاک کم می کند.این اختلاف وزن را ((بار غیر متعادل))می نامند.

وزنه تعادل معمولاً ۴۰ تا ۵۰ درصد وزن اتاقک به علاوه بار آن و اصطکاک وزن دارد. اصطکاک معمولاً ۲۰ درصد وزنه تعادل است.

انواع کابل کشی:

۱-کشش تک رشته ای:

این شکل از کابل کشی معمولاً همراه با ماشینهای گیر بکسی به کارمی رود، اما از آن می توان برای ماشینهای بدون گیربکس با سرعتهای پایین تر ۱.۷۵ تا ۲.۵متر بر ثانیه نیز استفاده کرد.در این دو حالت معمولاً زاویه تماس کابل فولادی باقرقره محرک به ترتیب ۱۴۰ و ۱۸۰ است.

قرقره محرک به ندرت از چنان قطری برخوردار است که در فاصله میانی مرکز اتاقک و وزنه تعادل قرار گیرد،به همین دلیل استفاده از قرقره انحراف ضرورت پیدا می کند.

۲-کشش دو رشته ای:

چون استفاده از قرقره انحراف خطر لغزش کابل فولادی را در نتیجه کاهش سطح اصطکاک کابل با قرقره محرک افزایش می دهد ، می توان از قرقره دو رشته ای استفاده کرد.از این روش در آسانسورهای پر سرعت وسنگین بار استفاده می شود

۳-کابل کشی ۲ به ۱ :

از این روش گاهی به همراه ما شینهای گیربکسی در سرعتهای پایین تر اتاقک یعنی در حدود ۱.۷۵ تا ۳ متر بر ثانیه استفاده می شود.در این حالت سرعت اتاقک و وزنه تعادل نصف سرعت محیطی قرقره محرک است و این بار روی قرقره را به نصف کاهش می دهد وامکان استفاده از موتورهای پر سرعت را فراهم می سازد که نسبت به موتورهای کم سرعت ارزانتراند.

۴-کابل کشی ۳ به ۱:

از این نوع کابل کشی برای آسانسورهای سنگین کالا در مواردی استفاده می شود که باید توان موتوروفشار روی یاتاقانها راکم کرد.

۵-کابلهای توازن:

در ساختمانهای بلند بالاتر از ده طبقه،بار کابل فولادی که در حین حرکت اتاقک از آن به وزنه تعادل(و بر عکس)منتقل می شود مقدار قابل توجهی است و با رسیدن اتاقک به بالا، بار کابل سیمی به وزنه تعادل منتقل می گردد.برای توازن و کاهش این پدیده،به قسمت تحتانی اتاقک و وزنه تعادل، کابلهای توازن متصل می گردد. برای جای دادن کابلهای توازن به یک گودال عمیق تر نیاز است.

اتاق ماشین آلات در سطح پایین

در صورتی که اتاق ماشین آلات در یک طبقه میانی یا در کف چاه آسانسور واقع شود به کابل سیمی طویلتری احتیاج است ودر این حالت کابل از دور قرقره های بیشتری عبور می کند که این خود به مقاومت اصطکاکی بالاتر و ضرورت کار نگهداری بیشتر منجر می گردد. اما چنانچه اتاق ماشین آلات در طبقه همکف قرار گیرد، چاه آسانسور از وزن ماشینهای کابل پیچی و تجهیزات کنترل خلاص می شود. موقعیت اتاق ماشین آلات مسیله نفوذ دال بام و هوابندی را نیز منتفی می سازد.

محرک استونه ای:

در این شکل کابل در جهت حرکت عقربه های ساعت و کابل دیگر در خلاف جهت حرکت عقربه های ساعت به دور یک استوانه می پیچد، بنابر این زمانی که کابل به دور استوانه می پیچد ، کابل دیگر از دور آن باز می شود ، نقطه ضعف محرک استوانه ای آن است که با افزایش ارتفاع ،استوانه بزرگ و سنگین می شود و بنا بر این استفاده از این سیستم به ارتفاع حداکثر ۳۰ محدود می گردد.

کابلهای سیمی :

این نوع ازکابلهای مورد استفاده، کابلهای سیم فولادی با مقاومت کششی بالا هستند و تعداد کابلهای هر آسانسور بین ۴ تا ۱۲ عدد است . قطر کابلها ۹ تا ۱۹ میلیمتر و ضریب ایمنی آنها ۱۰ است.

موتورهای کابل پیچی:

درصورتی که نیروی محرکه انتقالی به قرقره کششی از طریق یک چرخ دنده حلزونی باشد،موتور از «نوع گیربکسی»است. اما چنانچه نیروی محرکه از طریق اتصال مستقیم از موتور به قرقره کشش منتقل گردد،موتور از«نوع بدون گیر بکس» است. توان موتورهای بدون گیر بکس از۲۲تا ۸۳کیلو وات متفاوت است،اما موتورهای گیر بکسی کشش از توان۳ تا ۳۰ کیلو وات برخوردارند.

موتورهای گیر بکسی تک سرعته کشش:

این نوع موتور شامل یک چرخدنده حلزونی است و با برق مستقیم یا متناوب کار می کند.زمانی که اتاقک به فاصله کمی از پا گرد طبقات میرسد،ترمز به صورت اتوماتیک عمل می کند تا اتاقک به شکل آرامی متوقف شود.

موتورهای گیر بکسی دو سرعته کشش:

در این حالت از یک موتور با دو سیستم سیم پیچ جداگانه یا از دو موتور جداگانه استفاده می شود .در زمان شروع،موتور با سیم پیچ پر سرعت به کارمی افتدو برای محدود کردن جریان،یک مقاومت بصورت سری به آنها متصل است.شتاب گیری آرام اتاقک با کاهش تدریجی میدان مقاومت صورت می گیرد.با نزدیک شدن به پا گرد طبقه،موتور یا سیم پیچ پر سرعت از کار می افتدوموتور با سیم پیچ کم سرعت متصل به چوک به کار می افتد.سرعت اتاقک تا رسیدن به فاصله کمی از پا گرد به صورت تدریجی کاهش می یابدودر این زمان جریان برق قطع می شود و ترمز به صورت اتوماتیک اتاقک را به آرامی متوقف می سازد.

موتورهای گیر بکسی ولتاژ متغیر کشش:

در سیستم ولتاژ متغیر مزایایی وجود دارد که با دیگر سیستمها نمی توان به آن دست یافت.شتاب گیری مثبت ومنفی بسیار آرام،این سیستم را نسبت به سیستمهای یک یا دو سرعته برتر می سازد.تجهیزات این سیستم شامل موتوری با برق متناوب است که برق مستقیم موتور محرک ماشین گیر بکسی را تأمین می‌کند.

موتورهای بدون گیر بکس ولتاژ متغیر کشش:

وجود این تجهیزات برای آسانسور های پرسرعتی با سرعت ۱.۷۵ متر بر ثانیه و بالاتر بسیار مهم است. این تجهیزات بیانگر بهترین روش جدید در برآورنده ساختن شرایط ترافیکی با کارآیی بالا است.

برای شتاب گیری آرام،در مدار میدان ژنراتور از رگولاتور تنظیم کننده ای استفاده می شودکه بازده خروجی ژنراتور را کنترل می کند.یک مقاومت متغیر در مدار میدان به تدریج میزان مقاومت را کاهش و ولتاز ژنراتور را افزایش می دهد تا اتاقک آسانسور باشتاب گیری آرام به سرعت کامل برسد. با ایجاد سرعت کامل، ولتاژ ژنراتور تا کاهش سرعت اتاقک ثابت باقی می ماند.برای کاهش سرعت و توقف اتاقک از یک مجموعه کلید القایی استفاده می شود.ترمزها تنها در زمان ثابت بودن اتاقک عمل می کنند.

ترمزها:

برای انواع تجهیزات ماشینی آسانسور وجود یک ترمز برقی- مکانیکی با عملکرد ایمنی در زمان قطع برق ضرورت دارد.زمانی که آسانسور در حال حرکت است،کفشکهای ترمز به صورت برقی- مکانیکی از استوانه ترمز فاصله می گیرند،یعنی بر نیروی فنرهای لوله ای یا صفحه ای ترمز در زما ن ثابت بودن اتاقک غلبه می شود. قطع جریان برق سبب به کار افتادن ترمز می شود و بنا براین در موقع رفتن برق ترمزها ایمنی ایجاد می کنند.

اتاق ماشین آلات:

در موارد ممکن،اتاق ماشین آلات را باید در بالای چاه آسانسور قرار داد،،این مکان بالاترین کارایی را ایجاد می کند .این اتاق را باید تهویه کرد و با عایق کردن پایه بتنی ماشین آلات از دیوارها و کف به کمک صفحات چوب پنبه فشرده ،به مسیله انتقال صوت توجه نمود.

وجود یک تیر بالابر سقفی درست در بالای ماشین آلات برای نصب یا پیاده کردن تجهیزات ضروری است ودر داخل کف در بالای پا گرد نیز باید یک دریچه دسترسی ایجاد کرد تا از طریق آن بتوان تجهیزات را در صورت ضرورت جهت تعمیر یا تعویض پایین برد.برای این اتاق باید یک در قفل دار نصب کرد و وجود فضای کافی جهت کنترل کنندها، انتخاب کننده طبقات و دیگر تجهیزات ضروری است.

دراین اتاق وجود پریز و تجهیزات روشنایی خوب ضرورت داردو استفاده کافی از نور طبیعی روز توصیه میشود.دمای اتاق نباید از۱۰ درجه کمتر و از ۴۰ درجه بیشتر شود و برای این منظور وجود امکانات گر مایش و تهویه ضروری است . برای پرهیز از ایجاد گرد و غبار باید دیوارها،سقف و کف را رنگ کرد،چرا که گرد .

طراحی آسانسور

پس از آنالیز ترافیک و بررسی محدودیتهای ابعادی که بر اساس فرم صفحه بعد اطلاعات اولیه آن از طریق بازدید از محل و یا نقشه های ابعادی و مشاوره با کارفرما صورت می گیرد. امر طراحی آسانسور صورت می گیرد.

فاز اول - بررسی و تعیین آبعاد و اندازه ها

فاز دوم - بررسی و تعیین مشخصات فنی قطعات

فاز سوم - تهیه نقشه های اجرایی جهت عملیات نصب و راه اندازی

استاندارد مورد نظر در طراحی: EN81

فاز اول طراحی: طراحی ابعاد و اندازه هاپس از انتخاب آسانسور مناسب از نظر تعداد، سرعت و ظرفیت که با بررسی محاسبات ترافیکی و محدودیتهای ابعادی صورت پذیرفت، بر اساس جداول ابعاد و اندازه های مطابق مقررات EN81 و توصیه های ISO که در صفحات بعد آمده است. سعی می شود مناسبترین ابعاد و اندازه ها انتخاب گردد.

شایان ذکر است ابعاد و اندازه های ارائه شده صرفا" برای آسانسورهای معمولی و استاندارد می باشد. در شرایط خاص و آسانسورهای گرد، آسانسورهای پاناروما(شیشه ای) و یا آسانسورهای صنعتی، ابعاد و اندازه ها بر اساس شرایط موجود تعیین می گردد اما همواره سعی می شود مقررات EN81 برای میزان فضای هر مسافر (مساحتها) رعایت گردد.

خروجی های فاز اول طراحی عبارتند از:

تعیین ابعاد چاهک (عرض - عمق - ته چاه Pit - اورهد - طول مسیر)

تعیین ابعاد موتورخانه و محل آن (طول - عرض - ارتفاع - بالا یا پایین)

تعیین ابعاد کابین (یک طرف درب - دو طرف درب)

تعیین نوع دربها و سمت بازشو (چدنی - سربی - در ابعاد مختلف)

نوع وزنه تعادل و ابعاد آن (چدنی - سربی - در ابعاد مختلف)

موقعیت وزنه تعادل (پشت کابین - بغل کابین)

فاز دوم طراحی: تعیین مشخصات فنی قطعاتپس از انتخاب ابعاد و اندازه ها، فاز دوم طراحی که در واقع مشخص نمودن دقیق پارامتر های فنی قطعات می باشد شروع می شود. ابعاد و اندازه های طراحی شده برای چاهک، کابین و درب ها پارامتر های بسیار مهمی هستند که در انتخاب مشخصات فنی قطعات مؤثر می باشد. لذا عوامل اصلی مهم، در انتخاب قطعات و مشخصات فنی آنها عبارتند از:

عوامل موثر در انتخاب تجهیزات

1- نوع استادارد EN81

2- سرعت آسانسور

3- ظرفیت آسانسور

4- طول مسیر حرکت (تراول) آسانسور

5- ابعاد و اندازه ها (چاهک، موتورخانه، کابین، درب)

6- نوع کاربری آسانسور

7- محیط کاربری آسانسور

8- اتخاب نوع و کیفیت حرکت آسانسور

فاز سوم طراحی: تهیه نقشه های اجرایی جهت عملیات نصب و راه اندازیپس از طراحی ابعادی و تعیین مشخصات فنی قطعات و تجهیزات، نقشه های اجرایی جهت آماده سازی چاه و همچنین نحوه قرارگیری و نصب تجهیزات و نقشه های مدار های کنترل تهیه می گردد.

در این مرحله از طراحی پارامتر های زیر مشخص می شود.

1- نحوه اسکلت فلزی و آهن کشی جهت چاهک های آجری (محل نصب براکت های ریل)

2- نحوه  پلیت گذاری برای چاهک های بتنی (محل نصب براکت های ریل)

3- نحوه قرارگیری تجهیزات آسانسور برای عملیات نصب

4- مشخص نمودن محل سوراخهای سکوی موتورخانه

5- نحوه بتن ریزی کف چاهک و محل قرار گرفتن بافرها

6- نحوه آماده سازی محل های نصب درها

7- محابه نیرو های وارده به سازه اصلی چاه

8- مشخص نمودن نقشه اجرایی موتورخانه (قلاب سقف - هواکش موتورخانه و چاهک - درب ورودی - محل تابلوی 3 فاز)

9- تهیه نقشه های کنترل فرمان و نحوه سیم کشی چاهک و موتورخانه

10- ارائه دستورالهمل های کابل کشی و آماده سازی تابلو 3 فاز جهت کارفرما

11- انجام بازرسی های فنی نهایی و تحویل تجهیزات به کارفرما

منابع :

http://www.mohandesi-sakhteman.blogfa.com    http://www.ebtekarnews.com

مقالات ارسالی به آفتاب

www.aftab.ir

موتور جستجو گر گوگل

www.google.com

پل و ساختار مطالعاتی آن

شما در این مقاله با انواع پل های تیری, پل های قوسی, پل های زیرقوسی و پل های معلق آشنا خواهید شد. به علاوه این که نیروهایی را که بر پل ها تاثیر می گذارند را خواهید شناخت. و نیز عکس هایی را از پلهای معلق, پلهای تیری و پل های قوسی و زیر قوسی را تماشا خواهید کرد.این مقاله با زبانی ساده و قابل فهم به بررسی پل ها می پردازد. امید است مورد رضایت شما قرار گیرد.

بدون شک تا به حال پلی را دیده اید و یا به احتمال زیاد از روی یکی از آنها عبور کرده اید. حتی اگر شما تخته یا کنده درخت را برای جلوگیری از خیس شدن خود بر روی آب قرار دهید در واقع شما یک پل ساخته اید. حقیقتاً پل ها در همه جا وجود دارند و در واقع یک بخش طبیعی و بدیهی از زندگی روزمره ی ما را تشکیل می دهند. یک پل مسیری را بر روی مانع ایجاد می کند که این موانع می تواند رودخانه, دره, جاده, خطوط راه آهن و ... باشد.

در این  مقاله ما سه نوع اصلی از پل ها را مورد مطالعه و بررسی قرار خواهیم دادکه شما می توانید بفهمید که هرکدام چگونه کار می کنند. نوع پل بکار رفته در یک مکان به نوع مانع موجود در آنجا بستگی دارد. معیار اصلی در تعیین نوع پل وسعت و گستردگی آن مانع می باشد. چه مسافتی میان طرفین مانع وجود دارد؟ این مسئله, فاکتور اصلی در تعیین نوع پلی است که قرار است در آن محل احداث شود.

اصول

سه نوع اصلی از پلها موجودند:

• پل تیری
• پل قوسی
• پل معلق

تفاوت عمده ی این سه پل در فاصله دهانه ی پل است. دهانه, فاصله ای است بین پایه های ابتدایی و انتهایی پل, اعم از اینکه آن ستون, دیوارهای دره یا پل باشد. طول پل تیری مدرن امروزه از 200 پا ( 60 متر ) تجاوز نمی کند. در حالی که یک پل قوسی مدرن به 800 تا 1000 پا ( 240 تا 300 متر ) هم می رسد. پل معلق نیز تا 7000 پا طول دارد.

چه عاملی سبب می شود که یک پل قوسی بتواند درازای بیشتری نسبت به پل تیری داشته باشد؟ و یا یک معلق بتواند تقریباً تا 7 برابر طول پل قوسی را داشته باشد؟ جواب این سوال زمانی بدست می آید که بدانیم چگونه انواع پلها از دو نیروی مهم فشاری و کششی تاثیر می پذیرند.

نیروی فشاری نیرویی است که موجب فشرده شدن و یا کوتاه شدن چیزی که بر روی آن عمل می کند می شود.

نیروی کششی نیرویی است که سبب افزایش طول و گسترش چیزی که بر روی آن عمل می کند, می گردد.

در این زمینه می توان از فنر به عنوان یک مثال ساده نام برد. زمانی که آن را روی زمین فشار می دهیم و یا دو انتهای آن را به هم نزدیک می کنیم, در واقع ما آن را را متراکم می سازیم. این نیروی تراکم یا فشاری موجب کوتاه شدن طول فنر می شود. و نیز اگر دو سر فنر را از یکدیگر دور سازیم, نیروی کششی در فنر ایجادشده, طول فنر را افزایش می دهد.

نیروی فشاری و کششی در همه پل ها وجود دارند و وظیفه طراح پل این است که اجازه ندهد این نیروها موجب خمش و یا گسیختگی گردد. خمش زمانی اتفاق می افتد که نیروی فشاری بر توانایی شئ در مقابله با فشردگی غلبه کند. بهترین روش در موقع رویارویی با این نیروها خنثی سازی, پخش و یا انتقال آنهاست. پخش کردن نیرو یعنی گسترش دادن نیرو به منطقه وسیع تری است چنانکه هیچ تک نقطه مجبور به متحمل شدن بخش عمده ی نیروی متمرکز نباشد. انتقال نیرو به معنی حرکت نیرو از یک منطقه غیر مستحکم به منطقه مستحکم است, ناحیه ای که برای مقابله با نیرو طراحی شده و منظور گردیده است. یک پل قوسی مثال خوبی برای پراکندگی است حال آنکه پل معلق نمونه ای بارز از انتقال نیروست.

پلهای تیری

یک پل تیری, اساساً یک سازه افقی مستحکم است که بر روی دو پایه نصب شده است و این پایه ها, هر یک در انتهای طرفین پل قرار دارند. وزن پل و هرگونه وزن اضافی دیگر که بر روی پل اعمال می شود, مستقیماً توسط پایه ها تحمل می شوند.

فشار

نیروی فشاری خود را در بالای عرشه پل یا جاده نمایان می سازد. این نیرو موجب می شود که بخش بالایی عرشه کوتاه تر گردد.

کشش

برآیند نیرو فشاری در بخش بالایی عرشه به ایجاد نیروی کششی در بخش پایینی عرشه پل منجر می شود. این کشش موجب افزایش طول در بخش پایینی پل می شود.

مثال

یک تخته در ابعاد 2 در 4 پا را بر روی جعبه خالی مثلاً جعبه شیر قرار دهید. هم اکنون شما یک پل تیری ساده ساخته اید. حال یک وزنه ۵٠ پوندی را در وسط آن قرار دهید. توجه کنید که چگونه تخته خم می شود. وجه بالایی تحت فشار و وجه پایینی تحت کشش است. اگر شما این افزایش وزن را ادامه دهید, سرانجام تخته خواهد شکست. یعنی قسمت بالایی خم شده و بخش پایینی آن ترک خورده و می شکند.

پراکندگی

بسیاری از پلهای تیری که شما می توانید آنها را در بزرگراهها بیابید, برای تحمل بار  از تیرهای بتونی یا فولادی بهره می گیرند. اندازه تیر و بویژه ارتفاع تیر بر حسب مسافتی که تیر دارد محاسبه می شود.با افزایش ارتفاع تیر, به مقدار مصالح بیشتری برای پراکنده کردن کشش مورد نیاز است. طراحان پل برای ایجاد تیر های بلند از شبکه های فلزی یا خرپا بهره می گیرند. این خرپا به تیر استحکام داده و توانایی آن را در پخش کردن نیروی فشاری یا کششی افزایش می دهد. زمانی که تیر شروع به متراکم شدن می کند, این نیرو در میان خرپا پخش می شود. به غیر از خلاقیت موجود در خرپا, پل تیری در میزان طول خود محدود است. با افزایش طول آن اندازه خرپا نیز می بایست افزایش یابد تا زمانی که خرپا به نقطه می رسد که دیگر نمی تواند وزن خود را تحمل کند.

انواع پل های تیری

پل های تیری به سبک های بسیار زیادی ساخته  می شود. نوع طراحی, مکان و چگونگی ساخت یک خرپا, تعیین کننده نوع یک خرپاست. در بدو انقلاب صنعتی, احداث پلهای تیری در ایالات متحده با سرعت توسعه یافت. طراحان با طرحهای نوین و سازه های مختلف و متعدد این حرفه را رونق بخشیدند. پل های چوبی جای خود را به پلهای فلزی یا نیمه فلزی دادند. این نمونه های متنوع از خرپا ها گامهای موثری را در جهت پیشرفت در این زمینه برداشت. یکی از ابتدایی ترین و مشهور ترین آنها خرپای «هاو»1 بود که در سال ١٨۴٠ توسط «ویلیام هاو»2 طراحی و ابداع شد.

شهرت ابداع جدید وی در طرح خرپایش نبود, چرا که مشابه طرح kingpost بود. چگونگی استفاده از تیرهای آهنی عمودی با مجموعه ای از تیر های چوبی مورب طرح او بود که مورد توجه قرار گرفت. بسیاری از پلهای تیری امروزه هنوز از طرح هاو در خرپایشان استفاده می کنند.

مقاومت خرپا

یک تیر به تنهایی هرگونه فشردگی یا کشش را در بر خواهد گرفت. بیشترین فشردگی در بالاترین نقطه تیر و بیشترین کشش در در پایین ترین نقطه تیر است. در وسط تیر فشردگی و کشش کمتری وجود دارد.

اگر تیر طوری طراحی شود که بیشترین مقدار مصالح در بالا و پایین تیر و در وسط تیر مصالح کمتری مصرف شود, بهتر خواهد توانست نیروهای کششی یا فشاری را تحمل کند. ( در توضیح می توانیم بگوییم که تیر های I شکلمستحکم تر از تیر های مستطیلی ساده است. )

مرکز تیر از عضو های مورب خرپا تشکیل شده طوری که بالا و پایین خرپا نشان دهنده بالا و پایین تیر است. با نگرش به خرپا به این شیوه ما قادریم ببینیم که بالا و پایین تیر مصالح بیشتری نسبت به مرکز آن مصرف می کند (به این دلیل که مقوای چین دار خیلی مستحکم است)

در اضافه به مطالب فوق در مورد تاثیرات خرپا, علت دیگری نیز وجود دارد دالّ بر اینکه چرا خرپا مستحکم تر از تیر است: یک خرپا توانایی پخش کردن نیرو را دارد. خرپا طوری طراحی شده است که به دلیل داشتن تعداد زیادی از مثلث ها - که به طور معمول در آن مورد استفاده قرار می گیرد - هم می تواند یک سازه بسیار مستحکم ایجاد کند و هم کار انتقال نیرو را از یک نقطه به منطقه وسیعی انجام دهد.

پل قوسی

یک پل قوسی سازه ای است به شکل نیم دایره که در هر طرف آن نیم پایه  (پایه های جناحی) قرار دارد. طراحی قوس طوری است که به طور طبیعی وزن عرشه پل را به نیم پایه ها منتقل و منعطف می کند.

فشار

پلهای قوسی همواره تحت فشار قرار گرفته اند. نیروی فشاری همواره در امتداد قوس و به سمت نیم پایه ها وارد می شود.

کشش

کشش در یک قوس ناچیز و قابل اغماض است. خاصیت طبیعی خمیدگی قوس و توانایی ان در پخش نیرو به بیرون, به طور قابل ملاحظه ای تاثیرات کشش را در قسمت زیرین قمس کاهش می دهد. هرچند با زیاد شدن زاویه ی خمیدگی ( بزرگتر شدن نیمدایره قوس ) تاثیرات نیروی کششی نیز در آن افزایش می یابد. 

همانطور که اشاره شد, شکل قوس به تنهایی موجب می شود که وزن مرکز عرشه پل به پایه های جناحی منتقل شود. مشابه پلهای تیری محدوده ی اندازه پل در مقاومت پل تاثیر گذاشته و در نهایت بر آن چیره خواهد گشت.

انواع پلهای قوسی

پراکندگی

انواع قوس ها محدود هستند. امروزه قوس هایی مانند «رمان»3 , «باروک»۴ و «رنسانس»۵ وجود دارند که همه آنها از نظر معماری و ظاهری متمایز هستند ولی از نظر ساختار یکسانند. میزان مقاومت این پلها به شکل هندسی آنه بستگی دارد. یک پل قوسی احتیاج به هیچگونه تکیه گاه یا کابل ندارد. و قوسهایی که از سنگ ساخته شده است حتی نیازی به ساروج یا ملاط نیز ندارد. در گذشته نیز رومیان باستان پلهای قوسی (پل آب بر) ساخته اند که هنوز هم پابرجا هستند و سازه های آنه امروزه نیز با اهمیت به شمار می آید.

پل معلق

پل معلق پلی است که توسط کابل ها (یا ریسمانها یا زنجیرها) در عرض رودخانه (یا در هر جایی که مانع وجود داشته باشد) کشیده شده اند و عرشه توسط این کابل ها معلق مانده است. پل های معلق مدرن دو برج در میان پل دارند که کابل ها آن را می کشند. بنابراین برج ها بیشترین وزن جاده را تحمل می کنند.

نیروی فشاری

نیروی فشاری عرشه پل معلق را به سمت پایین متراکم می سازد در نتیجه این نیروی فشاری به برجها وارد می آیند. اما از آنجا که این یک پل معلق است, کابلها این نیروی فشاری را از برجها گرفته و آن را در بین خود پراکنده می کنند. و آن را به زمین منتقل می کنند, جایی که آنها محکم بسته شدند.

کشش

کابلهایی که میان دو لنگرگاه خود یعنی تکیه گاهها قرار گرفته اند, دریافت کننده نیروی کششی هستند. وزن پل و حمل و نقل روی آن سبب می شود که این کابل ها به شدت کشیده شوند. تکیه گاهها نیز تحت کشش هستند ولی از آنجا که همانند برجها, محکم به زمین بسته شده اند, کشش موجود در آنها پراکنده می شود.

تقریباً همه پلهای معلق به غیر از کابل ها از یک سامانه خرپا نیز بر خوردارند که در زیر عرشه پل قرار گرفته است(Deck truss) . این سامانه موجب استحکام بیشتر عرشه و کاهش تمایل سطح جاده به نوسان و مواج شدن می شود.

یک پل معلق کلاسیک در شهر نیویورک

نیروهای دیگر در پل

ما در مورد دو نیروی بزرگ و مهم فشاری و کششی در طراحی پل بسیار صحبت کردیم. تعداد بسیار زیاد دیگری از نیروها در پل وجود دارند که در طراحی پل باید مد نظر قرار گرفته شوند. این نیروها معمولاً به محل مشخصی بستگی داشته و یا به نوع پل مرتبط است.

نیروی گشتاوری

نیروی گشتاوری نیروی چرخشی یا پیچشی و یکی از نیروهایی است که به طور موثر در پلهای قوسی و تیری وجود ندارد ولی به میزان قابل ملاحظه ای در پلهای معلق وجود دارد. شکل طبیعی قوس و خرپاهای موجود در پلهای تیری اثرات مخرب این نیرو را از بین می برد. پلهای معلق به دلیل معلق بودن در هموا (توسط کابلها) در برابر این نیروی گشتاوری بخصوص در هنگام وزش بادهای تند بسیار اسیب پذیر است.

همه ی پلهای معلق در عرشه ی خود از خرپا ها بهره می برند که همانند پلهای تیری تاثیرات نیروی گشتاوری را کاهش می دهد ولی در پلهایی با طول زیاد, خرپای موجود در عرشه به تنهایی کافی نیست. آزمون « تونل باد»7برای سنجش میزان مقاومت پل در برابر جنبش های چرخشی بر روی مدل آزمایش می شود. ایجاد خرپاهای آیرودینامیک در سازه ها و کابلهای آویزان مورب از روش هایی هستند که برای تقلیل تاثیرات نیروهای گشتاوری به خدمت گرفته می شود.

تشدید

تشدید ( ارتعاش در چیزی که توسط نیروی خارجی به وجود آمده و با ارتعاش طبیعی اصل آن چیز, هماهنگ و هم موج است ) نوعی نیرویی است, افسار گسیخته که می تواند بر روی پل اثرات مخربی بگذارد. امواج تشدید کننده از میان پل به صورت امواج عبور خواهد کرد. یک نمونه مشهور از قدرت تخریب این امواج مرتعشپل «تاکوما ناروز»8 است که در سال 1940 توسط بادی با سرعت 40 مایل در ساعت (64 کیلومتر در ساعت) تخریب شد. بررسی های دقیق از محل نشان می دهد که خرپای عرشه ناکارآمد بوده ولی با این حال عامل اصلی فرو ریزی پل نبوده. در آن روز باد با سرعت به پل ضربه زده و با برخورد قائم به پل باعث ایجاد ارتعاش شده است. این باد های متوالی لرزش و ارتعاش را افزایش داده تا آنجا که این امواج توانستند پل را فرو ریزند.

زمانی که یک ارتش بر روی پل رژه می رود, اغلب به سربازان گفته می شود " قدم رو" . با این کار, ریتم رژه ی آنها سبب ایجاد تشدید در پل می شود. اگر ارتش به اندازه کافی بزرگ باشد و آهنگ ارتعاشی لازم را داشته باشد در نهایت می تواند پل را فرو پاشد.

به منظور مقابله با تاثیرات تشدید در یک پل, خیلی مهم است که در پل کاهندهای امواجی طراحی شود تا در این امواج تداخل ایجاد کرده و از شدت آن بکاهد. ایجاد تداخل یک روش موثر در برابر امواج مخرب می باشد. تکنیک های کاهش امواج معمولاً شامل اینرسی نیز هستند. اگر پلی, به عنوان مثال یک جاده با سطح پیوسته و یک تکه داشته باشد, یک موج قوی می تواند در امتداد پل حرکت کرده و منتقل شود. اگر جاده از تکه های مختلفی تشکیل شده باشد و صفحات آن همدیگر را همپوشانی کرده باشند آنگاه جنبش از یک بخش توسط صفحات به بخش دیگر منتقل می شود. از آنجا که آن صفحات بر روی یکدیگر قرار گرفته اند, اصطکاک نیز ایجاد می شود. این ترفند, اصطکاک کافی را برای تغییر فرکانس امواج مرتعش را تولید می کند. با تغییر فرکانس می توانیم از ورود امواج مخرب به سازه جلوگیری کنیم. تغییر بسامد به طرزی موثر دو نوع مختلف از موج را به وجود می آورد که موجب خنثی شدن یکدیگر می شوند.

آب و هوا

نیروی طبیعت به ویژه آب و هوا به گونه ایست که مبارزه با آن مشکل و حتی در برخی موارد امکان پذیر نیست. باران, یخبندان, طوفان و نمک هر کدام به تنهایی می توانند در فرو پاشی پل نقش بسزایی داشته و تحت یک مجموعه به احتمال بسیار قوی خواهند توانست پل را تخریب کنند. طراحان پل با مطالعه و بررسی شکست های گذشته حرفه ی خود را بدرستی آموخته اند. آنان آهن را به چوب عوض کردند و سپس فولاد را جایگزین آهن کردند. بعد ها از بتن بطور گسترده در پلها بهره گرفتند. هر کدام از مواد و مصالح جدید و یا تکنیک های طراحی, ثمره درسهایی است که در گذشته آموخته اند. با دانستن نیروی گشتاوری, تشدید و آیرودینامیک ( بعد از چند شکست بزرگ ) طراحی های بهتر نیز شکل گرفت. تا آنجا که توانستند بر مسئله آب و هوا غلبه کنند. تعداد شکست های مرتبط با آب و هوا و شرایط جوی بسیار فراتر از تعداد شکست ها در زمینه طراحی بوده است. این شکست ها به ما آموخته است که همواره به دنبال راه حل بهتری باشیم.

پل ها و انواع آن

پل ها و انواع آن

تعریف پل  پل یک سازه است که برای عبور از موانع فیزیکی از جمله رودخانه ها و دره ها استفاده می شود.پلهای متحرک نیز جهت عبور کشتیها و قایقهای بلند از زیر آنها ساخته شده است.   تاریخچه پل ایجاد گذرگاهها و پلها برای عبور از دره ها و رودخانه ها از قدیمی ترین فعالیتهای بشر است. پلهای قدیمی معمولا از مصالح موجود در طبیعت مثل چوب و سنگ والیاف گیاهی به صورت معلق یا با تیرهای حمال ساخته شده اند.پلهای معلق از کابلهایی از جنس الیاف گیاهی که از دو طرف به تخته سنگها و درختها بسته شده و پلهای با تیر حمال از تیرهای چوبی که روی آنها با مصالح سنگی پوشیده می شد، ساخته شده اند. ساخت پلهای سنگی به دوران قبل از رومیها بر می گردد که در خاور میانه و چین پلهای زیادی بدین شکل برپا شده است. در اروپا نیز اولین پلهای طاقی را 800 سال قبل از میلاد مسیح، برای عبور از رودخانه ها از جنس مصالح سنگی ساخته اند. اغلب پلهای ساخته شده توسط رومیها از طاقهای سنگی دایره شکل با پایه های ضخیم تشکیل یافته است.در ایران نیز ساختن پلهای کوچک وبزرگ از زمانهای بسیار قدیم رواج داشته و پلهایی نظیر سی و سه پل، پل خواجو و پل کرخه بیش از 400 سال عمر دارند. از قرن یازدهم به بعد روشهای ساختن پلها پیشرفت قابل توجهی نمود و به تدریج استفاده از دستگاههای فشاری از مصالح سنگی و آجر با ملاتهای مختلف و دستگاههای خمشی از چوب متداول گردیده و تا اوایل قرن بیستم ادامه یافت. شروع قرن بیستم همراه با استفاده وسیع از پلهای فلزی و سپس پلهای بتن مسلح می باشد.  از اوایل قرن نوزدهم ساخت پلهای معلق، قوسی یا با تیر حمال از آهن آغاز شد. اولین پل معلق از آهن در سال 1796 به دهانه 21 متر در آمریکا ساخته شد، همچنین در سال 1850 یکی از مهمترین پلهای با تیر حمال از جنس آهن متشکل از دو دهانه 140 متر و دو دهانه 70 متری در انگلستان ساخته شد.  طویل ترین پل معلق به طول تقریبی 7 کیلومتر در سانفرانسیسکو ساخته و بزرگترین دهانه معلق به طول تقریبی 1400 متر در انگلیس (روی رودخانه هامبر) طراحی شده اند. در سالهای اخیر طرح پلهای ترکه ای فلزی (با کابل مستقیم) نیز برای دهانه های بزرگ مورد توجه قرار گرفته و بعد از نخستین پل که در سال 1955 به دهانه 183 متر در سوئد ساخته شده، پلهای زیادی اجرا شده است.  پلها را از نقطه نظر مصالح تشکیل دهنده به شکل زیر طبقه بندی می کنند : پلهای چوبی: این پلها معمولا" به شکل قوسی، با تیرهای مشبک و یا تیرهای حمال ساخته شده و در حال حاضر استفاده از آنهابه صورت موقتی می باشد. پلهای سنگی: با توجه به مقاومت مناسب فشاری مصالح سنگی، بسیاری از پلهای طاقی از این مصالح ساخته شده اند.نظر به کمبود افراد سنگ کار و زمان نسبتا طولانی لازم برای تهیه مصالح و اجرای سازه، امروزه استفاده از این پلها محدود می باشد. پلهای بتنی: در بسیاری از پلهای طاقی شکل، در حال حاضر از بتن، با توجه به مقاومت فشاری مطلوب آن به جای سنگ استفاده می شود. پلهای بتن مسلح: با توجه به روش اجرا و نحوه بتن ریزی، پلهای بتن مصلح را می توان از مقاطع مختلف و با اشکال دلخواه ساخت. با وجود این استفاده از مقاطع ساده در جهت کاهش بهای قالب بندی همواره مورد نظر است.در بعضی از حالات استفاده از سیستم پیش ساختگی باعث حذف اجزاء نگهدارنده قالبها و در نتیجه صرفه جوئی قابل ملاحظه می شود.   پلهای بتن پیش تنیده: با پیشرفت این تکنیک، به تدریج در دامنه وسیعی از ابنیه فنی،پلهای بتن پیش تنیده جایگزین پلهای فلزی و پلهای بتن مسلح شده اند. بدین ترتیب با صرف هزینه کمتر، پلهای با دهانه بزرگ ساخته می شوند. از طرف دیگر استفاده از این مصالح امکان به کارگیری تکنیک های جدید پل سازی را می دهد. پلهای فلزی: این پلها به اشکال مختلف، با تیرهای حمال معمولی یا تیرهای مشبک فولادی، با قوس یا قالبهای فلزی، نورد شده از ورق و المانهای اتصالی ساخته شده اند. در ساخت این پلها گاهی نیز از آلیاژهای سبک یا مقطع مرکب استفاده می گردد.  استفاده از فولاد در ساخت پلهای فلزی از قرن گذشته شروع و با عنایت به مقاومت کششی و فشاری مطلوب این مصالح در سطح وسیع متداول گردید.باتوجه به فزونی بهای تولید، معمولاً نیمرخهای فولادی دارای ضخامت ناچیز بوده و در نتیجه علاوه بر مسئله زنگ زدن و خوردگی، خطر بروز ناپایداری های الاستیک نیز همواره موجود می باشد، از طرف دیگر نظر به اینکه با افزایش طول دهانه وزن مرده پلها به سرعت افزایش می یابد، با توجه به ناچیزبودن ابعاد و در نتیجه سبک بودن مقاطع فلزی، هنوز نیز برای پوشش پلهای فلزی : پوشش پلهای فلزی را می توان از چوب مصالح سنگی بتن مسلح و یا از ورقهای فلزی انتخاب نمود. استفاده از چوب برای پوشش پلها در زمانهای بسیار قدیم رایج بوده اما امروزه به ندرت مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین در طرحهای جدید از پوشش مصالح سنگی نیز به علت وزن زیاد آن، کمتر استفاده می شود در این راه حل تیرهای حمال طولی پل بوسیله قوسهائی از آجر و مصالح سنگی به هم متصل می شوند. پوشش بتن مسلح: این پوشش از یک دال بتن مسلح که روی تیرچه های طولی و تیرهای عرضی پل تکیه نموده تشکیل یافته است.پوشش بتن مسلح مقاومت و صلبیت لازم را به سازه داده و از نظر اجرائی نیز آسان و بسیار متداول می باشد. پوشش فلزی: یک نوع از این پوششها از یک سری صفحات فلزی که بوسیله بتن مسلح پوشیده شده و روی بال فوقانی تیرچه طولی جوش شده اند تشکیل شده است ضخامت کل حاصله معمولاً ضعیف (بین 10تا 20 سانتی متر ) است. یکی دیگر از انواع پوششهای فلزی متداول دال ارتوتروپ است این پوشش از یک صفحه فلزی که در جهت عمودی بوسیله ورقهای ساده یا جعبه ای تقویت شده تشکیل یافته است، صفحه فلزی نقش بال فوقانی تیرها رابه عهده داشته و ضمن شرکت در مقاومت خمشی بارهای موضعی حاصل از چرخ وسائل نقلیه رانیز تحمل می کند. ضخامت آن معمولاً حدود 12 میلی متر (برای جان جعبه ای )تا 14 میلی متر(برای جان ساده)می باشد. دال ارتوتروپ در مجموع روی اجزاء اصلی پل (تیرهای طولی و عرضی )تکیه نموده است.  طبقه بندی پلهای فلزی: پلهای فلزی را می توان با توجه به نوع سیستم باربر به شرح زیرطبقه بندی نمود: ·         پل باتیرهای حمال ·         پل قوسی ·         پل با کابلهای باربر پل با تیرهای حمال این پلها از متداول ترین انواع مورد استفاده برای دهانه های متوسط (تا250 متر)می باشند . تیرهای حمال معمولا به صورت شبکه های فلزی مقاطع جعبه ای یا تیرهای مرکب تو پر ساخته شده و تغییر شکل بسیار محدودی خواهند داشت. شبکه های فلزی معمولآ سبک بوده اما با توجه به خصوصیات ظاهری آنها ،کمتر در مناطق شهری مورد استفاده قرار می گیرند.در حالت کلی این پلها را نیز می توان به شرح زیر تفکیک نمود: ·         پل با تیرهای حمال جانبی : در این حالت تیرهای حمال جانبی معمولآ از شبکه های فلزی تشکیل شده و اجزاء اصلی باربر تابلیه می باشند. در شرایطی که عرض پل محدود باشد ( کمتر از14 متر ) می توان از این سیتستم استفاده نمود. ·         پل با تیر های حمال تحتانی: در این حالت تیرهای حمال عمومآاز نوع تیرهای مرکب با جان تو پر ( که از چند ورق فلز با اتصال پیج پرچ یا جوش تشکیل شده اند ) می باشند. تیرهای حمال با ارتفاع ثابت یا متغیر ساخته شده و در نتیجه ضمن حصول منظره مناسب صرفه جوئی مهمی نیز در مصرف مصالح خواهد شد. همچنین در بعضی شرایط می توان سبستم متشکل از تیرها یا حمال تحتانی را با یک مقطع جعبه ای جایگزین نمود.   پل قوسی پل قوسی، پلی است با تکیه گاه های انتهائی در هر طرف، که شکلی نیم دایره مانند دارد. پلی که از رشته ای از قوسها تشکیل شده باشد، پل دره ای نامیده می شود. پل قوسی ابتدا توسط یونانی ها و از سنگ ساخته شد. بعدها، رومیان باستان از ملات در پل های قوسی خود استفاده کردند. با توجه به اصول مقاومت مصالح، شعاع قوس وابعاد این پلها را طوری انتخاب می کنند که بارهای قائم وارده تبدیل به یک نیروی فشاری در امتداد قوس شود. بنا براین در مناطقی با کیفیت خاک مناسب،می توان دهانه های بزرگ ( تا حدود500متر) را با پلهای قوسی طی نمود. پل ترکه ای: در این پلها،تابلیه به صورت یک صفحه صلب از یک طرف روی پایه های کناری (کوله ها) و دو پایه بلند میانی و از طرف دیگر به طور الاستیک روی کابلهای مورب تکیه نموده است. این کابلها در تمام طول پل گسترش می بابند بار وارده را به پایه های بلند میانی منتقل می نمایند. کابلهای ذکر شده را می توان در دو صفحه قائم و به طور موازی در دو طرف تابلیه قرار داده و یا در جهت عرضی نیز به طور مورب و در امتداد محورطولی پل به پایه میانی متصل نمود. همچنین در بعضی شرایط می توان از یک مجموعه کابل که در امتداد محور طولی پل قرار می گیرند استفاده نمود. پایه های میانی پل به شکل I ، A یا H طرح شده و معمولآ از فولاد یا بتن مسلح می باشد،پلهای ترکه ای به تعداد زیاد و تا دهانه 500 متر ساخته شده اند. پل معلق: در این پلها نیز تابلیه به صورت یک صفحه صلب روی پایه های کناری و میانی تکیه نموده است . نگهداری پل با توجه به مخارج سنگین انجام شده برای اجرای ابنیه بتنی،مسئله نگهداری دقیق این سازه ها در برابر آب و باد دو یخبندان از اهمیت خاصی بر خوردار است. در مناطقی که بستر رودخانه سست بوده و در اثر طغیان آب امکان شسته شدن داشته باشد باید وضعیت آن را در اطراف پل بعد از طغیانهای مختلف مورد برسی قرار داد تا با تدابیر مختلف از خالی شدن خاک اطراف پی ها و در نتیجه تخریب پایه ها جلوگیری شود. لایه عایق کاری و آسفالت کف جاده باید طوری انجام شود که از نفوذ و باقی ماندن آب در جسم پل جلوگیری شود. بعد از پایان ساختمان پل و قبل از تحت سرویس قرار گرفتن،المانهای مختلف آنرا باید به دقت مورد بازدید قرار داد تا مشخص شود تحت بارهای دائمی و دستگاههای ساخت،تغییر شکل ها و ترک های پیش بینی نشده در آن ایجاد نشده باشد، همچنین بعد از آزمون بار گذاری که تحت شدید ترین بارگذاری ممکنه در طول دوره سرویس قرار می گیرد، باید کلیه تغییر شکلهای ایجاد شده و فلش مقاطع بحرانی، ترک های احتمالی، نشست پایه ها، تغییر فرم دستگاههای تکیه گاهی و اتصالات مختلف به دقت مورد برسی قرار گیرند. در طول دوره بهره برداری نیز در زمانهای مشخص باید قسمتهای مختلف پل مورد بازدید قرار گیرند به عنوان مثال:در پلهای فلزی که احتمال از بین رفتن اتصالات پیچ و جوش، زنگ زدن المانها و خوردگی آنها و بروز نا پایداریهای الاسیتک موجود است. این بازدیدها باید به طور مداوم و حداقل هر پنج سال یکبار انجام شده و برای جلو گیری از تخریب قطعات، آنها را با مواد مناسب پوشانید. همجنین در مورد پلهای بتن پیش تنیده شده وضع دستگاههای مهارتی و کشش کابلها مورد بررسی قرار گرفته و با انجام عمل تزریق به نحو مناسب، از زنگ زدگی کابلها جلوگیری به عمل آید. از عبور سربارهای غیر مجاز که در طرح ومحاسبه قطعات پل در نظر گرفته نشده اند،اکیدآ جلوگیری شود. منتظر مقالات و تحقیقات شما در زمینه های زیر می باشیم : ·         پل نقال ·         پل بالارو ·         پل چرخان ·         پل دو طبقه ·         پل شناور قایقی ·         پل متحرک ·         پل معلق ·         پل جاده ای ·         پل پیاده رو ·         سایر پلها

پل کم نظیر ورسک

پل کم نظیر ورسک

یکی از افتخارات معماری و پل سازی در راه آهن کشور «پل ورسک» است که به عنوان مهمترین و مرتفع ترین پل خط آهن شمال ایران مطرح است . این پل که شهرت جهانی نیز دارد و نام آن در تمامی آثاری که پس از پایان جنگ جهانی دوم منتشر شد ، با عنوان «پل پیروزی » یاد شده است . ساخت پل ورسک که از مهمترین رویدادهای فنی مهندسی راه آهن کشور محسوب می شود، توسط مهندسان آلمانی و اتریشی و کارگران فنی انجام شده است. به لحاظ ویژگی های منحصر به فرد، این پل در فهرست آثار ملی کشورمان نیز به ثبت رسیده است .

پل ورسک که در واقع از شاهکارهای معماری جهان به شمار می رود، در دره ورسک واقع در ۸۵ کیلومتری جنوب قائم شهر در محور سوادکوه قرار دارد و راه آهن سراسری تهران ـ شمال را به هم متصل می کند. عظمت این پل که در واقع دو کوه عظیم و سخت را به یکدیگر اتصال می دهد، حقیقتی انکارناپذیر است که حتی جهانگردان خارجی نیز به آن اعتراف دارند ودر برابر عظمت و بزرگی و اراده آهنین طراح وسازندگان آن سر تعظیم فرود می آورند.

گفتنی است در سال ۱۳۲۰ که نیروهای متفقین در زمان جنگ جهانی دوم وارد ایران شدند، یکی از دلایل پیروزی خود را دراین جنگ وجود راه آهن سراسری ایران عنوان کردند. از طرفی ، «چرچیل»، نخست وزیر وقت انگلیس نیز پل ورسک مستقر در راه آهن شمال را پل پیروزی لقب داد.

طراح پل ورسک کیست؟

باید توجه داشت که این بنا برخلاف ادعای برخی افراد مبنی بر ساخته شدن آن بدست مهندس آلمانی بنام ورسک ، ساخت یک معمار اتریشی متولد وین به نام (( والتر اینگر )) در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی است و نام این پل بر گرفته از نام قریه ورسک واقع در قسمت شمالی این پل میباشد. قریه ورسک در زمان احداث پل دارای حدود ۲۰خانوار جمعیت بوده است

(البته در خصوص طراح پل روایات دیگری هم هست مبنی بر اینکه طراح دانمارکی بوده و …)

به روایت بومیان منطقه، هنگامی که این پل ساخته شد، مهندس سازنده پل به همراه همسر و فرزندانش در هنگام عبور نخستین قطار از روی این پل در زیر آن قرار گرفتند تا به این ترتیب اطمینان سازه ساخته شده، ثابت شود. آرامگاه والتر اینگر در نزدیکی پل ورسک قرار دارد

مشخصات فنی پل ورسک و اصطلاح سه خط طلا :

این بنا از ملات سیمان و شن شسته شده و آجر ساخته شده و در ساختمان آن از آرماتور استفاده نشده است . به بیان دیگر این بنا از ملات غیر مسلح ساخته شده است .

پل ورسک دارای ۶۶ متر دهانه قوسی و ۱۱۰متر ارتفاع از ته دره است . طول کلی پل ۲/۷۳ متر است. هزینه ساخت آن در آن زمان، بالغ بر۲میلیون و۶۰۰هزار تومان بوده است . برای ساخت این پل عظیم چندطرح مبتنی براستفاده از مصالح بنایی که بیشتر مقرون به صرفه بوده، به تصویب رسید.

پل ورسک در شمار مهمترین آثار فنی مهندسی راه آهن ایران محسوب می شود و شماره ثبت تاریخی ملی آن ۱۵۳۴ می باشد .ورسک از جمله پل‌های استراتژیک ایران است که توسط مهندسان آلمانی و اتریشی با تضمین ۷۰ ساله احداث شد.

اصطلاح سه خط طلای راه‌آهن شمال مربوط به دره ای در سه کیلومتری بعد از پل ورسک و بعد از روستای ورسک به سمت گدوک در ارتفاعات شرق جاده تهران – شمال مشاهده می‌باشد. طراحی این خطوط به جهت کم کردن شیب و افزایش ضریب قدرت لوکوموتیوها در نظر گرفته شده است که برای ایرانیان ارزشی به مراتب بیشتر از طلا دارد .

پل شیشه ای گراند کانیون

پل شیشه ای گراند کانیون     

پل شیشه ای یا آسمان نورد گراند کانیون یا Grand Canyon Skywalk یک جاذبه توریستی است که در ۲۰ مارس ۲۰۰۷ کار آن به اتمام رسید و در ۲۸ مارس برای بازدید عموم آماده شد. این پل بر فراز رود خانه کلرادو ، در لبه دره گراند کانیون ایالت آریزونای آمریکا قرار گرفته است. بلیط ورودی آن ۲۵ دلار است.

بومیان محلی منطقه مالکان اصلی این ساختمان هستند. این پل شکل نعل اسبی دارد و ۱۲۰۰ متر از سطح زمین فاصله دارد ،ارتفاعی که بلندترین آسمانخراشهای دنیا را تحت الشعاع قرار میدهد. لبه آن ۲۰ متر فاصله افقی از کناره زمین دارد. دیواره ها و کف آن از شیشه ای به ضخامت ۱۰ سانتیمتر ساخته شده است. این پل میتواند ۷ تن وزن را تحمل کند ، یعنی در آن واحد ۸۰۰ فرد ۸۰ کیلوگرمی میتوانند بر روی آن بروند. البته تنها اجازه داده میشود ۱۲۰ توریست در یک زمان بر روی آن بروند.

این پل بسیار محکم ساخته شده و طوری طراحی شده که در نتیجه باد و راه رفتن مردم ، ارتعاش نداشته باشد. این بنا میتواند در برابر بادی با سرعت ۱۰۰ مایل در ساعت مقاومت کند و یک زلزله ۸ ریشتری را تاب بیاورد. ساخت این آسمان نورد در مارس ۲۰۰۴ -۳ سال پیش- شروع شد و مجموعا ۴۰ میلیون دلار هزینه صرف آن شد.

البته مجموعه آسمان نورد گراندکانیون ، ساختمانهای دیگری هم دارد : موزه ، سینما تئاتر ، سالن تشریفات ، فروشگاه و چندین رستوران. در انتهای این بنا ، کافه ای قرار دارد که مسافران میتوانند در آنجا در فضای آزاد غذا بخورند.

یک بازرگان اهل لاس وگاس به نام دیوید جین در ازای دریافت قسمتی از سود آسمان نورد ، در تأمین هزینه این بنا مشارکت داشته است. این پل ، تنها قسمتی از یک پروژه بزرگ است که در آینده تکمیل خواهد شد.

ساخت این بنا در میان ساکنان محلی موافقان و مخالفانی داشته است ،مخالفان این طرح این پل را یک بنای بر هم زننده ظاهر طبیعی گراندکانیون میدانند و موافقان آن را فرصتی برای مبارزه با فقر و بیکاری و الکلیسم گسترده ارزیابی کرده اند.

هر ساله ۴.۵ میلیون نفر از گراند کانیون بازدید میکنند و سازندگان این آسمان نورد امیدوارند سالانه ۲۰۰ هزار نفر را جذب کنند. امکاناتی همچون برگزاری مراسم ازدواج و پرش از ارتفاع هم در آسمان نورد مهیا خواهد شد.

پل شیشه ای راه آسمان ( Sky Walk )

ساخت پل شیشه ای راه آسمان ( Sky Walk ) در ماه مارس 2004 آغاز شد و تخمین زده شده بود که در 3 ماه آخر سال 2006 به پایان برسد . این پل شیشه ای در ارتفاع 4000 پایی از سطح رودخانه کلورادو و در حاشیه گراند کنیون قرار می گیرد . در ماه می 2005 تست نهایی انجام شد و این ساختار قادر بود تا وزن 71 عدد [ ... ]

هواپیمای بویینگ 747 ( یعنی بیشتر از 71 میلیون پوند را تحمل کند ) این پل قادر است در برابر بادهایی که در هشت جهت مختلف با سرعت 100 مایل در ساعت به آن می وزد و همچنین زلزله ای به قدرت 8 ریشتر تا محدوده 50 مایلی را تحمل کند . بیش از 1000000 پوند فولاد در ساختار پل اسکای واک به رفته است .

 

 

 

 

پل آبی آلمان

ساخت پل آبی آلمان حدود ٦ سال به طول انجامید که با هزینه ای حدود نیم میلیارد یورو ساخته شد
تا بتواند بندر درون مرزی برلین را به ساحل رودخانه راین متصل کند. این پروژه به عنوان بزرگترین پل
آبی است که طول آن به ١ کیلومتر و ٩١٨ سانتی متر می رسد. در ساخت این وان بزرگ که بر فراز
رودخانه الب برای عبور و مرور کشت یها ساخته شده است، حدود ٢٤٠٠٠ متر مربع فولاد و ٦٨٠٠٠
متر مکعب بتن به کار رفته است. این پل به قایق های با طول زیاد اجازه عبور می دهد گاهی این
قایق ها و برخی کشتی های باربر توانایی عبور از الب را ندارند ولی هنگامی که نشانگر میزان آب به
حداقل برسد این کشت یها نمی توانند از روی این پل بگذرند چون به کف پل کشیده می شوند.

---

پل

پل

سی‌وسه‌پل اصفهان.

پُل طاقی هست که به روی رودخانه یا دره و یا گذرگاه میان دو کوه برای عبور از روی آن ایجاد کنند.

یکی از عناصر پل‌سازی تیرهای سراسری هستند.

انواع پلها

پل گلن کنیون در ایالت آریزونا در امریکا

·         پل‌های قوسی

·         پل‌های فلزی

·         پل‌های بتنی مسطح

·         پل‌های بازویی

·         پل‌های کابلی

·         پلهای نظامی

·         پلهای معلق

پل قوسی

پلی چوبی در والورسین در کوه‌های آلپ فرانسه

پل قوسی، پلی است با تکیه گاه‌های انتهائی در هر طرف، که شکلی نیم دایره مانند دارد. پلی که از رشته‌ای از قوسها تشکیل شده باشد، پل دره‌ای نامیده می‌شود. پل قوسی ابتدا توسط یونانی‌ها و از سنگ ساخته شد. بعدها، مردم باستان از ملات در پل‌های قوسی خود استفاده کردند.

با توجه به اصول مقاومت مصالح، شعاع قوس وابعاد این پلها را طوری انتخاب می‌کنند که بارهای قائم وارده تبدیل به یک نیروی فشاری در امتداد قوس شود. بنا براین در مناطقی با کیفیت خاک مناسب،می توان دهانه‌های بزرگ (تا حدود ۵۰۰ متر) را با پلهای قوسی طی نمود.

پل کابلی

تاریخچه پل کابلی‎

الگوی یک پل کابلی

با اینکه به نظر می‌رسد پل‌های کابلی به آینده چشم دوخته‌اند، ایده آن‌ها مسیر طولانی را پیموده‌است. اولین طرح شناخته شده از یک پل کابلی در کتابی به نام "ماشین‌های نوواً - منتشر شده در سال ۱۵۹۵ - آورده شده ولی این ایده تا قرن حاضر که مهندسان شروع به استفاده از پل‌های کابلی نمودند؛ مورد استقبال واقع نشده بود. در جنگ جهانی دوم که فولاد کمیاب بود، این طرح برای بازسازی پل‌های بمباران شد که هنوز فوندانسیون هایشان پابرجاست، کامل بود. با اینکه از احداث پل‌های کابلی در آمریکا دیری نمی‌گذرد، واکنش‌ها در این مورد بسیار مثبت بوده‌است.

پل کابلی و نحوه عملکرد آن

یک پل کابلی نوعی، یک تیر حمال(عرشه پل) پیوسته با یک یا چند برج بنا شده بالای پایه‌های پل در وسط دهانه‌است. از این برج‌ها، کابل‌ها به صورت اریب به سمت پایین (معمولاً هر دو طرف) کشیده شده و تیر حمال(عرشه پل) را نگه می‌دارد. کابل‌های فولادی بی نهایت قوی و در عین حال بسیار انعطاف پذیر هستند. کابل‌ها بسیار مقرون به صرفه می‌باشند چون سبب ساخت سازه‌ای سبکتر و باریکتر شده که در عین حال قادر به پل زدن بین مصافت‌های بیشتری است.اگرچه تنها تعداد کمی از آن‌ها برای نگه داشتن کل پل قوی هستند، انعطاف پذیریشان آن‌ها را در مقابل نیرو‌هایی که به ندرت در نظر گرفته می‌شوند مانند باد؛ ضعیف می‌نماید. برای پل‌های کابلی با دهانه‌های طولانی به خاطر تضمین ثبات و پایداری کابل‌ها و پل در مقابل باد، می‌بایست مطالعات دقیقی انجام شود. وزن سبکتر پل یک وضع نامساعد در بادهای سهمگین و یک مزیت در مقابل زلزله محسوب می‌شود. نشست غیر هم سطح فوندانسیون‌ها که به مرور زمان یا طی یک زلزله روی می‌دهد، می‌تواند پل کابلی را دچار آسیب کند. پس باید در طراحی فوندانسیون‌ها دقت به عمل آورد. ظاهر مدرن و در عین حال ساده پل کابلی آن را به یک شاخص واضح و جذاب تبدیل کرده‌است. خصوصیات منحصر به فرد کابل‌ها و به طور کلی سازه، طراحی پل را بسیار پیچیده مینماید. برای دهانه‌های طولانی تر، جایی که باد و نوسانات باید مورد توجه قرار گیرند؛ محاسبات بی نهایت پیچیده‌اند و عملا بدون کمک کامپیوتر و آنالیز کامپیوتری غیر ممکن می‌باشند. علاوه بر این ساخت پل کیده‌ای مشکل می‌باشد. اتصالات، برج‌ها، تیر‌های حمال و مسیر کابل‌ها سازه‌های پیچیده‌ای هستند که مستلزم ساخت دقیق می‌باشند.

طبقه بندی پل‌های کابلی

طبقه بندی واضحی برای پل‌های کابلی وجود ندارد. به هر حال آن‌ها می‌توانند توسط تعداد دهانه‌ها، برج‌ها و کابل‌ها و همچنین نوع تیر‌های حمال از یکدیگر تمیز داده شوند. تنوع بسیاری در تعداد و نوع برج‌ها و همچنین تعداد و چینش کابل‌ها وجود دارد. برج‌های نوعی به صورت تکی، دوتایی، دروازه‌ای و یا حتی برج‌های A شکل استفاده شده‌اند. علاوه بر این چینش کابل‌ها به طور عمده‌ای متفاوت می‌باشند. بعضی اقسام دارای چینش تکی، چنگی(موازی)، پنکه ای(شعاعی) و ستاره‌ای هستند. در بعضی موارد تنها کابل‌های یک طرف برج به عرشه وصل می‌شوند و طرف دیگر روی یک فندانسیون یا وزنه برابری لنگر می‌اندازند.

الگوی یک پل کابلی با چینش چنگی(موازی)

الگوی یک پل کابلی با چینش پنکه‌ای(شعاعی)

مزایای و تفاوت‌های پل کابلی

برای طول متوسط دهانه‌ها (۱۵۰ تا ۸۵۰ متر) پل کابلی سریعترین انتخاب مناسب برای یک پل می‌باشد. نتیجه یک پل مقرون به صرفه‌است که زیبایی آن غیر قابل انکار است. همچنین پل کابلی بهترین پل برای طول دهانه بین پلهای بازویی و معلق می‌باشد. در این محدوده طول دهانه، یک پل معلق مقدار بسیار بیشتری کابل نیاز خواهد داشت و این در حالی است که یک پل بازویی کامل، به طور قابل ملاحضه‌ای به مصالح بیشتر نیاز دارد که آن را به مقدار چشمگیری سنگین تر می‌نماید. ممکن است به نظر برسد پل کابلی شبیه پل معلق است. با اینکه هر دو دارای عرشه هستند که از کابل‌ها آویزانند و هر دو دارای برج هستند؛ ولی این دو پل بار عرشه را به طرق بسیار متفاوتی نگه می‌دارند. این اختلافات در چگونگی اتصال کابل‌ها به برج می‌باشد. در پل معلق کابل‌ها آزادانه از این سر تا آن سر دو برج کشیده شده‌اند و انتقال بار به تکیه گاه‌های واقع در هر انتها صورت می‌گیرد. در پل کابلی، کابل‌ها در حالی که به برج‌ها متصلند به تنهایی بار را تحمل می‌کنند. در مقایسه با پل‌های معلق، پل کابلی به کابل کمتری نیاز دارد، می‌توان آن را از قطعات بتن پیش ساخته مشابه ساخت و همچنین احداث آن سریع تر است.

مهار کابلی چگونه کار می‌کند؟

بایستید و دستان خود را به صورت افقی در هر طرف دراز کنید. فرض کنید آن‌ها پل هستند و سرتان نیز برجی در وسط آن است. در این موقعیت ماهیچه‌های شما دستانتان را نگاه می‌دارد. سعی کنید یک مهار کابلی برای نگه داشتن دستانتان بسازید. یک تکه طناب به طول حدودی ۱۵۰ سانتیمتر بردارید. از یک دستیار بخواهید هر یک از دو انتهای طناب را به هر یک از آرنج هایتان ببندد. سپس وسط طناب را روی سر خود قرار دهید. اینک طناب مانند یک مهار کابلی عمل می‌کند و آرنج هایتان را بالا نگه می‌دارد. از دستیارتان بخواهید تکه طناب دیگری به طول حدودی ۱۸۰ سانتی متر را این بار به مچهایتان ببندد. طناب دوم را روی سرتا ن قرار دهید. حالا شما صاحب دو مهار کابلی هستید. فشردگی و فشار نیرو را در کجا احساس می‌کنید؟ ببینید مهار کابلی چگونه بار پل (دست هایتان) را به برج (سر شما) منتقل می‌کند!

پکیج شوفاژ چیست؟

پکیج شوفاژ چیست؟

گرمایش مطبوع محل سکونت و آب گرم بهداشتی، همواره از نیازهای اولیه بشر بوده و می باشد.
شاید هنوز هم استفاده از کرسی های ذغالی و بخاری های نفتی را در بعضی از نقاط کشور عزیزمان شاهد باشیم، ولی حقیقت این است که با توجه به فراوانی گاز طبیعی و برقراری امکان دسترسی به این موهبت الهی، تکنولوژی رابر آن داشته است که راهکارهای جدیدی را برای بشر مهیا سازد.
در حال حاضر، پکیج دیواری متداول ترین وسیله ایجاد گرمایش شوفاژ در سراسر دنیا است.
عدم اشغال فضای مفید، ایمنی بسیار بالا، استقلال کامل هر واحد مسکونی و رضایت کامل و کافی از عملکرد پکیج دیواری، تقریبا جایی برای تردید در استفاده از این سیستم در منازل و واحدهای تجاری باقی نمی گذارد.
راندمان بالا و مصرف بهینه سوخت گاز، از دیگر عواملی هستند که دستگاههای اجرایی را نیز تشویق به توسعه استفاده از پکیج دیواری می نماید.
پکیج دیواری، که فقط نوع فن دار آن از نظر استانداردهای معتبر دنیا تایید می گردد، علاوه بر تامین گرمایش داخل خانه یا محل تجاری، از طریق رادیاتور یا فن کوئل یا گرمایش از کف، آب گرم بهداشتی را نیز بصورت فوری در اختیار مصرف کننده قرار می دهد. همچنین ترکیب این دستگاه با کولر گازی از طریق یک کویل آب گرم، می تواند علاوه بر صرفه جویی در مصرف انرژی، گرمایش مطبوع تر و ارزانتری را برای مصرف کننده مهیا سازد.
استفاده از دودکش مخصوص، کواکسیال (دو جداره) در هنگام نصب پکیج دیواری، این امکان را فراهم می نماید که علاوه بر خروج دود ناشی از کار کرد دستگاه به محیط خارج، هوای مصرفی مورد نیاز دستگاه نیز از محیط خارج تامین می گردد و در نتیجه ایمنی کاملی برای مصرف کننده فراهم می گردد.

انواع پکیج شوفاژ
1.زمینی
2.دیوای
3.دودکشدار
4.فن دار

مواردی که باید قبل از خرید و یا در حین نصب پکیج دیواری به آنها توجه شود
1. فشار آب شهر در محل نصب پکیج دیواری می باید حد اقل 1 و حد اکثر 3?5 اتمسفر باشد.
2. در صورتیکه بخشی از مسیر دودکش پکیج دیواری، بصورت افقی(بیش از 30 سانتی متر) باشد، استفاده از پکیج های فن دار الزامی است.
3. در صورتیکه محل نصب پکیج دیواری گازسوز در بالکن یا فضای باز می باشد، باید از وزش مستقیم باد یا جریان تند هوا محفوظ شده باشد.
4. با توجه به هد پمپ سیر کولاتور در دستگاههای پکیج گرمایشی، حد اکثر طول لوله کشی افقی آب برای رادیاتور های شوفاژ حدود 35 متر می باشد.
ظرفیت حرارتی پکیج های دیواری و زمینی با قدرتی از 20000 تا 50000 وات بر ساعت ساخته میشوند و آنها را مناسب برای واحد های مسکونی از 60 تا 350 متر مربع با ظرفیت های 20 تا 35 هزار وات بر ساعت در نظر میگیرند.
در محل هایی که ارتفاع از سطح دریا بیشتر باشد به ازء هر 600 متر ارتفاع اضافی 30% از ظرفیت حرارتی ناشی از احتراق کاسته میشود و در نتیجه کلیه ی دستگاهای احتراقی دارای ظرفیت خروجی کمتری خواهند بود.

علل استفاده پکیج؟

اولا به دلیل داشتن ترموستات از تغییرات ناگهانی دمای آب زمانی که در حمام هستید جلوگیری می کند.

ثانیا اگر شما فضای کافی در پشت بام برای نصب تجهیزات مختلف ندارید پکیج بویلر برای شما بهترین انتخاب است می توانید درون آشپزخانه نیز نصب کنید.

ثالثا اگر شما می خواهید سیستم گرمایشی خود را به روز کنید می توانید از این روش که نصب راحتی هم دارد بهره گیرید.

کارکرد پکیج

اگر درجه حرارت خانه از حد تعیین شده پایین تر آید ترموستات سیگنالی به دیگ ارسال کرده تا آب را برای حرارت مرکزی و رادیاتور گرم کند. در مقابل هر زمان هم اتاق به بالاترین دمای مطلوب رسید فرمان خاموش شدن مشعل دیگ ارسال می گردد.

در آب گرم مصرفی هم به این صورت است که هر زمان کسی شیر آب داغ را باز کرد آب درون بویلر داغ شده و وارد شیر مربوطه می گردد. شیرهای کنترلی در خلاف جهت هم کار می کنند به این ترتیب که آب گرم را یا وارد حرارت مرکزی یا وارد شیر آب گرم می کنند ولی این دو کار را به طور همزمان انجام نمی دهد. پکیج بویلرها نیاز به فشار کافی برای انتقال آب دارند، در صورت پایین بودن فشار آب قطره قطره به مصرف کننده می رسد.

معرفی و کاربرد

پکیج تهویه مطبوع بی نیاز از سیستم موتور خانه مرکزی جهت تامین هوای گرم زمستانی ، هوای خنک تابستانی و آبگرم مصرفی در تمام فصول طراحی وساخته شده است ، پکیج تهویه مطبوع ، هوای گرم زمستانی وهوای خنک تابستانی را بطور یکنواخت از طریق کانال کولر در داخل ساختمان و از طریق سیستم شوفاژ در داخل حمام توزیع می نماید .

مزیتها و قابلیت ها

• کارکرد ایمن، مطمئن و آرام 

• تامین گرمایش مطبوع از طریق عبور آب گرم از مبدل حرارتی 

• تامین هوای خنک مرطوب در تابستان 

• تامین آب گرم مصرفی فراوان در تمام فصول 

• مجهز به سیستم کنترل فشار ودما 

• قابلیت استفاده از ترموستات محیطی 

• مجهز به فیلتر تصفیه هوا 

• سهولت در نصب و راه اندازی ، سرویس و نگهداری 

• استقلال هر واحد مسکونی در تامین گرمایش ، سرمایش و آبگرم مصرفی 

• صرفه جویی در مصرف سوخت و انرژی 

• ایجاد شرایط مطلوب و بهداشتی 

• سرعت عمل در گرمایش محیط 

• مجهز به فن سانتریفوژ دارای سیستم کنترل سرعت پیوسته و فشار استاتیک بالا 

• سرویس ونگهداری آسان با حذف تسمه و پولی

نحوه عملکرد

• الف ) زمستان : آب شوفاژ که داخل مبدل حرارتی گاز به آب گرم شده به سمت رادیاتور روی قسمت کولر هدایت می گردد و با روشن شدن فن هوای گرم به داخل ساختمان دمیده می شود ، به محض باز شدن آب مصرفی ، آب شوفاژ به مبدل حرارتی آب به آب جهت گرم کردن آب مصرفی هدایت می گردد و با سرد شدن آب داخل رادیاتور کولر ، فن خاموش می گردد. 

• ب ) تابستان : به محض باز شدن آب مصرفی ، برنر وپمپ روشن و آب شوفاژ به مبدل آب به آب جهت گرم کردن آب مصرفی هدایت می گردد و با بستن آب مصرفی ، پمپ و برنر خاموش می گردد . هوای سرد نیز توسط کولر تهویه مطبوع تامین می گردد.

پشم شیشه چیست ؟

پشم شیشه چیست ؟

پشم شیشه

تعریف : پشم شیشه محصولی است که از طبیعت بدست می آید . ماده اصلی تشکیل دهنده آن سیلیس و شیشه می باشد که پس از ذوب شدن وارد ماشینهای الیاف ساز شده و تحت تأثیر نیروی گریز از مرکز به شکل الیاف پشم مانند در می آید . فرمول مورد استفاده آریاناپارس دارای خواص Bio-Soluble به معنی قابل حل در ترشحات و مایعات فیزیولوژی بدن انسان می باشد که در صورت ورود به ششها ، سریعا" در مایع میان بافتی حل شده و دفع می گردد . بنابراین برای سلامت انسان کاملا" بی خطر است . خواص آن عبارتند از :


عایق حرارتی : پشم شیشه بعنوان یک عایق در مقابل جریان حرارت مقاوم است . حرارت و گرما یکی از اشکال انرژی است . با تقلیل و کند شدن جریان انتقال حرارت در سطوحی که از این عایق استفاده شده ، مقدار کمتری انرژی برای گرم کردن فضای آن در زمستان و خنک کردن آن در تابستان مصرف خواهد شد . هر چقدر میزان مقاومت حرارتی ( R ) بیشتر باشد ، کیفیت عایق بهتر است . مقاومت حرارتی عایق پشم شیشه با ضخامت آن نسبت مستقیم و با ضریب انتقال حرارتی آن نسبت معکوس دارد .
عایق صوت : وجود وسایلی مانند تلویزیون ، رادیوپخش ، کامپیوتر ، جاروی برقی ، تلویزیون و ... در منازل امروزی و وسائط نقلیه ای همچون اتومبیل ، هواپیما و غیره در خارج از خانه ، همگی منابع تولید سر و صدا و انتشار اصوات آزار دهنده ای می باشند که کمترین تأثیر مخرب آنها سلب آسایش و ایجاد فشارهای عصبی است .پشم شیشه در مقابل انتشار اصوات بسیار مقاوم است بطوریکه بعنوان مثال پشم شیشه ای با ضخامت 100 میلیمتر قادر است تا شاخص کنترل انتقال صوت را S.T.C ( Sound Transmission Class Rating ) بین 4 تا 12 پله ارتقاء دهد . استفاده از پشم شیشه در دیوارهای جانبی ، سقف و کف اتاقها دامنه نفوذ امواج مزاحم را کنترل کرده و تأثیر مطلوبی بر آرامش ، استراحت ، خواب و نهایتا" کیفیت زندگی می گذارد .
مقاومت در مقابل آتش : پشم شیشه آتش زا نیست و در مقابل شعله بسیار مقاوم بوده و از گسترش آتش سوزی جلوگیری می نماید . همچنین میزان دود ناشی از آن بسیار محدود و کم است .
مقاومت در مقابل رطوبت و جذب آب : جذب رطوبت در عایق پشم شیشه بسیار کم و قابل اغماض است . بعنوان مثال اگر رطوبت نسبی هوای محیط 95% باشد ، میزان جذب رطوبت در فشار اتمسفر کمتر از 5/0 درصد حجم پشم شیشه خواهد بود . علاوه بر این ، محصول پشم شیشه در مجاورت آب خاصیتی بر خلاف لوله های موئین از خود بروز می دهد و آب را از خود دفع می نماید .

موارد استفاده 

برای محصولاتی که نیاز به عایق حرارتی دارند و یا به ماده‌ای مقاوم در برابر خوردگی و مستحکم است از فایبر گلاس استفاده می‌شود.از فایبر گلاس برای ساخت لوله‌ها با مشخصات مختلف از نظر مکانیکی وهیدرولیکی برای انتقال سیالات و... در اکثر پروژه‌های بزرگ مانند خطوط انتقال نفت، خطوط فرآیندصنایع و پتروشیمی، انتقال آب و فاضلاب شهری وایجاد تونل‌های شهری استفاده می‌شود. همچنین از ایاف شیشه در ساخت ورقهای فایبرگلاس نیز استفاده میشود.

بیشترین مصرف الیاف شیشه در ایران برای ورق سازی و ساخت قطعات صنعتی است.

معماری ارگانیک

معماری ارگانیک

   بینش معماری ارگانیک، ریشه در فلسفه رمانتیک دارد. رمانتیسم یک جنبش فلسفی، هنری و ادبی در اواخر قرن هجدهم و نوزدهم میلادی در شمال غربی اروپا بود که به سایر نقاط اروپا و آمریکا سرایت کرد. این جنبش، واکنشی در مقابل خرد گرایی عقل مدرن بود. گوته و شیلر، دو شاعر بنام آلمانی، واژه رمانتیک را در مقابل کلاسیک برای اولین بار به کار بردند. (اوایل قرن نوزده )

   رمانتیک ها همانند پیروان تفکر کلاسیک به ذهن انسان اعتقاد داشتند. ولی رمانتیک ها به آن بخش از ذهن توجه داشتند که بیشتر درباره احساس و عواطف بود. در صورتی که برای فلاسفه کلاسیک مانند دکارت و لیبنیتز، عقل و منطق اهمیت داشت. می توان دید که کلاسیسیسم یا خرد باوری به مبانی علوم اثباتی مانند فیزیک، ریاضی و خرد و منطق معتقد است. در حالیکه رمانتیسم یا احساس باوری، به تخیل، احساس، هیجان و عاطفه نظر دارد.

   نکته حائز اهمیت اینکه اکثر فلاسفه رمانتیک، شاعر بودند و به تجلیل از طبیعت وتخیل می پرداختند. در حالیکه اکثر فلاسفه کلاسیک ریاضی دان بودند. بطور خلاصه میتوان خصوصیات آثار کلاسیک را واضح، بدون ابهام، دارای نظم و تقارن و تناسب بیان کرد و آثار رمانتیک را دارای خصوصیات برانگیزاننده احساس و هیجان، ایجاد ابهام و توهم و مناظر تماشایی طبیعی دانست. بطو رکلی کلاسیک به دنبال سلطه بر طبیعت و رمانتیک در پی تحسین آن است.

   مهمترین بنیانگذار فلسفه رمانتیک، فردریش ویلهم شیلینگ ( 1854- 1775 ) بود و معتقد به اینکه طبیعت، جزئی از انسان است و بین انسان و طبیعت جدائی نیست.

   رالف والدو امرسون ( 1882- 1802 ) نویسنده، شاعر و کشیش آمریکائی، هنرمندان را تشویق می کرد که از طبیعت الهام بگیرند. هوراتیو گرینو ( 1852- 1803 ) مجسمه ساز و هنرمند آمریکائی، نظریه زیبائی پیشنهاد می کرد که براساس مطالعه دقیق طبیعت بود. ساموئل تیلور کولریج ( 1834- 1772 ) شاعر، ادیب و فیلسوف انگلیسی معتقد بود که « فرم ارگانیک همانگونه که ازدرون رشد می کند، شکل می گیرد. » ویوله لودوک ( 1879- 1814 ) معمار معروف فرانسوی که بر ضد ضوابط مدرسه هنرهای زیبا قیام کرد، ساختمان های گوتیک را پویا و دینامیک می دانست. وی معتقد بود « ارتباط بین عملکرد و سازه یک اصل زیر بنائی در معماری قرون وسطا بود و باید به عنوان یک اصل مهم، راهنمای هنرمندان مدرن باشد. »

   معماری ارگانیک در آمریکا در قرن نوزده توسط فرانک فرنس و لوئی سالیوان شکل گرفت و اوج شکوفائی این نظریه در نیمه اول قرن بیستم در نوشته های فرانک لوید رایت مشاهده شد. فرانک فرنس، استاد سالیوان، تحت تاثیر سبک نئو گوتیک بود. سالیوان برای اولین بار شعار فرم تابع عملکرد را عنوان کرد. البته باید توجه داشت که معماران مدرن نیمه اول قرن اخیر مانند گروپیوس نیز فرم تابع عملکرد را شعار اصلی خود می دانستند ولی آنها فرم را تابع عملکرد ماشین و تکنولوژی می دانستند.

 فرانک لوید رایت ( 1959- 1869 ) یکی از مهمترین و خلاق ترین معماران و

نظریه پردازان قرن بیستم می باشد. وی در20  می سال 1953 در تلیسین، معماری ارگانیک را در نه عبارت ذیل تعریف کرد:

1.  طبیعت – فقط شامل محیط خارج مانند ابرها، درختان و حیوانات نمی شود بلکه شامل داخل بنا و اجزاء و مصالح آن نیز می باشد.

2.    ارگانیک – به معنای همگونی و تلفیق اجزاء نسبت به کل و کل نسبت به اجزاء است.

3.  شکل تابع عملکرد – عملکرد صرف صحیح نمی با شد بلکه تلفیق فرم و عملکرد و استفاده از ابداع و قدرت تفکر انسان در رابطه با عملکرد ضروری است. فرم و عملکرد یکی هستند.

4.  لطافت – تفکر و تخیل انسان باید مصالح و سازه تخت ساختمان را به صورت فرم های دلپذیر و انسانی شکل دهد. مکانیک ساختمانی باید در اختیار انسان باشد و نه بالعکس.

5.    سنت – تبعیت و نه تقلید از سنت اساس تفکر معماری ارگانیک است.

6.  تزئینات – بخش جدائی ناپذیر معماری است. رابطه تزئینات به معماری همانند گل ها به شاخه های بوته می باشد.

7.    روح – باید در درون آن وجود داشته باشدنه اینکه به ساختمان القاء شود.

8.  بعد سوم – بر خلاف اعتقاد عمومی، بعد سوم عرض نیست بلکه ضخامت و عمق است.

9.    فضا – عنصری است که دائما باید در حال گسترش باشد.

   رایت معتقد بودکه ماهیت مصالح در ساختمان باید نشان داده شود به گونه ای که « شیشه به عنوان شیشه، سنگ به عنوان سنگ و چوب به عنوان چوب به کار رود. » از نظر وی « ارگانیک یعنی تلفیق شدن کل مجموعه » و در مورد ساختمان ارگانیک معتقد بود « ساخته شده توسط افراد از درون زمین، با تمهیداتی که خود در نظرمی گیرد و با توجه به زمان، مکان، محیط و هدف، ممکن است آن را ساختمان محلی ( folk ) بخوانیم. »

 

      رایت ، خانه سازی و سنت های دیرین

     از آغاز توجه رایت معطوف مسئله ای شد که د ر سراسر عمر مورد توجه وی بود. ساختن خانه به عنوان ماوائی برای زندگی، سنت های عمومی آمریکائیان در این مورد، مثال هائی که سالیوان بوجود آورده بود و روح هنرمندانه ای که ریچاردسن به خانه سازی داده بود در اختیار رایت قرار گرفت. اما راز کار وی در این است که از سنت خانه سازی آمریکائیان، عواملی را که بر اساس معماری آینده اهمیت داشت باز شناخت و نسبت به این عوامل اساسی بی تفاوت نماند. بلکه به قدرت نبوغ خویش بر آنها عوامل تازه تر افزود و آنچه را که به وی رسیده بود بیشتر کرد.     درگذشته، خانه ها با تیپ های گوناگون در نظر گرفته می شدند. نمونه خاص آنها خانه دارای شیروانی ( سنتوری ) اروپائی است. شیروانی یا سنتوری به خانه معنا می بخشید در حالیکه تنوع بیشمار همین درونمایه، انطباق با محل و شرایط شخصی و موقتی را با خود همراه داشت. آرایش داخل خانه نیز خاص بود و می توانست به عنوان تعبیری از کارکردهای اصلی مربوط به یکدیگر – یعنی نشیمن، ناهار خوری، خواب و کار – درک گردد.  

     به طور کلی خانه عالم صغیری را به وجود می آورد و این واقعیت را تجسم می بخشد که زندگی، بین زمین و آسمان روی می دهد. کف خانه، زمین را نشان می دهد و سقف آن، آسمان را و دیوارها نیز افق محصور شده اند.

   در طرح ها و ساختمان های معماران قرن نوزدهم آمریکا عناصر بسیاری از فرم و فضا یافت می شود که با خانه مدرن همگونی دارند. آرایه بندی نامتقارن با محل طرح امری عادی می نمود و از همین دست است ورودی های سرپوشیده بزرگ ( نیز مرسوم به piazza یا میدان ) که گذار بین فضای داخلی و خارجی را ایجاد می کردند. تمایل عمومی برای گسترش افقی، با رخبام بزرگی که معمول گردید، نمود یافت. در مرحله اولیه پیشرفت، مشخصه فرم ساخته شده در اسکلت های چوبی نمایان، خلاصه می شد که این خود، خواست عموم را برای آشکارگی نسان می داد. در مرحله بعد، ساختمان ها را با نوعی پوشش چوبی بام می پوشاندند که این، عامل یگانگی احجام گوناگون ساختمانی بود و حرکت مستمری را به وجود می آورد.

   پنجره های ردیفی، اغلب تداوم را تشدید می کنند در صورتیکه دودکش های مستحکم بالای بام باعث ایجاد کلیتی در منظره می شوند.

 
    ویژگی پلان ها نیز غیر رسمی بودن متمایز آنهاست. اتاق ها معمولا با یکدیگر مجموعه هائی را بوجود می آوردند که به هشتی باز می شدند. تاثیر فضائی نیز در این میان با گوشه های اتاق ( کنار بخاری ) و پنجره های بیرون زده، هر چه غنی تر می شد. سرسرای واقع شده در مرکز، بیشتر به عنوان کانونی عمل می کرد که اتاق های دیگر پیرامون آن گرد آمده بودند. در مواردی حتی آرایه بندی صلیبی شکلی را که بیانگر یکی از راه حل های اصلی رایت است می توان مشاهده کرد.

   خانه مدرن، همانگونه که در پایان قرن نوزدهم به دست فرانک لوید رایت تحقق یافت، حاصل توسعه تدریجی است گو اینکه همانا رایت، سبب گام استواری است که خانه را به « آنچه باید باشد » بدل ساخت. جای تعجب نیست که توسعه اولیه خانه مدرن در آمریکا روی داد؛ نخست اینکه آمریکا نماینده بر جسته جهان جدید است و به همین خاطر به ویژه درآن بر روی ابداع و تحول باز است. دوم اینکه در آمریکا خانه فردی، پراهمیت تر از هر جای دیگر است. به هر حال باید اضافه کرد که دستاورد آمریکا به میزان زیادی ملهم از انگلستان است یعنی همان جائیکه شعار « خانه، قلعه من است » دارای سنت دیرینه ای است. ( قرون وسطائی )

  

    سئوالی که اینجا پیش می آید اینست که پس گام قاطعانه ای که رایت برداشت چه بود ؟ در کارهای قبل او خانه، کماکان حجم و به قول خود رایت « جعبه » ای تعریف شده بود. رایت این حجم را تجزیه کرد و اجزاء بدست آمده را به شیوه جدید با یکدیگر مطرح ساخت. برخی از این اجزاء همانگونه که بودند در نظر گرفته شده و برخی دیگر از طریق فرایند تجزیه، از نو شکل گرفته و تعریف می شدند. از نکات با اهمیت این اقدام می توان به سطوح عمود و جدا که جانشین دیوارهای سنتی شد اشاره کرد.

رایت می گوید: « احساس من از دیوار دیگر یکی از اضلاع جعبه نبود دیوار باید به قسمی فضا را محصور می کرد که حفاظی در برابر طوفان و گرما آن هم تنها زمانی که نیاز است به وجود آورد. اما دیوار باید جهان بیرون را به خانه می آورد و همچنین داخل خانه را به خارج می برد. بدین لحاظ من دیوار را به شکلی متفاوت از آنچه قبلا بود کار کردم و آن را به کارکرد پرده ای بدل ساختم ... »

   بدین ترتیب مفهوم اصلی پناهگاه، تعبیر جدیدی به دست می آورد. خانه به چیزی فراتر از نوعی خلوتگاه بدل گردید و نقطه ثابتی در فضا شد که از آن، انسان می توانست احساس جدیدی از آزادی و مشارکت را تجربه کند. این نقطه با بخاری دیواری بزرگی مشخص می گردید. از این رو آدم در مرکز خانه عنصری می یافت که مظهر نیروهای طبیعت بود.

 

رایت می گوید: « اینکه آتش در عمق مصالح سخت منزل می سوزد به من آرامش می بخشد. »

و او در کنار استفاده از مواد طبیعی اش بدین وسیله به آرزوی خود برای «حس عمیق واقعیت » صحه می گذارد.

خصوصیات و ویژگیهای خانه سازی آمریکائیان

·   استفاده از بخاری حجیم سنگی ( شومینه )

·   پلان L شکل و صلیبی شکل که هر شاخه صلیب، نمودار یک قسمت از خانه است و اغلب به ارتفاع های مختلف ساخته می شوند.

·   فضاهای داخلی یکپارچه و استفاده از یک تیغه جداکننده برای اتاق خواب و آشپزخانه

·        سقف عریان

·   گسترده شدن پلان روی زمین و پلان آزاد

·   ساختن ایوان به دور خانه و سقف با شیب بسیار کم

·        سطوح مسطح و نمای بسیار ساده

·        دیوار حجیم

·   کوتاه تر بودن سقف خانه ها ( نسبت به اروپائیان )

    حال خصوصیات کلی خانه های رایت را نام برده تا با مقایسه این دو با هم تاثیر پذیری زیاد رایت از سنت ها ی قدیمی آمریکائیان بهتر مشخص گردد.

·        سادگی نما

·        گستردن خانه ها بر روی زمین

·   یک نوع مرکز گرائی با استفاده از بخاری سنگی دیواری ( شومینه )

·        ارتفاع کم سقف ها

·        بازی زیاد با نور و سایه روشن

·   فضاهای داخلی یکپارچه و واحد ساختن فضاهای داخلی خانه

·        جدا کردن فضاها با یک تیغه

·   استفاده از چهار ضلعی هائی که دراغلب کمپوزیسین های مجردش دیده می شوند و به مهرونشان کارهای رایت معروفند. ( تحت تاثیر معماران هلندی گروه ستیل – موندریان در دئسبرگ )

·        آمیختن خانه ها با طبیعت

·        استفاده از تراس و بالکن

·   استفاده از مواد و مصالح به صورت طبیعی در خانه ها

·        بکارگیری دیوارهای حجیم

·        مسطح ساختن سطوح نما

    برخی از خصوصیات بالا لازم به توضیحاتی است که می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

    طبق علاقه خود رایت، اصول پایه گذاری شده معماری ارگانیک که توسط خودش تعریف شده بود ( اصل شماره 6 ) و کارهای انجام گرفته اش، نمی توان گفت که خانه های رایت دارای سادگی در نما است. بطور کلی او علاقه زیادی به تزئینات داشته و از آن به وفور استفاده کرده است. به جرات می توان گفت که بجز چند کار رایت (البته در خانه سازی ) مانند خانه آبشار که بیشتر تحت تاثیر خانه های ژاپنی و معماری مدرن ( که ساخت این خانه تحت تاثیر این دوره بوده است ) قرار گرفته ، بقیه کارهایش بیش از حد دارای تزئینات است.

 
    معمولا رایت خانه هایش را در یکی دو طبقه سازماندهی می کرد. او نسبت خطوط افقی را نسبت به خطوط قائم بیشتر می کرد. البته این شاید منبعث از این باشد که او یک آدم محافظه کار بود و می دانیم که استحکام، دوام و پایداری خطوط افقی بیشتر از خطوط قائم است. این خصوصیت خانه های رایت علاوه بر تاثیر پذیری از خانه های قدیمی آمریکائیان، تحت تاثیر خانه ها ی ژاپنی است. پخش فضاهای مختلف خانه بر روی زمین و ارتباط دادن آنها بوسیله یک رواق چوبی ساده ( خانه مارتین 1904 ) همانند اکثر خانه ها ی ژاپنی.     خانه های نخستین مهاجرین آمریکائی بخصوص آنها که نزدیک مرزهای متغیر این سرزمین ساخته می شدند می بایستی در مقابل حمله دشمن محفوظ باشند از این رو این خانه ها تقریبا بدون پنجره و ایوان بنا می گشتند. در سال 1914 یک خدمتکار، خانه و کارگاه رایت را در Wisconsin  آتش زد. در پی این فاجعه او همسر و تعدادی از اعضاء خانواده اش را از دست داد.

تحت تاثیر عوامل بالا معماری رایت متوجه جسم بیشتر ( More solid ) شد و اکثر خانه هایش مخصوصا در طبقه هم کف با نورگیری بسیار کم طراحی شدند. این نوع خانه سازی رایت ادامه پیدا کرد تا اینکه تحت تاثیر معماری

   مدرن و نیز با فراموش کردن حادثه تلخ آتش سوزی، رو به استفاده از نورگیریهای فراوان در داخل خانه کرد.      خانه آبشار

     در بین خانه های بیشماری که رایت ساخت این خانه از همه مشهور تر است. این خانه بر روی آبشاری واقع در تپه های پنسیلوانیا ساخته شده و در صخره ها فرو رفته است. در این خانه ، نشیمن و تراسهای بالا که در بر گیرنده اتاق های خواب هستند به شکل موثری بیرون آمده اند.

    سیرکولاسیون در ساختمان آکنده از موارد پیش بینی نشده است : پس از گذر از ورودی از راهروی باریکی که در پشت خانه و روبروی شیب قرار گرفته، عبور می کنیم. ابعاد راهرو کاهش یافته است تا به فضای روشن نشیمن وسعتی کامل ببخشد. به وسیله یک پلکان معلق ، می توان به سطح آب رسید. در اینجا ساخت جسورانه ارزشی عالی می گیرد. رایت خانه را مانند صخره بزرگی ثابت در نظر گرفت و فضاها را پیرامون آن چید.

Edgar Kaufmann     که روزانه بر پیشرفت امور نظارت می کرد می نویسد: او همچنین مشغول اجرای جناح ملاقاتها که سه سال بعد ساخته شد گردید. آبشار ، نامی که بر این خانه نهاده شد پیروزی عظیمی بر تمام قید و بندهایی بشمار می رفت که از هزار سال پیش ، معماری را تحت یوغ خود قرار داده بود. در اینجا دیگر دیوارها و فرم های هندسی ، متقارن و دارای نسبت های مستقیم وجود ندارد و از قواعدی که بمعنی حرکت و آزادی نباشد ، خبری نیست.

مقایسه ای اجمالی بر دو شاهکار رایت      اکثر تمایلات فکری رایت را می توان در هر دو بنا دید. تمامی این خصوصیات به نوعی در هر دو اثر به کار رفته است. مقصود از این مقایسه ، یافتن تشابهات زیاد دو خانه و چند مورد اختلاف در ساخت این دو خانه است که نشان دهنده تحت تاثیر قرار گرفتن رایت از آثار موجود خانه سازی در ژاپن و اروپا و نیز اصول تفکرات لوکوربوزیه ( معمار مطرح سبک مدرن ) است.

    برای هر وجه تشابه و یا احتمالا تمایز در بناهای مذکور سعی شده است تصاویر مربوط نیز ارائه گردد تا فهم مطالب یاد شده آسان تر شود.

   در ضمن با توجه به خصوصیات آثار رایت ( که قبلا در بخش مربوطه نام برده شده اند ) سعی شده تا مطالب به ترتیب آنها باشد.

    با توجه به علاقه خود رایت به ارتفاع کم خانه ها ، اصول معماری ارگانیک و خصوصیات خانه های آمریکائیان تقریبا در همه آثار رایت از جمله این دو خانه، پلان ها ر روی زمین پخش گشته اند.

    در خانه روبی به علت وجود محدودیت های شهری ، خانه ، نقشه صلیبی شکل خود را از دست داده و در یکی از اضلاع ، کش می آید. در خانه آبشار نیز پلانی که بتوان آنرا صلیبی شکل نامید دیده نمی شود و این امر بدلیل شرایط خاص سایت این بنا است.

        مرکز گرائی خانه ها نیز با همان المان خاص خانه های آمریکائی (شومینه ) مشخص شده است. البته این مرکز گرائی در خانه روبی بیشتر مشهود است.  
 ارتفاع فضاها در داخل بناها کم است. ولی دو تکه بودن سقف ( بیشتر بودن ارتفاع در وسط اتاق ها ) در هر دو دیده می شود. همچنین در هر دو خانه به نوعی شاهد            

سقف عریان

هستیم. ( نمایان  

بودن سقف چوبی

در خانه )

 

     در اکثر آثار رایت بازی با نور و سایه روشن به زیبائی تمام کار شده است. در این خانه ها نیز این ویژگی دیده می شود. در خانه آبشار این ویژگی از طریق رواق های بتنی صورت گرفته است که در یکی از تراس ها و راه ورودی از پشت ساختمان قرار گرفته اند.

    پیش آمدگی سقف ها نیز با ایجاد تراس های مختلف کمک به این موضوع کرده است.

    در خانه روبی نیز سایه روشن های زیبائی در داخل خانه به وسیله پنجره های کوچک زیر سقف بوجود آمده است.    

    از خصوصیات اصلی خانه های رایت آمیختن آنها با طبیعت است. در مورد این دو اثر نیز می توان این خصوصیت را فقط با تصویر بیان کرد.

    بالکن و تراس نیز در اکثر خانه های امریکائیان مشاهده می شود. در خانه روبی همانند آثار دیگر رایت ، ایوان های زیبا در ادامه یک فضای داخلی بوجود می آید. این ایوان ها با سقف شیب دار ( شیب کم ) محیطی مناسب برای استراحت در فصول گرم سال است.

    با توجه به خصوصیات خاص توپوگرافی سایت خانه آبشار ، ایوان ها به تراس های بسیار زیبا تبدیل شده است.

 

    کاربرد وسیع شیشه و بتن در خانه آبشار به وضوح دیده می شود. شاید بتوان گفت این از خصوصیات معماری مدرن است. ( ویلا ساویا اثر لوکربوزیه )

بر عکس در خانه روبی کاربرد کمتری از شیشه دیده می شود و فضاهای داخلی خانه تاریک تر است. در ضمن هیچ کاربردی از بتن در این خانه دیده نمی شود.

    نمایان بودن مصالح (نپوشاندن مصالح با آستر هائی از قبیل گچ ) در هر دو خانه براحتی قابل مشاهده است.   

 
    در ساخت خانه های مذکور از دیوار های ضخیم آجری و سنگی استفاده شده است.

    خانه روبی با دیوار های ساده آجری پوشیده شده است. در نمای اصلی خانه آبشار نیز که فقط خطوط افقی تراس ها دیده می شود از بتن ساخته شده اند و نمای شیشه ای آن نیز با سادگی کامل کار شده است. البته در این مورد ( پنجره ) خانه روبی دارای پنجره های تزئین شده است که در خانه آبشار اینگونه نیست.

 

Ø   منابع

    *  معماری معاصر غرب

    *  فضا، زمان، معماری

    *  فصلنامه معماری ایران   مـ ا  5 و 73

    *  مجله آبادی     شماره های 1 و37

    *  مجموعه آثار معماری  ( فرانک لوید رایت )

 

پروژه چیست ؟‌ مدیریت و کنترل پروژه به چه معناست ؟

پروژه چیست ؟‌ مدیریت و کنترل پروژه به چه معناست ؟

در زبانهای گوناگون و حتی در سازمانهای مختلف هر کشور در مورد واژه‌های برنامه ، طرح یا پروژه ، اختلافات لغوی ، معنایی و قانونی وجود دارد ؛ از این رو چهارچوب آنان روشن و آشکار نیست و گاه به جای یکدیگر نیز استفاده می‌شوند .

آرمانها و اهداف تعیین‌شده حکومت در سطح برنامه‌ریزی بلندمدت یا استراتژیک ، برنامه  (Plan)نامیده می‌شود که این برنامه‌ها دارای اهداف کیفی می‌باشند . مانند برنامه توسعه صنایع شیمیایی ، برنامه توسعه شبکه راه‌های کشوری ؛ دستیابی به این اهداف و آرمانها در یک فاصله زمانی بلندمدت که معمولا بین ده تا بیست‌وپنج سال است ، امکانپذیر می‌باشد .

پس از اینکه برنامه‌ها در سطح برنامه‌ریزی بلندمدت مشخص گردیدند ، هر برنامه در سطح برنامه‌ریزی میان‌مدت یا تاکتیکی توسط مدیریت طراز اول یا سیستم اجرایی کشور به مجموعه‌ای از طرحها (Program) یا برنامه‌های اجرایی تفکیک می‌شود که شامل مجموعه‌ای از تصمیمات مقطعی یا اجرایی هستند که ظرف پنج تا ده سال آینده باید اجرا و به نتایج موردنظر برسند .

هر طرح در سطح برنامه‌ریزی کوتاه‌مدت یا اجرایی توسط واحدهای ستادی یا سطوح مدیریت میانی نظام اجرایی کشور به مجموعه کارها و عملیاتی که آن را پروژه (Project) می‌نامند ، تبدیل و تقسیم می‌شود .

بر این اساس پروژه را اینگونه تعریف می‌نماییم :

یک پروژه مجموعه‌ای از فعالیتهاست که برای دستیابی به منظور یا هدف خاصی انجام می‌گیرد . پروژه‌ها شامل فعالیتهایی هستند که باید در تاریخهای معین ، با هزینه‌هایی معین و کیفیت تعیین‌شده‌ای به انجام رسند ؛ لازمه موفقیت هر پروژه ، دستیابی توام به هر سه عامل زمان ، هزینه و کیفیت معین است و خارج شدن هر یک از سه عامل مذکور از حدود تعیین شده ، می‌تواند به انجام پروژه‌ای ناموفق و غیراقتصادی منجر شود .

تعریف مدیریت پروژه:

مدیریت‌پروژه برنامه‌ریزی و هدایت پروژه در چهارچوب زمان ، هزینه و کیفیت مشخص به‌سوی ایجاد نتایج مشخص‌ آن است . مدیریت‌پروژه فعالیت‌های برنامه‌ریزی ، سازماندهی ، نظارت بر اجرا و هدایت اجرا را در بر می‌گیرد و سعی ‌دارد تا با استفاده‌ درست از منابع ، نتایج مشخص و موردانتظار را با هزینه‌ توافق‌شده‌ قبلی در موعد درست خود تحویل ‌دهد . به بیان دیگر :

مدیریت پروژه بکارگیری دانش ، مهارتها ، ابزار و تکنیکهای لازم در اداره جریان اجرای فعالیتها ، به منظور رفع نیازها و انتظارات متولیان از اجرای پروژه است . مدیریت پروژه در اجرای این مهم از دو بازوی قدرتمند برنامه‌ریزی و کنترل پروژه بهره می‌گیرد .

تعریف برنامه‌ریزی:

فرآیند برنامه‌ریزی ، تعیین توالی و توازی فعالیتهای لازم برای اجرای یک پروژه با در نظر گرفتن زمان مورد نیاز برای اجرای هر فعالیت و کیفیت تعیین شده برای آن فعالیت است .
تعریف کنترل پروژه:

کنترل پروژه فرایندی است در جهت حفظ مسیر پروژه برای دستیابی به یک تعادل اقتصادی موجه بین سه عامل هزینه ، زمان و کیفیت در حین اجرای پروژه ، که از ابزار و تکنیک‌های خاص خود در انجام این مهم کمک می‌گیرد . در واقع کنترل ، اجرای دقیق و کامل برنامه تدوین‌شده برای پروژه است ، بگونه‌ای که هنگام خروج از برنامه بتوان با تشخیص علل و طرح اقتصادی‌ترین فعالیتها ، پروژه را به نزدیک‌ترین حالت ممکن در مسیر اولیه و اصلی خود بازگرداند . کنترل پروژه در این راه از سه عامل زیر بهره میگیرد :

1- تعیین وضعیت واقعی پروژه .

2- مقایسه وضعیت واقعی با برنامه .

3- در نظر گرفت اقدام اصلاحی .

در گام آتی از تاریخچه مدیریت پروژه خواهیم گفت ...

گام هفتاد و ششم

تاریخچه مدیریت پروژه به چه زمانی باز می‌گردد ؟

تاریخچه مدیریت پروژه در جهان را معمولا به مدیریت پروژه‌های عظیمی همچون ساخت اهرام مصر ، دیوار چین و یا بنا نهادن تخت جمشید به دستور داریوش مربوط می‏دانند ؛
هریک از این پروژه‌ها از جمله پروژه‌های بزرگ و پیچیده تاریخ بشریتند که با کیفیت استاندارد بالا و بکارگیری نیروی عظیم انسانی ساخته شده‏اند .

یک مدیر پروژه وقتی به شهر اسرارآمیز هخامنشیان سری می‏زند و در هر گوشه‏ای از آن به نقوش هنرمندانه برجسته باستانی برخورد می‌کند بدون شک دچار حیرت می‏گردد که چگونه چنین پروژه عظیمی قریب دو هزار و پانصد سال پیش با چنین کیفیت منحصر به‏ فردی ساخته شده که علی‌رغم ویرانی و به آتش کشیده شدن پیاپی توسط اسکندر و تسخیر کنندگان پس از او همچنان به عنوان نماد حیرت‌انگیز پروژه ایرانی از آن یاد می‏شود . هرچند به دستور کوروش ، مهندسان و سازندگان پاسارگاد موظف بودند شرح کار خود و همچنین برنامه کاری روز بعد خود را در لوحه‌هایی که به نام کارنامک مشهور بود ‏, بنگارند اما امروزه جز با تکیه بر حدسیات نمی‌توان اظهارنظر قاطعی پیرامون نحوه دقیق مدیریت پروژه‌های عظیم عهد باستان ابراز داشت ، چرا که متاسفانه تاکنون هیچ مدرک و نشانه‌ای دال بر چگونگی بکار بستن روشها و تکنیکهای مدیریت پروژه در این طرحها یافت نشده است .

اما تاریخچه مدیریت پروژه در دنیای جدید به سالهای ابتدایی دهه 1900 میلادی باز می‏گردد ؛ جایی که هنری گانت با توسعه نمودار میله‏ای ابداعی خود آغازگر حرکت پرشتاب بعدی طی سالهای دهه 1950 و 1960 میلادی در پروژه‌های نظامی و هوافضای آمریکا و سپس انگلستان گردید . هرچند نام پرآوازه هنری گانت به عنوان پدر تکنیک‏های برنامه‌ریزی و کنترل پروژه در تاریخ ثبت گردیده است لیکن سالهای دهه 1950 و 1960 به عنوان سالهای آغازین رشد و توسعه مدیریت پروژه در دنیای معاصر شناخته می‌شود . این سالها سرآغاز تکوین و توسعه بسیاری از روشها و دانشهای مربوط با مدیریتهای نه‌گانه پروژه است که سالها بعد توسط نرم‌افزارهای مختلف عملیاتی و در پروژه‌ها بکار گرفته شدند .

تغییرات سریع تکنولوژیک ، بازارهای شدید رقابتی و رایزنی فشرده و قدرتمندانه شرکتها ، همه‌وهمه سازمانها و بنگاههای متولی پروژه را تشویق به تغییر سیستم مدیریتی خود نمود . در هنگامه نبرد انتخاب بین غرق شدن یا شنا کردن و یا تطبیق و سازگاری یا مرگ و نابودی ، مدیریت پروژه و پروژه‌مداری درمدیریت تنها انتخاب و راه نجات فراروی پیمانکاران و سازمانها بود . حال به تارنمای مدیریت پروژه در دنیای معاصر تا شکل‌گیری استاندارد جهانی مدیریت پروژه که سبب قوام یافتن دانش مدیریت پروژه گردید ، می‌پردازیم :

گانت چارت در اوائل دهه 1900 میلادی :

تاریخچه تکوین بارچارت به دوران جنگ جهانی اول میرسد ؛ جائیکه یک آمریکایی به نام هنری گانت برای نخستین بار  بارچارت را برای برنامه‌ریزی و کنترل پروژه‌های موسسه کشتی‌سازی‌اش بکار برد . به پاسداشت این اقدام نام گانت قبل از عنوان بارچارت تداعی کننده این اقدام ارزشمند است . کتاب مرجع مهندسان صنایع اشاره می‌دارد که هنری گانت به کمک ابزار ابداعی خود در خلال جنگ جهانی اول توانست زمان ساخت کشتیهای ترابری خود را به میزان چشم‌گیری کوتاه نماید . امروزه گانت چارت بدلیل ساده و قابل فهم بودن آن , به عنوان روشی جالب و پرطرفدار به شکل وسیعی در دنیا جهت مدیریت زمان پروژه‌ها به کار برده می‌شود . یافته‌های یک پژوهش در میان کاربران نرم افزار برنامه‌ریزی و کنترل پروژه Micro Soft Project نشان داد که هشتاد درصد مدیران پروژه‌ها در دنیا ترجیح می‌دهند‏ برای برنامه‌ریزی و کنترل پروژه‌هایشان از گانت چارت استفاده نمایند .

مدیریت پروژه در دهه 1950 و 1960 میلادی :

تقریبا غالب تکنیک‏ها و روشهای مدیریت پروژه که ما امروزه از آنها استفاده می‏کنیم‏ توسط وزارت دفاع ‏, صنایع نظامی و سازمان هوافضای ایالات متحده در خلال سالهای دهه 1950 و 1960 میلادی ابداع و توسعه یافته‏اند که روشهایی همچون روش Pert , ارزش بدست آمده , مهندسی ارزش و ساختار شکست کار از آن جمله‏اند . صنعت ساختمان نیز در تکوین و توسعه روشهایی همچون روش مسیر بحرانی , روش نمودار پیش‏نیازی , استفاده از نمودار شبکه‏ای و تسطیح منابع یاری رسانده است . در جریان این تحولات , پروژه‌های بسیار بزرگی همچون پروژه فضایی آپولو و یا ساخت نیروگاههای اتمی در این دوران اجرایی گردیدند .

یکی از نخستین کاربردهای علمی و مدرن مدیریت پروژه در ساخت اولین زیردریایی هسته‌ای در دهه 1950 در آمریکا صورت گرفت ؛ دریاسالاری به نام ) ( Adm. Hyman Rickover مدیر پروژه این طرح ، برای اولین بار جهت هماهنگ کردن صدها پیمانکار ، هزاران منبع و اطمینان از اجرای به موقع پروژه ، روشی جدید که امروزه با نام Pert شناخته می‌شود ، ابداع نمود . هرچند بدون وجود کامپیوتر عملیات دستی محاسبه مسیربحرانی بسیار دشوار بود اما کمک بسیار زیاد این روش و اجرای موفقیت‌آمیز پروژه مذکور موجب شد تا همگان به اهمیت علم جدید پی برند . سالیان پس از آن ، این تکنیک در پروژه‌های ساخت فضاپیماها و دیگر پروژه‌های نظامی و غیر آن ، بارها و بارها استفاده شد .

پیشرفت مهم دیگر بدست آمده در این سالها , تعریف و تکوین مفهوم مسئولیت واحد برای پروژه‌های چندبخشی بود ؛ این مفهوم هنگامی به کار می‏رود که یک فرد در پروژه مسئولیت کاری را در پروژه از ابتدا تا تکمیل پروژه برعهده می‏گیرد . عملی ساختن این مفهوم , تیم پروژه را در به اشتراک نهادن منابع و یاری رساندن به یکدیگر در ماتریس ساختار سازمانی پروژه کمک می‌کند .

1960 :

پژوهشهای عملی Nasa پیرامون مفهوم ماتریس ساختار سازمانی پروژه‌ها .

1962 :

Nasa سیستم Pert را معرفی نمود . در این تکنیک تاکید ویژه‏ای بر مفاهیم ساختار شکست کار و کنترل هزینه شده بود .

1963 :

معرفی مفهوم ارزش بدست آمده در پروژه‌ها توسط نیروی هوایی آمریکا .

1963 :

مفهوم چرخه حیات پروژه توسط نیروی هوایی ایالات متحده تکوین یافت .

1963 :

برای اولین بار در پروژه پولاریس در انگلستان , رسما در قرارداد از پیمانکاران خواسته شد تا سیستم مدیریت پروژه را در مدیریت فعالیتهایشان به کار گیرند .

1964 :

برای نخستین بار سیستم مدیریت پیکربندی پروژه توسط Nasa به عنوان مجموعه رویه‌های اداری برای تعریف , مستندسازی و خصوصا کنترل فیزیکی سیستم یک پروژه و همچنین بازنگری و مستندسازی تغییرات پیشنهادی در این سیستم طراحی گردید .

1965 :

وزارت دفاع و Nasa در امریکا , سیستم قراردادهای خود را از قراردادهای هزینه به‌علاوه درصدی از سود , به سیستم قراردادهای هزینه به‌علاوه جایزه یا قراردادهای قیمت ثابت تغییر دادند .

1965 :

در اواسط دهه 1960 میلادی دنیا شاهد رشد شگرف استفاده از تکنیک‏های مدیریت پروژه نوین در صنعت ساختمان بود .

1965 :

شکست پروژه ساخت بمب‏افکن TSR-2 , عملا مشکلات و دردسرهای همزمانی تولید و توسعه ، پیش از تکمیل طراحی در پروژه‌ها را به اثبات رسانید . فقدان مدیریت صحیح بر افزایش دستور کار پروژه , هزینه‏ها و تاخیر‏های پروژه را بسیار بالا برد و در نهایت موجب شکست پروژه گردید .

1966 :

یافته‌های یک پژوهش منتشره در این سال نشان داد که اغلب ، زمان کافی برای مراحل تعریف و آماده‌سازی پروژه در چرخه حیات پروژه‌ها در نظر گرفته نشده و دقیقا به همین دلیل مغایرتهای فراوانی در کنترل استاندارد زمان و هزینه پروژه‏ها و همچنین کنترل ناکافی تغییرات طراحی بوجود می‏آید .

1969 :

موسسه بین‏المللی مدیریت پروژه به عنوان اولین موسسه رسمی مدیران پروژه تاسیس گردید . یکی از مهمترین دستاوردهای تاسیس این موسسه , تدوین استاندارد جهانی دانش مدیریت پروژه بوده است ؛ ازین پس بود که دگرگونیها و پیشرفتهای حوزه مدیریت پروژه ، صورتی منسجم و مدون به خود گرفت .

در گام آتی از کارکردهای مدیریت پروژه خواهیم گفت ...

گام هفتاد و هفتم

کارکرد مدیریت پروژه در چیست ؟

همان‌گونه که در گامهای پیشین بیان‌ کردیم ،‌ مدیریت‌پروژه مجموعه ابزارهایی برای برنامه‌ریزی و هدایت پروژه به سوی اهداف موردنظر است ؛ این اهداف بر پایه‌ رضایت‌مندی مشتری و توجه به سه ‌عامل زمان ، کیفیت و هزینه استوارند .

در نگاه اول ممکن ‌است ابزارها و روش‌های مورد استفاده در مدیریت پروژه زاید ،‌ زمان‌بر و هزینه‌زا باشند ،‌ اما باید توجه ‌داشت که مدیریت‌ پروژه تنها راهی است که می‌تواند شما را از انجام به‌موقع پروژه مطمئن‌ سازد . مدیریت ‌پروژه راهیست برای استفاده‌ مناسب از انسان ، ماشین و پول در راستای اجرای درست و به‌هنگام یک کار نو ،‌ کاری که باید در همان اولین اجرا درست انجام‌ شود .

مدیریت ‌پروژه یا مدیریت بر مبنای پروژه ، روش کارایی در مدیریت ، برای برخورد با کارهای نو و ایجاد توازن در توجه به محدوده‌ پروژه ، هزینه و کیفیت در قالب زمان و در محیطی مملوء از ریسک است . هدف از آموزش مدیران پروژه توانمندسازی آنان در برابر مشکلات پروژه و آماده‌سازی آنها برای ورود به فضای جدید و ناشناخته پروژه است . فنون مدیریت ‌پروژه سوالات زیر را پاسخ‌ می‌گویند :

• Ø     چگونه می‌توان کارهای لازم برای اتمام موفقیت‌آمیز پروژه را تعریف ‌کرد ؟
• Ø     مدت ‌زمان اجرای پروژه چقدر خواهد بود و چه هزینه‌ای در بر خواهد داشت ؟
• Ø     چگونه می‌توان گروه مناسب ‌کاری برای اجرای پروژه ایجاد نمود ؟
• Ø     چه مقدار کار و وظایف را بر عهده‌ یک‌ نفر می‌توان‌ گذاشت و چگونه می‌توان از اجرای آن اطمینان‌ یافت ؟
• Ø     چگونه می‌توان انگیزه‌ کاری را در بین افراد یک‌ گروه زنده ‌نگه‌ داشت ؟
• Ø     چگونه باید با افزایش‌ هزینه‌ها برخورد کرد ؟
• Ø     آیا بودجه و هزینه تحت‌ کنترل است ؟
• Ø     در چه ‌مواقعی و کجا ، پروژه در معرض شکست قرار می‌گیرد ؟
• Ø     برای اطمینان از انجام به‌موقع کارها چه‌ باید نمود ؟
• Ø     آیا می‌توان تشخیص‌ داد که پروژه واقعا بر روی برنامه حرکت ‌می‌کند یا خیر ؟

در گام آتی از استانداردهای مدیریت پروژه خواهیم گفت ...

رسالت ما این است که همواره به بهبود بیاندیشیم :

---

گام هفتاد و هشتم

استانداردهای مدیریت پروژه کدامند ؟

با گسترش حوزه‌ تجاری شرکت‌ها و جهانی‌شدن پروژه‌ها ، امروزه استفاده از استانداردها برای همزبانی افراد درگیر در پروژه و اطمینان از اجرای درست کار ضروری است . استانداردها ، علاوه ‌بر تبیین کار و تعیین چگونگی اجرای ‌صحیح عملیات ، به ‌عنوان مرجعی برای افراد گروه پروژه در اختلافات مطرح ‌است . قوت استانداردها در جامع ‌بودن آنها ، سادگی ، مقبولیت عام استفاده‌کنندگان و تضمینش برای اجرای درست کار است . با توجه به جهانی‌ شدن شرکت‌های ساخت و تولید و گسترش بازارهای کار ، مدیران پروژه بهتر است با استانداردهای مدیریت‌پروژه آشنا شوند ؛ بهره‌گیری از آنها می‌تواند آنها را در اجرای برنامه‌های پروژه یاری ‌‌نماید .

موسسات و کشورهای گوناگونی اقدام به تدوین استانداردهای مخصوص خود در زمینه‌ مدیریت‌پروژه کرده‌اند ؛ اما در این ‌میان چهار استاندارد دارای اهمیت و مقبولیت بیشتری هستند :

1- PMBOK (Project Management Body Of Knowledge) :

این همان نام آشنا و معروف است که در انجمن مدیریت ‌پروژه‌ آمریکا (PMI) تدوین‌شده و استفاده از آن بسیار متداول است . پس ‌از تدوین PMBOK ، موسسه‌ ملی استاندارد آمریکا نیز آن ‌را تایید و به‌ عنوان استاندارد ملی آمریکا در زمینه‌ مدیریت‌ پروژه ثبت ‌کرده ‌است . در این استاندارد دانش مدیریت پروژه در نه ‌بخش بیان ‌شده ‌است . در این میان تفاوت‌های اندکی بین دونسخه‌ی موسسه‌ی PMI و موسسه‌ی استاندارد وجوددارد ؛ PMBOK‌ نگاهی نظری و ANSI 99-001-2000 نگاهی اجرایی‌تر دارد . PMBOK‌ همانند سایر استانداردها ، هرساله توسط هیات منتخبی از PMI‌ بازبینی ‌می‌شود و در صورت نیاز به تغییر ، ویرایش جدیدی از آن به ‌اطلاع اعضاء PMI می‌رسد .

2- APM (Association For Project Management) :

این استاندارد توسط مرکز مطالعات مدیریت پروژه انگلستان (UMIST) و زیر نظر پروفسور موریس تهیه و تدوین شده است . این استاندارد شامل هفت قسمت است که در این هفت قسمت چهل مفهوم کلیدی در زمینه مدیریت پروژه تشریح شده اند .

3-  (British Standard) BS6079 :

این استاندارد توسط شرکت British Standard تهیه و تدوین شده است . این استاندارد موردقبول دولت و صنعت انگلستان می‌باشد ؛ در این استاندارد مدیریت پروژه به چهار قسمت تقسیم شده است .

4- JPMF  Management Forum) (japanese Project :

این استاندارد توسط انجمن پیشرفت مهندسی ژاپن (ENAA) تهیه شده است . دیدگاه این استاندارد بر خلاف استانداردهای فوق بر این اساس است که چگونه مدیریت پروژه می‌تواند محرک خلاقیت و ایجاد ارزش تجاری گردد ؟ این استاندارد نیز مدیریت پروژه را به چهار قسمت تقسیم کرده است .

استانداردهای دیگری نیز چون استاندارد ISO 1006 تدوین‌شده‌اند که نه‌ عمومیت استانداردهای بالا را دارند و نه مقبولیت عام آنها را . در انتخاب استاندارد موردنظر لازم است نوع پروژه ، محیط اجرا و نظر مشتریان و حامیان پروژه را درنظر گرفت و با مدیرانی که پیش ‌از این پروژه‌ای مشابه را مدیریت ‌کرده‌اند ، مشورت‌ نمود .

در گام آتی حوزه‌های دانش مدیریت پروژه را بیان خواهیم نمود ...

گام هفتاد و نهم

حوزه‌های دانش مدیریت پروژه کدامند ؟

براساس استاندارد PMBOK ، مدیریت نه‌گانه حاکم بر پروژه‌ها عبارتند از :

1- مدیریت یکپارچگی پروژه : توصیف کننده فرایندهای موردنیاز جهت حصول اطمینان از هماهنگی مناسب عناصر مختلف پروژه و شامل آغاز پروژه ، اجرای برنامه و اختتام پروژه می‌باشد .

2- مدیریت محدوده پروژه : توصیف‌گر فرایندهای لازم برای حصول اطمینان از این امر که پروژه در برگیرنده تمامی فعالیتهای موردنیاز بوده و کار اضافی در آن انجام نمی‌شود ، می‌باشد و شامل تصور توسعه پروژه ،محدوده توسعه وکنترل ، تعریف فعالیتها و کنترل آن می‌گردد .

3- مدیریت زمان پروژه : توصیف‌گر فرایندهای لازم برای حصول اطمینان از خاتمه به‌موقع پروژه می‌باشد و شامل تعریف ارتباط فعالیتها ، برآورد مدت زمان فعالیتها ، تهیه برنامه زمانی و کنترل زمانبندی آنهاست.

4- مدیریت هزینه پروژه‌ها : توصیف‌گر فرایندهای لازم برای حصول اطمینان از اینکه پروژه در چارچوب بودجه مصوب به اتمام خواهد رسید ، می‌باشد و شامل برآورد هزینه ، بودجه‌بندی و کنترل هزینه می‌گردد .

5- مدیریت کیفیت پروژه:  توصیف‌گر فرایندهای لازم برای حصول اطمینان از تامین ضرورتهای موثر در اجرای پروژه بوده و شامل برنامه‌ریزی ، تضمین و کنترل کیفیت می‌باشد .

6- مدیریت تدارکات پروژه : توصیف‌گر فرایندهای موردنیاز برای فراهم کردن کالا و خدمات  لازم‌الوجود در پروژه می‌باشد و شامل برنامه‌ریزی و کنترل تدارکات ، مدیریت مدارک تجهیزات ، برنامه‌ریزی تقاضا و درخواست ، انتخاب منبع ، مدیریت و ارزیابی طرفهای قرارداد دست دوم(Subcontractors) آنهاست .

7- مدیریت منابع انسانی پروژه : توصیف‌گر فرایندی است که بهترین شکل بکارگیری افراد در پروژه را تضمین می‌نماید و شامل تعریف ساختار سازمانی نیروی انسانی پروژه ، شیوه‌های جذب نیرو ، روش تخصیص نیروها (در ساختار ماتریسی) ، تشکیل ، سازماندهی و توسعه تیم پروژه می‌باشد .

8- مدیریت ارتباطات پروژه : توصیف‌گر فرایندهای لازم برای حصول اطمینان از تولید ، جمع‌آوری ، انتشار و توزیع مناسب و به‌موقع اطلاعات پروژه بوده و شامل برنامه‌ریزی ارتباطات ، مدیریت اطلاعات ، کنترل اطلاعات ، گزارش کارایی و اختتام رسمی پروژه می‌باشد .

9- مدیریت ریسک پروژه : توصیف‌گر فرایندی است که با تعیین و تجزیه‌وتحلیل واکنش مناسب در مقابل درجه ریسک پروژه سروکار دارد و شامل تعریف ریسک در پروژه ، برآورد ریسک ، کمی(مقداری) کردن ریسک ، اتخاذ واکنش در برابر ریسک و کنترل واکنش در قبال ریسک و پاسخگویی در قبال ریسک می‌باشد .

در گام آتی با قوانین طلایی مدیریت پروژه همراه خواهیم شد ...

گام هشتادم

قوانین طلایی مدیریت پروژه کدامند ؟

این قوانین طلایی برمبنای تجربه‌ سالیان مدیران مختلف پروژه‌های بزرگ و کوچک ، تهیه ‌شده و صیقل‌ خورده ‌است ؛ اصول مدیریت ‌پروژه بر مبنای همین دوازده ‌قانون بنا نهاده‌ شده‌اند . توجه به این قوانین ، از مرحله‌ آغازین پروژه تا انتهای آن ، نتایج بهتری را به بار خواهد نشاند .

قانون اول : باید به اجماعی بر روی اهداف و نتایج پروژه برسی !

اگر ندانید که قرار است چه‌ چیز را به ‌اتمام برسانید ، اگر ندانید چه‌ چیزی باید تحویل‌ شود ، بعید است که خروجی ارزشمندی ارائه ‌دهید . پروژه‌ای که نتایج آن شفاف نیست محکوم به شکست است . اولین قدم در راه موفقیت پروژه ، تعریف و تعیین دقیق اهداف پروژه ‌است ؛ اهدافی که همه‌ افراد مهم‌ درگیر در پروژه روی آن اتفاق‌نظر داشته‌ باشند . این تنها کافی ‌نیست که شما بدانید چه ‌کاری می‌خواهید انجام ‌دهید ؛ افراد کلیدی ، حامیان پروژه و اعضای پروژه نیز باید به آنچه می‌خواهند انجام دهند ، معتقد باشند و آن ‌را پذیرفته‌ باشند .

قانون دوم : باید بهترین تیم ‌پروژه‌ای را که می‌توانی ، بسازی !

گروهی از افراد ماهر ، شایسته و خوب سازماندهی‌شده ، لازمه‌ موفقیت پروژه است . تشکیل تیم‌ خوب پروژه با انتخاب افرادی توسط مدیر پروژه آغاز می‌شود ؛ در انتخاب افراد ، به ‌خصوص در مورد پروژه‌های بدیع باید به هوش و قدرت و سرعت یادگیری آنان بیش ‌از تجربه بها داد . افراد باید توان کار کردن در تیم را داشته ‌باشند و به جایگاهی مناسب در تیم دست ‌یابند . آنان باید حین ‌کار تنها متوجه کار باشند و نه درگیریهای شخصی . گاهی لازم ‌است افراد برای انجام درست کارشان آموزش‌ ببینند . افراد باید بتوانند درطول مدت‌ زمان اجرای ‌پروژه ‌با علاقه کار را دنبال ‌کنند ؛ از این‌روست که مدیر پروژه باید راهکارهای لازم برای افزایش انگیزه‌ اعضای تیم پروژه‌اش را بداند .

قانون سوم : برنامه‌ای فراگیر و مناسب رشد و ترقی تهیه و آن ‌را بروز نگاه ‌دار !

یک برنامه‌ کامل مرکز موفقیت پروژه است . این سند ، محل ارتباط و فرماندهی کل نیروها ، منابع و زمان‌های پروژه است . بدون برنامه نمی‌توان یک تیم را برای دستیابی به اهداف راهبری ‌کرد . بی‌شک ساخت یک برنامه به‌ تنهایی کافی نیست ، چرا که مدیر نمی‌تواند آینده را پیش‌بینی ‌کند ، از این‌روست که برنامه‌ پروژه ، ممکن است بارها و بارها تغییر یابد . دلایل این تغییرات ، کشف حقایق جدید نسبت به واقعیات پروژه ، به‌ مرور زمان و تغییر ذهن و نیازهای افراد مهم ‌درگیر است . گاهی تغییر محدوده‌ پروژه یا تغییرطرح نیز سبب نیاز به این اصلاحات می‌شوند .

قانون چهارم : میزان منابع موردنیاز ، انسان و تجهیرات را محاسبه‌ کن !

بدون نفرات ، تجهیزات ، ابزار و سرمایه‌ کافی ، هیچ‌ راهی برای انجام تعهدات در موعد مقرر وجود ندارد . مدیر باید توانایی تامین منابع ‌انسانی موردنیاز پروژه‌ خود را داشته ‌باشد ، در غیر این ‌صورت باید اثرات ناشی از کمبود منابع را بررسی ‌کرده، آنها را به ‌اطلاع افراد کلیدی پروژه برساند . تامین منابع ‌کافی برای یک پروژه ، یکی از سخت‌ترین وظایف مدیران‌ پروژه‌ها در ایران است .

قانون پنجم : زمان‌بندی واقع‌بینانه‌ای تهیه‌ کن !

بدون زمان‌بندی مناسب ، قبل ‌از آنکه کاری انجام ‌شده ‌باشد ، به موعد تحویل می‌رسید ! مدیر می‌تواند با صرف هزینه‌ بیشتر ، منابع ، انسان و ابزار بیشتری تامین ‌کند ؛ اما زمان را نمی‌تواند به ‌هیچ ‌شکلی تهیه ‌کند ! تقریبا اغلب مدیران ناموفق پروژه ، اعتبار خود را به‌ دلیل رعایت ‌نکردن زمان و تحویل ندادن به‌ موقع نتایج از دست ‌داده‌اند .

قانون ششم : سعی‌ نکن بیش از آنچه قرار است انجام‌ شود ، انجام ‌دهی !

البته این به‌ معنای آن نیست که مدیر کمتر از آنچه انتظار می‌رود ، تحویل‌ دهد ؛ بلکه باید دقیقا چهارچوب‌های محدوده‌ پروژه را در زمان ، کیفیت وهزینه رعایت‌ کند . مدیر در ابتدا به تعریف‌ دقیق محدوده‌ پروژه پرداخته و آن ‌را به تایید افراد کلیدی می‌رساند . پیش‌ از آغاز هر پروژه‌ای ، اهداف و نتایج پایانی باید به تایید همگان برسد ؛ کلیه‌ افراد درگیر در پروژه باید نسبت به آنچه انجام‌ می‌دهند اطلاعات کافی داشته ‌باشند تا بتوانند به ‌درستی وظایفشان را به‌ انجام رسانند . طراحی شیوه و روشی برای گردش مناسب اطلاعات در پروژه بین کلیه‌ افراد درگیر ، یکی ‌از وظایف مهم مدیر پروژه است .

قانون هفتم : نقش افراد را به‌خاطر بسپار !

برخی مدیران ‌پروژه در طول اجرای پروژه فراموش ‌می‌کنند که اساسا پروژه برای مردم انجام ‌می‌شود و نتایج آن قرار است در خدمت مردم باشد . موفقیت پروژه بستگی به نظر مردم دارد ؛ برای آنکه مدیر پروژه‌ موفقی باشید باید خود را مطابق نظر مردم و با اولویتهای آنان هماهنگ سازید . فراموش ‌نکنید که مردم پروژه را مدیریت ‌می‌کنند ، آنها قسمت ‌اعظم کار را انجام می‌دهند و مردم هستند که از نتایج پایانی خوشحال یا ناراحت می‌شوند .‌

اغلب پروژه‌ها برای مردم ، چه ‌آنها که مستقیما در تیم ‌ساخت پروژه درگیرند چه سایرین ، فشارهای عصبی ایجادمی‌کند ؛ چرا که گروهی از کارهای نو است که تاثیر نتایج آن بر زندگیشان هنوز مشخص‌ نیست . بد نیست بدانید اگر نتایج پایانی پروژه به‌ ضرر مردم باشد ‌اغلب با شکست مواجه ‌می‌شود !

قانون هشتم : حمایت مداوم مدیریت ‌سازمان و افراد کلیدی را به ‌دست ‌آور !

لازم ‌است مدیر پیش ‌از آغاز کار حمایت افراد مهم‌ درگیر پروژه را به‌ دست ‌آورد . مهارت کلامی و قدرت چانه‌زنی بالا اینجاست که خودنمایی می‌کند . این ‌قانون مشابه قانون اول ،‌ اما فراتر از آن است ؛ مدیر در اینجا نه‌ تنها نظر مثبت ایشان را جلب‌می‌کند که آنها را راضی‌ می‌کند گاهی از نفوذ یا قدرت خود برای پیشبرد کارهای پروژه استفاده‌ نمایند .

قانون نهم : منتظر و مترصد تغییرات باش !

این قانون درکنار قانون سوم معنا دارد . پروژه همواره درمعرض تغییرات گوناگون است ؛‌ تغییرات محیطی ، تغییر نیازها ،‌ تغییر روش و انبوه تغییرات دیگری که ممکن‌ است برای پروژه رخ ‌دهد . مدیر نباید منتظر تغییرات بماند و پس ‌از رخ‌دادن نسبت به ‌آنها واکنش نشان‌دهد ؛ بهتر است مدیران بیاموزند که نسبت به تغییرات پیش‌دستی ‌کنند ؛ مدیران‌ موفق خود عامل ایجاد تغییرند .

تغییر یک اصل در دنیای پرشتاب امروز است . مقابله با تغییرات و اقدامات مناسب در قبال آنان هنر مدیر و برنامه‌ریزان پروژه را مشخص ‌می‌نماید . چگونگی عمل آنها در قبال تغییرات و انعطاف‌پذیری برنامه ، پروژه را به‌سوی موفقیت یا شکست راهبری ‌می‌کند . به ‌یاد داشته ‌باشید که جهت‌دهی تغییر ، مطابق امکانات تیم ‌پروژه می‌تواند نجات‌دهنده‌ مدیر و پروژه‌اش باشد ؛ اگر منتظر تغییر بمانید و آنگاه عکس‌العمل نشان دهید ،‌ زمان زیادی را از دست ‌خواهید داد . چشمان خود را برای مشاهده‌ تغییرات بیش ‌از پیش باز بگذارید !

قانون دهم : افراد را ازآنچه تاکنون انجام‌ داده‌ای مطلع‌ کن !

مدیر باید کلیه‌ افراد مهم‌ درگیر در پروژه را از پیشرفت ، مشکلات و تغییرات پروژه آگاه‌ سازد . او باید از این قانون ساده پیروی ‌کند : آگاه‌سازی افراد از همه‌ چیز ! مهم‌ترین قانون در دنیای کار ،‌ راست‌گویی و صداقت است . بهتر است در مواجه با مشکلات حقیقت را با افراد کلیدی در میان گذارید و از آنان در حل‌ مشکلات راهنمایی و حمایت بخواهید .

قانون یازدهم : مبدع کارهای نو و روشهای نو باش !

پروژه یعنی کار نو ! ازآنجا که تقریبا تمام پروژه‌ها در نتایج ، تیم ‌پروژه ، اهداف ، انتظارات و زمان متفاوتند باید مترصد استفاده از روشهای نو ، ابزار نو ،‌ نرم‌افزارهای جدید ، افراد و متخصصین ‌جدید بود . روشهایی که در گذشته موجب رشد و پیشرفت شده‌اند ممکن است نتوانند راه‌گشای مشکلات حال شما باشند .

قانون دوازدهم : رهبر پروژه باش .

راهبری پروژه ، کار سختی است . رهبری افراد درمیان مسیری نو و ناآشنا به‌سوی اهداف نو بسیار مشکل است . رهبری هنری است که به ‌شکل ذاتی در برخی وجود دارد ؛ تنها مطالعه‌ کتب مدیریت کافی نیست . مدیریت تنها خواندن گزارش‌های نظارتی ، تایید یا رد پیشنهادات یا صدور فرمانهای لازم در قبال تغییرات ، نیست ؛ مدیریت ، فراتر از اینها ، در همراه بودن با تیم ‌پروژه و ایجاد انگیزه در آنها نهفته است .

مدیر باید بتواند افراد مختلف با سلیقه و افکار مختلف را ،‌ برای دستیابی به یک هدف واحد گردهم آورد و تا پایان پروژه در کنار یکدیگر نگاه ‌دارد ؛ شاید تشکیل تیم آسان باشد ،‌ اما مهم نگاهداری تیم تا پایان پروژه است .

درنگاه ‌اول عمل به این قوانین مشکل به ‌نظر می‌رسد ، اما موفقیت یا شکست پروژه در عمل به این موارد نهفته است . اساس دانش مدیریت پروژه بر مبنای همین دوازده‌ قانون ‌طلایی ، پی‌ریزی ‌شده ‌است .  توجه به این قوانین نشان ‌می‌دهد که مدیریت پروژه ، همان مدیریت است که این‌بار بر مبنای پروژه ظهور کرده ‌است . در نهایت کلیه‌ تکنیک‌های مدیریت ، از یک ‌سری اصول پیروی ‌می‌کنند و با شناخت آنها و اضافه کردن ویژگی‌های خاص پروژه‌هاست که می‌توان پروژه را به‌ خوبی مدیریت ‌نمود .

در گام آتی از توانمندیهای مدیر پروژه خواهیم گفت ...

گام هشتاد و یکم

یک مدیر پروژه باید دارای چه توانمندیهایی باشد ؟

دامنه‌ عملیاتی پروژه‌ها و اعمال مدیریت بر آنها ، بازه‌ای وسیع‌تر از محدوده‌ خود پروژه را دربردارد . سازمان اجرای پروژه معمولا به ‌عنوان بخشی از سازمان‌ها ، شرکت‌ها و موسسات دولتی و خصوصی مطرح ‌است . ساختار سازمان ‌اجرایی پروژها ، اغلب متاثر از اقتضا و محدودیت‌های استفاده از منابع ‌کاری در آنها هستند . در هرشکلی از سازمان ‌اجرایی پروژه ، این مدیر پروژه است که به ‌عنوان مسئول آن و تحویل‌دهنده‌ کار مطرح ‌است . در سازمانهای پروژه‌مدار ، مدیر پروژه کلیه‌ اختیارات و استقلال یک مدیر را دارا بوده ، کلیه‌ بخش‌ها را شخصا مدیریت‌ می‌کنند . این وضع در سازمانهای وظیفه‌ای که بر مبنای پروژه‌ها طراحی نشده‌اند متفاوت است و مدیر در آنها بیشتر یک هماهنگ‌کننده یا پیگیری‌کننده است .

مدیریت ‌عمومی دربرگیرنده‌ طیف ‌گسترده‌ای از جنبه‌های مختلف سرپرستی فعالیتهای مستمر است . مهارت‌های مدیریت‌ عمومی ، پایه و مبنای اصلی مهارت‌های مدیریت‌ پروژه هستند و آگاهی کامل از آنها اغلب برای مدیران‌ پروژه ضروریست . تواناییهای یک مدیر پروژه از دیدگاه PMBOK به‌شرح ذیل است :

1 - رهبری

رهبری (Leadership) و مدیریت  (Management)، از یکدیگر متمایزند ولی نیاز توامان به آنها در پروژه احساس ‌می‌شود . مدیریت توجه ‌خاص به سازگاری بین نتایج اصلی حاصله و انتظارات متولیان و مجریان است درحالیکه رهبری شامل موضوعات زیر است :

• Ø     تعیین اهداف ‌سازمانی : مشخص ‌نمودن اهداف و تبیین استراتژی دستیابی به آنها .
• Ø  همسوسازی متولیان و مجریان : ایجاد ارتباط و همسوسازی اهداف ‌فردی و ایجاد انگیزه‌ همکاری‌ مشترک بین دست‌اندرکاران برای حصول به اهداف سازمانی .
• Ø  ایجادانگیزش : کمک به متولیان و مجریان در ایجاد انگیزه در آنها برای غلبه ‌بر مشکلات محیطی ، قوانین اداری و سایر محدودیت‌های فردی .

انتظار می‌رود در پروژه‌ها ، به‌خصوص پروژه‌های بزرگ ، مدیر پروژه ، رهبر نیز باشد . این رهبری نه ‌تنها در امور پروژه ، که در همه‌ بخش‌های ارتباطی اعضای تیم ‌پروژه جریان‌ می‌یابد .

2- ارتباطات

موضوع‌اصلی ارتباط (Communicating) تبادل اطلاعات است . طراحی و پیاده‌سازی جریان درست داده‌های دقیق و پردازش مناسب آنها به‌ منظور دستیابی به اطلاعات درست ، از مهارتهای مهم مدیریت‌ عمومی است . انواع روش‌های ارتباطی در پروژه گسترده است و طیف وسیعی شامل ارتباطات شفاهی ، نوشتاری ، شنیداری و گفتاری ، رسمی و غیررسمی ، داخلی و خارجی ، عمودی و افقی را دربردارد .

مدیر پروژه باید روش ‌درست انتقال اطلاعات و چگونگی برقراری ارتباط در هر بخش را به‌ دقت طراحی کند تا از گردش مطلوب اطلاعات در سازمان پروژه‌اش اطمینان ‌یابد . داشتن اطلاعات درست ، دقیق و به‌هنگام ، از پیش‌شرط‌های لازم برای تصمیم‌سازی است . اهمیت این مساله در پروژه‌ها به‌حدی است که PMBOK ، فصل‌دهم خود را به مساله‌ ارتباطات در پروژه اختصاص داده ‌است .

3- مذاکره

مذاکره (Negotiation) مشاوره و رایزنی با دیگران برای کسب نتیجه و دستیابی به توافقی ‌مشخص است . بسیاری از توافقات با حضور طرفین یا نمایندگانشان و با گفتگو حاصل ‌می‌گردد . میانجی‌گری ، حکمیت و داوری ، برخی اشکال گوناگون مذاکره هستند . مذاکرات در پروژه‌ها، به‌دفعات و در زمان‌های مختلفی صورت‌ می‌پذیرد .

4- حل‌وفصل اختلافات

حل مشکلات پروژه (Problem Solving) ، تلفیق توام بیان ‌مسایل ‌روزمره و اخذ تصمیم است . حل ‌مشکلات نیاز به ریشه‌یابی آنها و یافتن علت‌ومعلول‌هاست . حل‌وفصل مشکلات ، شامل تجزیه و تحلیل مساله و تعیین راه‌حل‌های مناسب و سپس انتخاب یکی از آنان ، از فعالیتهای مهم مدیریت است . تصمیمات باید به‌موقع اتخاذ شوند و اجرای آنها به‌دقت پیگیری‌ شود .

5- تاثیر بر سازمان

توانایی ‌سازمان ، قابلیت انجام به‌موقع امور است . برای ایجاد این قابلیت باید هماهنگی مناسب بین اجزای سازمان برقرار گردد و تصمیمات اتخاذشده‌ مدیر به‌درستی توسط افراد اجراشود ؛ این‌جاست که مدیران نیاز به هنر اقتدار و علم سیاست دارند تا از طریق نفوذ بر افراد ، توانایی‌های سازمان در اجرای به‌موقع تصمیمات را افزایش ‌دهند .

در گام آتی مراحل برنامه‌ریزی و کنترل پروژه را بیان خواهیم نمود ...

رسالت ما این است که همواره به بهبود بیاندیشیم :

---

گام هشتاد و دوم

مراحل انجام برنامه‌ریزی و کنترل پروژه کدامند ؟

مراحل برنامه ریزی و کنترل پروژه را می تون به شرح زیر تقسیم بندی نمود:

1 - تحلیل پروژه

1-1- مروری بر اهداف و شرایط اجرایی پروژه

1-2- تفکیک پروژه و تهیه فهرست فعالیتها

1-3-بررسی روابط بین فعالیتها و تهیه فهرست آن

1-4- ترسیم شبکه پروژه

2 - برآورد مدت ، هزینه و منابع اجرایی

2-1- برآورد حجم عملیات و منابع موردنیاز فعالیتها

2-2- برآورد مدت و اجرای فعالیتها

2-3- برآورد هزینه‌های غیر مستقیم پروژه

2-4- تهیه بودجه تفصیلی پروژه

3 - زمانبندی پروژه

3-1- زمانبندی شبکه پروژه

3-2- تهیه جدول مشخصات پروژه

3-3- بررسی شرایط نامناسب جوی

3-4- بررسی سایر مسایل و مشکلات احتمالی

4 - برنامه‌ریزی منابع و شناخت رابطه زمان-هزینه

4-1- برنامه‌ریزی و تخصیص منابع

4-2- بررسی رابطه زمان-هزینه

4-3- تاریخگذاری پروژه

5 - تهیه برنامه نهایی و اجرایی پروژه

5-1- صدور مجوز برای شروع پروژه

5-2- تهیه برنامه نهایی و اجرایی پروژه

5-3- تامین منابع اجرایی پروژه

6 - اجرای پروژه

6-1- هدایت و اجرای پروژه

7 - ارزشیابی و نظارت پروژه

7-1- ارزشیابی پیشرفت اجرای فعالیتها

7-2- ارزشیابی هزینه‌های اجرایی

7-3- مقایسه نتایج بدست‌آمده با پیش‌بینی‌ها

7-4- به‌هنگام کردن پروژه

7-5- تهیه گزارش‌های مدیریتی

8 - تصمیم‌گیری مدیریت

8-1- ارزشیابی پیشنهادها

8-2- تصمیم‌گیری مدیریت و اعمال واکنشهای مناسب و مقتضی

در گام آتی از هزینه ، زمان و کیفیت در پروژه‌ها سخن خواهیم گفت ...

گام هشتاد و سوم

پروژه ، تعادل هزینه ، کیفیت و زمان !

پیروزی در پروژه بستگی ‌به برقراری تعادل مناسبی بین سه ‌عامل مهم زمان انجام ‌کار ، منابع مورد استفاده و نتایج‌ کار در راستای ارائه‌ سطح‌ مناسبی از خدمت به ‌مشتری دارد . پروژه در خدمت رضایتمندی مشتری است ، بنابراین سه ‌عامل مهم موردنظر او باید در نظر گرفته‌شده و تعادل مناسبی بین آنها برقرار شود . او علاقه‌ دارد پروژه‌اش در موعد مقرر به‌ پایان ‌رسد ،‌ نتایج مشخصات درخواستی را رعایت‌ کنند و دقیقا آنچه باشد که او می‌خواسته و در آخر اینکه پروژه قیمت ‌تمام‌شده‌ مناسبی داشته‌ باشد ، آنچه که قبلا بر آن توافق‌ شده و بودجه‌ معینی برایش تخصیص ‌داده ‌شده ‌است . سه ‌مورد فوق بیانگر سه‌ عامل اساسی زمان ، کیفیت و هزینه هستند که بین آنها تعادلی برقرار است . به‌ عبارتی هرگاه در مقدار یکی تغییری ایجاد شود ، بقیه نیز تغییر می‌کنند . مثلا برای دستیابی به کیفیتی بسیار خوب هزینه (و در مواردی زمان) بالا می‌رود ؛ برای کاهش زمان اجرای پروژه یا باید از کیفیت کاست و یا بر هزینه (استفاده‌ بیشتر از منابع) افزود ؛ همچنین واضح‌ است که با کاهش هزینه ، کیفیت پایین‌ می‌رود و زمان اجرای کار بالا می‌رود .

نسبت بین این سه ‌عامل خطی نیست ،‌ گاهی ممکن ‌است کاهش نصف‌ زمان  اجرا تا چهار برابر هزینه‌ استفاده از منابع را بالا برد . تصمیم‌گیران ،‌ حامیان و صاحبان پروژه پیش ‌از آغاز فاز برنامه‌ریزی پروژه باید درمورد نسبت بین سه‌ عامل فوق تصمیم‌گیری‌ کنند و نسبت مناسبی بین این سه‌ عامل برقرار کنند . هر پروژه‌ای ، فارغ از اندازه‌ آن با سه ‌ویژگی فوق ارتباط دارد و در نهایت روشهای مدیریت پروژه تنها روی این سه ‌ویژگی عمل ‌می‌کنند و سعی در کنترل این سه ‌مورد دارند .

در گام آتی مشخصه‌های اساسی پروژه‌ها را بیان خواهیم نمود ...

گام هشتاد و چهارم

مشخصه‌های اساسی پروژه‌ها کدامند ؟

مشخصات اصلی پروژه‌ها عبارتند از :

1- موقتی بودن

2- یکتا بودن

3- تفضیل فزاینده

1- مشخصه موقتی بودن در پروژه‌ها :

هر پروژه در زمان مشخصی آغاز و خاتمه می‌یابد ؛ پروژه زمانی خاتمه‌ می‌یابد که به اهداف (از پیش تعیین‌شده) نایل شده باشد و یا هنگامیکه مشخص شود اهداف پروژه قابل حصول نبوده و می‌بایستی پروژه خاتمه یابد . اجرای موقتی پروژه‌ها ، نه تنها لزوما به معنی دوره کوتاه انجام آنها نیست بلکه بسیاری از پروژه‌ها در طی سالیان طولانی به نتیجه می‌رسد ، اما به هر حال زمان اجرای هیچ پروژه‌ای نامحدود نبوده و اجمالا پروژه یک تلاش مداوم نیست . محصولات و خدمات منتج از اجرای پروژه‌ها برخلاف دوره اجرای آنها عموما موقتی نیستند .

یک مساله دیگر درخصوص موقتی بودن پروژه‌ها میزان حصول به نتایج ( و اهداف از پیش) پیش‌بینی شده آنها در موعد مشخص شده است ؛ این موضوع بطور دائم توجه مسئولین پروژه را به خود مشغول می‌دارد و آنان همیشه در تکاپوی پاسخ به این سؤال هستند که آیا می‌توانند پروژه را مطابق اهداف از پیش‌ تعیین‌شده به اتمام برسانند ؟

2- مشخصه یکتا بودن پروژه‌ها :

اجرای پروژه‌ها ، انجام آن مجموعه فعالیتهای منحصر بفردیست که پیش از این انجام نشده‌اند و این نشانه یکتایی آنها است . پروژه تهیه و تولید یک محصول یا ارائه خدمات ، اگرچه ممکن است در یک گروه مشخص (مانند طراحی نرم‌افزار) قرار گیرد ، اما یکتا و منحصر بفرد است . پروژه‌ها با متولیان ،‌ طراحان ، موقعیتهای زمانی ، مکانی ، مجریان و سایر مشخصه‌های گوناگون و متفاوت از یکدیگر ، اجرا می‌شوند لذا حتی وجوه اشتراک پروژه‌ها از برخی جهات و یا حتی همه موارد برشمرده شده نیز نمی‌تواند یکتایی آنها را منتفی نماید .

3- مشخصه تفصیل فزاینده :

محصول یا نتایج پروژه‌ها یکتا و منحصر به هر یک از آنها بوده و مشخصه‌های این نتابج منحصر به فرد می‌بایستی از ابتدا تا انتها بطور فزاینده بسط داده شود . مفهوم فزاینده روند صعودی مستمر و بدون بازگشت و تفصیل نیز بسط توسعه یافته برای تکمیل تبیین می‌باشد .

تفصیل فزاینده مشخصه‌های محصول پروژه می‌بایستی حتی‌الامکان از همان ابتدای پروژه آغاز و به تدریج همزمان با تکمیل گروه مدیریت پروژه دقیق و کامل گردد . تفصیل فزاینده مشخصه‌های محصول پروژه می‌بایستی بدقت با تعریف محدوده پروژه ( مجموعه کارهایی که می‌بایستی برای نیل به اهداف پروژه انچام پذیرند) هماهنگ و متناسب باشد و همچنین تفصیل فزاینده مشخصه‌های محصول پروژه نمی‌بایستی موجب تغییر در تعریف محدوده مصوب پروژه گردد .

به عنوان نمونه در پروژه احداث یک کارخانه پتروشیمی ابتدا مشخصه‌های فرایند کارخانه تبیین ، آنگاه واحدهای اصلی فرایندی با توجه به این مشخصه‌ها طراحی می‌‌گردد ؛ سپس این اطلاعات مبنا و معیار مناسبی برای انجام مهندسی پروژه اعم از طراحی مفهومی ، پایه و تفصیلی جانمایی کل کارخانه (Detail plant layout) و همچنین طراحی مشخصه‌های فرایندی و مکانیکی هر یک از دستگاهها و تجهیزات در واحدهای فرایندی و سرویس‌های جانبی کارخانه می‌باشد .

نتایج طراحی نقشه‌ها و تهیه مدارک مهندسی ، به مرور و بطور فزاینده تهیه و تولید نقشه‌ها و مدارک خرید ، ساخت و نصب (مانند نقشه‌های ایزومتریک) را بدنبال خواهد داشت . (هنگام عملیات اجرایی تقسیر و تطبیق بین برنامه کاری و شرایط کاری بسیار ضروری و مبتنی بر اخذ تأییدات لازم می‌باشد) این تفصیل فزاینده مشخصه‌ها ، در نهایت منجر به تولید نقشه‌های عین ساخت می‌گردد .

در گام آتی از چرخه حیات پروژه‌ها خواهیم گفت ...

گام هشتاد و پنجم

چرخه حیات پروژه چیست ؟

چرخه حیات پروژه نمایانگر مراحل اصلی و قدم‌های عمده در اجرای پروژه از شروع تا خاتمه آن می‌باشد و به دو بخش عمده ذیل تفکیک می‌شود :

1- مشخصات فعالیت‌هایی که در هر مرحله از چرخه حیات پروژه و برای تکمیل آن می‌بایستی انجام شوند .

2- مشخصات نیروهایی که برای تحقق اهداف هر مرحله ، درگیر انجام فعالیت‌های آن مرحله می‌گردند .

اغلب چرخه‌های حیات پروژه دارای مشخصه‌های کلی زیر می‌باشند :

1- میزان انجام هزینه‌ها و استفاده از نیروی انسانی در مراحل اولیه اجرای پروژه‌ها عموما کمتر بوده ، به مرور افزایش یافته و هنگامیکه پروژه به خاتمه نزدیک می‌شود این میزان سریعا کاهش می‌یابد .

2- در مرحله آغاز پروژه احتمال موفقیت در انجام تعهدات و حصول کامل به نتایج از پیش تعیین‌شده کمتر است و بدین لحاظ میزان ریسک و عدم قطعیت بیشتر می‌باشد ؛ این احتمال به مرور پیشرفت کار پروژه و با شناسایی و تسلط به جوانب کار و محیط پروژه ، تعدیل و متناسب می‌گردد . (بدیهی است اگر پیشرفت پروژه مطابق مبانی اولیه و مغایرت برنامه با اجرا در حداقل ممکن باشد موفقیت کاملا محتمل خواهد بود و در صورت عکس ، احتمال عدم موفقیت بیش از پیش و متناسب با اختلافات برنامه با اجرا خواهد بود .)

3- اغلب برآوردها و پیش‌بینی‌ها در مراحل آغازین پروژه دقیق نیست ؛ لذا تاثیر آراء و نظریات مجریان در تعیین مشخصه‌های محصول و هزینه نهایی در اوایل پروژه بسیار زیاد است و اما به مرور و در مراحل بعدی و با پیشرفت پروژه و کسب مبانی دقیق‌تر و کسر فاصله زمانی بین پیش‌بینی و اجرا، ، به‌مرور از اعلام نظر متولیان (که بیشتر جنبه بایدها و نبایدها دارد) کاسته شده و بنا به مقتضای کار و واقعیات ملموس ، مشخصه‌های پروژه و مراحل آن تبیین و تعیین می‌گردد .

4- چرخه حیات پروژه‌ها اغلب به چهار یا پنج مرحله (و در برخی موارد بیشتر) قابل تفکیک می‌باشد . این تفاوت حتی می‌تواند مطابق نظرات مجریان و متولیان مختلف بین دو پروژه مشابه نیز متفاوت باشد ؛ به عنوان مثال برخی از مجریان دو مرحله (مهندسی پایه و مهندسی تفصیلی) را به عنوان یک مرحله (طراحی و مهندسی) می‌نامند . عده‌ای مراحل چرخه حیات پروژه‌ها را با نام زیرپروژه‌های آنها شناسایی می‌نمایند ؛ مثلا طراحی و مهندسی پروژه به عنوان یک مرحله و از طرفی یک زیرپروژه قلمداد می‌گردد .

در گام آتی از ویژگیهای اهداف پروژه خواهیم گفت ...

گام هشتاد و ششم

اهداف پروژه باید حائز چه ویژگیهایی باشند ؟

هدف‌گذاران پروژه ، در تعیین اهداف لازم است شش‌ معیار مهم را در نظر گیرند تا پروژه بتواند تولید ارزش نماید . این شش ویژگی ، مختص اهداف پروژه‌ها نبوده و اصول آنها را باید برای کلیه‌ اهداف سازمان رعایت نمود . هدف‌ باید مشخص ، قابل ‌دسترسی ، دارای بعد زمانی ، قابل ‌اندازه‌گیری ، دارای مسئول‌ تحویل مشخص و مورد تایید عام افراد پروژه باشد :

ملاک اول: هدف باید مشخص و روشن  (Specific)باشد .

اهداف باید به‌روشنی ، مشخصات خروجی‌های پروژه را بازگو کنند؛ به‌ گونه‌ای که اگر مدیر لایق دیگری جای مدیر فعلی را پر کند ، بتواند به‌ راحتی منظور از کار را درک‌ کرده ، آنرا ادامه‌ دهد . از همکاران و صاحب‌نظران دیگر بخواهید اهداف پروژه‌ی شما را مطالعه ‌کنند ، سپس از آنها سوالاتی درباره‌ پروژه بپرسید ؛ چگونگی درک آنها از منظور پروژه می‌تواند نشانگر موفقیت شما در تعریف هدف ‌باشد . پاسخ‌هایی گنگ به سئوالات شما و افرادی که کاملا متوجه منظور پروژه نشده‌اند نشان‌دهنده‌ لزوم بازتعریف اهداف هستند . اهداف را با زبان ‌مهندسی و با لغات استاندارد مهندسی بیان‌ نمایید . هر چه هدف برای مدیر ، طراحان ، مجریان و سایر اعضای گروه کاری پروژه روشن‌تر باشد بهتر می‌توانند درکنار یکدیگر کار کرده ، تلاش‌های خود را تنها معطوف به خواسته‌های پروژه ‌می‌کنند . بهتر است مدیر کلیه‌ ویژگی‌های خروجی پروژه را بررسی و آنرا برای اطلاع عموم مکتوب ‌کند .

ملاک دوم : هدف باید واقعی (Realistic) و دست‌یافتنی باشد .

اهداف باید شدنی و در حوزه‌ واقعیت تعریف‌ شوند . تعیین دست‌یافتنی بودن یا نبودن اهداف بستگی به شرایط انجام‌دهندگان پروژه و محیط اجرای پروژه دارد . ممکن‌ است هدفی که در یک سازمان شدنی‌ است در سازمان دیگری نشدنی تلقی ‌گردد . هدف‌گذاران باید پیش ‌از آغاز هدف‌گذاری ، شناخت جامعی از توان سازمان خود داشته ‌باشند ؛ اگر اهداف در سطح توان سازمان تعریف ‌شوند کارکنان با آسودگی خاطر و اطمینان از توانایی‌های خود کار را آغاز و در فضایی به‌ دور از فشارهای عصبی کار را به پایان‌ می‌برند . از سویی باید به‌ یاد داشت که سازمان‌ها می‌توانند توان خود را برای رسیدن به ‌یک هدف افزایش ‌دهند . همچنین ، هدف‌گذاران پروژه باید از پروژه‌های موازی با پروژه‌ی خود در سازمان ، خروجی‌ها و تاثیرات احتمالی آنها بر این پروژه ، آگاه‌ باشند .

ملاک سوم : هدف باید دارای بعد زمانی (Time Component) مشخص باشد .

در هدف باید به ‌روشنی مشخص‌ شود که تا چه زمانی باید به ‌نقطه‌ مورد نظر رسید ؛ نداشتن زمان تحویل مشخص برای اهداف ، یعنی مشخص‌ نبودن آن . تعیین ‌زمان برای دستیابی به اهداف برمبنای واقعیات کار ، محیط و توان سازمان محاسبه ‌می‌شود یا به ‌دلیل رقابت در محیط به‌ آن اجبار می‌شود . سازمان باید زمان را بشناسد و بداند که انجام یک‌ کار تا چه‌ زمانی می‌تواند مفید باشد و پس ‌از آن ، انجام‌ کار سود چندانی ندارد . گاهی اوقات باید با توجه به منابع در دست و چگونگی تخصیص آنها به پروژه ، تغییراتی در هدف ایجاد نمود .

ملاک چهارم: هدف باید کمی و قابل اندازه‌گیری (Measurable) باشد .

موفقیت یا شکست پروژه در دست‌یابی به اهداف باید به نوعی اندازه‌گیری شود . از این‌روست که اهداف باید دارای اجزای قابل اندازه‌گیری باشند و استانداردها یا همان خط‌کش اندازه‌گیری برای بررسی آنها پس ‌از دست‌یابی نیز مشخص‌ شوند . هر پروژه باید دارای قلم قابل ‌تحویل کاملا تعریف‌شده‌ای باشد که بتوان کیفیت آن را با شاخص‌هایی معین اندازه‌ گرفت . هرچند مقوله‌ کیفیت در علوم ‌مهندسی حیاتی است اما نباید در امور مهندسی ، کیفی سخن ‌گفت . در مهندسی ، کلمات خوب و بد ، اولین یا بزرگترین ، مفهومی‌ ندارند ، این شاخص‌ها هستند که می‌توانند حکم‌ دهند چیزی تحت استانداردی مشخص قابل قبول‌ هست یا خیر . موفقیت پروژه تنها با تحویل به‌موقع اقلام ‌قابل‌ تحویل ، تحت بودجه‌ مقرر معنا ‌دارد .

این ویژگی در اهداف از بحث‌برانگیزترین مسایل پروژه است . عده‌ای معتقدند در برخی پروژه‌ها نظیر پروژه‌های اجتماعی و فرهنگی ، اهداف کیفی هستند و نمی‌توان آنها را اندازه‌ گرفت ؛ این نظر درست ‌نیست . بهرحال باید به ‌شکلی از نقطه‌ توقف پروژه و موفقیت یا شکست آن آگاه ‌شد . هر نقطه‌ هدف کیفی ، حتی احساسات را مهندسان باید به‌ شکلی قابل اندازه‌گیری درآورند . مثلا بالا بردن سطح آگاهی مادران‌ ، یک پروژه در حوزه‌ علوم‌ اجتماعی است ؛ باید تعریف نمود که میزان آگاهی فعلی در چه‌ حدی است و به‌ کدام نقطه‌ مشخص باید رسید .

ملاک پنجم : هدف باید مورد توافق جمعی (Agreed Upon) باشد .

پیش‌از آغاز پروژه کلیه‌ افراد کلیدی باید به اجماعی روی نتایج درخواستی یا همان اهداف پروژه برسند ؛ اگر اجماع افراد درگیر در پروژه به‌دست‌ نیاید پروژه پیش‌ از آغاز محکوم به شکست خواهد بود ؛ چرا که افراد مهم‌ درگیر درمورد خروجی‌ها که بیانگر شکست یا پیروزی پروژه است توافقی ندارند و هر یک برداشتی از خروجی‌ها ارائه ‌می‌دهند ، از این‌رو نمی‌توانند همگی پروژه را تایید کنند . سعی‌ کنید توافق تمامی افرادی که بعدها به تیم‌ پروژه اضافه‌ می‌شوند را نیز بر روی اهداف پروژه به‌ دست آورید ؛ مطمئن‌ شوید که کلیه‌ افراد اهداف را درک ‌کرده‌اند .

ملاک ششم : مسوولیت‌ها در دستیابی به هدف باید مشخص (Clear Responsibility) باشند .

هنگامیکه مدیر مسئولیت سخت تحویل پروژه را بر عهده می‌گیرد باید مسوولیت سایر افراد در انجام هریک از قدم‌ها تا رسیدن به هدف را مشخص ‌کند . هنگامیکه اهداف پروژه برای افراد بازگو می‌شود ، باید نسبت به مسوولیت‌هایشان نیز توجیه ‌گردند . مسوولیت هر فرد در تیم پروژه باید مشخص باشد و وی درقبال مسوولیتی که برعهده ‌دارد ، اختیار یا قدرت دریافت ‌کند و در نهایت نسبت به آن حسابدهی داشته‌ باشد .

با تقسیم مسوولیت‌ها ، در لایه‌های بالایی سازمان پروژه اختیار بیشتر و قدرت ‌کمتر و در لایه‌های پایینی آن قدرت ‌بیشتر و اختیار کمتر وجود دارد . چگونگی توزیع قدرت و اختیار بسیار مهم است و از پروژه‌ای به پروژه‌ دیگر متفاوت می‌باشد .

در گام آتی به دسته‌بندی محدودیتهای پروژه‌ها خواهیم پرداخت ...

رسالت ما این است که همواره به بهبود بیاندیشیم :

---

گام هشتاد و هفتم

محدودیتهای پروژه در چند طبقه دسته‌بندی می‌شوند ؟

برنامه‌ریزی ، تصمیم‌گیری در زمان حال برای آینده است . هر چه بتوان آینده را دقیق‌تر پیش‌بینی ‌کرد و هر چه بتوان عوامل تاثیرگذار بر کار در آینده را بهتر شناخت و بهتر تحلیل نمود ، آنگاه می‌توان انتظار برنامه‌ موثرتر و کاراتری داشت . برنامه‌ریزی در محیطی معنا می‌یابد که در آن قیود و محدودیت‌هایی مطرح ‌باشند ؛ اگر هیچ محدودیت و هیچ قیدی وجود نداشته ‌باشد ، برنامه‌ریزی بی‌معناست . تصور نمایید در محیطی منابع بی‌پایان در دست باشند ، زمان تحویلی مشخص ‌نشده‌ باشد و کار را بتوان با هر کیفیتی تحویل ‌داد ، در این محیط هر کس می‌تواند به‌ هر شکلی رفتار کند و برنامه‌ای نیاز ندارد .

متاسفانه ، جهان پیرامون ما آمیخته‌ای است از محدودیت‌های گوناگون که هر یک به شکلی اثر خود را بر کار می‌گذارند ؛ سازمان‌هایی پیشرو هستند که بتوانند عوامل تاثیرگذار بر کار را شناسایی و بر اساس میزان تاثیر آنها بر کار خود ، برنامه‌ای قوی تهیه‌ نمایند و مهم‌تر از برنامه‌ریزی ، تعهد کافی برای اجرای برنامه در خود ایجاد کنند . در این گام به تشریح محدودیتهای شش‌گانه پروژه می‌پردازیم :

محدودیت اول : بودجه

بسیاری از پروژه‌ها به ‌حدی سریع پول جذب ‌می‌کنند که متوجه نمی‌شوید ! بودجه اولین محدودیت تمام پروژه‌های کوچک و بزرگ است . حتی در پروژه‌های فرهنگی که افرادی بدون دریافت کارمزد برای انجام ‌کار قدم پیش‌ می‌گذارند نیز کمبود نفرات و کمبود اعتبار برای تهیه‌ ملزومات ، محدودیت است . بودجه‌ریزی پروژه ، از وظایف مهم برنامه‌ریزان پروژه است و چگونگی تامین اعتبارات لازم برای پیشبرد اهداف ‌پروژه از وظایف بسیار مشکل مدیران است ! به‌خصوص در پروژه‌های بزرگ علاوه بر تامین اعتبارات برای فعالیت‌ها ، چگونگی چینش فعالیت‌ها و تعیین پیش‌نیازهای آنها برای انجام موثر کار با توجه به زمان احتمالی اخذ اعتبارات مالی مهم هستند . مثلا نمی‌توان در یک سال کل زیرسازی یک بزرگراه را تمام‌ کرد و بدون تهیه‌ اعتبار برای روکش آسفالت آن ، منتظر رسیدن بودجه در سال بعد ماند ؛ باران و برف اثر مخربی بر روی زیرسازی خواهند گذاشت به‌ گونه‌ایکه بخشی از بودجه‌ باید صرف مرمت زیرسازی شود . در چنین مواقعی می‌توان بزرگراه را در قطعاتی مجزا به‌ پایان رساند و قطعات را به‌تدریج به یکدیگر متصل ‌نمود . در فازبندی کار و تعیین اندازه بهینه محدوده هربخش ، بودجه و چگونگی تامین آن از مهم‌ترین عوامل است . مدیران باید اطلاعات ‌دقیق اخذ بودجه و چگونگی تعهد مالی تامین‌کنندگان را دریافت و در اختیار برنامه‌ریزان قرار دهند و در مدت اجرای پروژه ، به‌ دقت ، اخذ بودجه از منابع را پیگیری ‌کنند .

محدودیت دوم : زمان

زمان برای هیچ‌کس صبر نمی‌کند ! به ‌خصوص برای مدیر پروژه‌ای که باید ساخته‌اش را در زمان معینی تحویل ‌دهد . برنامه پروژه به دلیل مشخص‌ کردن زمانی برای تحویل‌ کار ، به ‌معنای ترسیم یک قید برای پروژه ، همواره یک محدودیت است . به ‌خصوص در پروژه‌های به‌ هم‌پیوسته که خروجی‌های یکی به‌ عنوان ابزار یا بخشی از محصول نهایی پروژه دیگر است ، فشار بر مدیران برای تحویل به‌ موقع بیشتر است . در چنین مواقعی برنامه پروژه و منابع موردنیاز بر مبنای زمان از پیش تعیین‌شده ، تعیین‌می‌شوند ؛ در صنعت این‌گونه برنامه‌ریزی را Pull System Planning گویند .

محدودیت زمان ، در بازار رقابتی امروز به‌ حدی است که مدیریت‌ موثر زمان ، به‌عنوان ابزاری برای نجات سازمان‌ها مطرح ‌است . تفاوت بین پیشرو بودن و تقلیدکردن تنها در زمان اولین تحویل به بازار است !

محدودیت سوم : افراد

می‌توان با روش‌های مختلف پول یا تجهیزات لازم برای اتمام پروژه را تامین ‌کرد ،  اما یافتن افراد خوب و کاری برای پروژه ، افرادی که واقعا حلال مشکلات باشند ، بسیار دشوار است . برخی افراد بدون قیمت هستند و پیشرفت یک پروژه تنها به‌ حضور آنان بستگی دارد ؛ جذب و استخدام افراد مناسب و از آن مهم‌تر نگاه‌داشتن آنها در تیم پروژه کار آسانی نیست و هنری است که مدیران معدودی آن را دارا هستند .

از سویی اختلافات بین افراد ، چه درون تیم پروژه و چه با افرادی خارج از آن ، امری همیشگیست و حل‌وفصل آنها از وظایف مهم مدیران است ؛ این اختلافات همیشگی هستند ولی باید با مدیریت مناسب آنها را در جهت رشد سیستم به ‌کار انداخت .

محدودیت چهارم : محیط

واقعیات محیطی بر پروژه‌ها موثرند . تامین بودجه ، تعیین ‌برنامه و چگونگی عملکرد افراد همگی از واقعیات محیط اجرای پروژه تاثیر می‌پذیرند . به‌ عنوان مثال اعضای تیمی که پروژه‌ای را با موفقیت به ‌اتمام رسانده‌اند ، ممکن ‌است در پروژه‌ای دیگر ناموفق باشند . ممکن ‌است شرایط محیطی حتی آب‌وهوا بر کار افراد ، تجهیزات ، صحت برنامه و سایر پارامترها تاثیر گذارد . اغلب لازم ‌است تا پس ‌از مدتی کوتاه از کارکرد پروژه ، عمدتا بین پنج تا ده درصد پیشرفت پروژه ، بازبینی جامعی از چگونگی تامین بودجه ، برنامه و کارکرد افراد به ‌عمل آید تا از انطباق کامل آنها اطمینان حاصل ‌شود . معمولا در این مرحله تغییراتی در برنامه‌ها و اعضای تیم پدید می‌آید چرا که واقعیات محیط بهتر مشخص ‌شده و مدیر و برنامه‌ریزان پروژه می‌توانند برای مقابله با آنها برنامه‌ریزی کنند .

محدودیت پنجم : ابزار و تجهیزات

در برنامه‌ریزی هر پروژه‌ای فرض ‌می‌شود که ابزار موردنیاز آن در زمان معین آماده ‌می‌شود . بسته به نوع و اندازه پروژه ، ابزارهای متفاوت و گاهی خاص برای انجام کارها لازمند ؛ در صورت حاضربودن آنها و درستی کارکردشان ، یکی از الزامات پروژه برای تکمیل در زمان مقرر آماده‌است . اما تجهیزات ممکن‌ است خراب‌ شوند ، بشکنند یا هم‌زمان در دو یا چند پروژه درگیر باشند . ابزار و وسایل ، هم به ‌لحاظ هزینه و بار کاری و هم به ‌لحاظ زمان تدارکشان از جمله محدودیت‌های مهم پروژه هستند که باید در هنگام برنامه‌ریزی توجه لازم را به آنها معطوف داشت . گاهی تهیه ابزار و تجهیزات و تجهیز کارگاه پروژه (Mobilization) خود یک‌ پروژه بزرگ است ؛ درچنین مواقعی مدیر پروژه مادر باید تمام تمهیدات لازم را برای به ‌موقع آماده‌شدن تجهیزات و کارگاه و تنظیم هم‌پوشانی فعالیت‌ها به کار برد .

محدودیت ششم : اتفاقات غیرمنتظره (Force Major)

نمی‌توان رفتار طبیعت را به‌ دقت پیش‌بینی کرد اما می‌توان با توجه به داده‌های پیشین و نگاهی به تاریخ اثر بلایای طبیعی را کم‌ نمود . شروع ‌کار زیرسازی باندپرواز فرودگاه در ابتدای فصل زمستان یا روکش‌کردن زمین خیس با آسفالت ، به‌ نظر هر کس غیرمنطقی می‌رسد اما متاسفانه در هنگام برنامه‌ریزی ممکن ‌است نادیده ‌گرفته‌ شوند ؛ برنامه خوب برنامه‌ای است که همه عوامل موثر بر خروجی را شناسایی‌ کرده ، برای آنها چاره‌اندیشی ‌کند . هزینه‌های بسیاری به‌دلیل بی‌توجهی به این نکات به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم به پروژه یا استفاده‌کنندگان خروجی‌های آن وارد می‌شود .

درکنار این موارد قابل پیش‌بینی ممکن ‌است گاهی اتفاقاتی درمسیر پروژه پیش‌ بیایند . زلزله ، وقوع‌جنگ و تغییر ناگهانی قوانین از جمله این موارند ؛ هرچند نمی‌توان چنین بلایایی را پیش‌بینی‌ نمود اما برنامه‌ریزان خوب باید راهکارهایی پیش‌بینی‌ نمایند تا در صورت  وقوع ، پروژه کمترین آسیب را از آنها ببیند . دستورالعمل‌های تغییر و بندهای فورس‌ماژور در قراردادها از این مواردند ؛ به ‌یاد داشته ‌باشیم که :

همه‌ چیز را نمی‌توان پیش‌بینی ‌نمود

در گام آتی از ساختار شکست کار خواهیم گفت ...

گام هشتاد و هشتم

ساختار شکست کار (WBS) چیست ؟

آیا تاکنون برای انجام کارهای شخصی روز آینده خود آنها را دسته‌بندی کرده‌اید ؟ اگر اینگونه بوده در حقیقت شما نیز برای مدیریت پروژه کارهای انجام نشده فردا از WBS کمک گرفته‏اید .

در این گام ، دو نوع ساختار شکست کار برای هر پروژه تعریف می‌نماییم :

1 - ساختار فیزیکی اقلام قابل تحویل  (PCWBS):

ساختار فیزیکی تقسیم کار پروژه  (PCWBS), تجزیه سلسله مراتبی و سطح به سطح یک پروژه به اقلام قابل تحویل (Deliverables) است و اقلام قابل تحویل , خروجیهایی هستند که در انتهای پروژه تحویل می‌گردند که می‌توانند محصولات , تجهیزات , ماشین‌آلات ، تسهیلات ، سخت‌افزار , نرم‌افزار , دستورالعملها و مدارک یا مجموعه‌ای از آنها باشند. عناصر PCWBS همیشه با اسم تعریف می‌شوند نه با فعل .

هدف از تهیه این ساختار عبارتست از :

1- شکستن محدوده کار به اجزاء کوچکتر و قابل‌مدیریت که این اجزاء قابل پیش‌بینی , برنامه‌ریزی . قابل‌ تخصیص به فرد یا افراد مسئول و یا دپارتمان ، جهت تشکیل می‌باشند.

2- ایجاد همزبانی بین صاحبان ، پیمانکاران , مشاورین و دست‌اندرکاران پروژه .

3- به حداقل رساندن احتمال نادیده گرفته شدن بخشی از پروژه .

4- احراز اطمینان از بررسی تمامی اقلامی که بدون تکرار شدن در انتهای پروژه می‌بایست تحویل گردند .

مهمترین روشهای تقسیم و تفکیک اقلام پروژه عبارتند از :

1- بر اساس واحدهای فیزیکی  : یعنی اقلام هر سطح بر اساس مشخصات فیزیکی آن تقسیم‌بندی می‌شوند.

2- بر اساس تقسیمات جغرافیایی : در صورتیکه پروژه به مکانهایی که در آنها انجام می‌شود بستگی داشته باشد , تقسیم اقلام پروژه بر اساس مکانهای جغرافیایی انجام خواهد شد .

3- بر اساس سلسله مراتب زمانی : در این روش توالی انجام هر فاز پس از دیگری مدنظر قرار می‌گیرد و اقلام قابل تحویل هر فاز پیش‌نیاز انجام فازهای بعدی می‌باشند .

4- بر اساس ساختار سازمانی : در این روش ساختار پروژه و ساختار سازمانی بر یکدیگر منطبق می‌شوند . به عبارتی اقلام پروژه به واحدهای سازمانی مسئول هر یک شکسته می‌شود . در این روش نام واحدها و سازمانهای سهیم در اجرای پروژه در سطح دوم نمودار    PCWBS  قرار می‌گیرد .

قابلیتها و مشخصات PCWBS عبارتند از  :

1-   جمع‌پذیری .

2-   بررسی از بالا به پایین تا محصولی از قلم نیفتد .

3-   هدایت طبیعی برنامه‌ریزی از اقلام به فعالیتها .

4-   ایجاد زمینه نظارت بر پروژه .

5-   تاکید داشتن بر چیزها (Things) نه فعالیتها (Activities) .

2 - ساختار عملیاتی تقسیم کار پروژه ( FWBS or Functional WBS)

ساختار عملیاتی شکست کار ، تجزیه سلسله مراتبی و سطح به سطح عملیات یک پروژه است ؛ منظور از عملیات , تلاش و انرژیی است که جهت بدست آوردن اقلام قابل تحویل پروژه موردنیاز خواهد بود ؛ این تلاش و انرژی در قالب تخصصها و رده‌های تخصصی مختلف نمایان و مستند می‌شود . پروژه بایستی به چند مرحله کاملا متمایز دسته‌بندی گردد و چون کلیه فعالیتهای خروجی در هر مرحله , ورودی برای مرحله بعدی می‌باشد بایستی کلیه تغییرات در هر مرحله تحت کنترل درآیند .

معیارهای تقسیم FWBS عبارتند از :

1- ساختار سازمانی : در صورتیکه بر اساس Function سازماندهی شده باشد .

2- ماهیت کارها : در این معیار عملیات موردنیاز جهت تکمیل و تحویل هر یک از اقلام   PCWBS  بررسی و سپس این عملیات گروه‌بندی می‌شوند .

3- چرخه عمر پروژه (Project life cycle) : مهندسی , تدارکات , ساخت , نصب و راه‌اندازی .

در تهیه FWBS توجه به نکاتی چند ضروریست :

1- عناصر FWBS به صورت فعل هستند و نه اسم .

2- لازم نیست که سطح شکست در تمامی عملیات به یک اندازه باشد ؛ یک عملیات ممکن است که تا سطوح بسیار تفضیلی شکسته شود در حالیکه عملیات دیگر در سطح کلی تعریف گردد .

3- FWBS را بر اساس سطحی که مدیریت و کنترل خواهد شد (کنترل عبارتست از تجزیه‌وتحلیل موجود , مقایسه برنامه با عملکرد و تصمیم‌گیری در موارد بعدی) و یا بر اساس سطحی که نظارت خواهد گردید تهیه می‌شود . (نظارت عبارتست از جمع‌آوری داده‌ها و ارایه گزارشات .)

در گام آتی روش دلفی را تعریف می‌نماییم ...

گام هشتاد و نهم

روش دلفی چیست ؟

دلفی نام محل تشکیل جلسات نمایندگان یونان باستان بوده ‌است ؛ جایی که مشکلات آتن به رای دانشمندان آن زمان گذاشته ‌می‌شد .

روش ‌دلفی ، همان اجماع صاحب‌نظران روی مساله‌ای خاص است . از این روش برای دستیابی به بهترین گزینه ، هنگامیکه نظر افراد درگیر مهم است یا هرگاه که پیچیدگی‌های مساله به‌گونه‌ای است که نمی‌توان از روش‌های معمول مساله را حل‌کرد ، استفاده ‌می‌شود .

اساس روش دلفی بر جمع‌آوری نظرات کلیه‌ کارشناسان کلیدی استوار است ؛ در این روش ، مدیر یا فرد متولی حل مساله ، فرمی تهیه‌کرده و سوال موردنظر را روی آن درج‌ می‌کند و این فرم را برای کلیه‌ افراد مهم ارسال ‌کرده از آنها می‌خواهد در مدت ‌زمان مشخصی سوالات را پاسخ ‌گویند . پس ‌از بازگشت پاسخها ، مدیر آنها را بررسی و دسته‌بندی‌ می‌کند . او می‌تواند بحث کوچکی روی هر پیشنهاد انجام‌ دهد و تحلیل‌ کند که آیا روش پیشنهادی شدنی هست یا خیر . پس ‌از آن ، مدیر برگه‌هایی حاوی فهرست کامل پیشنهادات تهیه و آنها را برای تمام افراد ارسال‌ می‌کند و سپس آنها را در جلسه‌ای حضوری گردهم ‌آورده و مدل‌های پیشنهادی را به‌ بحث می‌گذارد تا در نهایت یکی انتخاب ‌شود . مزیت این روش این است که افراد در هنگام ارائه‌ پیشنهاد تحت‌تاثیر عقاید یکدیگر قرار نمی‌گیرند و تاثیر جمع را احساس ‌نکرده ، آزادانه و به دور از تشویش حضور در جمع ، نظرات خود را ابراز می‌کنند . نقد گروهی کارشناسان ، چه بسا به‌ بهبود برخی پیشنهادها منجر گردد و در نهایت منتج به نتیجه‌ای کارساز شود .

در گام آتی از فازهای انجام پروژه خواهیم گفت ...

گام نودم

فازهای انجام پروژه کدامند ؟

رویکرد انجام پروژه به پنج فاز تقسیم می‌شود . در این گام به بیان خلاصه‌ای از این مراحل خواهیم پرداخت :

فاز اول : آغازپروژه

فاز آغازین پروژه ، بر چگونگی پیدایش دید نسبت به پروژه و تعیین اهداف تاکید دارد . در این فاز ، برخی عناصر کلیدی مجزا گردهم ‌آمده ، هسته‌ اولیه‌ تیم ‌پروژه را ، برای آغاز فاز دوم تشکیل‌ می‌دهند . مراحل عمده‌ این فاز عبارتند از :

• Ø     تشخیص اینکه یک پروژه باید انجام‌شود .
• Ø     تخمین اینکه پروژه چه‌چیز را باید ارائه‌دهد .
• Ø     تعریف اهداف ‌کلی پروژه .
• Ø     تعیین انتظارات کلی مشتریان ، مدیریت و سایر افراد مهم‌ درگیر .
• Ø     تعیین محدوده‌ کلی پروژه .
• Ø     انتخاب اعضای اولیه‌ تیم‌پروژه .

فاز دوم : برنامه‌ریزی

فاز برنامه‌ریزی‌پروژه شامل تعیین منابع ‌لازم برای انجام پروژه ، برنامه‌ریزی ، زمانبندی و تهیه‌ بودجه‌ پروژه است . از فعالیت‌های مهم این فاز تبدیل اهداف به فعالیت‌های ملموس و تشکیل گروه‌های کاری برای انجام این فعالیت‌هاست . مراحل عمده‌ این فاز عبارتند از :

• Ø     پالایش محدوده‌ پروژه ، به‌معنای برقراری تعادل بین سه ‌عامل نتیجه (کیفیت) ، زمان و منابع (هزینه) .
• Ø     تهیه‌ فهرست فعالیت‌هایی که برای دست‌یابی به اهداف پروژه لازم‌الاجرا می‌باشند .
• Ø     تعیین بهترین ‌شکل توالی فعالیتها .
• Ø     تهیه‌ یک برنامه و بودجه‌ کارا جهت تخصیص منابع به فعالیتها .
• Ø     گرفتن تاییدیه‌های لازم برای برنامه‌ پروژه .

فاز سوم : اجرا

فاز اجرای پروژه شامل فعالیت‌های هماهنگ‌سازی و راهبری تیم ‌پروژه به‌سوی انجام موثر فعالیت‌های پروژه ، مطابق برنامه‌ به‌دست‌آمده در فاز پیشین است . در این بخش ، بر روی انجام درست کار توسط منابع تاکید می‌گردد . برخی فعالیت‌های مهم این فاز عبارتند از:

• Ø     رهبری تیم ‌پروژه .
• Ø     برگزاری جلسات با اعضاء تیم .
• Ø     ارتباط با افراد مهم درگیر .
• Ø     حل‌وفصل مناقشات و درگیری‌هایی که در طول اجرای پروژه پدید می‌آیند .
• Ø     تامین منابع ‌موردنیاز (پول ، نیروی‌انسانی ، تجهیزات) برای اجرای درست برنامه‌ پروژه .

فاز چهارم : هدایت و کنترل

فاز کنترل ، مرحله‌ایست که در آن بر چگونگی انجام پروژه نظارت ‌می‌شود . در واقع این فاز و فاز قبل همزمانی‌هایی دارند و کل فازهای دوم تا چهارم تشکیل یک چرخه می‌دهند . در این مرحله به اندازه‌گیری میزان دست‌یابی به اهداف تعیین‌شده پرداخته ، فرمانهایی برای منطبق‌کردن مجدد اجرا بر برنامه و حذف مغایرت‌هایی که بر نتایج پروژه و زمان تحویل یا کیفیت آنها اثر دارد ،‌ صادر می‌شوند . تاکید این فاز بر روی چگونگی برخورد موثر مدیر با تاخیرات ناخواسته ،‌ تخطی از سقف بودجه یا تغییر محدوده‌ پروژه است . در این فاز است که مدیر باید بهترین گزینه را برای حل مشکلات پروژه انتخاب ‌کند . مراحل این فاز عبارتند از :

• Ø     نظارت بر اجرا و گزارش اختلاف‌ها با برنامه .
• Ø     اتخاذ تصمیمات اصلاحی برای منطبق ‌کردن اجرا با برنامه .
• Ø  دریافت ، ارزش‌گذاری و تصمیم درباره‌ تغییرات ‌پروژه که ازسوی افراد مهم ‌درگیر یا اعضای تیم‌ پروژه پیشنهاد می‌شوند .
• Ø     برنامه‌ریزی مجدد پروژه در صورت نیاز .
• Ø     تطبیق سطوح منابع در صورت‌ نیاز .
• Ø     اصلاح محدوده‌ پروژه .
• Ø     بازگشت به برنامه برای تطبیق نتایج و اهداف و گرفتن تاییدیه‌های لازم .

فاز پنجم : بستن پروژه

آخرین فاز پروژه ، بستن پروژه است ؛ زمانی که بازتاب همه‌ فعالیت‌ها و تلاش‌های انجام‌شده را می‌توان ‌دید . بی‌شک مهم‌ترین فاز پروژه ، بستن آن است و هنر مدیر در اتمام موفقیت‌آمیز پروژه است . اغلب پایان پروژه با تمام‌ شدن بودجه و مناقشات پیمانکار و کارفرما همراه ‌است . گرفتن تاییدیه‌ قبول نتایج پایانی پروژه ، مهمترین فعالیت این فاز است ؛ مراحل فاز بستن پروژه :

• Ø     کسب و مستند کردن نتایج و دانش .
• Ø     بازبینی روند اجرای پروژه و نتایج با تیم‌ پروژه و افراد مهم ‌درگیر .
• Ø     توقف‌ عملیات اجرایی و انحلال تیم‌ پروژه .
• Ø     بازبینی تجربیات پروژه .
• Ø     نوشتن گزارش نهایی پروژه .

لازم به ذکر است فازهای دو تا چهار یعنی‌ برنامه‌ریزی ، اجرا و کنترل در یک‌ چرخه قرار دارند ؛ این به ‌دلیل ماهیت وابستگی درونی این فازها به‌ یکدیگر است . مثلا گاهی لازم ‌است تا برنامه‌ پروژه با توجه به تجربیات بدست‌آمده در حین اجرا ، یا بواسطه‌ تغییرات پدیدآمده در طول پروژه ، اصلاح‌ شود و نتایج اصلاح مجددا برای اجرا ارسال‌ گردد .

در گام آتی از مدیریت ریسک خواهیم گفت ...

پروژه سد خاکی

چکیده:

بررسی کارشناسی در سطح کلی و بین المللی نشانگر این است که کره زمین در سالهای نه چندان دور با بحران جدی در رابطه با تأمین اب مطمئن و قابل مصرف  روبرو خواهد شد . . لذا اتخاذ روشهای اصولی و عملی در زمینه توسعه حفاظت و بهره برداری و مدیریت منابع اب امری اجتناب ناپذیر است .

بر این اساس لازم است . متدهای عملی استحصال اب که کمترین اثرات مخرب زیست محیطی را داشته و نیز هدر رفت آب را به حداقل برسانند و توسعه یابند .

امروزه در جهان سدهای زیر زمینی جهت توسعه و جلوگیری از خروج بدون استفاده منابع اب قابل مصرف به خصوص در نواحی خشک و نیمه خشک مورد توجه قرار گرفته اند .

ایران به علت اقلیم گرم و خشک و نیمه خشک که دارد همواره دغدغه آب داشته اند لذا در مناطقی که دارای آب زیر زمینی و بستر مناسب هستند ، احداث سدهای زیر زمینی می تواند یکی از گزینه های مطلوب باشد . . لازم به ذکر است که فن استفاده از جریانات ابهای زیر سطحی از ابتکارات ایرانیان بوده و سابقه استفاده از ابهای زیر زمینی به صورتهای مختلف از جمله قناتها و کاریزها از دیر باز در کشور ما وجود داشته است . اما تا کنون در خصوص احداث سدهای زیر زمینی مطالعه جدی به عمل نیامده است .

در این مقاله بطورمختصر به معرفی و شناخت سدهای زیر زمینی و شرایط مورد نیاز جهت مطالعه و احداث انها در مناطق مختلف پرداخته شده و مزایاو معایب و اهداف حاصله از اجرای آنها تشریح گردیده است ودراختیار دانشجویان عمران قرار داده شده است.به امیدروزی که یکی ازهمین دانشجویان باعث وبانی ساخت یکی از سدهای زیرزمینی درکشور باشد.

مقدمه:

هنگامی که بارندگی اتفاق می افتد .مقداری ازآن جاری می شود  (رواناب سطحی ) و به رودخانه ها و دریاها می پیونددو مقداری نیز تبخیر شده و به جو باز گردانده می شود  و حدود شش درصد آن نیز به زمین نفوذ می نماید وتشکیل سفره های اب زیر زمینی را می دهد . بدون شک می توان گفت در هر جایی که بارندگی اتفاق می افتد منابع آب زیر زمینی نیز در آنجا موجود می باشد . ابهای زیر زمینی در واقع بخشی از آبهای سطحی اند که به طور طبیعی از طریق چشمه به سطح زمین راه می یابند . و یا توسط چاه و قنات و....از سفرهای زیر زمینی استخراج می شوند .این آبها یکی از منابع مهم تأمین آب شیرین مورد نیاز بوده که معمولا عاری از ارگانیسم های بیماری زا بوده و احتیاج به تصفیه خاصی ندارند . انها همچنین بی رنگ و فاقد ترکیب شیمیایی هستند و دمای انها نیز ثابت است . و غالبا" تحت تأثیر خشک سالیهای کوتاه مدت قرار نگرفته و در بیشتر نقاطی که آبهای سطحی قابل اطمینانی ندارند یافت می شوند .همچنین آلودگی های سطحی نیز تأثیر کمی روی آبهای زیر زمینی دارند . امروزه پدیده نشست زمین و تغییر کیفیت منابع آب ، پایین افتادن سطح ایستابی سفره های زیر زمینی و پیشروی آب شود در حاشیه کویرهاو از اثرات خانمان سوز برداشت بی رویه از این منابع گرانبها به شمار می ایند . در مناطق خشک و گرم ، آبهای زیر زمینی به دلیل کم بودن میزان بارش و رواناب حاصل از آن و بالا بودن میزان تبخیر همواره از اهمیت بالایی برخوردار می باشد.

سطح ایستایی:

حد فوقانی منطقه اشباع از آب است که در مطالعات آبهای زیر زمینی و پیش بینی وبهره برداری از چاههاو همچنین تغییرات آب چشمه ها ، رودخانه ها ، و دریاچه ها از اهمیت زیادی برخوردار است .

لایه های نفوذ ناپذیر :

 لایه هایی در زیر زمین هستند از جنس سنگ یا رس که هنگامی که آب به آنها می رسد نمی توانند عبور کنند و یا با کندی مواجه می شود . لایه های نفوذ ناپذیر مانند سطح زمین دارای پستی و بلندی می باشند .

سیستم آبخوان :

سفره های اب زیر زمینی هم مانند یک سیستم عمل می کنند . یعنی تعدادی ورودی و تعدادی هم به عنوان فاکتورهای خروجی دارند . هرگاه که این ورودیها بیشتر از خروجهاباشد و یا بر عکس خروجها  بیشتر از ورودیها باشد معادله سیستم به هم می خورد و دچار مشکل خواهد شد .

ورودی های سیستم :

1- اصلی ترین ورودی سیستم نفوذ مستقیم آب باران به زمین می باشد .

2-  آبهای جاری انهار ، برگه ها ؛ رودخانه ها و مسیل ها در مسیر و بستر خود به زمین نفوذ می کنند .

3-آبهای زراعی مصرف شده در مزراع پس از مشروب نمودن زمین به درون زمین نفوذ می کنند

4- آبهای لوله کشی شهری و روستایی بعد از مصرف به صورت فاضلاب به درون زمین نفوذ می کنند.

تمامی این آبها پس از نفوذ در اثر نیروی زمین به سمت یک هدف و آن تأمین ترین نقطه تراز ممکن حرکت می کنند تا به لایه نفوذ ناپذیر برسند و سپس بر روی هم انباشته شده و سیستم آبخوان را تشکیل می دهد .

خروجی های سیستم :

خروجی های سیستم می توانند قنوات – چاههای عمیق و نیمه عمیق – چشمه و غیره و.... باشند.

مشکلات سیستم :

الف) بالا آمدگی سطح ایستابی:

هنگامی که آب ورودی سیستم بیش از میزان خروج باشد سطح ایستابی بالا آمده و باعث ایجاد خسارتهایی می شود از جمله نمناک شدن کف اتاقها – جمع شدن آب در طویله روستاییان – نمور و تخریب شدن دیوارها – آلوده شدن آبهای زیر زمینی با فاضلاب های خانگی – افزایش بیماریهای ناشی از آب-کاهش راندمان زراعی و.......

راهکارها:

بازهکشی سطحی و زیر زمینی و پمپاژو خارج کردن آبهای زیر زمینی مازاد و انتقال آن به دیگر مناطق می توان از خسارتهای بالا آمدن آب زیر زمینی جلوگیری کرد .

ب) پایین رفتن سطح آب :

هنگامی که میزان خروج بیشتر از میزان ورودی می باشد سطح ایستابی پایین آمده و باعث خسارتهایی از جمله خشک شدن چاههای عمیق و نیمه عمیق ، قناتها ، چشمه ها ، خشکسالی و کاهش راندمان زراعی – شوری آب چاهها در اثر پیشروی جبهه آب شور در حاشیه کویر و...

راهکارها :

تغذیه سیستم آبخوان به روشهای مختلف می باشد که یکی از این روشها برای تغذیه سیستم آبخوان احداث سدهای زیر زمینی می باشد .

تعریف سد زیر زمینی :

سدهای معمولی را در مقابل جریان سطحی رودخانه ها می سازند تا آبها را در مخزن خود و در پشت سد جمع آوری کرده و به هدف برسانند. سد زیر زمینی در حقیقت عکس سدهای معمولی است و ارتفاع آن نیز معمولا" بالاتر از سطح رودخانه نخواهد بود . با خاکبرداری بستر رودخانه و پر کردن آن با خاکها و مواد نفوذ ناپذیر و ایجاد لایه های نفوذ ناپذیر در مقابل جریان یک مخزن زیر زمینی را ایجاد می کنند . در بالا دست نیز کف بستر رودخانه را برداشته و یا باقلوه سنگها به گونه ای سنگ چینی می کنند که قسمت عمده ای از جریان ظاهری رودخانه در بستر نفوذ نموده و به اصطلاح غرق شود و آب غرق شده  در حقیقت به آبخوان افزوده گردد .

 

تاریخچه سدهای زیر زمینی :

مهندسی سد جزئی جدا نشدنی از تمدن بشریت است . چرا که سدهایی که برای تأمین آب احداث شده اند بدون شک از اولین سازه های ساخته شده توسط انسان به حساب می آیند و همانطور که شواهد در مهد های تمدن بابل – مصر- ایران- و شرق اروپا نشان می دهد سدها حداقل از پنج هزار سال قبل در خدمت تمدن بشری بوده اند . نمونه هایی از سدهای زیر زمینی در ایران و جزیره ساردینا در زمان رومیان ساخته شده است . ولی رشد و تکوین سدهای زیر زمینی به صورت علمی از قرن بیستم آغاز گردیده و در سه دهه اخیر بین کشورهای جهان رشد بسیاری کرده است .  لازم به ذکر است فن استفاده از جریانات آب زیر سطحی بویژه سدهای زیر زمینی و قناتها از ابتکارات ایرانیان بوده و علی رقم آنکه شرایط توپوگرافی و اقلیمی ایران در بسیاری از مناطق پتانسیل بالایی ایجاد سدهای زیر زمینی را نشان می دهد . و سابقه و اهمیت دیرینه استفاده از آبهای زیر زمینی به صورتهای مختلف از جمله قناتها و کاریزها نیز در کشور ما وجود دارد . اما تا کنون در مورد احداث سدهای زیر زمینی مطالعات جدی به عمل نیامده است .

همچنین قابل ذکر است که یکی از قدیمی ترین سدهای زیر زمینی جهان در میمه اصفهان و در نزدیکی کاشان احداث شده است . این سد زیر زمینی 9 متر ارتفاع داشته و قادر به ذخیره حدود 270 هزار متر مکعب آب ، برای مصرف در دوره آبیاری و خشکسالی بوده است . همچنین در حال حاضر در کشور چندین سد زیر زمینی در حال ساخت وجود دارد که می توان از آن جمله سد زیرزمینی خرانق شهرستان اردکان یزد را نام برد و چند سد زیر زمینی نیز به مرحله بهره برداری رسیده اند . از جمله سد زیر زمینی کهنوج در استان کرمان . این سد به عرض چهل متر و ارتفاع دوازده متر در شیب چهار درصد با هسته رسی ساخته شده که حجم ذخیره آن 10000 هزار متر مکعب می باشد . و جهت تأمین آب شرب منطقه می باشد . همچنین در دیگر کشورهای جهان مانند تایلند- تانزاینا – چین – ژاپن و برزیل نمونه های ساخته شده که در ادامه ذکر می نماییم .

محاسن سدهای زیرزمینی :

1-      هزینه ساخت بسیار پایین نسبت به سدهای رو زمینی

2-      تبخیر آب این سدها نسبت به سدهای روزمینی بسیار کمتر می باشد .

3-      کم بودن خطر شکست سدهای زیر زمینی در مقایسه با سدهای رو زمینی .

4-      طولانی تر بودن عمر سدهای زیر زمینی در صورت اجرای صحیح و در نظر گرفتن نکات لازم

5-      بهداشتی تر بودن اب در سدهای زیر زمینی به علت گندزدایی از میکروب و ویروسهایی که اغلب در آبهای پشت سدها وجود دارد .

6-      ممانعت در مقابل هجوم آب شور دریا ها و یا ورود آبهای آلوده به حوضه آبهای سالم .

7-      نزدیک بودن سد به محل مصرف .

8-      تکنولوژی ساخت بسیار ساده .

9-      توزیع آب بسیار ارزان تر از توزیع آب در سدهای روزمینی است که توسط لوله کشی و تصفیف  خانه انجام می شود .

10-  در صورت در نظر گرفتن ملاحظات طراحی و جلوگیری از زیر آب رفتن سطح  مخزن – از سطح مخزن به عنوان اراضی در مواقع کمبود اراضی استفاده کرد .

11-  سدهای زیر زمینی روشی جهت بهره برداری بهینه از منابع آب موجود می باشند که نه تنها باعث جلوگیری از هدر رفتن آبهای زیر زمینی میگردند بلکه تأثیر این سدها در مهار آبهای زیر سطحی قابل مقایسه با همان نقشی است که سدهای رو زمینی نسبت به کنترل رواناب های سطحی در مسیلها و رودخانه ها دارند . به طوریکه جریان های آب زیر سطحی که ساکن نبوده و در فصول نیمه آبیاری از دسترس خارج می شوند می توانند متناسب با ابعاد طرح در مخزن سد زیر زمینی ذخیره و در زمان مناسب و با راندمان بیشتر که به علت بالا رفتن سطح آب در سفره های زیر زمینی حاصل می گردد مورد بهره برداری قرار گیرند .

هدف از اجرای سدهای زیر زمینی :

1-ممانعت از فرار آبهای زیر زمینی و خروج از حوضه

2- از هرز روی و تبخیر آب جلوگیری شود.

3- ایجاد یک منبع ذخیره مطمئن و همیشگی در تأمین آب.

4- بدور بودن از آلودگیهای شیمیایی و میکروب آبهای سطحی.

5- امکان تصفیه فیزیکی و مکانیکی به علت لایه های متخلخل آبرفتی در زمین

6- جلوگیری از فرسایش خاک و جابه جایی رسوبات و پایداری خاک.

7- تقویت آبخوان و تغذیه سفره های بالا دست .

موارد کاربرد سدهای زیر زمینی :

الف) ذخیره آب زیر زمینی (تأمین آب مصرفی ):

در کشور ما این نوع سدها را می توان جهت تامین آب کشاورزی و همچنین آب شرب نقاط ساحلی به کار برد . اما معمولا" به علت پایین بودن حجم ذخیره مخازن و بالا بودن هزینه ساخت آنها نسبت به سایر سازه های آبی بیشتر با انتقال آب از حوضه های مجاور نیاز آبی مناطق مورد نظر تأمین می گردد. همچنین این نوع سازه ها در دنیا برای تامین آب کشاورزی و شرب و همچنین تغذیه مصنوعی کاربرد دارند . باید توجه داشت که سدهای زیر زمینی در ابعاد و اندازه های مختلفی اجرا شده و مورد استفاده قرار می گیرند . لذا کوچک بودن ابعاد آن دلیل کم اهمیت بودن نبوده و در بسیاری از مناطق به علت آنکه تنها منبع تامین آب بشمارمی آیند از اهمیت زیاد و حیاتی برخوردارند ..

ب) جلوگیری از نفوذ آب شور به مخازن اب شیرین در کنار سواحل و دشت نمک

اینگونه سدها معمولا  در مناطق ساحلی و دشتهای نمک و جزایر ساخته می شوند . در این مناطق در اثر برداشت آب زیر زمینی تراز اب پایین آمده و به علت افزایش گرادیان هیدرولیکی ، آب شور وارد مخازن شیرین زیر زمینی شده و استفاده از آبهای زیر زمینی را محدود و غیر ممکن می کند . سدهای ناکاجیما  در ژاپن و بانگ تو در تایلند نمونه هایی از این سدها هستند . از کاربرد جانبی این سدها می توان کنترل سیلابها ، افزایش کیفیت  آب زیر زمینی و جلوگیری از فرسایش خاک اشاره نمود .

ج) مدیریت منابع آب :

در بعضی مواقع که چشمه اصلی و یا مادر چاه و قناتها در یک منطقه با بحران آب مواجه می شود . می توان با احداث سدهای زیر زمینی و مسدود کردن چند چشمه یا قنات آب آنها را به سمت چشمه اصلی یا مادر چاه  قناتها هدایت کرد و مانع خشک شدن آنها شد .

انواع مخازن آب زیرزمینی :

الف) سفره ها یا مجموعه های آبی که در محیط هایی با تخلخل بین دندانه ا ی تشکیل می شوند و اکثر مخازن زیرزمینی که ازلحاظ بهره برداری اهمیت بیشتری دارند  در این سری از مخازن واقع شده اند که در شکل به صورت شماتیک نمایش داده شده است.

سفره های آب زیرزمینی خود به دو قسمت تقسیم می شوند :

1- سفره های آزاد : در این نوع سطح ایستابی همان سطح فوقانی منطقه اشباع بوده و مقدار فشار در سطح ایستابی برابر فشار اتمسفر می باشد .

سفره های تحت فشار : به سفره های آرتزین یا محصور معروفند و در محلهایی تشکیل می شوند که اب زیرزمینی توسط لایه ای نسبتآ" نفوذ ناپذیر  از بالا محدود شده و در نتیجه آن  آب زیر زمینی تحت فشاری بیش از فشار اتمسفری دارد .

ب) گروه دوم مخازنی هستندکه در لایه های شکافدار، توده های آهکی و دولومیتی و همچنین بر اساس اطلاعاتی که در چند سال اخیر بدست آمده در توده های باز التی شکافدار تشکیل می شوند .مجموعه این مخازن  به عنوان هیدروژئولوژی کارستیک شناسایی می شوند که به جای یک سفره زیر زمینی گسترده پیوسته یک مجموعه از شکافهای مرتبط که بعد عبور جریان آب است را به وجود می اورد . برای نمونه این نوع مخازن می توان غار آبی علی صدر در همدان را اشاره نمود شکل زیر به صورت شماتیک این مخازن را نمایش می دهد

 

الف ) طبیعی :

لایه های نفوذ پذیر همانطور که قبلا گفته شد از سنگ یا رس تشکیل شده اند که حرکت آب در برخورد با آنها با کندی مواجه شده  ویا قطع می شود . این لایه ها همانند سطح زمین دارای پستی و بلندی می باشند که حاصل حرکت گسلها – آتش فشانها – حرکتهای پوسته ای و.... هستند هنگامی که آبهای زیر زمینی در هنگام حرکت در شیب زمین به یک لایه نفوذ ناپذیر بلند با ارتفاع زیاد برخورد می کنند از حرکت باز ایستاده و در پشت لایه نفوذ ناپذیر که به عنوان سد زیر زمینی عمل می کند جمع میشوند شکل روبرو به صورت شماتیک یک سد زیر زمینی طبیعی را نمایش می دهد .

ب) سدهای مصنوعی :

سدهایی هستند که ساخته دست بشر هستند و به دو دسته مدفون و نیمه مدفون تقسیم می شوند .

ب-1 ) سدهای مدفون :

این نوع سدها شامل دیواره ای هستند که به طور کامل داخل زمین قرار گرفته اند و مخزن آن در داخل آبرفت بالا دست تشکیل می گردد . اکثر سدهای زیر زمینی از این نوع هستند . سدهای مدفون به دو دسته نزدیک سطح زمین و در اعماق زمین تقسیم می شوند .

ب-1-1) سدهای مدفون نزدیک سطح زمین :

لایه نفوذناپذیر مصنوعی هستند که عمود بر مسیر آب زیرزمینی  قرار گرفته اند و ارتفاع آن از سطح زمین بالاتر نمی آید .

ب -1-2-) سدهای مدفون در اعماق زمین :

در بعضی مواقع به منظور جلوگیری از خروج آب قنوات در زمان غیر ابیاری وزمستان می توان در محل مناسبی از مسیرقنات اقدام به احداث سد زیرزمینی نمود و آب مازاد را در داخل سفره بالا دست ان ذخیره ساخت . این روش به طور سنتی در بعضی از نقاط کشور به کار گرفته شده است . همچنین با احداث این گونه سدها می توان مسیر برخی از چشمه ها و قناتها را مسدود کرد و اب انها را به سمت چشمه اصلی و مادر چاه قناتها هدایت نمود .

ب-2) سدهای نیمه مدفون )

در سدهای نیمه مدفون دیواره نفوذناپذیر غالبا" تا ارتفاع بالاتری از سطح زمین نیز امتداد پیدا می کند که این نوع سدها می توانند علاوه بر یک مخزن زر زمینی با ایجاد یک مخزن معلق سطحی و رسوب گیری جریان رودخانه یا سیل بر حجم مخزن زیر سطحی خود بیفزاید و آن را توسعه دهد  بنابراین برای کنترل سیل نیز مناسب خواهند بود . نمونه ای از این سدها در ژاپن ( سد نیمه مدفون جوگین) .ساخته شده او مورد بهره برداری قرار گرفته است .شکل روبرو شماتیک یک سد زیر زمینی نیمه مدفون نمایش داده شده است .

انواع سدهای زیر زمینی از لحاظ نوع مصالح به کار رفته :

مصالح به کار رفته در سدهای زیر زمینی باید مصالحی باشند که در مقابل رطوبت مقاومت زیادی داشته باشند . متداولترین سدهای زیر زمینی که ساخته شده و یا در دست احداث می باشند سدهای زیر زمینی با هسته رسی متراکم شده است و یا سدهای زیر زمینی محافظت شده  با ورق های قیراندود و یا پلاستیکی می باشند . که در ادامه نحوه ساخت این سدها توضیح داده خواهد شد .

طراحی سدهای زیر زمینی :

الف) مطالعات احداث سد :

دره های کوچک v یا u شکل مکان های مناسبی جهت احداث سدهای زیر زمینی می باشند که با انجام مطالعات دورفولوژیکی ،زمین شناسی ،هیدرولوژیکی و بهره گیری از دانش ژئوفیزیک نسبت به شناخت محلهای مناسب انها می توان اقدام نمود. اصول اجرای سدهای زیرزمینی سنتی برا ی ایجاد دیواره های غیر قابل نفوذ به منظور جلوگیری از فرار اب زیر زمینی می باشد . بگونه ای که با مطالعات فیزیکی و تعین سنگ بستر ، تعیین ضخامت نهشته های ابرفتی ، تعیین سطح استابی ، ضخامت لایه آبی ؛ شرایط نفوذ پذیری سفره ، مطالعات چینه  شناسی ، و سنگ شناسی به مکانیابی و تعیین محل مناسب سدهای زیر زمینی پرداخته می شود . بدیهی است دره های کم عرض V شکل و آبرفتهای کوهستانی مشرف به مخروطه افکنه ها بهترین نواحی احداث این قبیل سدها می باشند . از نظر زمین شناسی لایه های آبرفتی با ضخامت کم و لایه های نفوذ ناپذیر سنگ بستر نزدیکتر به سطح زمین به همراه حرکت آبهای زیر زمینی در جهت شیب هدرولیکی به عنوان بهترین شرایط مناسب در پتانسیل یابی سدهای زیر زمینی محسوب می شوند . بنابراین با بهره گیری از تکنیک های اکتشاف منابع تحت لارضی مشتمل بر دانش زمین شناسی یا رئوفیزیک و حتی سنجش از راه دور امروزه می توان علاوه بر روشهای معمول یعنی تامین اب به صورت حفر چاههای عمیق و نیمه عمیق و قنوات که به استحصال اب سفره های زیرزمینی منجر می شود ، با استفاده از فنون جدید مهندسی به منابع جدیدی جهت استعمال ابهای زیر زمینی دست یافت ، همچنین تعیین شکستگیها و درزهای تکتونیزه ، وجود زمین لغزشهای احتمالی و تعیین دقیق شیب گرادیان هیدرولیک اب زیر زمینی و تغییرات مسیر و انشعابات فرعی آن از دیگر مواردی است که باید در مطالعات مربوط به انتخاب محل سدهای زیر زمنی مشخص شود .

به طورکلی مطالعات احداث سدهای زیر زمینی در دو مرحله مطالعاتی به شرح زیر انجام می شود .

الف) مطالعات مقدماتی

شامل جمع آوری اطلاعات مربوط به عکس هوایی ، نقشه های توپوگرافی ، زمین شناسی ، اطلاعات مربوط به تراز آب زیر زمینی ، آورد سالانه آبهای زیر زمینی و سطحی در منطقه ، وضعیت سیلابهای محتمل ؛ اطلاعات مربوط به بارشهای منطقه ؛ آزمایشات ژئوفیزیک و......

الف -2) مطالعات تکمیلی :

شامل اطلاعات مربوط به نوسانات فصلی آبهای زیر زمینی حفر گمانه جهت تعیین عمق و خصوصیات سنگ کف ، تعیین ضخامت ابرفت و نهایتا" رسم پروفیلهای طولی و عرضی ابراهه ها می باشد . لازم به ذکر است انجام مطالعات در زمان اجرا و حتی بعد از آن نیز ادامه می یابد و در حین اجرا دیواره آببند سد می بایست به طور منظم از بدنه سد و تکیه گاهها به خصوص در محل اتصال دیواره آب بند به سنگ کف  مغزه گیری به عمل آید و آزمایشات متعددی جهت بررسی کسفت مغزه و کنترل و اطمینان از صحت  اجرای عملیات صورت پذیرد که به منظور ایجاد اتصال مناسب بین دیوار آب بند و سنگ کف می بایست دیواره حداقل 20 سانتی متر در سنگ کف فرو رود.

ب) مکانیابی سدهای زیرزمینی :

پس از مرحله مطالعات مقدماتی و شرایط مطلوب برای احداث سدهای زیر زمینی حال باید مکان مناسب برای احداث سد زیر زمینی را جستجو کرد . در مکانیابی باید به توپوگرافی حوضه و زمین شناسی حوضه توجهی خاص داشت .

ب- 1) توپوگرافی حوضه :

حوزه باید دارای اقلیم خشک یا نیمه خشک باشد 2- شیب زمین باید کمتر از 5% باشد که این خصوصیت بیشتر در دره ها یا رودخانه های باریک و یکدست یافت می شود  3- سدهای زیر زمینی را می توان در خروجی دشتها و یا در محل گسلها نیز احداث نمود .4- بهترین حوضه ها جهت احداث سدهای زیر زمینی باید دارای یک مسیر خروجی آب زیر زمینی باد . 5- بستر نفوذ ناپذیر به فاصله کمی از سطح زمین 6- لایه های زمین با خلل و فرج زیاد و ضخامت کافی برای ذخیره مناسب و هر چه بیشتر آب 7- کمترین فاصله تا محل مصرف.

ب-2 ) زمین شناسی حوضه :

لیتولوژی : سنگ کف و دیواره های مخزن باید به گونه ای باشد که آبگذاری نداشته باشد . این کار با انجام عملیات ژئوتکنیک که شامل حفاری گمانه های اکتشافی و ازمایش لوژان در محل احداث سد و در محوطه سد امکانپذیر می باشد .

تکتونیک : با توجه به اینکه اکثر تنگه ها و دره ها مناسب سد سازی در نواحی کوهستانی که در اثر پدیده های کوهزایی و عمدتا" گسلی به وجود آمده اند واقع می باشند  منطقه مورد نظر می بایست تحت کاوشهای ژئوفیزیک قرار گیرد و اطلاعات پروفیلها مختلف طولی و عرضی تهیه شده با گمانه های شناسایی مورد بررسی قرار گیرد .

آبرفت محل سد : از عوامل مهم قابل اجرا بودن یک سد زیر زمینی  نفوذ پذیری ابرفت و قابلیت ذخیره سازی و بازدهی سفره است . در محلهای خروجی دشتها به دلیل بعد مسافت و کم شدن توپوگرافی و عبور جریان سطحی و فصلی و دائمی  عمدتا" آبرفتهای ریزدانه هستند . لیکن سیلابهای عظیم در بعضی از سنوات لایه های درشت دانه به جا گذاشته که بایستی آن پدیده با ضخامت لایه آبدار و عمق سنگ کف در ان ناحیه و با حفر گمانه های اکتشافی مورد بررسی قرار گیرد . عواملی از قبیل ضخامت قسمت خالی سفره بالا دست محور و جنس رسوبات در راندمان ذخیره و آبدهی و عواملی مانند شیب آبراهه و سطح مقطع خروجی در هزینه های اجرایی طرح بسیار موثر می باشند.

ج) ساخت سدهای زیر زمینی :

اولین اقدام در ساخت سدهای زیر زمینی حفر گدوالی عمود بر مسیر حرکت آبهای زیر زمینی و یا بستر رودخانه است . در آبرفت های ماسه ای خشک با خاصیت چسبندگی کم و مناطق شنی به علت ناپایداری شنها امکان فروریزی دیواره  تراشنه ها وجود دارد و حفاری را با مشکل مواجه می کند . با این وجود آبرفتهای ماسه ای برای مکان سد مطلوب هستند ..چون سطح آب زیر زمینی براحتی در انها دیده میشود و می توان با پمپ کردن سطح آب را پایین نگه داشت . معمولا زمان احداث سدهای زیر زمینی در پایان فصل خشک می باشد . که سطح آب زیر زمینی پایین می باشد . و عملیات اجرایی به سهولت بیشتری همراه خواهد بود . مصالح معرفه در احداث سدهای زیر زمینی با توجه به سه پارامتر 1-منبع قرضه موجود در منطقه 2- هزینه های مصرفی 3- سهولت انجام کار تعیین می شود هرچند از مواد ساختمانی مختلفی برای احداث سد می توان استفاده کردا ما تنها احتیاج به آب بند کردن  دیواره های سد می باشد . سیستم آب بند یا بدنه اصلی سد در سدهای بزرگ به روشهای مختلفی مانند رس متراکم شده – ورق های قیراندود- پرده تزریق و دیوار آب بند بتنی اجرا گردد. در نمونه های کوچک سدهای زیر زمینی جهت اجرای دیوار اب بند از مصالح بنایی مثل آجر – ملات ماسه و سیمان و حتی مواد ژئوتکستایل به عنوان عامل آب بند کننده استفاده می شود . لازم به ذکر است جهت اجرای دیواره اببدبا ابعاد بزرگ به دستگاهها و ماشین آلاتی با قدرت بالا مانند هدروفرز- کلامشل – گراب باکت – یا اورگرهای قدرتمند – نیاز است . و این نکته باید در بررسی های امکان سنجی و اقتصادی پروژه مورد توجه قرار گیرد . از طرف دیگر تهیه بتن مناسب جهت پر کردن تراشنه های حفر شده به طوری که نتواند در عین دارا بودن خصوصیات روز از جمله دانه بندی مناسب ، روانی مناسب ، تراکم مناسب ، مقاونت بالا و غیره با لایه های مختلف زمین سازگاری نیز داشته باشد .

در ذیل به دو نمونه از مصالحی که در احداث سدهای زیر زمینی استفاده می شود اشاره شده است .

1- رس متراکم شده :

استفاده از رس روش مرسومی است که احتیاج به نیروی انسانی نیرومند ندارد  رس در لایه های با ضخامت کم ریخته و سپس متراکم می شود . به علت جریان آبی زیر زمینی احتمال فرسایش سطح رس وجود دارد . به همین علت برای محافظت دیواره از ورق های لاستیکی استفاده می شود . عملیات پر کردن تراشنه توسط وسایل متراکم کننده و با رطوبت مناسب انجام می شود اگر ذخیره سد در فصول خشک کاهش یابد امکان توسعه درز و ترک در سد وجود دارد به همبن خاطر با احداث دیواره با ضخامت مناسب جهت نگهداری رطوبت در منطقه هسته در دوره های خشک طولانی نیز می توان از این مسئله جلوگیری کرد .

2-ورقه های قیر اندود یا پلاستیکی :

1-   در این روش از یک هسته پلاستیک برای آب بند کردن استفاده می شود که نوع پلاستیک آن معمولا" پلی اتیلن است . و تا جایی که به هزینه مواد مربوط می شود کم هزینه ترین روش می شود . هنگامی که از این روش استفاده می شود . باید توجه داشت که باید از مصالحی مانند گل و لای برای اندود کردن دو طرف ورق استفاده شود تا از ایجاد سوراخ توسط سنگهای تیز جلوگیری به عمل اید . همچنین برای محافظت در برابر اثرات انبساط و انقباض باید تغییرات دمایی را مورد توجه قرار داد

استخراج آب از سدهای زیر زمینی:

 استخراج اب از سدهای زیر زمینی به دو صورت ثقلی و چاهی صورت می گیرد:

1-استخراج به وسیله چاه : در این روش بر روی مخزن اب زیرزمینی در پشت سد زیر زمینی چاههایی حفاری شده و اب به سطح زمین پمپ شده و استفاده می شود . در شکل روبرو نحوه استفاده آب توسط چاه به صورت شماتیک نمایش می دهد.

2-استخراج آب به روش ثقلی :

 در مناطقی که تامین اب از طریق پمپاژ و در بالا دست سد صورت می گیرد . می توان با نصب خروجی در داخل سد ، جریان اب را بدون نیاز به پمیاژ از مخزن به طرف محل مصرف منتقل و با حذف  چاهها و یا استفاده موردی از آنها  صرفه جویی قابل توجهی در هزنه های تامین آب به عمل آورد . اگر محل بهره برداری مردم در پایین دست سد باشد . و شرایط توپوگرافی نیز هم فراهم باشد . امکان استخراج اب از مخازن به صورت ثقلی وجود دارد . در شکل روبرو شماتیک از استخراج اب به روش ثقلی نمایش می دهد.

معرفه نمونه های انجام شده از سدهای زیر زمینی در ایران و جهان :

منطقه کندر کهنوج استان کرمان: دارای مجموعه ای از روستاهای پراکنده در نقاط صعب العبورو کوهستانی در 40 کیلومتری شهرستان کهنوج بوده که جهت رساندن خدمات رفاهی به آنها لازم بود در محل مناسبی و در قالب یک شهر متجمع گردند . و جهت تامین آب مورد نیاز این جمعیت با توجه به شرایط طبیعی و اقلیمی منطقه ، تبخیر بالا و احتمال شیوع بیماری مالاریا و مقایسه هزینه ها در ارتباط با انجام پروژه های مختلف ، سرانجام ساخت سد زیر زمینی بر روی رودخانه گرووان با ارتفاع 5/9 متر ، و عرض 17 متر ، و76 متر به ترتیب در عرض بالا و کف مورد تأئید و توافق قرار گرفت که میزان بارندگی متوسط سالانه حوضه 207 میلی متر و آورد سالانه آن  66/1 میلیون کتر مکعب می باشد .

از دیگر سدهای زیر زمینی کشورمی توان سد های زیر را نام برد .

کوهزرد دامغان : که روش ساخت آن در دوقسمت می باشد. از کف تا ارتفاع 4 متر به صورت دیوار چینی آجری با رویه قیر گونی می باشد . و در قسمت دوم با ارتفاع 3 متر رس کوبیده شده می باشد .

تویه دوار یزد: که تا عمق 5 متر از سنگ و ملات و ادامه آن از بتن استفاده شده است . و برای حفاظت از لایه ایزوگام ، دیوار 20 سانتی متری ایجاد گردیده است . و در داخل مخزن سد از مصالح گراولی استفاده شده است .

از سدهای زیرزمینی خارجی نیز می توان به موارد زیر به صورت فهرست وار اشاره کرد .

منطقه ساحلی واقع در شاخ آفریقا – جزایر و مناطق ساحلی کشور ژاپن – جزیره میاکو در جنوب غربی ژاپن – جزیره ناکاجیمای ژاپن- نواحی مرکزی کشور تانزانیا- مناطق خشک و نیمه خشک شمال و شمال غرب تبت در کشور چین – جزیره ساحلی فاکت در جنوب تایلند – و موارد دیگر....

معایب سدهای زیر زمینی :

از آنجا که ایده ها و پروژه ها و مصنوعات دست بشر هیچگاه حسن کامل نداشته و عاری از عیب نیز نبوده است سدهای زیر زمینی نیز از این امر مستسنی نیستند . و دارای معایب می باشند . از جمله معایب سدهای زیرزمینی می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1-حجم آب کمتری را در مخزن خود ذخیره می نماید .

2- تخمین صحیح آب ذخیره شده و قابل برداشت بسیار مشکل است و به عوامل متعددی بستگی دارد .

3-   در این نوع سدها به علت غیر قابل رویت بودن کار،کنترل عملیات اجرایی،کنترل کیفیت ساخت دیواره اب بند و همچنین کنترل آبگذاری از مرزها بسیار مشکل می باشد . و نیاز به دقت و مطالعه زیادی دارد .

4-   در صورتی که عمق بدنه سد از 70 متر بیشتر باشد پروژه از لحاظ اجرایی و تهیه دستگاه حفاری مناسب و مسائل اقتصادی با مشکل مواجه خواهد شد .

در مقایسه محاسن و معایب سدهای زیر زمینی به وضوح می بینیم که محاسن سدهای زیرزمینی نسبت به معایب ان بسیار چشمگیر تر است . با استفاده از سدهای زیر زمینی می توان با توجه به شرایط محلی امکان استفاده از منابع آب زیرزمینی راتا حدود 30 درصد افزایش داد که این میزان افزایش به خصوص در مناطق خشک رقم قابل ملاحظه ای بوده و می تواند تأثیر بسزایی در منطقه به خصوص در مواقع بحران بگذارد .

نتیجه گیری:

سدهای زیر زمینی با توجه به هزینه های پایین ، روش ساخت آسان ، ذخیره اب بهداشتی ، و مزایایی بسیاری که نسبت به سدهای سطحی دارند . و به خصوص با توجه به آب و هوای خشک و نیمه خشک ایران می توانند یک روش مقرون به صرفه و ساده برای استفاده از آبهای زیرزمینی باشند . امید است با صرف هزینه های زیاد در بخش سد سازی در کشور ما  ساخت این گونه سدها نیز پیش از پیش مد نظر قرار گیرد . و ما که در بخش استفاده از ابهای زیرزمینی در دنیا پیش تاز بوده ایم و در حال حاضر نیز یکی از بزرگترین سد سازان دنیا هستیم در این زمینه نیز گوی سبقت را از سایر کشورها ربوده و پیش تاز باشیم .

منابع و مراجع

1- ایران ابر قدرت تاریخ مهندسی آب در جهان نوشته دکتر کامران امامی

2- اولین کنفرانس ملی بررسی راهکارهای مقابله با کم آبی و خشک سالی ، جهد دانشگاهی استان کرمان 9و10 اسفند 79

3-شرکت سابیر ( وزارت نیرو) سدهای زیرزمینی راهی به سوی توسعه منابع آب ، مهندس علی بهرنگی

4- سد زیرزمینی یک تکنولوژی جدید توسعه منابع آب زیرزمینی ،منابع آب منطقه ای اصفهان

5- تغذیه مصنوعی با استفاده از سدهای زیرزمینی ، دکتر y-c-Reitzer (Ritzier)

6- سد خاکی زیرزمینی کهنوج ، محمدرضا امینی زاده برزجانی ، جهاد کشاورزی استان کرمان

7-نخستین همایش آبخیزداری و مدیریت استحصال آب ، محمد محرابی ، بوشهر ، بهمن 1380

8- سدهای زیرزمینی ، نوشته آ-ک-نلسون ، ترجمه مهندس باقر یزدانی – انتشارات دانشگاه اصفهان

9-      www.civilica.com

10-  www.unu.edu        

Islamic Azad University

 Of the

 Khomein

پروانه ساختمان

پروانه ساختمان

لزوم رعایت 60 درصد طول مجاز در صدور پروانه های مسکونی:

با توجه به بند 27 کمسیون ماده 5 مورخ 6/8/77  به منظور جلو گیری از ساخت و سازهای بی رویه و ایجاد سایت های غیر معقول در قطعات که منجر به از بین رفتن قضا های باز و بسته در اراضی می شود و این امر باعث تضییع حق و حقوق شهروندان و مجاورین از نظر عدم تامین نور وایجاد اشراف و سایه اندازی خواهد شد. لذا مقرر گردید ساخت و سازهای مسکونی با توجه به تراکم و سطح اشغال ارائه شده در جدول طرح تفصیلی حداکثر در 60 در صد طول زمین احداث گردد. بدیهی است کلیه بخشنامه های صادره در ارتباط با افزایش تراکم اضافه نمودن مساحت راه پله و 25 در صد و غیره می بایست در همین محدوده و حتی الامکان در ارتفاع منظور شود و به صورت کلی در هیچ  قسمتی سطح بنا از 60 درصد طول زمین تجاوز ننماید .

عدم محاسبه مساحت پست برق جزء تراکم:

با تو جه به نامه شماره 15092/33 مورخ 3/11/78 سازمان مسکن و شهر سازی استان گیلان مساحتی که برای احداث پست برق لحاظ گردیده در صورتیکه از نظر اداره برق بلا مانع اعلام گردد جزء تراکم محاسبه نمی گردد.

ضوابط تشویق در تجمیع قطعات کمتر از 74 متر مربع :

با تو جه به نامه شماره 30873/30 مورخ 19/12/80 سازمان مسکن و شهرسازی و نظریه مشاور ایران آمایش تراکم مسکونی قطعه حاصل از تجمیع دو قطعه کمتر از 74 متر مربع در صورتیکه مساحت آنها پس از تجمیع بیشتز از 120 متر مربع باشد 25 درصد و در  صورتیکه مساحت آن پس از تجمیع بیشتر از 80 متر مربع باشد 15 در صد به صورت طبقاتی تحت عنوان تراکم تشویقی علاوه بر تراکم مجاز افزایش می یابد. (ب / 17189/33 مورخ 7/1/81)

عدم ارسال پرونده تجاری های جداساز یا با ارتفاع زیر سه متر و زیر پیلوت  به کمیسیون ماده 5 : با توجه به مصوبه مورخ 24/6/ 82 کمیسیون ماده 5 مقرر در قانون شورای عالی شهر سازی شهرداری از قبول تقاضا و ارسال تجاری های جدا ساز یا با ارتفاع زیر سه متر و زیر پیلوت خودداری نماید.

ضوابط تشویقی اسانسور راه پله اصلی راه پله فرار زیر شیروانی و سرایداری:

با توجه به صورتجلسه کمیسیون ماده 5 مورخ 9/ 16/ 81 ضوابط تشویقی به شرح زیر تصویب شد.

برای ساختمانهای کمتر از پنج طبقه بر روی پیلوت که نصب اسانسور برای انها اجباری نیست در صورت تقاضای مالک به نصب اسانسور از ده در صد تراکم تشویقی در تراکم کل برخوردار خواهد بود.

برای ساختمانهای پنج طبقه و با لاتر به جهت تامین بخشی از هزینه های اسانسور پنج (5) در صد تراکم تشویقی در تراکم کل منظور خواهد شد.

مساحت واقعی راه پله و پله فرار و اسانسور جزء تراکم محسوب نمی گردد.

به منظور استفاده بهینه از فضای زیر شیر روانی بدون تغییر ارتفاع شیروانی حداکثر مساحت زیر بنای شیروانی که در طرح بصورت مسکونی و یا انباری پیش بینی می شود بصورت نصف محاسبه می گردد.

توضیح:   حداکثر شیب شیروانی بصورت 30 درجه در شهرداری صدور پروانه خواهد شد و هیچگونه تغییر شیب پذیرفته نبوده و در صورت پیشنهاد مالک قابل طرح در کمیسیون ماده 5 خواهد بود.

برای مجتمع های مسکونی شش واحد و بالاتر حداکثر پانزده واحد متر مربع برای سرایداری و سرویس بهداشتی می تواند منظور گردد که جزء تراکم محسوب نگردیده است و قابل تفکیک بصورت یک قطعه جداگانه نمی باشد و به عنوان فضای مشاعی محسوب می شود.

نحوه جا نمائی پارکینگ در پیلوت :

حداقل ابعاد پارکینگ برای واحد های مسکونی برابر نقشه تهیه شده توسط حوزه مدیریت شهر سازی (پیوست 2 ) و ضوابط طرح تفصیلی 5*5/2 متر می باشد به گو نه ا ی که حداقل دو متر عرض بلا معارض برای عبور اتو مبیل در نظر گرفته شود. ضمن اینکه نحوه قرار گیری پارکینگ ها به شکلی طرا حی شود که هر اتومبیل یرای خروج و یا ورود به ان حد اکثر مجبور به جابجائی فقط یک اتومبیل دیگر باشد ( ب / 6177 /33 مورخ 14/ 5 /81 )

تعیین و تغییر عرض کو چه ها ی با عرض 10 متر و پایین تر :

با توجه به بند 6 کمیسیون ماده 5 مورخ 4/ 9/ 83 مقرر گجردید در خصوص کو چه های 10 متر و پایین تر طرحهای اجرائی توسط شهرداری تهیه و پس از تایید گروه کارشناسی کمیسیون ماده 5 به شهرداری ابلاغ گردد. و در خصوص کو چه ها و خیابانهای بیش از ده متر جلسه اصلی کمیسیون ماده 5 تصمیم گیری نماید.

اعطای تراکم مجاز براساس مساحت قبل از عقب نشینی :

با توجه به مصوبه کلی شماره 2 مورخ 24/ 9 / 82 شهرداری می تواند در خصوص واگذاری سطح اشغال مجاز براساس مساحت بعد از عقب نشینی و تراکم مجاز براساس مساحت قبل از عقب نشینی به شرطی که پس از عقب نشینی حد اکثر افزایش طبقه از یک طبقه بیش از تعداد طبقات مجاز مندرج در ضوابط  طرح تفصیلی شهر رشت تجاوز ننماید و رعایت ضوابط محدودیت ارتفاع نسبت به عرض گذر مصوب کمیسیون ماده 5 مورخ 28/ 9 /81 گردیده باشد بنماید.

ضوابط محدود نمودن ارتفاع ساختمان نسبت به عرض گذر:

با توجه به مصوبه ماده 5 مورخ 28 / 9 / 81 حداکثرتعداد طبقات ساختمان با توجه به تعداد طبقات مندرج در ضوابط طرح تفصیلی به شرح زیر تعیین می گردد.

برای کو چه ها ی بن بست شش متر و کمتر حداکثر تعداد طبقات مجاز دو طبقه بر روی پیلوت .

تبصره 1:برای زمینهای با مساحت 300 متر مربع و بیشتر واقع در این کوچه ها در صورت رعایت 15 در صد عقب سازی حد اکثر تعداد طبقات به سه طبقه بر روی پیلوت افزایش می یابد.

تبصره 2:برای زمینهای با مساحت 500 متر مربع و بیشتر واقع دراین کو چه ها درصورت رعایت 25 درصد عقب سازی حد اکثر ارتفاع مجاز به چهار طبقه بر روی پیلوت افزایش می یابد.

برای کوچه های با عرض هشت متر و کمتر از ده متر حداکثر تعداد طبقات مجاز به سه طبقه بر روی پیلوت محدود می شود .

تبصره: برای زمینهای سیصد متر مربع و بیشتر درصورت رعایت پانزده در صد عقب سازی در قطعات جنوبی و شرقی حداکثر تعداد طبقات به چهار طبقه بر روی پیلوت افزایش می یابد.

احداث مغازه خلاف ساز در کاربری غیر تجاری :

شهرداریهای که مناطق مکلفند با توجه به بند 24 از ماده 55 قانون شهرداریها در صورت مشاهده تخلف احداث بنای تجاری در کاربری غیرتجاری مراتب را بدون ارزیابی و با اعلام اینکه بنای احداثی مغایر با اصول و ضوابط شهر سازی است به کمیسیون ماده صد قانون شهرداریها ارجاع و تقاضای تبصره یک به منظور قلع بنای احداثی را مینماید و چنانچه پس از صدور حکم مالک همچنان در استفاده تجاری از ملک اصرار داشته باشد براساس بند 24 از ماده 55 قانون شهرداریها مجدداً  از کمیسیون ماده صد تقاضای تعطیل مجازات تصریح شده در متن قانون را بنماید.

تبصره:  درصورتی که کمیسیون ماده از صدور رای تا تعیین قیمت ارزیابی خودداری نماید پرونده به کمیسیون ارزیابی احاله و مبلغ ارزیابی خودداری نماید پرونده به کمیسیون ارزیابی احاله و مبلغ ارزیابی به کمیسیون ماده صد اعلام خواهد شد . چنانچه کمیسیون رای به جریمه درحق شهرداری بدهد نسبت به رای جریمه به کمیسیون تجدید نظر اعتراض بعمل خواهد امد.

احداث بنا در محدوده بازار رشت:  

هرگونه احداث بنا در محدوده بازار رشت میبایست با ارائه پنج قطعه عکس از وضع موجود مشخص نمودن محل ملک بر روی نقشه بازار فتو کپی سند مالکیت و کرو کی ملک توسط نا مه ای از سوی شهرداری منطقه به حوزه معاونت امور عمرانی و شهر سازی ارسال تا از طریق کمیسیون ماده 5 مقرر در قانون شورای شهر سازی تعیین ضوابط تراکم پوشش و ارتفاع شود.

نحوه بر خورد با قطعات شر قی - غربی:

شهرداریهای مناطق میبایست حتی الامکان از تفکیک قطعات شرقی و غربی پرهیز نماید و در صورت ضرورت و یا و جود قطعات تفکیک شده قبلی مقررات مربوط به احداث قطعات غربی دقیقاً همانند قطعات  شمالی و قطعات  شرقی مطابق  قطعات  جنوبی اعمال خواهد شد.

جلو گیری از اشراف در  پاسیوها:

به منظور جلو گیری از اشراف در پاسیو ها به سمت پلاک مجاور میبایست قسمت  سمت همسایه مجاور حتما" با ایرانیت  سایه روشنی به نحو مناسب  پوشانیده  شده با شد.

ضوابط اراضی مجاور فرودگاه:

ضوابط و مقررات طرح تفصیلی اراضی مجاور فرو دگاه رشت مانند ضوابط و مقررات مصوب طرح تفصیلی شهر رشت خواهد بود که تراکم مسکونی ان دارای ضوابط و مقررات خاص خود به شرح ذیل است:

تراکم به صورت تراکم ویژه و با د ر صد سطح اشغال 50 درصد و با حد اقل تفکیک 200 متر مربع و با تراکم ساختمانی 100 درصد و تعداد طبقات دو طبقه می باشد.

صدور پروانه بر روی زمینهای اوقافی:

زمینهای اوقافی به دو دسته اوقافی با خط عادی و اوقافی دارای سند مالکیت تقسیم میشود.

الف_ زمینهای اوقافی خط عادی : صدور پروانه برای زمینهای اوقافی خط عادی و فاقد سند مالکیت ممنوع است.

ب_ زمینهای اوقافی دارای سند مالکیت: چنانچه ملک مورد تقاضا دارای سند مالکیت ششدانگ بوده و براساس ان اجاره نامه اوقاف تنظیم گردیده باشد صدور پروانه ساختمانی با استعلام از اداره اوقاف و اعلام موافقت ان مطابق ضوابط و کار بریهای تفصیلی بلا مانع است .در صورتی که ملک مورد استفاده قسمتس از سند مادر باشد در صورتی که دارای صورت مجلس تفکیکی مورد تایید شهرداری باشد صدور مجوز احداث با اعلام موافقت اداره کل اوقاف بر اساس کار بریها و ضوابط طرح تفصیلی بلا مانع بوده و در غیر اینصورت صدور مجوز مقدور نمی باشد.

عدم امکان اصلاح پروانه هایی که در اثر خلاف توسعه می یابند:

مستند به بند 6و 9 دستور العمل نحوه تکمیل شناسنامه ساختمان ابلاغی از سوی وزارت محترم کشور  منبعد از هر گونه اصلاح پر وانه مغایر با اصول و ضوابط شهر سازی مصوب جدا" خودداری و فقط مراتب تخلف و شرح ماوقع مطابق مفاد بند 9 دستور العمل مذکور در صفحه مربوط به پایان کار ساختمانی توضیح داده شود. ( ب / 11704/ 33)

ممنوعیت استفاده از پانلهای پلی استایرن بجای بلوک های سقفی:

با توجه به نامه شماره  18893 /37 مورخ 18/ 6/ 83 سازمان مسکن و شهر سازی بدلیل ایجاد گاز های سمی در زمان اتش سوزی استفاده از پانلهای پلی استایرن بجای بلوک های سقفی در ساختمان ممنوع است  ( الف 14883 / 33  مورخ 5/ 7 / 83 )

لزوم رعایت حرایم لوله های نفت:

با توجه به نامه شماره 3 / 4 / 309/ 3 مورخ 7 / 6/ 83 شرکت ملی پخش فراورده های نفتی در زمان صدور پروانه ساختمانی در صورت و جود لوله های نفت و موارد مشابه استعلام از سازمان ذیربط در خصوص رعایت حریم انها ضروریست ( ب/  8513 /33 مورخ 4/ 7 /83 )

لزوم تایید پایان کار ساختمانهای  عمومی و دولتی توسط اداره شهر سازی از نظر رعایت نیازهای معلولین جسمی و حر کتی :

با تو جه به قانون رعایت طراحی های شهری مطابق با نیاز معلولین جسمی و حرکتی منبعد کنترل نقشه و صدور پایان کار ساختمان های عمومی و دولتی پس از تایید اداره شهر سازی و معماری و مسئول اداره نظارت بر صدور پروانه ها صورت خواهد گرفت. ( ب / 7919/ 33 مورخ 3/ 6 /83 )

عدم استفاده از دیوار ده سانتیمتری در بخش های خارجی ساختمان :

با توجه به نامه شماره  3/6378  مورخ 25/ 11/ 82 معاونت محترم هماهنگی و امور عمرانی وزارت کشور رعایت مقررات ملی ساختمان در ارتباط با عدم استفاده از دیوارده سانتیمتری دربخش های خارجی ساختمان بدلیل جلو گیری از اتلاف انرژی الزامیست.

عدم محاسبه فضای حاصل از رعایت درز انقطاع:

به منظور تشویق سازندگان ساختمان به رعایت درز انقطاع تصریح شده در ائین نامه 2800 زلزله مساحت حاصل از فضای ایجاد شده جزء زیر بنا محسوب نمیگردد (بخشنامه شماره ب  / 871/ 33 مورخ 2/ 2/ 83 )

عدم ضرورت تایید نفشه های اصلاحی خلاف ساز توسط سازمان نظام مهندسی:

با توجه به نامه شماره  4807/ 11 مورخ 18/ 12/ 82 سازمان نظام مهندسی استان گیلان مبنی بر عدم کنترل نفشه های اصلاحی ساختمانهای خلاف ساز با توجه به ضرورت اطلاع شهرداری از اخرین نقشه ها ی وضع موجود ساختمان نقشه ها پس از تائید مهندسین ناظر گواهی استحکام جهت تصمیم گیری نهایی با در خواست قلع بنا توسط شهرداری به کمیسیون ماده صد ارجاع و تصریح شود قابل کنترل توسط کار شناسان رسمی موضوع ماده 27 قانون نظام  مهندسی نمیباشد ( بخشنامه شماره ب / 17635 / 33 مورخ 24/12 /82 )

نحوه ارائه فرم شروع عملیات ساختمانی و پیشرفت عملیات ساختمانی و پایان کار:

با توجه به نامه شماره 3369/ 11 مورخ 6/10/ 82 سازمان نظام مهندسی استان گیلان فرم پایان کار ساختمانی میبایست به تائید کلیه مهندسین ناظر اعم از معمار . سازه و تاسیسات رسیده به گزارش شروع به کار و پیشرفت عملیا ت ساختمانی به تناسب مرحله اجرائی ساختمان توسط مهندسین ناظر ذیربط به شهرداری ارائه گردد. ( بخشنامه شماره ب / 14625 / 33 مورخ 24/ 10 /82 )

صلاحیت مهندسین در زمان اصلاح پروانه :

مطابق نامه شماره 36377 / 37 سازمان مسکن و شهر سازی استان گیلان و 4/ 52596 مورخ 11/ 10 /82 مدیر کل محترم دفتر فنی استان گیلان به منظور جلو گیری از شائبه حقوقی نحوه نظارت برساختمان در ایجاد تغییرات مهندسین ناظر لذا حدود صلاحیت در هنگام اصلاح پروانه همان صلاحیت سال مبنا یعنی زمان صدور پروانه ساختمانی و بدون توجه به پایه مهندسین در نظر گرفته شود ( الف / 24734 /11مورخ 20/ 10 / 82 )

عدم لزوم استعلام از ادارات اب و برق برای ساختمانهای چند واحدی:

به منظور تسریع در مراحل صدور پروانه ساختمانی منبعد کلیه متقاضیانی که تمایل به دریافت پاسخ استعلام اب و برق ندارند میتوانند با ارائه تعهد محضری مبنی براینکه مسئولیت تاخیر یا عدم دریافت انشعاب ساختمان به عهده خودشان است پروانه ساختمانی خود را دریافت نمایند ( ب / 12270/33 مورخ 21/8/82 )

جلوگیری از هرگونه تخریب و دخل تصرف در اثار تاریخی ثبت شده:

با توجه به نامه شماره 5992-1 /1 مورخ 12/6/82 سازمان میراث فرهنگی استان گیلان در اجرای بند " ج" ماده واحده قانون تشکیل سازمان و بند 6 ماده 3 قانون اساسنامه سازمان میراث فرهنگی کشور مصوب مجلس شورای اسلامی اثار ذیل در فهرست اثار ملی ایران به ثبت رسیده است و از تاریخ ثبت (14/5/82 ) هر گونه دخل و تصرف در اثر مذکور برابر مواد 558 لغایت 569 از کتاب پنجم قانون مجلزات اسلامی جرم محسوب و مرتکب مشمول مجازات های قانونی خواهد بود.

1- کتابخانه ملی     2- ساختمان استانداری قدیم     3- ساختمان اداره پست  4- ساختمان شهرداری 

5- هتل ایران        6- کاروانسرای طاقی بزرگ       7- کاروانسرای سعادت    8- کاروانسرای ملک

ضمنا" رعایت حرایم مربوطه مطابق نفشه های ارسال شده الزامیست ( الف / 3178 /223 مورخ 22/2/82 )

لزوم تعبیه سیم اتصال زمین:

با توجه به نامه شماره 4/135170 مورخ 27 /3 /82 معاونت محترم امور عمرانی استانداری گیلان و نامه شماره 03/330/963   مورخ 24/2/82 سرپرست دفتر فنی وزارت کشور  برابر مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان تعبیه سیم اتصال زمین در هنگام گواهی نفشه های تاسیست الزامیست ( ب / 508/33 مورخ 19/4/82  )

لزوم تائید نفشه های افراز و تفکیک توسط مهندسین شهر سازی :

با توجه به بخشنامه شماره 33/3/23090  مورخ 12/8/80 و پیرو بخشنامه های شماره 33/3/8865 مورخ 7/9/79 و 33/3/16250 مورخ 8/3/80 و همچنین نامه شماره 30470/37 مورخ 29/9/83 سازمان مسکن و شهر سازی کلیه نقشه های تفکیک اراضی شهری و فراز میبایست بیش از یکهزار  متر مر بع قبلا" به تائید مهندسین شهر ساز رسیده باشد . ( بخشنامه ب / 15533 مورخ 20/11/81 )

لزو م هماهنگی با شرکت گاز استان گیلان قبل از صدور پروانه اعیانات قدیمی:

با توجه به نامه شماره گ 56/000/1788 مورخ 20/1078 شرکت گاز استان گیلان به جهت تامین ایمنی شهروندان دستور فرمایند قبل از صدور پروانه احداث و تخریب بنا هماهنگی لازم با شرکت بعملاورند ( ب / 17437/33 مورخ 28/ 10/78 )

لزوم استعلام از اداره برق قبل از تفکیک اراضی یکهزار مترمربع به بالا:

با توجه به مصوبه کمیسیون ماده 5 مورخ 25/7/81 مالکین حقیقی و حقوقی در شهر های اداری طرح جامع و تفصیلی چنانچه قصد تفکیک اراضی خود را داشته باشند در صورتی که سطح قطعه بیش از یکهزار متر مربع باشد شهرداریها قبل ا ز موافقت از شرکت توزیع نیروی برق استعلام که در صورت اعلام نیاز به پست برق یک قطعه زمین در حد 52 متر مربع بعنوان پست برق در قطعات تفکیکی منظور گردد تا شهرداری موافقت خود را با تفکیک اراضی مورد نظرصادر نماید . در اینصورت اولا" در مورد نصاب تفکیک قطعات سطح تخصیصی برای پست برق منظور نگردد . ثانیا"شرکت توزیع برق موظف میباشد در اسرع وقت به خریداریکه قطعه زمین مذکور براساس تعرفه قانونی اقدام نماید. (ب / 10839/33 مورخ 23/8/81)

ممنوعیت استفاده از بالابر های برقیدر مغازه های چند اشکوبه بجای راه پله :

با توجه به نامه شماره 4082/441 مورخ 1/9/81 سازمان اتش نشانی منبعد شهرداری از قبول نقشه و صدور پایان کار برای مغازه هائی که بجای پله فقط از بالا برهای برقی استفاده نمایند ممنوع است ( ب / 12230/33 مورخ 14/9/81 )

مواردی که از ارجاع به سازمان نظام مهندسی برای تائید نقشه اصلاحی معاف میباشند:

با توجه به نامه شماره 1437/11 مورخ 23/5/81 سازمان نظام مهندسی و کاهش مراجعات مردمی به سازمان برابر هماهنگی های بعمی امده موارد زیر از شمول کنترلمعافبوده و صرفا" با تائید و امضاء و مهر مهندسین طراح و ناظر قابل قبول میباشد .

افزایش زیربنای ساختمان تا حد 50 متر مربع مشروط به اینکه دهنه ستونها بیش از 5 درصد به دهنه قبلی افزوده نشده باشد.

1-حذف تراس های باز و الحاق به ساختمان

2- احداث بنا در طبقه همکف با هر مقدار زیربنا

تبصره : افزایش زیربنا در هر صورت که منجر به افزایش طبقه گردد مشمول کنترل میباشد.

ضرورت همکاری شهرداریها با متقاضیان احداث اماکن ورزشی:

با توجه به شماره 42/4/28358 معاونت محترم امور عمرانی استانداری کیلان و همچنین به لحاظ نقش ویژه فضاهای ورزشی در پر کردن اوقات فراغت مردم علی الخصوص جوانان ضرورت شهرداریها با متقاضیان احداث اینگونه اماکن همکاری نمایند ( الف /12636/223 مورخ 11/7/81 )

تفسیرتبصره یک ماده11 قانون زمین شهری در ارتباط با تفکیک اراضی:

با توجه به نامه شماره 61/1839 مورخ 7/2/81 سرپرست محترم دفتر امور حقوقی وزارت کشور با توجه به ماده 101 قانون شهرداری محول الحاقی 1345 تطبیق نقشه های تفکیک اراضی با طرحهای جامع و تفصیلی و تصویب ان به شهرداری محول گردیده و به موجب تبصره یک ذیل ماده11 قانون زمین شهری مصوب 1366 اختصاصا" تطبیق نقشه های تفکیکی و شهر سازی  اراضی نمیتواند در تفکیک و افراز اراضی غیر دولتی دخل و تصرف نماید. (/4026/33 مورخ 4/4/81 )

لزوم درج مقدار مساحت ساختمان های توسعه داده شده در اثر خلاف در کارت سهمیه بندی مهندسین ناظر:

با توجه به نامه شماره 2880/11 مورخ 7/12/80 سازمان نظام مهندسی و  42/32543 مورخ 23/12/80 مدیر کل کحترم دفتر شهری و روستائی استانداری گیلان لازمست کل مساحت افزایش یافته در اثر تخلف ساختمانی در کارت سهمیه بندی مهندسین ناظرثبت گردد ( الف/1154/33 مورخ 29/1/83 )

تخلف ساختمانی پس از دریافت پایان کار :

با توجه به نامه شماره 61/1233 مورخ 28/11/80 سرپرست محترم دفتر امور حقوقی وزارت کشور چنانچه تخلف انجام شده با اصول شهر سازی نبوده و در حد تراکم مصوب طرح تفصیلی باشد از مصادیق تبصره 4 و چنانچه مازاد بر تراکم باشد از مصادیق تبصره 2 صد قانون شهرداریها است . (الف /344/222 مورخ 24/1/81 )

صدور پروانه ساختمانی در اطراف پادگان نیروی دریائی:

با توجه به نامه شماره 7812/30 مورخ 31/4/80  سازمان مسکن و شهرسازی و تائید معاونت محترم امور عمران استانداری به شماره 4/20314 مورخ 15/10/80 و با عنایت به مصوبه مورخ 22/12/63 مبنی بر ضرورت خروج تدریجی تاسیسات نظامی از محدوده و حریم شهرها وجود پادگان نیروی دریائی در د اخل شهر مرجع قانونی نداشته و اعلام حریم و شبکه برای پادگان و جاهت قانونی ندارد صدور پروانه مطابق ضوابط طرح تفصیلی بلا مانع است. (ب/ 13640/13/33 مورخ 30/10/80)

مصوبه شورای اسلامی شهر رشت در خصوص معافیت  پار کینگ اتومبیل در ساختمانهای ویلائی با قدمت بیش از پانزده سال:

با توجه به صورتجلسه یکصدو نو دو یکمین جلسه شورای اسلامی شهر رشت احداث پارکینگ اتومبیل در ساختمانهای ویلائی که قدمت انها بیش از پانزده سلا باشد حداکثر به مساحت هفده متر مربع صرفا" جهت پارک اتومبیل با مصالح پروفیل لوله نبشی و  ایرانت سایه روشن بلا مانع است. ( ب/ 13297 /33 مورخ 22/10/80 )

ضرورت مهر و امضاء مسئول فنی بر روی نقشه های بایگانی :

به منظور جلوگیری از هر گونه سوء استفاده منبعد کلیه نقشه هایی که در بایگانی منطقه نگهداری میشود و میبایست ممهور به مهر واحد  فنی و امضاء مسئول مربوطه باشد و محل احداث ساختمان اعم از عقب ساز یا جلو ساز بودن دقیقا" در کروکی شناسنامه ساختمان مشخص گردد. ( پ /12488/33 مورخ 30/8/79 )

پاسخگویی به ساختمانهای مسکونی دارای پروانه و پایان کار قدیمی :

چنانچه ساختمان احداثی دارای پروانه از شهرداری بوده و مطابق مفاد پروانه احداث بنا شده باشد صدور انواع پاسخها جهت تفکیک اپارتمانی انجام معامله مجوز تعمیرات جزئی با اخذ عوارض بدهی نو سازیمجاز بوده و اعمال ضوابط جدید از قبیل کسری پارکینگ و 60 در صد طول مجاز و غیر مجاز نمیباشد.

تبصره: درخصوص صدور گواهی انجام معامله و یا پاسخ استعلامبانک اعلام نوع کاربری و میزان عقب نشینی مطابق اخرین طرح تفصیلی موجود الزامی است.

تعیین کف یا کد ارتفاعی ساختمان :

در خیابان ها ی اصلی کوچه های اسفالت شده کف تمام شده ساختمان حداکثر 10 سانتیمتر بالا تر از پیاده رو یا اسفالت معبر در نظر گرفته شود.

در کو چه هایخاکی در صورتی که دارای اگویفاضلاب باشد کف تمام شده 20 سانتیمتر بالا تر از سطح درب اگو درنظر گرفته شود.

در کوچه های خاکی فاقد اگوی فاضلاب به ازای هر یک متر عمق کوچه نسبت به اولین معبر اصلی موجود یک سانتیمتر بالاتر از معبر اصلی ( یک در صد شیب طولی ) و 20 سانتیمتر بالاتر از ارتفاع بدستامده تعیین کف گردد.

تعیین  عرض کوچه های با طول کمتر از 20 متر واقع در بافت موجود شهر:

برابر بند 42 کمیسیون ماده مورخ 17/11/77 در ارتباط با پیشنهاد الحاقی تبصره به ضوابط و مقررات مربوط به تعیین عرض معابر بن بست وضع موجود در صورتی که معبر بن بست با طول کمتر از 20 متر و یا اختصاصی بوده و حداکثر چهار پلاک دسترسی داشته و یا اتومبیل رو نباشد معابر بنبست در وضع موجود حفظ گردد و در صورتی که عرض ان کمتر از چهار متر است به چهلر متر تعریض گردد.

مجری ذیصلاح برای ساختمان های چهارطبقه بر روی پیلوت :

با توجه به نامه شماره 21738/37 مورخ 15/7/83 ریاست محترم سازمان مسکن و شهر سازی منبعد برای کلیه ساختمان های دارای پنج سقف یا چهار طبقه برروی پیلوت و ساختمان های با زیر بنای 800 متر مربع و بالا تر با هر تعداد طبقه نیاز به معرفی مهندس مجری دارای پروانه اشتغال می باشد.

استفاده از پروانه انبوه سازان برای ساختمان های با مساحت 2000 متر مربع و بالا تر :

با توجه به نامه شماره 16459/37 مورخ 28/5/83 سازمان مسکن و شهر سازی استان گیلان نظر به این که تا کنون پروانه مجریان حقوقی به دلیل عدم استقبال صاحبان شرکت های ساختمانی صادرنشده است. لذا در حای حاضر مسئولیت اجرای ساختمان های بالا تراز 2000 مترمربع به عهده دارندگان پروانه اشتغال انبوه سازان بلا مانع می گردد.

بخشنامه نحوه اعمال تبصره ذ یل بند 24 ماده 55 قانون شهرداریها:

با توجه به اینکه استفاده های مجاز در کاربری های مسکونی مطروحه در تبصره ذیل بند 24 ماده 55 قانون شهرداریها دستخوش تغییر و تاویل های متفاوتی شده و برخی افراد با استفاده نابجا از منطوق تبصره فوق اقدام به دایر نمودن کلینیک های پزشکی و خدمات درمانی و مجتمع پزشکی در املاک واجد کاربری مسکونی می نمایند درحالی که مفهوم قانون منحصر به مواردی است که شخص پزشک یا وکیل پایه یک دادگستری یا سر دفتر اسناد رسمی و ازدواج و طلاق و موارد احصائی مذکور که مالک میباشدراسا" مبادرت و مباشرت در امر طبابت و وکالت و نیرو داشته باشند. تسری دادن اینامتیاز به افراد غیر مالک خلاف منظور قانونگذار می باشد به علاوه ضوابط الحاقی به طرح تفضیلی شهر رشت که به منزله قانون و لازم الرعایه می باشد استفاده های مجاز در کاربری مسکونی بند 1-1-1-5را منوط به طرح و تصویب در کمیسیون ماده 5 موضوع شورایعالی معماری و شهرسازی نموده است . که تصاویر رای شماره 720/165 مورخ 29/2/1373 هیئت عمومی دیوان عدالت اداری و بند 1-1-1-5 موضوع کمیسیون ماده 5 شورایعالی معماری و شهر سازی به پیوست می با شد . مع الوصف منبعد درصدور پروانه های ساختمان و هر گونه خدمات مربوطه موارد قانونی فوق ملحوظ نظر قرار گیرد. ( ب/658/112 و به مورخه 7/3/83 )

نامه سازمان بازرسی گیلان مبنی بر احداث مغازه براثر تخلف ساختمانی:

با توجه به نامه شماره 1714/40 مورخ 29/4/78 سازمان بازرسی استان گیلان چنانچه  تخلفی از ناحیه شهروند در تبدیل قسمتی از ملک مسکونی به مغازه صورت گیرد دال برتغییر کاربری نبوده و تغییر کاربری املاک و اراضی صرفا" در چارچوب کمیسیون ماده 5 مقرر در قانون تاسیس شورا یعالی شهر سازی میبایست صورت پذیرد.

ممنوعیت اخذ تعهد از اشخاصی که برای تمدید جواز کسب به شهرداری مراجعه مینمایند:

با توجه به بخشنامه شماره 2594/34/3/267 معاونت محترم هماهنگی امور عمرانی وزارت کشور اخذ تعهد نامه از اشخاصی که برای تمدید جواز کسب خود به شهرداری مراجعه می نمایند محمل قانونی نداشته و بر خلاف قوانین و مقررات میباشد.

صدور جواز کسب برای مغازه های فاقد سند مالکیت:

در صورتی که دارای رای کمیسیون ماده صد مبنی بر پرداخت جریمه در حق شهرداری باشد و تطبیق با کاربری مصوب طرح تفصیلی داشته باشد صدور جواز پس از دریافت مطالبات شهرداری بلا مانع است.

تبصره: چنانچه دارای کاربری مغایرطرح تفضیلی اعم از مسکونی فضای سبز و.... با شد و کمیسیون رای به پرداخت جریمه داده شده شهرداری ابتدا نسبت به رای کمیسیون اعتراض در صورت قطعی شدن رای جریمه با اخذ تعهد از مالک مبنی بر اینکه در زمان اجرای طرح حق مطالبه سر قفلی را ندارد جئاز کسب صادر خواهد شد.

جلوگیری از سد معبر ناشی از مصالح ساختمانی و ایجاد حصار اطراف محل گود برداری:

شهر داریها ی مناطق موظفند که هرگونه ایجاد سد معبرناشی از تخلیه و نگهداری انواع مصالح ساختمانی و خاک مازاد ساختمانهای دردست احداث در سطح معابر اصلی و فرعی قویا" جلوگیری و اشغا ل سطوح پیاده روها اعم از خاک مازاد و مصالح بیش ازحد متعارف که مشکل تردد برای شهروندان ایجاد نماید قویا" جلوگیری و در صورت مشاهده هر گونه مورد خلاف یا اخطار کتبی 24 ساعته در صورت عدم اقدام ما لکین تا پاکسازی معابراز ادامه عملیات ساختمانی جلوگیری نمایند.

ضمنا"‌‌‌   کلیه مالکینی که قصد احداث ساختمان دارند موظفند اطراف محل گود بر داری را با حصای لازم جهت جلو گیری از سقوط احتمالی با نظر شهرداری منطقه پوشش داده و همزمان با پیشرفت عملیات ساختمانی در ارتفاع نسبت به نصب وسایل ایمنی ( نظیرتوری سیمی) بمنظور جلوگیری از خطرات ناشی از سقوط مصالح لازم از ارتفاع و ایجاد خطربرای عابرین اقدام لازم و عاجل معمول دارد .

احداث ساختمان نصب حصار موقت و جلو گیری از خطرات برای عابرین :

بمنظورجلوگیری از خطرات برای عابرین هر ساختمان جدید در کلیه قسمتها باید بطریقی بنا شود که در هیچ مورد موجب خطر برای کارگران و همسایگان و یا اشخاصیکه از گذر های مجاور عبور مینمایند  نباشد . نصب حصار موقت در گذر های همگانی در کارگاههای ساختمانی تا خاتمه نمای ساختمانی اجباری است. حصار مزبور حداکثر نباید یش از دو متر پهنای گذر را بگیرد مگر با اجازه شهرداری.

صدور گواهی پایان ساختمان منوط به نما سازیساختمان میباشد:

صدور گواهی پایان ساختمان منوط به نما سازی جهات مختلف ساختمان بوده و مادام که مالکین ساختمان را نما سازیننمایداز صدور گواهی پایان ساختمان خودداری خواهد شد.

نحوه نصب سنگ جهت نما سازی ساختمان :

چون تعدادی از ساختمانها برای نما سازی از سنگ رو کار استفاده مینمایند و ملات مورد مصرف به اندازه کافی در چسبیدن سنگها موثر نمیباشد و ضمنا" مشاهده گردیده است که در مواردیسنگهای رو کار ساختمانها کنده شده و بالمال خطراتی برای عابرین پیاده بوجود اورده است . لذا بلحاظ حفظ جان عابرین پیاده مالکین ساختمانهائکه درنظردارند از سنگ جهت نما سازی استفاده نمایند نصب سنگ را با بست اهنی انجام داده و یا بوسیله پیچهای 12 سانیمتریسنگها را نصب و یا محکم نمایند و ضمنا" مالکین ساختمانهائکه دارای نمای سنگی میباشند نیز بایستی موارد فوق را رعایت نمایند.

نما سازی و محوطه سازس قبل از صدور پایان ساختمان :

صدور پایان ساختمان موکول به انجام نما سازی و محوطه سازی میباشد.

فرازی از ضوابط و مقررات نمای شهری مصوبه مورخ 28/8/69 شورایعالی شهر سازی و معماری

کلیه سطوح نمایان ساختمانهای واقع درمحدوده و حریم شهر ها و شهرکها که از داخل معابر قابل مشاهده است اعم از نمای اصلی یا نما های جانبی نمای شهری محسوبشده لازم است با مصالح مرغوب به طرز مناسب و زیبا و هماهنگ نما سازی شود.

صدور گواهی پایانکار ساختمان مشروط به انجام نما سازی نما های اصلی و جانبی است.

مهندسین مشاور و دارندگان پروانه اشتغال بکار مهندسی موظفند در تهیه و اجرا و نظارت بر طر حهای ساختمانی نما سازی کامل کلیه سطوح نمایان را رعایت کنند.

تعهدات مهندس ناظر:

مهندس ناظرموظفاست نظارت برحسن اجرای عملیات اجرائی طبق بند 3 قسمت ب ماده 4 انجام دهد درصورت عدم نظارت و یا عدم رعایت اصول فنی و معماری در نظارت به تشخیص کمیسیون کنترل نظارت کارفرما حق فسخ حاضر را خواهد داشت در این صورت حق نظارت تا این مرحله محاسبه و مابقی به کار فرما مسترد گردد در صورت بروز اختلاف و تعیین میزان حق نظارت به عهده کمیسیون فوق الذکر میباشد.

مهندس ناظر موظف است طبق تبصره 7 ذیل ماده 100 قانون شهرداریها در صورت مشاهده هرکونه تخلف از ناحیه کارفرما و عدول ازنقشه اجرائی و مقررات نظارت بر احداث ساختمان مراتب را به شهرداری و یا سازمان نظام مهندسی کتبا" اعلام نماید و در صورت عدم اعلام باکار فرما در موارد فوق مسئولیت تضامنی خواهد داشت. مسئولیت رعایت ضوابط فنی و معماری موضوع این قرار داد و ابلاغ  انها به کار فرما در همه حال به عهده مهندس ناظراست مگر این که مراتب را کتبا" به کار فرما و یا مراجع ذیصلاح اعلام کرده باشد.

 مراحلنظارت عبارتند از:

1- شالوده   2- اسکلت  3-سفت کاری    4- نظارت ضوابط معماری و شهر سازی   5-تائید پایان کار

4- مهندس ناظرموظف است هر موقع که نیاز به تغییر نفشه اجرائی باشد مراتب را کتبا" به کارفرما اعلام نمایند.  

ناصر جعفریانی       www.jafaryani.persianblog.ir

+ نوشته شده در  ساعت   توسط سیدفرشیدغزنینی هاشمی  |  نظر بدهید

---

انواع پروانه

پروانه ساختمانی:

مجوز قانونی ای که از طرف شهرداری برای هرگونه ساخت و ساز برای صاحبان املاک صادر می گردد.

پروانه تخریب و بازسازی:

 پروانه ای که با تخریب بنای قدیمی و احداث بنای جدید براساس طرح تفصیلی صادر می گردد.

پروانه تبدیل:

مجوزی که برای تبدیل یک واحد مسکونی به دو واحد ، تبدیل واحد مسکونی به اداری و یا تبدیل قسمتی از مسکونی به واحد تجاری و… صادرمی گردد.

پروانه تعمیرات:

پروانه ای که منظور انجام تعمیرات و تغییرات جزئی و کلی صادر گردد.

تمدید پروانه:

در صورت منقضی شدن مهلت پروانه و یا عدم شروع عملیات ساختمانی از طرف مالک ، اعتبار پروانه تمدید و با همان مشخصات صادر خواهد شد.

پروانه تغییر نقشه:

در صورت تقاضای مالک و به شرط عدم شروع عملیات ساختمانی نسبت به تغییرات یا جابجایی فضاها یا توسعه بنای پروانه های معتبر ، پروانه تغییر نقشه صادر خواهد شد.

ابطال پروانه:

در صورت تقاضای مالک با اخذ اصل پروانه صادره و ابطال آن و پیوست به پرونده بصورت مکانیزه نیز پروانه باطل و تصویر به مراجع ذیربط اعلام می گردد و با رعایت ضوابط و مقررات پرداختی های مالک عودت گردد.

پروانه تعویض مهندس ناظر یا مجری:

در صورت درخواست مالک و با رعایت ضوابط و مقررات و موافقت ناظر و مجری و مراجع ذیصلاح و معرفی ناظر و مجری جدید مجوز فوق صادر می گردد.

انواع گواهی

گواهی عدم خلاف:

در صورت شروع به کار ساختمانی طبق پروانه صادره برای هرگونه معامله و یا انقضای مهلت پروانه (برای ادامه عملیات ساختمانی یا بروز خلاف، پس از رسیدگی ،‌گواهی جدیدی به نام عدم خلاف صادر می گردد.

گواهی بلامانع ناحیه:

در موارد بروز تخلفات جزئی که منجر به جلوگیری شود، پس از رفع خلاف یا رسیدگی به آن ، مجوز ادامه کار از شهرسازی منطقه به ناحیه مربوطه صادر خواهد شد.

گواهی بلامانع شهرسازی:

درصورت درخواست انواع پروانه و کشف خلاف در بنا و رسیدگی به آن برای سهولت روند اداری و ادامه کار ، بلامانع شهرسازی صادر خواهد شد.

گواهی پایان کار:

در صورت پایان عملیات ساختمانی و عدم وجود تخلف و ارائه گواهی صحت اجرا از جانب مهندس ناظر گواهی پایان کار ساختمانی توسط شهرداری صادر می شود.

گواهی پایان کار آپارتمانی:

صدور گواهی پایان ساختمان یا عدم خلاف در مورد هریک از آپارتمان های یک مجتمع بشرطی که در اختصاصیات و مشاعات تخلفی حادث نشده باشد .

گواهی پایان کار قبل از 49:

جهت بناهایی با هر کاربری که قبل از اردیبهشت سال 1349 احداث و بهره برداری گردیده اند( شامل مقررات طرح جامع تهران نمی باشند) پایان ساختمانی قبل از 1349 صادر می گردد.

گواهی تمدید پایان کار:

در صورت انقضای اعتبار پایان کار و عدم وجود هرگونه خلاف یا تغییرات در بنا پایان کار مذکور با همان مشخصات مجدداً‌ تمدید می گردد.

مشخصات املاک در کاربری مسکونی

مساحت زیربنا:

مجموع سطوح در هرطبقه از ساختمان های یک ملک را مساحت زیربنای آن طبقه گویند.

مساحت کل بنا:

عبارت است از مجموع سطوح ساخته شده در کلیه طبقاتی که در یک ملک احداث می شود یا شده است که شامل زیرزمین یا زیرزمین ها ، همکف، طبقات فوقانی اعم از قسمت های مفید و اختصاصیات و یا مشاعات در طبقات ساختمان می باشد.

متوسط مساحت زمین:

عبارت است از نسبت کل مساحت زمین ها به تعداد اراضی بلوک یا ضریب سطح اشغال: عبارت است از نسبت درصد مساحت سطح مجاز احداث بنا به مساحت قطعه زمین در طبقه همکف 

متوسط مساحت کل بنا:

عبارت است از نسبت مساحت کل بنا در املاک موجود به تعداد اراضی بلوک یا ناحیه یا محله یا منطقه یا شهر 

ضریب تراکم مجاز:

عبارت است از نسبت درصد سطح زیربنای کل ساختمان به سطح قطعه زمین مورد ساخت با کاربری مجاز طبق طرح تفصیلی (مشاعات و انبار و پارکینگ در زیرزمین و پارکینگ در همکف جزء این ضریب محاسبه نمی گردند.) 

تراکم استفاده شده :

عبارت است از سطح زیربنای کل ساختمان به سطح قطعه زمین مورد ساخت با هرکاربری (مشاعات و پارکینگ و انباری در زیرزمین و پارکینگ درهمکف جزء این سطوح محاسبه نمی گردد) 

بنای مفید:

مجموع زیربنای کل طبقات بجز سطح پارکینگ ها و انباری ها و مشاعات

مساحت زیربنای مشاعات در مسکونی:

شامل مجموع مساحت تاسیسات ، راهرو ، راه پله،‌آسانسور ، لابی،‌سالن اجتماعات ، استخر و سونا و ورزشی، سرایداری، شوت زباله ، نگهبانی، نورگیرها، سرویس بهداشتی و انباری مشاع جزء سطوح مشاعات می باشند. 

درصد بنای مفید استفاده شده:

درصد مجموع زیربنای مفید طبقات در طبقات، نسبت به مساحت ملک(طبق سند مالکیت) . (زیربنای کل ، منهای مشاعات و پارکینگ و انباری)

انواع اراضی

دایر:

اراضی دارای ساختمان و تاسیسات و دیوارکشی متناسب با ملک و یا املاکی که باغ و مشجر و یا زراعی باشد، می گویند. 

بایر:

به اراضی فاقد ساختمان و تاسیسات می گویند که سابقه دایر بودن را داشته اند.

موات:

به املاکی که فاقد ساختمان و تاسیسات باشد و هرگونه سابقه عمران و آبادی و یا باغ و کشاورزی نداشته اند گویند.

مشخصات کاربری ملک

مسکونی:

به سطوحی اطلاق می گردد که براساس نقشه کاربری اراضی جهت احداث واحدهاو مجموعه های مسکونی اختصاص یافته اند.

تجاری:

این اراضی برای فعالیت های بازرگانی ، مغازه ها و فروشگاه ها ، کسب و پیشه و دوایر نمایندگی های مختلف و دفاتر تجاری براساس سلسله مراتب طرحهای تفصیلی (خرده فروشی، عمده فروشی، دفاتر) پاساژ، تیمچه، سرا درنظر گرفته شده است.

مختلط :

عبارت است از ترکیب چندعملکرد از کاربری های مختلف دریک قطعه زمین با کاربری مختلط (تجاری اداری، تجاری مسکونی ، مسکونی اداری و اختلاطی از کاربری های فرهنگی ،‌ورزشی، آموزشی) با توجه به طرح تفصیلی می باشند.

باغ:

عبارت است از زمین محصور و یا غیر محصوری که در آن درخت به تعدادی که قانون مشخص نموده است کاشته باشند و یا در طرح تفصیلی به صورت باغ تعیین شده باشد. 

مذهبی

انواع کاربریهای مذهبی در سلسله مراتب خدمات شهری به شرح ذیل می باشد.

اراضی مذهبی رده محله:

شامل مساجد کوچک، تکایاو حسینیه ها.

اراضی مذهبی رده ناحیه شامل:

مساجد و فاطمیه ها ‌اراضی مذهبی رده منطقه شامل مساجد بزرگ و هیئت ها.

اراضی مذهبی رده حوزه شامل:

مجتمع های مذهبی ، دارالتبلیغ ها و مهدیه ها.

اراضی مذهبی رده شهر و فراتر:

شامل مساجد اصلی شهر، خانقاه،‌ کلیساها و کنیسه ها، امامزاده ها، بقاع متبرکه، ‌مصلی،‌ آتشکده ها و معابد. 

آموزشی

این اراضی بسته به سلسله مراتب خدمات شهری با توجه به رده های مختلف کاربری آموزشی به احداث ساختمان های آموزشی اختصاص دارد. فعالیت های مجاز در این اراضی آموزشی رده های مختلف به شرح ذیل می باشد. 

اراضی آموزشی رده محله:

شامل مهدکودک، آمادگی ،‌مدرسه ابتدایی مدارس راهنمایی و دبیرستان ها.

اراضی آموزشی رده ناحیه:

شامل کلاس های نهضت سواد آموزی، مراکز آموزش حرفه ای و هنرکده ها.

اراضی آموزشی رده منطقه شامل:

مدارس اسلامی ،‌موسسات آموزش زبان های خارجی وهنرستان های صنعتی.

اراضی آموزشی رده حوزه ای:

شامل مدارس ویژه نابینایان ،‌مدارس ویژه معلولین کرو و لال و مدارس ویژه سایر معلولین.

اراضی آموزشی رده شهر و فراتر:

شامل مدارس ویژه خارجیان مقیم تهران و مدارس ویژه کودکان استثنایی

فرهنگی

انواع کاربری های فرهنگی بنا به سلسله مراتب خدمات شهری به شرح ذیل می باشد. *‌ اراضی فرهنگی رده محله ای: شامل کتابخانه کودکان و کتابخانه های درجه 5 * اراضی فرهنگی رده ناحیه ای : شامل کتابخانه های درجه 4 و سالن های اجتماعات. * اراضی فرهنگی رده منطقه : شامل کتابخانه های درجه 3، بنیادهای ارشادی و کانون ها*اراضی فرهنگی رده شهر و فراتر : شامل اماکن و محوطه های تاریخی ، موزه ها، موسسات انتشاراتی، کتابخانه های ملی و سایر کتابخانه های بزرگ ،‌نمایشگاهها، انجمن ها ،‌بناهای یادبود،‌آرامگاه مشاهیرو فرهنگستان ها.

بهداشتی

این اراضی در رده محله مطرح شده و شامل گرمابه ها و رختشویخانه ها می گردد. 

ورزشی

انواع این کاربری برحسب سلسله مراتب خدمات شهری به شرح ذیل می باشد. * اراضی ورزشی رده محله: شامل زمین های بازی کوچک . * اراضی ورزشی رده ناحیه : شامل زمین های ورزشی و سالن های کوچک. *‌اراضی ورزشی رده منطقه شامل زمین های ورزشی سالن های متوسط – سالنهای استخر سرپوشیده و اراضی ورزشی رده شهر، استادیوم ها و …می باشد. 

فضاهای سبز-پارک عمومی

ملکی که دارای طرح پارک ، حریم سبز ، جنگل مصنوعی و … طبق طرح تفصیلی و جامع می باشد، بارده بندی باغ کودک ،‌پارک محله، پارک منطقه ای و پارک های عمومی شهری ،‌حریم سبز بزرگراهها ، اتوبانها ، بزرگراه ها ، کمربند سبز شهری

+ نوشته شده در  ساعت   توسط سیدفرشیدغزنینی هاشمی  |  نظر بدهید

---

الف- جانمایی بنا برخلاف مشخص شده در پروانه ساختمانی

1. پیشروی خارج از 60% طول زمین
2. عدم رعایت سطح اشغ��ل مجاز
3. احداث بنای جداساز
4. احداث بارانداز و پارکینگ در محوطه
5. عدم رعایت فاصله 2 متر در حیاط خلوت سرتاسری
6. عدم رعایت سطح و ابعاد پاسیو
7. عدم رعایت درز انقطاع

الف – 1 ( پیشروی خارج از 60% طول زمین )

برخلاف مدلول پروانه و جانمایی تعیین شده در پلاکهای با قواره مشخص به شکل مستطیل – مربع با ذوزنقه که امکان محاسبه 60% طول زمین با محاسبه 60% میانگین مجموع دو طول زمین وجود داشته باشد، چنانچه ساختمان احداث گردد محدوده ای که خارج از مقدار مشخص شده قرار می گیرد، شامل سطح پیشروی مجازی در همکف و همچنین سطح طبقات در محدوده پیشروی شده تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

الف – 2 ( عدم رعایت سطح اشغال مجاز )

برخلاف مدلول پروانه افزایش سطح اشغال مجاز در همکف تخلف ساختمانی محسوب می گردد. افزایش سطح اشغال مجاز محدود به بازده پروانه و در حد 60% طول زمین خواهد بود.

الف -3 ( احداث بنای جداساز )

آن قسمت از سطح زیربنا که برخلاف مدلول پروانه و جانمایی تعیین شده در پروانه ساختمانی خارج از حجم ساختمان بهصورت متصل یا منفصل در حیاط یا محوطه احداث می گردد و قابلیت استفاده ه صورت تجاری و یا بارانداز و پارکینگ را نداشته و تصرفهای دیگری نظیری مسکونی ، بهداشتی و ... داشته باشد ، تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

الف – 4 ( احداث بارانداز و پارکینگ در محوطه )

آن قسمت از سطح زیربنا که برخلاف مدلول پروانه و جانمایی تعیین دشه در پروانه ساختمانی خارج از حجم ساختمان بصورت متصل یا منفصل در حیاط یا محوطه احداث می گردد و قابلیت استفاده فقط بصورت پارکینگ و بارانداز را داراست. این نوع بنا عموماً مسقف و حداقل از یک طرف فاقد دیوار است. تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

الف – 5 ( عدم رعایت فاصله 2 متر در حیاط خلوت سرتاسری )

برخلاف مدلول پروانه و جانمایی تعیین شده در پروانه ساختمانی در صورت عدم رعایت 2 متر حیاط خلوت سرتاسری ، سطح حیاط خلوت به عرض 2 متر و در حیاط خلوت سرتاسری ضربدر تعداد طبقات ، سطح مجازی برای تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

الف – 6 ( عدم رعایت سطح و ابعاد پاسیو )

برخلاف مدلول پروانه عدم رعایت سطح و ابعاد پاسیو ( 12 مترمربع و با حداقل بعد 3 متر برای نورگیری اتاقهای اصلی و 6 مترمربع با حداقل بعد 2 متر جهت نورگیری آشپزخانه و سرویس ) به ترتیب به میزان 12مترمربع و 6 مترمربع ضربدر تعداد طبقات سطح مجازی برای تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

الف – 7 ( عدم رعایت درز انقطاع )

برخلاف مدلول پروانه ساختمانی و نقشه های فنی ساختمانی به واسطه عدم رعایت درز انقطاع از روی زمین بکسر سطح درز انقطاع برابر نقشه های ساختمانی ضربدر تعداد طبقات سطح مجازی برای تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ب – افزایش زیربنا

1. احداث یک طبقه مازاد بر مدلول پروانه
2. احداث بیش از یک طبقه مازاد بر مدلول پروانه
3. احداث کنسول غیر مجاز به شارع
4. احداث کنسول به شارع در حد مجاز خارج از مدلول پروانه
5. افزایش زیربنا خارج از مدلول پروانه بدون افزایش طبقه
6. افزایش بالکن تجاری بیش از حد مجاز

ب- 1 ( احداث یک طبقه مازاد بر مدلول پروانه )

احداث بنا برخلاف مدلول پروانه ساختمانی و تعداد طبقات مشخص شده در آن در صورت افزایش یک طبقه کل سطح زیربنا به عنوان تخلف ساختمانی محاسبه می گردد.

ب – 2 ( احداث یک طبقه مازاد بر مدلول پروانه )

مانند بند فوق در صورت احداث بنای بیش از یک طبقه مازاد ، سطح زیربنای طبقات افزوده شد بر یک طبقه مازاد به عنوان تخلف ساختمانی محاسبه می گردد.

ب – 3 ( احداث کنسول غیرمجاز به شارع )

احداث کنسول در خیابانهای کمتر از 12 متر و بیشتر از 18 متر ممنوع بوده و سطح پیش آمده به سمت شارع در کلیه طبقات تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ب – 4 ( احداث کنسول به شارع در حد مجاز خارج از مدلول پروانه )

آن قسمت از سطح کنسول در طبقات در خیابانهای 12 تا 18 متر که خارج از سطح مدلول پروانه احداث شده باشد تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ب – 5 ( افزایش زیربنا خارج از مدلول پروانه بدون افزایش طبقه )

افزایش سطح زیربنا در طبقات برخلاف مدلول پروانه ساختمانی و در بازه تراکم مجاز پروانه صادره تا حد 60% طول زمین تخلف ساختمانی است .

ب – 6 ( افزایش بالکن تجاری بیش از حد مجاز )

هرگونه افزایش سطح بالکن تجاری بیش از سطح مندرج در پروانه ساختمانی محسوب می گردد.

ج – تبدیل

1. تبدیل پارکینگ به مغازه
2. تبدیل پیلوت به مسکونی
3. تبدیل زیر شیروانی به طبقه
4. تبدیل بام زیرشیروانی به تراس
5. تبدیل واحد مسکونی به تجاری
6. تبدیل محوطه به محوطه تجاری
7. تبدیل محوطه به مغازه جداساز

ج – 1 )( تبدیل پارکینگ به مغازه )

برخلاف مدلول پروانه تبدیل سطح پارکینگ به مغزه تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ج – 2 )( تبدیل پیلوت به مسکونی )

برخلاف مدلول پروانه تبدیل سطح پیلوت به مسکونی تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ج – 3 )( تبدیل زیرشیروانی به طبقه )

برخلاف مدلول پروانه در صورت داشتن مجوز احداث زیرشیروانی برابر ضوابط ، سطحی که به زیرشیروانی افزوده می شود و آن را از حالت زیر شیروانی به یک طبقه مشابه پایین تر می سازد ، تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ج – 4 )(تبدیل بام شیروانی به تراس )

چنانچه بام شیروانی که در نقشه های اجرایی مشخص شده ، در زمان احداث تبدیل به سقف تراسی گردد، کل سطح تراسی ایجاد شده تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ج – 5 ( تبدیل واحد مسکونی به تجاری )

برخلاف مدلول پروانه تبدیل واحد مسکونی به مکان تجاری تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ج – 6 )( تبدیل محوطه به محوطه تجاری )

چنانچه محوطه بناها و فضای باز تبدیل به محوطه تجاری شود ، سطح تبدیل شده تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ج – 7 )( تبدیل محوطه به مغازه جداساز )

چنانچه در محوطه یک بنا مغازه جداساز احداث شود سطح مغازه تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

د – افزایش یا کاهش ارتفاع

1. افزایش ارتفاع مغازه و بالکن مغازه
2. افزایش ارتفاع پیلوت
3. عدم رعایت حداقل ارتفاع کنسول از سمت شارع

د – 1 )( افزایش تبدیل پارکینگ به مغازه )

برخلاف مدلول پروانه افزایش ارتفاع مغازه و ارتفاع بالکن مغازه تخلف ساختمانی محسوب می گردد. ارتفاع مغازه برابر ضوابط حداکثر 40/5 متر و حداقل 40/3 متر می باشد.

د - 2 )( افزایش ارتفاع پیلوت )

برخلاف مدلول پروانه افزایش ارتفاع پیلوت از 40/2 متر به بالاتر تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

د – 3 )( عدم رعایت حداقل ارتفاع کنسول از سمت شارع )

احداث کنسول به سمت شارع در حد ارتفاع کمتر از 30/3 متر از سطح معبر تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ه – طرح تفصیلی

1. احداث بنای بدون مجوز
2. احداث بنای بدون مجوز بر خلاف کاربری طرح تفصیلی
3. عدم رعایت عقب نشینی از معبر
4. عدم رعایت تعداد پارکینگ برخلاف مدلول پروانه

ه – 1 ( احداث بنای بدون مجوز )

احداث بنای بدون مجوز ( پروانه ساختمانی ) تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ه – 2 ( احداث بنای بدون مجوز برخلاف کاربری طرح تفصیلی )

احداث بنای بدون مجوز دارای کاربری برخلاف کاربری طرح تفصیلی تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ه – 3 ( عدم رعایت عقب نشینی از معبر )

احداث بنا برخلاف عقب نشینی اعلام شده و یا بدون مجوز در مسیر خیابان تخلف ساختمانی محسوب می گردد.

ه – 4 ( عدم رعایت تعداد پارکینگ برخلاف مدلول پروانه )

برخلاف مدلول پروانه عدم رعایت تعداد پارکینگ مورد نیاز ساختمان مشخص شده در ضوابط طرح تفصیلی رشت تخلف ساختمانی است و ساختمان مشمول کسری پارکینگ می گردد.

و – تبدیل و افزایش

1. تبدیل پیلوت به مغازه و افزایش تعداد مغازه
2. تبدیل تراس مسکونی به سطح مسکونی و افزایش سطح مسکونی
3. تبدیل قسمتی از راه پله به سطح مسکونی و افزایش سطح مسکونی

و – 1 (تبدیل پیلوت به مغازه و افزایش تعداد مغازه )

تبدیل پیلوت برخلاف مدلول پروانه به مغازه و یا افزایش تعداد مغازه برخلاف مدلول پروانه ساختمانی است.

و – 2 (تبدیل تراس مسکونی به سطح مسکونی و افزایش سطح مسکونی )

چنانچه در نقشه های ارائه شده برای صدور پروانه ساختمانی مسکونی تراس در نظر گرفته شده باشد تبدیل بالکن به مسکونی و افزایش آن به سطح مسکونی تخلف ساختمانی محسوب می شود.

و – 3 ( تبدیل قسمتی از راه پله که در نقشه های ساختمانی ارائهشده و افزودن آن سطح به زیربنای مسکونی ، کل سطح راه سطح تخلف مجازی ساختمانی خواهد بود.

پرسپکتیو

پرسپکتیو 

پرسپکتیو چیست؟ 

برای کشیدن طرح های کلی که بیشتر به واقعیت نزدیک باشند، مهم ترین چیز این است که بدانید پرسپکتیو چیست و چگونه از آن استفاده می شود. یک نقاشی پرسپکتو خوب نقاشی است که زمانی که بیننده به ان نگاه می کند احساس کند در حال نگاه کردن به یک عنصر واقعی است. در فرهنگ لغت پرسپکتیو به معنای باز تولید یک عنصر سه بعدی که در یک سطح دوبعدی قرار داده شده است. نقاشی پرسپکتیو انواع مختلفی دارد: پرسپکتیو یک نقطه ای، دو نقطه ای و سه نقطه ای. پرسپکتیو سه نقطه ای متدوال ترین نوع پرسپکتیو در کشیدن طرح های اولیه است، چون تصورات کلی محصول را به صورت خوانا و واضح ایجاد می کند.

ژرف نمایی-پرسپکتیو

دنیایی که ما در آن زندگی می کنیم سه بعدی است ولی ابزاری که هنرمند به کار می گیرد، به ویژه آن دسته از هنرمندانی که با طراحی، نقاشی و هنرهای چاپی و ارتباطات بصری از جمله عکاسی سرو کار دارند، دو بعدی (عدم وجود عمق یا ارتفاع) است.

اغلب هنرمندان هنرهای تجسمی در غرب به ویژه از اواخر سده چهاردهم تلاش نموده اند، تا با بهره گیری از روش های علمی گوناگون، به سطح دو بعدی کاغذ، بوم و یا تصویر جلوه ای سه بعدی ببخشند.

با این تدبیر تلاش شد تا ماهیت طبیعی فضایی که روی آن طراحی و یا ایجاد تصویر می نمودند نفی گردد و فضایی کاذب از محیط مصنئع و طبیعت اطراف در آن ایجاد شود.

پرسپکتیو از واژه لاتینی perspectiva گرفته شده است و نخستین بار توسط Boethius به هنگام ترجمه رساله "علم نور و بصر" ارسطو به کار گرفته شد. در دوره رنسانس پرسپکتیو معنی "دیدن از ورای صفحه ای شفاف" را به خود گرفت. دیدن از ورای صفحه ای شفاف، تکرار همان مفهوم فضا از ورای یک پنجره رنسانس بود که این بار به صورت علمی و هندسی مطرح می شد، بدین گونه که مدل را در مقابل چهارچوبی که شیشه در آن قرار داشت، می نشاندند و سپس با نصب کاغذ نازکی روی شیشه، با نقطه چین موضوع را به روی سطح دو بعدی منتقل می کردند.

   

 پرسپکتیو یک نقطه ای

در حالتى که پرده تصویر با دو دسته از یالهاى جسمى که داراى سه دسته یالهاى عمود بر هم اند موازى باشد, پرسپکتیوى که از جسم مذکور بر روى پرده تصویر خواهیم داشت پرسپکتیو یک نقطه اى خواهد بود.
پرسپکتیو هاى یک نقطه اى براى نشان دادن فضاهاى داخلى , برخى صحنه هاى خیابان و طرحهایى که 
داراى تقسیمهاى مساوى (مدوله) مى باشد استفاده مى شود, ترسیم این گونه پرسپکتیو ها آسان است.

انواع پرسپکتیو

نظر به آن که اغلب اجسامى که با آنها سروکار داریم(در طرح و ترسیم معمارى) داراى یالهاى موازى و 
عمود بر هم هستند لذا با توجه به فرم قرار گرفتن یالهاى یک جسم در وراى صفحه تصویر, نسبت به این 
صفحه سه حالت خاص براى تصویر پرسپکتیو اجسام بر روى پرده تصویر به وجود مى آید.
الف- پرسپکتیو یک نقطه اى . ب- پرسپکتیو دو نقطه اى. ج-پرسپکتیو سه نقطه اى.


پرسپکتیو مرکزی (perspective)

در پرسپکتیو مرکزى از یک نقطه به نام مرکز (مرکز دید) نگاه مى کنیم و آنچه را که دیده مى شود روى 
پرده تصویر که ممکن است در پشت و یا جلوى جسم قرار داشته باشد, تصویر مى کنیم. واضح است که 
در این نوع پرسپکتیو شعاعهاى مصور با هم موازى نبوده و در همان مرکز دید با یکدیگر متقاربند. این 
نوع پرسپکتیو بیشتر در ترسیم نقشه هاى ساختمانى به کار برده مى شود. در ترسیم پرسپکتیو , بر روى یک سطح مسطح حقیقى جوانب مختلف فرم را آن طور که دیده مى شود ترسیم مى کنیم. به عبارت دیگر یک پرسپکتیو صحیح تصویر سه بعدى ظاهر (آنچه ما مى بینیم) یک جسم آن طور که در حقیقت وجود داردمى باشد و تنها تصویرى است که چشم انسان آن را به عنوان واقعیت قبول مى کند و احساسات انسانى مى تواند بر آن قضاوت نماید,هر چه ما یک شیئى را بیشتر(یا بهتر) درک نماییم , ترسیم پرسپکتیو آن آسانترخواهد بود.

پرسپکتیو یعنی علم طراحی شکل ظاهری اشیاء و نحوه دیدن حجم های سه بعدی و ترسیم آنها برروی سطح دو بعدی قوانین پرسپکتیو امکان نمایش عمق و بعد سوم را بر روی صفحه فراهم می کد.
با تغییروتبدیل خطوط وبا حالتهایی که سایه روشن ایجاد می کند. عمق کاذب و بعد مجازی ایجاد می شود که عامل انحراف دید چشم محسوب می شود وچون چشم مدام در حرکت است هما هنگ با دگرگونی زمان و مکان دریافت های تازه تصویری را بصورت پیوسته ادراک می کند. در حالتیکه تصویر اشیاء که با قوانین پرسپکتیو بوجود می آ ید تنها نمایش لحظات زمان است که بصورت ثابت و ساکن ایجاد شده است.
در عالم طبیعت (فضای سه بعدی), هر چه به چشم بیننده نزدیکتر باشد بزرگتر(پلان جلوه), و هرچه دورتر باشد کوچکتر(پلان عقب) دیده می شود. بدین ترتیب اشیاء مثل تیر چراغ برق ویا ریل قطار که در فواصل مختلف نسبت به بیننده قرار دارند بحالت بزرگتر (اشیاء نزدیک به بیننده) و کوچکتر( اشیاء دور نسبت به بیننده) رؤیت می شوند. نمایش این حالت بر روی سطح, مستلزم رعایت اصول پرسپکتیو است.
اشیایی که ساختمان شکلی آنها از خطوط موازی تشکیل شده است هنگامی که به حالت مایل یا کاملاً در جهت مقابل چشم قرار گیرند فاصله خطوط موازی آن در فاصله دورتر بهم نزدیک می شود ودر صورتیکه به عمق (نقطه گریز در روی افق) ادامه یابد بهم مرسد. بهمین جهت هر قدر فواصل دورتر باشد اندازها نیزکوچکتر خواهد شد.

موقعیت فضایی اشیاء و اجسام طبیعی در اثر مقایسه و چگونگی قرار گرفتن آنها در جلووعقب یکدیگر سنجیده می شود و در نتیجه عمق و فاصل اشیاء مشخص می گردد. با ترسیم عناصرشکلی بر روی سطح به حالتی که شکل ها در جلو و عقب یکدیگر قرار گرفته اند, موقعیت فضایی تصاویر برروی سطح مشخص می شود.

به دلیل خطای باصره و تصورات ذهنی  احجام به جهت دوری و نزدیکی نسبت به ما دچار تغییر شکل ظاهری می شوند. این گونه تغییرات اساس پرسپکتیو رو تشکیل می دهند.

طراحی پرسپکتیو اساسا شکل ظاهری و نحوه دیدن اشیا سه بعدی و بهترین راه نشون دادن اونها روی صفحه دو بعدی کاغذ یا بوم نقاشی رو مورد بررسی قرار می ده.

 اگه یه مکعب رو روبروی خودمون طوری قرار بدیم که دقیقا یکی از اضلاع اون مقابل چشمامون باشه در این حالت اضلاعش دو به دو با هم موازی هستند. و چون از روبرو نگاه می کنیم وجه های دیگه مکعب رو نمی بینیم .

اگر در نقطه برخورد نگاه با سطح یه خط افقی بکشیم اصطلاحا به اون خط << خط افق >> گفته میشه.

اگر مکعب رو کمی پایین بیاریم و از همون نقطه قبلی نگاه کنیم در این حالت زاویه دید تغییر می کنه و مقداری از سطح بالایی مکعب هم دیده می شه که یالهای اون موازی نخواهند بود. اگر امتداد این یالها رو روی کاغذ بکشیم در یک نقطه همدیگر رو قطع می کنند که این نقطه  اصطلاحا << نقطه گریز >>  گفته می شه.

اگر نقطه گریز دقیقا روبروی نگاه ما باشه شکل به دست اومده رو << پرسپکتیو مرکزی>> و در غیر این صورت << پرسپکتیو زاویه ای >> می نامند.

پرسپکتیو یا علم مناظر و مرایا، بهترین راه نشان دادن اشیاى سه بعدى بر روى صفحه (دو بعدى) مسطح است.» حال به رابطه ایدئولوژیک نوعى از پرسپکتیو، موسوم به «پرسپکتیو ثابت یا مستقیم الخط» و «فیزیک کلاسیک» توجه کنیم؛

«فیزیک کلاسیک» اشیاى موجود در فضا را به طور سه بعدى و در موقعیت هاى متغیر در توالى زمان مطلق شرح مى داد. پرسپکتیو ثابت یا مستقیم الخط نیز، تصویر اشیا یا موجودات را به تناسب فاصله آنها با چشم ناظر، مى سنجید. اشیا هرچه از چشم دورتر باشند، کوچکتر و هرچه به چشم نزدیکتر باشند بزرگتر دیده مى شوند. در این نوع از پرسپکتیو تنها یک وجه از وجوه لایتناهى طبیعت دیده مى شود. این اندیشه با برداشت فیزیک کلاسیک مطابقت داشت.

در زمانه اى که مدیوم بصرى بشر، یعنى هنر نقاشى با معیار «پرسپکتیو ثابت» سازماندهى مى شد و «کوپرنیک» خورشید را مرکز جهان مى پنداشت، زیبایى شناسى حاکم تحت تأثیر اندیشه «فیثاغورث» دایره را «شکل کامل » مى دانست. براساس این اندیشه، یک جسم کامل باید بر یک مدار کامل حرکت کند (اجرام سماوى بر روى دایره مى گشتند). زیبایى شناسى هرعصرى، تحت تأثیر درک علمى آن عصر است.

اما «پرسپکتیو ثابت» و «فیزیک کلاسیک» با کشف قوانین سه گانه حرکت سیارات، توسط «کپلر » دچار تزلزل شد. قانون اول «کپلر » بر آن است که سیارات روى مدارهاى بیضوى حرکت مى کنند و خورشید در یکى از کانونهاى آنها واقع شده است. قانون اول کپلر، به آزاد ساختن اندیشه، از کمند ایستاى سنت ها یارى مى رساند. اندیشه جزمى در حال ترک خوردن بود، شرایط براى ظهور «گالیله» آماده مى شد. گالیله به نقش مهم «شتاب » در «دینامیک » پى برد. در گذشته ها تصور مى کردند که حرکت «اجسام سماوى» دایره،و حرکت «اجسام زمینى» خط مستقیم یا پرسپکتیو مستقیم الخط است . اندیشه بشرى ، کم کم ویژگى داینامیک و پرتحرک خود را پیدا مى کرد و در عرصه هنر نیز ، «پرسپکتیو ثابت» بى اعتبار مى شد. با بى اعتبارى پرسپکتیو ثابت، خط ها و رنگها و سطح ها تولد دیگرى پیدا کردند.

وقتی ما طرحمان را به صورت سه بعدی روی کاغذ میاریم درواقع یک پرسپکتیو ایجاد کردیم
چون اکثرآ نقاشی روی صفحات صاف و تخت ( سطح) انجام می شود ، در نتیجه نمی توان به طور واقعی ایجاد دوری – نزدیکی ، گودی – برجستگی ، پستی بلندی نمود .

همچنانکه در عکاسی نیز این محدودیت وجود دارد ، ولی می توان روشها و شگرد هایی به کار برد که بیننده تصور کند اشیا را دور – نزدیک ، برجسته و یا گود می بیند . 

در زبان تجسمی به سطوح صاف و تخت ، دو بعدی یا سطح گویند و به شکل های برجسته – گود ، دور یا نزدیک ، سه بعدی یا حجم گفته می شود.

اهمیت پرسپکتیو

▪ توضیح پرسپکتیو: تکنیک های آفرینشی حالت های سه بعدی یکی از ابتدائی ترین جاذبه های تصویرهای چشم انداز، تجسم عمق فضاست. برای ارائه حالت سه بعدی باید اجزاء صحنه را به گونه ای در کنار یکدیگر قرار دهید که دنیا متفاوت از آنچه که در دوربین دیده می شود، ارائه شود. با این که چشمان ما منظره ها را به صورت برجسته می بینند، حتی در حالت حرکت هم سر خود را آنقدر تکان می دهیم تا بهترین منظره با بهترین عمق را ببینیم، یک دوربین ثابت کنتراست ها و تضادها را به خوبی نمایش می دهد، اما منظره مورد نظر با حالتی ثابت و ایستا نشان داده می شود. برای رفع چنین مشکلی باید روی نقاط راهنمائی کننده در چشم انداز تأکید کرده تا عمیق فضائی ایجاد شود.

▪ اندازه نقاط راهنما: اندازه متناسب با بخش های گوناگونی یک چشم انداز، یکی از آشکارترین نقاط راهنمائی کننده عمق صحنه به حساب می آید. سوژه هائی که در جلوی تصویر واقع می شوند بزرگ تر از سوژه های عقب تصویر هستند. بدین ترتیب شما با یکی از مهم ترین نقاط راهنمائی کننده آشنا شدید. پس نتیجه می گیریم سوژه هائی که تقریباً هم اندازه هستند یا دست کم به نظر بیننده هم اندازه می آیند، باید با توجه به مکان قرار گرفتنشان در تصویر کوچک یا بزرگ نشان داده شوند. این نکته در مورد درخت ها، بوته ها، گل های وحشی و حیواناتی که از یک گونه هستند هم صدق می کند. اگر دوربین در جای مناسبی نصب شده باشد چنین نکاتی به صورت خودکار روی یک سطح اریب و در فاصله های معین رعایت می شود. (مثل یک منحنی)

نقاط راهنمای دیگری هم درباره قدرت اندازه های اجزاء تصویر وجود دارد. که گرچه آنها در زمره اصلی ترین نقاط نیستند، اما با رعایت آنها می توان تصویر را بهتر و زیباتر نمایش داد. زمانی که ابرهای تیره آسمان را می پوشانند. هر چه به افق نزدیک تر شویم، اندازهٔ آنها هم کوچک تر خواهد شد. از حرکت موجی شن ها، گل های حالت گرفته و قالبی و هم چنین امواج اقیانوس می توان برای معرفی یک الگوی شبیه به هم، اما با اندازه های گوناگون استفاده کرد. یک زاویه مناسب دوربین در نمایش رودخانه ها، چشمه ها و امواج شن های تپه های شنی به گونه ای معرف حقیقت استعاری ”شیارهای خط آهن“ است: هم گرائی خطوط موازی در نقطه بی نهایت!

▪ زاویه دید: فاصله کانونی لنز، افکت قدرتمند پرسپکتیو را مؤثرتر جلوه گر می سازد. لنزهائی که زاویه واید دارند با تأکید روی تفاوت اندازه نقاط راهنمائی کننده، فاصله موجود میان ترکیب ها را تشخیص داده و حس عمق فضای موجود را زیادتر می کنند، در حالی که لنزهای تله فوتو، افکتی مقابل با این افکت را می سازند: آنها فاصله میان عوامل موجود در صحنه را کم می کنند. بدین ترتیب برای آنکه افکت های بهتری به دست آید باید دوربین را تا جای ممکن به نزدیک ترین اندازه نقطه راهنمائی کننده موجود در ترکیب نزدیک کنید. برای دریافت یک عمق میدان مناسب می توانید دوربین را روی f/۱۶ یا کم تر تنظیم کرده و سپس عکس بگیرید. در بیشتر مواقع، شما در کنار افراد دیگری که حق امتیازی شبیه به حق امتیاز شما دارند، می ایستید و از فاصله معینی عکس می گیرید.

▪ زاویه برای عمق: از آنجائی که چشمان یک فرد ایستاده پنج تا شش فوت (در حدود دو متر) بالاتر از سطح زمین قرار دارد مناظر چشم اندازهای نزدیک به فرد پائین تر از سطح دید او قرار می گیرند، اما چشم اندازهائی که در فاصله دورتری از فرد قرار گرفته باشند (به استثناء ابرها) این گونه نیستند. برای هر چه بیشتر کردن افکت سه بعدی، باید تنظیمات خود را چهل وپنج درجه (بالاتر از سطح افق) و روی نخستین اندازه نقطه راهنمائی کننده انجام دهید. تا جائی که برایتان مقدور است از فاصله کنونی واید بهره ببرید تا دست کم خط افق و مقداری از آسمان هم در تصویر نمایش داده شوند. اگر دوربین را خیلی پائین نصب کنید، نمایش های دیداری فضاهای مابین اندازه نقاط راهنمائی کننده را از دست خواهید داد. اگر هم خیلی بالا نصب کنید، افق و ترکیبات آشنای چشم را از دست می دهید. در مجموع نصب نامناسب دوربین به صاف و هموار نشان دادن چشم انداز می انجامد.

بهتر است دوربین را به صورت افقی نصب کنید تا تعداد بیشتری از نقاط راهنمائی کننده را به صورت جداگانه یا فاصله دار در بربگیرد. شاید در این مرحله نیاز باشد دوربین را به جلو، عقب یا حتی کناره ها حرکت دهید. در برخی شرایط می بایست عمق میدان را به گونه ای تنظیم کنید که هم نزدیک ترین نقطه راهنما را در بر بگیرد و هم افق (بیکران) را به نمایش بگذارد. نصب دوربین در مکان مناسب با روش آزمون و خطا انجام می شود تا در نهایت به بهترین حالت ممکن از لحاظ رنگ، نور و سوژه تصویر و حتی افکت پرسپکتیو برسید.

● همپوشانی

▪ کنترل همپوشانی: یکی از ابزارهای کارآمد پرسپکتیوی که به مهارت بسیاری نیاز دارد، همپوشانی اجزاء تصویر است. برای موثر جلوه کردن در این بخش باید دوربین هم از لحاظ عمودی و هم از لحاظ افقی در بهترین مکان نصب شده باشد. در عکسبرداری از چشم اندازهای کوچک تری که درخت ها یا سنگ ها را به نمایش می گذارند، بیشتر متوجه اهمیت این موضوع خواهید شد. چنین فاکتورهائی آنقدر به هم شبیه هستند که احتمال گرفتنشان در عکس خیلی زیاد است. برای این که مانع سردرگمی و گیج شدن بیننده بشوید، بهتر است تنها محدوده های ساده ای از رنگ های متضاد (با کنتراست)، مسیر خط، روشنائی یا شکل (برای مثال بخش های افقی لابه لای تنه های عمودی) را روی هم بیندازید. با تقسیم سطوح چشم اندازها بهترین و تأثیرگذارترین بهره را از روی هم افتادگی اجزاء ببرید. به طور معمول چنین شرایطی در زمین های تپه ای یا کوهستانی پیش می آید. سعی کنید محدوده هائی که طرح هائی از نقشه های برجسته زیبا را در مقابل مسیرهای اریب ارائه می کنند را در فریم جای دهید: بهتر است سوژه ها از کناره ها یا پشت نورپردازی شوند یا اینکه در ساعت های اولیه صبح زمانی که مه در لایه های نزدیک به زمین ایستاده است، عکس بگیرید تا سطوح گوناگونی و نقاطی که روی هم افتاده اند بهتر نشان داده شوند.

پرسپکتیو یک نقطه ای

در این قسمت از نشریه قصد داریم به بررسی اموزش پرسپکتیو یک نقطه ای و دو نقطه ای بپردازیم در این شماره پرسپکتیو یک نقطه ای را بررسی نموده ایم

پرسپکتیو یک نقطه ای

                       
اگر دوربین عکاسی را کاملا عمود بر زمین و موازی با ضلع روبرویی  یک ساختمان قرار دهیم و  یک عکس بگیریم . نتیجه بدست  آمده یک تصویر با  پرسپکتیو یک نقطه ای میشود  یعنی همه دیوارها و ضلع های ساختمان به سمت یک نقطه  حرکت میکنندو به معنای دیگر محور ایکسX  ساختمان موازی با صفحه دوربین عکاسی  و محور Z  که همان ارتفاع  ساختمان است نیز  موازی با  صفحه دوربین عکاسی  هستند وتنها محوری که از ما دور میشود و به سمت نقطه گریز میرود محور Y است
از این جهت به این نوع پرسپکتیو ، پرسپکتیو یک نقطه ای میگویند زیرا همه اجزای در راستای محور Y به سمت یک نقطه می روند                                                                                                                    ابتدا به تعریف چند موضوع می پردازیم
خط pp ............................. پرده تصویر
خط HL ............................. خط افق
خط GL ............................. خط زمین
نقطه sp ........................... چشم ناظر
نقطهvp .........................نقطه گریز                                                                                                              

P.P  پرده تصویر است که شکل بر روی آن ترسیم یا بوجود میآید که در انسان همان چشم میشود و در مثال بالا همان لنز یا صفحه دوربین عکاسی می باشد

خط افق H.L: خطی است که در راستای دید ماست و همیشهvp)نقطه گریز ) بر روی آن قرار دارد و در پرسپکتیو یک نقطه ای در راستای sp )ناظر‌(قرار دارد. خط افق به میزان قد ناظر بستگی دارد بعنوان مثال خط افق دید یک پسر بچه از خط افق دید یک فرد قد بلند در سطح بالاتری قرار دارد

خط زمینG.L : همان زمین زیر پای ناظر است که شی بر روی آن قرار دارد                                                                     برای ترسیم یک شی در نمای پرسپکتیو ابتدا باید پلان شکل را ترسیم کنیم و سپس ارتفاع آن را
بدین منظور مانند شکل زیر خطوط مورد نیاز را ترسیم و پلان شی مورد نظر را در پشت پرده تصویر قرار میدهیم و با حروف لاتین برای سهولت کار نامگذاری میکنیم (  توجه شی ما میتواند از پرده تصویر فاصله بگیرد که ما پیش فرض شکل را چسبیده به پرده تصویر  قرار میدهیم                                                                                         فاصله خط افق H.L با خط زمین G.L برابر است با قد ناظر که معمولا آن را 2 متر  تصور میکنیم  
فاصله ناظر S.p  با شکل را هم به طور پیش فرض 3 متر لحاظ میکنیم.  اولین مرحله بدست آوردن نقطه گریز است  که طبق شکل زیر  از  ناظر خطی عمود میکنیم به خط افق و هر کجا خط افق را قطع کرد آن نقطه را نقطه گریز V.P نامگذاری میکنیم

مرحله بعدی بدست آوردن  پاره خط های AC و BD است که ابتدا باید نقاط A  وB را که روی پرده تصویر قرار دارند بدست بیاوریم ،
به طوری کلی برای بدست آوردن تصویر یک نقطه (نقطه ای که بر روی پرده تصویر است ) ابتدا از نقطه مورد نظر وصل میکنیم به نقطه ناظر  S.P تا  پرده تصویر را قطع کند، سپس از همان نقطه تلاقی با پرده تصویر خطی عمود میکنیم به خط زمین و نقطه بدست آمده بر روی خط زمین تصویر همان نقطه در نمای  پرسپکتیو میشود 

نکته : کلیه نقاط موجود در شکل که بر روی پرده تصویر قرار نگرفته اند را  به روش بالا بدست می آوریم  با این تفاوت که عمود نمیکنیم بر خط زمین بلکه عمود میکنیم بر پاره خطهای که میدانیم نقاط روی آن قرار میگیرند 
 پس میتوان به صورت قراردادی زین پس برای بدست آوردن تصویر نقاطی که بر روی پرده تصویر هستند از خود همان نقاط مستقیم عمود کنیم بر روی خط زمین ...

حال از نقطه  A به نقطه گریز V.Pوصل میکنیم و همین کار را برای نقطه B انجام میدهیم زیرا هر دو نقطه امتدادشان به سمت نقطه گریز میرود....

مرحله بعدی مشخص کردن جای نقاط  D  و  C بر روی دو خط ذکر شده  در بالا( B  V.P )  و ( A  V.P) است تا اندازه این دو پاره خط بدست بیاید:
طبق قسمت گفته شده در مرحله قبل نقطه D را بدست می آوریم با این تفاوت که هر کجا خط عمود شده پاره خط B V.P را قطع کرد آن نقطه  میشود نقطه D چون نقطه D شکل ما بر روی این پاره خط قرار دارد نه خط زمین
نقطه  C را نیز میتوان از همین روش بدست آورد مانند شکل:

در این مرحله تقریبا کار کشیدن پلان شکل تمام شده و فقط کافیست نقاط بدست آمده را به همدیگر وصل کنیم تا پلان شکل در نمای پرسپکتیو مشخص شود مانند شکل

مرحله آخر ارتفاع دادن به شکل است در نمای پرسپکتیو فقط بر روی پرده تصویر ارتفاع به اندازه واقعی دیده میشود .
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 بعنوان مثال اگر شکلی  2 سانتیمتر ارتفاع داشته باشد فقط مجازیم نقاطی که بر روی پرده تصویر قرار گرفته اند  را ارتفاع 2 سانتیمتری به آنها بدهیم برای بدست آوردن ارتفاع نقاط دیگر مانند C  ابتدا از نقطهA که بر روی پرده تصویر قرار گرفته،  بر فرض اینکه ارتفاع شکل 2 سانتیمتر باشد به صورت عمود به اندازه 2 سانتیمتر ارتفاع میدهیم و سپس آن را به نقطه گریزV.P وصل میکنیم ( طبق شکل )حال میدانیم کلیه نقاط موجود بر روی پاره خط AC ارتفاعشان  از خط وصل شده بالاتر نیست و برای بدست آوردن ارتفاع نقطه C کافیست از نقطه C  به صورت عمود ارتفاعی تا خط ذکر شده ترسیم کنیم طبق شکل زیر

در شماره ی بعدی نشریه ارتفاع به صورت کامل تر توضیح داده میشود...

پـرچ و پیـچ

مقدمه

هر سازه ترکیبی از اعضای جدا از هم می باشد که این اعضا باید به طریق .مناسبی به یکدیکر متصل شوند. پرچ و پیچ دو نوع از این وسایل می باشند که در این فصل به معرفی و بررسی آنها می پردازیم.

پرچ

پرچ از قدیمی ترین وسایلی می باشد که از آن برای اتصال اعضای سازه های فلزی استفاده می شود. لیکن امروزه بنا به دلایلی که بعداً ذکر خواهد گردید استفاده از پرچ رفته رفته منسوخ می شود. همانند شکل زیر یک پرچ نکوبیده از یک تنها استوانه ای که یک سر آن دارای کلاهک می باشد تشکیل می شود. پرچ‌ها معمولا از فولاد نرمه ساخته می شوند. در استاندارد آمریکایی دو نوع پرچ یکی A502-1 با تنش جاری شدن 1900 کیلوگرم بر سانتی متر مربع و دیگری A502-2 با تنش جاری شدن 2600 کیلوگرم بر سانتی متر مربع وجود دارد. عمل گرم کردن پرچ و همچنین کوبیدن آن باعث تغییر در خواص مکانیکی پرچ می شود.

روش کوبیدن پرچ بدین ترتیب است که ابتدا آن را تا دمای سرخ شدن گرم می‌کنند. سپس آن را توسط انبر مخصوصی درون سوراخ اتصال قرار داده و با ثابت نگه داشتن سر کلاهک دار آن سر دیگر را می کوبند تا به فرم کلاهک در آید و پرچ محکم گردد. در طی این مراحل تنه پرچ به طور کامل سوراخی که در آن فرو رفته پر می کند. در حین سرد شدن پرچ منقبض می شود که این انقباض باعث به وجود آمدن نیروی پیش تنیدگی در پرچ می شود. اما از آنجایی که این نیروی پیش تنیدگی از پرچی به پرچ دیگر فرق می کند از آن نمی توان در محاسبات طراحی استفاده کرد. البته پرچ را به صورت سرد نیز می کوبند که در این پرچها دیگر نیروی پیش تنیدگی وجود ندارد. امروزه پرچ‌کاری به دلایل زیر از رونق افتاده است:

1-   پیشرفت فن جوشکاری

2-   تولید پیچ های پر مقاومت

3-   احتیاج به نیروی انسانی زیاد و ماهر برای پرچکاری

4-   احتیاج به نظارت دقیق

5-   تولید سر و صدای زیاد در هنگام کوبیدن و خطر آتش سوزی در کارگاه

در ایران صنعت پرچکاری هیچ وقت به طور جدی رونق نگرفت و طراحان به ندرت به طراحی پرچ می خورند.

پیچ های معمولی

این پیچها از فولاد نرمه (با کربن کم) ساخته می شوند و در استاندارد آمریکایی با علامت A307 نمایش داده می شوند. این نوع پیچ ارزانترین نوع پیچ می باشد، اما معلوم نیست که اتصالی که با آن ساخته می شود، ارزانترین باشد. زیرا به علت پایین بودن مقاومت، تعداد آن نسبت به پیچ های اعلا (پر مقاومت) ممکن است بیشتر گردد. این نوع پیچ ها در ساختمان سازی سبک،  اعضا مهاربندهاو اعضای درجه دوم، خرپاهای کوچک لایه ها و کلیه اعضایی که بار وارد بر آنها سبک و استاتیکی می باشد مورد استفاده قرار می گیرند.

مورد استفاده دیگر این پیچ به عنوان پیچ مونتاژ در اتصالاتی که وسایل اصلی اتصال آنها پیچ های اعلا و یا جوش است می باشد. لقی سوراخ این نوع پیچ ها حدود 2 میلیمتر می باشد. این نوع پیچ ها از قطر 6 تا 100 میلیمتر ساخته می شوند.

پیچ های پر مقاومت

در استاندارد آمریکایی دو نوع پیچ پر مقاومت که با علامت A490 , A325 نشان داده می شوند، وجود دارد. پیچ های A325 از لاد با کربن متوسط که مقاومت جاری شدن آن حدود 5600 تا 6300 کیلوگرم بر سانتی متر مربع است ساخته می شوند و تقریباً معادل پیچ های پر مقاومت آلمانی 8.8 می باشند. پیچ های A490 از فولاد آلیاژ دار با مقاومت جاری شدن 8000 تا 9000 کیلوگرم بر سانتی متر مربع ساخته می شوند و معادل پیچ های آلمانی 10k می باشد.

قطر پیچ های پر مقاومت بین 12 تا 38 میلیمتر ( تا  اینچ) می بشاد که استفاده از قطرهای 20 و 22 میلیمتر ( و  اینچ) در ساختمان سازی معمولتر است.

مشخصه مهم پیچ های پر مقاومت در این است که با سخت کردن معین مهره های آنها یک نیروی پیش تنیدگی که به بار دوام مشهور است در آنجا ایجاد می شود. این نیروی پیش تنیدگی با فشار دائمی که بر صفحات اتصال وارد می آورد باعث تولید نیروی اصطکاکی بین آنها می شود که از این نیروی اصطکاکی می توان در محاسبات اتصال استفاده نمود.

برای جلوگیری از باز شدن محدود مهره ها آنها را می توان به وسیله خال جوش به پیچ و یا صفحه اتصال محکم نمود. روش دیگر استفاده از واشرهای فنری می باشد. البته تدابیر فوق فقط برای پیچ های معمولی می باشد. در پیچ های پیش تنیده به خاطر وجود نیروی پیش تنیدگی در پیچ خطر باز شدن مهره ها وجود ندارد.

جــوش

مقدمه

   جوشکاری عبارت است از اتصال و یکپارچه کردن مصالح به یکدیگر به کمک حرارت با و یا بدون استفاده از فشار و یا مواد پر کننده اضافی.

برای ذوب فلز مبنا و ماده جوش حرارت به کار می رود. تا مواد سیال شده و تداخل آنها عملی گردد. ضمناً حرارت شکل پذیری را افزایش داده باعث می شود که حتی در صورت عدم ذوب کامل سیلان خمیری انجام شود. به علاوه حرارت باعث کمک به کنده شدن لایه های مواد خارجی از روی اجسام می گردد.

معمولترین روش های جوشکاری، خصوصاً برای جوش فولاد ساختمانی، استفاده از انرژی برق به عنوان منبع حرارتی است. بدین منظور اغلب از قوس الکتریکی استفاده می شود. قوس الکتریکی تشکیل شده است از یک تخلیه جریان نسبتاً بزرگ بین الکترود و فلز مبنا[1] که از میان ستونی از مواد گازی یونیزه به نام پلاسما انجام می‌پذیرد. در جوش قوس الکتریکی[2]، عمل ذوب و اتصال با جریان مواد در طول قوس و بدون اعمال فشار صورت می گیرد.

انواع روش های جوشکاری با استفاده از قوس الکتریکی

در زیر به تشریح چهار روش متداول برای جوشکاری با استفاده از قوس الکتریکی می پردازیم:

1- جوش های قوس الکتریکی با الکترود روکش دار ([3]AMAW)

  جوش های قوس الکتریکی با الکترود روکش دار یکی از مهمترین، ساده ترین و شاید کارآمد ترین جوشی است که برای فولاد ساختمانی به کار می رود. در محاورات فنی، این روش به نام جوش برقی دستی با الکترود خوانده می شود.

حرارت توسط برقرار نمودن قوس الکتریکی بین یک الکترود روکش دار و اعضایی که باید متصل شوند ایجاد می گردد. مدار جوشکاری در شکل به نمایش درآمده است.

در جریان جوشکاری با استفاده از فلز الکترود به ماده مبنا، الکترود روکش دار مصرف میشود. فلز الکترود تبدیل به ماده پر کننده می شود و قسمتی از روکش به گاز حافظ و قسمت دیگر آن به گل جوشکاری تبدیل می گردد، و قسمتی هم به وسیله فلز جوش جذب می شود. روکش مخلوطی گل مانند از سیلیکاتی های سخت کننده و مواد گردی مانند فلورایدها، کربناتها، اکسیدها، آلیاژهای فلزی و سلولز است. این مخلوط پخته و فشرده شده تا روکش سخت و خشک و متراکم را به وجود بیاورد.

روکش الکترود می تواند وظایف زیر را نیز به عهده داشته باشد:

1-   با ایجاد سپر گازی هوا را جدا ساخته و قوس را تثبیت کند.

2-   مواد دیگری مانند احیا کننده ها را وارد فلز جوش نماید، تا بافت ساختمانی آن را بهبود بخشد.

3-  با ایجاد یک روکش از گل جوشکاری روی حوضچه مذاب و جوش سخت شده آنها را در مقابل اکسیژن و نیتروژن هوا محا فظت کرده، در ضمن مانع سرد شدن سریع جوش گردد.

در اینجا لازم است به نحوه مشخص ساختن و شناسایی الکترودهای مورد استفاده اشاره کوتاهی به عمل آید.

در استاندارد های مختلف برای نشان دادن انواع الکترود از علائم گوناگون استفاده می شود، به عنوان مثال استاندارد انجمن جوشکاری آمریکا (AWS[4]) و انجمن آمریکایی آزمایش مصالح (ASTM[5]) علامت ها را با حروف E شروع می کنند که با یک عدد چهار یا پنج رقمی دنبال می گردند. دو رقم اول سمت چپ معرف مقاومت کششی فلز الکترود بر حسب هزا پوند بر اینچ مربع می باشد. به طور مثال الکترودهای نشان داده شده به صورت E70XX , E60XX به ترتیب دارای مقاومت کششی Psi 60000 (4200 کیلوگرم بر سانتی متر مربع ) و Psi 70000 (4900 کیلوگرم بر سانتی متر مربع) در فلز جوش است. اعداد بعدی که با XX نمایش داده شده اند نمایشگر عوامل موثر دیگر مانند وضعیت جوشکاری منبع توصیه شده برای تامین الکتریسیته جنس روکش و مشخصات قوس الکترکیی می باشند. این استاندارد تا حدود زیادی در ایران متداول و در این کتاب نیز از علائم آن استفاده گردیده است.. در جوشکاری فولادهای پر کربن و یا کم آلیاژ به روش قوس الکتریکی با الکترود روکش دار برای همه فولادهای ساختمانی استفاده از الکترودهای کم هیدروژن توصیه می گردد. این الکترود مفتولی با پوشش سود یا آهک می باشند. مشخصات مکانیکی جوش های به دست آمده از جوشکاری با این الکترود کیفیتی بالاتر از انواع دیگر جوش دارد.

2- جوش قوس الکتریکی غوطه ور یا جوش زیر پودری (SAW)

   در جوشکاری به روش قوس الکتریکی غوطه ور، قوس الکتریکی قابل رویت نیست زیرا که با لایه ضخیمی از مواد دانه ای و مواد متصل کننده چنانچه در شکل زیر به نمایش درآمده پوشیده شده است.

 الکترود فلزی لخت که در این جوشکاری از آن استفاده می گردد به مصرف پر کردن درز می رسد. انتهای الکترود دائماً به وسلیه فلوس ذوب شده ای که روی آن لایه دیگری از فلوس ذوب نشده به صورت دانه ای قرار دارد حفاظت می‌گردد.

فلوس که عامل مشخصه این روش جوشکاری است روکشی ایجاد می کند که اجازه می دهد عمل جوشکاری بدون پراکندگی، جرقه زدن یا ایجاد دود انجام پذیرد. فلوس دانه ای معمولا به طور خودکار روی خط جوش و در پیشاپیش الکترود که در حال حرکت به جلو می باشد قرار می گیرد. این ماده حوضچه مذاب را در مقابل گازهای هوا محافظت نموده به تمیزی فلز جوش کمک می کند. در ضمن ترکیب شیمیایی فلز جوش را نیز بهبود می بخشد.

   جوشهایی که به روش قوس الکتریکی غوطه ور ایجاد می شوند معمولا یکدست بوده و از مقاومت زیادی برخوردارند. شکل پذیری خوبی از خود به نمایش می گذارند، در مقابل ضربه مقاومت زیادی دارند. متراکمند و در مقابل عوامل خورنده به خوبی مقاومت می کنند. مشخصات مکانیکی چنین جوش هایی عموماً به همان خوبی فلز مبنا می باشد.

جوشکاری به روش قوس الکتریکی غوطه ور اغلب برای فولاد در کارخانه و برای کار با وسایل خودکار یا نیمه خودکار مورد استفاده قرار می گیرد.

3-جوش قوس الکتریکی تحت حفاظت گاز (GMAW)

در این روش الکترود یک مفتول ممتد است که از میان گیره الکترود گذشته و با یک قرقره تعدیه می شود

حفاظت در این روش اصولاً با سپری از گاز غیر فعال صورت می گیرد. گازهای مرکب معمولا به تنهاییبرای این منظور به کار نمی روند. فقط CO2 (دی اکسید کربن) در این مورد استثناست. استفاده از CO2 به تنهایی و یا مخلوط دیگر گازهای غیر فعال به طور وسیعی در جوشکاری فولاد رواج پیدا کرده است.

4-جوش قوس الکتریکی با فلوس مغزی (FCAW)

این روش جوشکاری شبیه جوشکاری به روش قوس گازی است، با این تفاوت که الکترود ممتد فلزی آن لوله ای شکل بوده مواد فلوس را در داخل خود دارا می باشد. این ماده همان نقش را به عهده دارد که روکش در قوس جوش قوس الکتریکی با الکترود روکش دار و یا فلوس دانه ای در روش جوش قوس الکتریکی غوطه ور به عهده داشتند. در مورد مفتول های قرقره پیچ، حفظ روکش بر روی سیم امکان ندارد. به این جهت سپر گازی به وسلیه فلوس مغزی تامین می گردد اما حفاظت بیشتر اغلب به وسیله گاز CO2 انجام می گیرد.

انواع اتصالهای جوش

نوع اتصال جوشی به عواملی از قبیل اندازه و شکل اعضایی که به هم متصل می شوند، نوع بارگذاری، سطحی از درز که برای جوشکاری قابل استفاده است و هزینه مقایسه ای انواع مختلف جوش بستگی دارد. اگرچه در عمل انواع و ترکیبات مختلفی یافت می شود، ولی پنج نوع اتصال جوش اصلی وجود دارد که عبارتند از لب به لب[6]، رویهم[7]، سپری[8]، گونیا[9] و پیشانی[10].

در شکل زیر انواع اصلی اتصال به نمایش گذارده شده است.

اتصالات لب به لب

اتصال لب به لب اغلب برای متصل ساختن انتهای ورق های مسطح با ضخامت‌های نسبتاً مساوی مورد استفاده قرار می گیرد. امتیاز این نوع اتصال اجتناب از خروج مرکزیتی است که در اتصالهای روی هم به وجود می آید. وقتی که در اتصال لب به لب از جوش شیاری با نفوذ کامل استفاده شود، اندازه اتصال به حداقل خود رسیده و ظاهر آن بسیار خوشایندتر از انواع دیگر اتصال می گردد.

عیب عمده این روش در آن است که لبه هایی که جوشکاری می شوند باید قبلاً به طور مخصوصی آماده گردند. (یخ زده شود) و قبل از جوشکاری لبه ها باید به دقت در یک راستا قرار گیرند. تنظیم بعدی به ندرت امکان پذیر است، لذا جزئیات قطعات باید به دقت طراحی شده و ساخته شوند. در نتیجه اغلب جوش های لب به لب در شرایط کارخانه ای یعنی جایی که می توان بر انجام کار نظارت دقیق داشت اجرا می شوند.

اتصال رویهم

  اتصال رویهم که انواع آن در شکل زیر نمایش داده شده، معمولترین نوع اتصال است.

این مثال دو مزیت عمده دارد

1-سادگی جفت و جور کردن: ساخت قطعات انی نوع اتصال اجتیاج به وقت زیاد، به میزانی که در انواع دیگر اتصالات جوشی مورد نیاز است ندارد. قطعات می توانند بر روی هم کمی جابجا گردند تا خطاهای کوچک ساخت را پوشانده با تنظیم طول را عملی سازند.

2-سادگی اتصال دادن: لبه های قطعات متصل شونده احتیاج به آمادگی خاصی ندارد و اغلب برش عادی خورنده یا با شعله بریده می شوند. در اتصال رویهم اغلب از جوش گوشه استفاده می گردد. بنابراین هم برای جوش در کارگاه جوشکاری و هم برای جوش در محل نصب مناسب است. قطعات مورد اتصال اغلب به سادگی به یکدیگر گیره می شوند، و احتیاج به پایه ها و فک های مخصوص نمی باشد. خیلی از اوقات قطعات را با استفاده از تعداد کمی پیچهای مونتاژ، در جای خود ثابت می نمایند. این پیچ ها را می توان بعد از اتمام جوشکاری برداشته و یا در جای خود باقی گذاشت.

یک امتیاز دیگر اتصالات رویهم امکان وصل صفحات با ضخامتهای متفاوت میباشد. مانند جوش رویهم دو طرفه. با توجه به شکل اتصال در خرپای شکل در می‌یابیم که ایجاد چنین اتصالی با انواع دیگر جوش تا چه حد مشکل است.

اتصال سپری

این نوع اتصال در ساخت نیمرخهای مرکب به شکل I , T. تیر ورقها سخت کننده‌های تحت بار، آویزها، نشیمن های طاقچه ای و عموماً قطعاتی را که با زاویه با هم جفت می کاربرد دارد . مزیت این نوع اتصال خصوصاً در آن است که در ساخت مقاطع اجازه می دهد، صفحات تخت به دلخواه با جوش گوشه و یا جوش شیاری به یکدیگر متصل گردند.

اتصال گونیا

  اتصال گونیا عمدتاً در ساخت مقاطع جعبه ای مستطیلی شکلی که تیرها و ستون های مقاوم در برابر پیچش را تشکیل می دهند مورد استفاده قرار می گیرد.

اتصال پیشانی

اتصال پیشانی اغلب نقش سازه ای به عهده ندارد، مورد استفاده آن معمولا در نگهداری دو یا چند صفحه در یک سطح و یا نگهداری امتداد اولیه است.

همان طور که خواننده می تواند از مباحث قبلی نتیجه بگیرد. در حقیقت ترکیبات این پنج نوع اتصال اصلی و امکان انتخاب از میان آنها بی نهایت است. از آنجا که اغلب بیش از یک راه برای اتصال دو عضو ساختمانی به هم وجود دارد، تصمیم گیری در مورد انتخاب بهترین ترکیبی که اتصال را تشکیل می دهد، در هر مورد خاص به عهده طراح است.

انواع جوش

چهار نوع از جوش عبارتند از: جوش شیاری، جوش گوشه، جوش کام و جوش انگشتانه. هر نوع جوشی مزیت های مخصوص به خود را دارد که دامنه کاربرد آن را تعیین می نماید. نسبت تقریبی استفاده از این چهار نوع جوش در ساخت اتصالات ساختمانی به ترتیب مقابل است. جوش شیاری 15 درصد، و در 5 درصد بقیه موارد جوش های کام و انگشتانه و انواع دیگر جوش های مخصوص به کار می روند.

جوش های شیاری

مورد استفاده اصلی جوش شیاری متصل ساختن قطعات سازه ای است که در روی یک سطح و در امتداد هم قرار گرفته اند. از آنجا که جوش های شیاری اغلب به منظور انتقال کل نیروی قطعاتی که به وسیله این جوش متصل می شوند مورد استفاده قرار می گیرند. لذا باید جوش از مقاومتی هم اندازه با مقاومت قطعات متصل شونده برخوردار باشد. چنین جوش شیاری به عنوان جوش شیاری با نفوذ کامل شناخته می شود. وقتی که درز جوش چنان طراحی شود که جوش شیاری در تمام عمق قطعات متصل شونده گسترش نیابد به چنین جوشی جوش شیاری با نفوذ ناقص[11] اطلاق می شود. در طراحی این جوش ها الزامات خاصی را باید در نظر داشت. چندین نوع مختلف جوش شیاری وجود دراد که بر حسب شکل مخصوصی خود طبقه بندی شده اند

   لبه درز جوش در اغلب جوش های شیاری به طرز مخصوصی آماده گردد. نامگذاری انواع جوش شیاری نیز با توجه به این امر انجام شده است. شکل زیر انواع معمول جوش شیاری را به نمایش گذاشته و نحوه آماده ساختن شیار جوش را در هر یک مشخص می سازد. انتخاب جوش شیاری مناسب به روند جوشکاری مورد استفاده هزینه آماده کردن لبه درزهای جوش، و هزینه خود جوش بستگی دار.د از جوش شیاری همچنین می توان در ساخت اتصالات سپری زیر استفاده کرد.

جوش گوشه

جوش گوشه به خاطر اقتصادی بودن آن، سادگی به کارگیری، و قابلیت استفاده از آن در اغلب موارد جوشکاری، از تمام انواع دیگر جوش بیشتر به کار می رود.

بعضی از موارد استفاده جوش گوشه در شکل به نمایش گذاشته شده است. در این نوع اتصالات به خاطر رویهم گذاری قطعات احتیاج به دقت کمتری در جفت و جور کردن می باشد. در صورتی که در مورد جوش شیاری باید قطعات را به دقت در یک امتداد قرار داده و شکافی در ریشه[12] بین آنها باقی گذاشت. جوش گوشه بخصوص برای جوشکاری در محل نصب و یا برای جفت کردن دوباره[13] اعضا یا اتصالاتی که قبلاً با رواداریهای[14] قابل قبولی ساخته شده‌اند ولی موقع نصب دقیقاً با هم جفت و جور نمی شوند. از مزیتهای زیادی برخوردار است.

به علاوه لبه جوش درزها در این نوع جوش به ندرت احتیاج به آمادگی خاص نظیر پخ زدن یا لاله ای کردن دارد. و شرایط لبه ای که از برش با شلعه یا قیچی حاصل می‌گردد.

جوشهای کام و انگشتانه

جوش های کام و انگشتانه را می توان به تنهایی در اتصالات ، مورد استفاده قرار داد. یا در ترکیب یا جوش گوشه به کار گرفت. یکی از موارد استفاده جوش کام و انگشتانه انتقال برش در اتصالات رویهم در موقعی است که اندازه اتصال، طول و جوش گوشه یا دیگر انواع جوش را محدود می نماید. جوشهای کام و انگشتانه همچنین برای جلوگیری از کمانش قسمت های روی هم گذاشته شده به کار می آیند.

2-10 علائم جوشکاری

قبل از اینکه یک درز یا اتصال جوش شود، طراحی باید قادر باشد به طریقی دستورات خود در مورد اندازه و نوع جوش لازم را به نقشه کش ارشد  و یا سازنده اتصال ارائه نماید اگر برای ساخت هر اتصال جدیدی، به دستور العمل های اختصاصی و مشروحی احتیاج بود، کار طراح در تهیه دستور ساخت یک اتصال، بسیار مشکل می شد.

نیاز به یک وسیله ساده و در عین حال دقیق برای برقراری تفاهم میان طراح و سازنده به استفاده از علائم اختصاری که نمایشگر انواع جوشها و اندازه آنهاست، رواج بخشیده است. علائم استاندارد مشترک انجمن جوشکاری آمریکا، و موسسه ساختمان فولادی آمریکا که در شکل به نمایش درآمده است، به خوبی هر دستورالعمل اختصاصی مشخص کننده نوع، اندازه و طول و محل هر جوش می باشد.

تذکر

   ·اندازه علامت، طول جوش و فاصله تکه های آن باید به همین ترتیب از چپ به راست روی خط مشخصات نوشته شود.

        ·جهت خط مشخصات یا محل پیکان تغییری در این قاعده ایجاد نمی کند.

        ·ساق قائم جوش های 1. 2. 5 باید در طرف چپ قرار گیرد.

        ·جوش های طرف نشانه پیکان و طرف دیگر دارای یک اندازه می باشند، مگر اینکه ذکر شده باشد.

اغلب اتصالاتی که امروزه مورد استفاده قرار می گیرند احتیاج به دستور العمل خاصی ندارند و به ترتیبی که به طور نمونه در شکل نمایش داده مشخص می گردند. برای مورد استفاده مشروح تر علائم جوشکاری خواننده می تواند به نشریات انجمن جوشکاری امریکا (AWS) رجوع نمایند.

ممکن است خواننده احساس کند که تعداد عالئم بی جهت زیاد است. در صورتی که سیستم جوشها به تعداد کمی انواع اصلی تقسیم شده، که با سر هم کردن آنها دستورالعملهای کامل تهیه می شوند.

---

[1]- Base Metal

[2]- Arc Welding

[3]- Shielded Metal Arc Welding

[4]- American Welding Siciety

[5]- American Society of Testing Meterials

[6]- Butt

[7]- Lab

[8]- Tee

[9]- Corner

[10]- Edge

[11]- Partical Joint Penetration

[12]- Root Opening

[13]- Realignig

[14]- Tolerances

تحلیل تقریبی قابها در مقابل بارهای جانبی به روش پرتال

تحلیل تقریبی قابها در مقابل بارهای جانبی به روش پرتال

همانطور که میدانید بارهای جانبی ساختمان (نیروهای جانبی) عبارتند از باد و زلزله. تحلیل قابهای ساختمان تحت اثر نیروهای جانبی یکی از اصلی ترین و البته وقتگیرترین قسمتهای تحلیل سازه است. به همین دلیل روشهای تقریبی برای انجام این محاسبات پیشنهاد شده اند که در ساختمانهای متدوال با تقریب خوبی نتایج مورد نیاز را به ما میدهند. یکی از این روشها, روش پرتال است. هر چه قابهای ما منظمتر باشند و سختی اعضای آنها به همدیگر نزدیکتر باشند, روشهای تقریبی بهتر جواب میدهند. در ادامه به توضیح روش پرتال و ذکر گام به گام مراحل آن میپردازیم:

روش پرتال تحلیل قابهای ساختمانی تحت بارهای جانبی:

روش پرتال بر اساس سه فرض زیر بنا شده است:

۱-      نقطه عطف تیر در وسط دهانه قرار دارد.

۲-      نقطه عطف ستون در وسط ارتفاع ستون قرار دارد.

۳-      نیروی برشی طبقه به نسبت مشخصی بین ستونهای آن طبقه تقسیم میشود. این نسبت مشخص به دو صورت در نظر گرفته میشود: – برخی افراد آنرا ۲ سهم برای ستونهای میانی و ۱ سهم برای ستونهای کناری در نظر میگیرند. – برخی دیگر روش دقیقتری را پیشنهاد میکنند که بر اساس آن نیروی برشی طبقه به نسبت سهم بارگیر ستونها بین آنها تقسیم میشوند.

۴-      گفتنی است در صورتی که دهانه های قاب با یکدیگر برابر باشند, دو روش یکسان خواهند بود.

گام به گام روش پرتال:

۱-      نیروهای جانبی باد یا زلزله (هر کدام که غالب باشد) محاسبه شوند. گفتنی است با توجه به طبیعت نامعلوم آنها باید این نیروها در هر دو جهت در نظر گرفته شوند. (یکبار از چپ به راست و یکبار از راست به چپ)

۲-      نیروی برشی هر طبقه به نسبت دهانه بین ستونها (سهم بارگیر ستونها) یا به نسبت ۲ سهم برای ستونهای میانی و ۱ سهم برای ستونهای کناری بین آنها تقسیم شده و در وسط هر ستون با حرف v مشخص شود.

۳-      چون نقطه عطف ستون در وسط ارتفاع فرض شده پس لنگر ستون با ضرب نصف ارتفاع ستون در نیروی برشی آن بدست می آید. گفتنی است لنگرهای بالا و پایین ستون با یکدیگر مساویند (زیرا نقطه عطف در وسط قرار گرفته)

۴-      در هر گره باید مجموع لنگر ستونها برابر مجموع لنگر تیرها باشد. لنگر ستونها را که از گام ۳ داریم پس باید لنگر تیرها را نیز محاسبه کنیم. گفتنی است لنگر دو طرف تیرها نیز باهم برابرند.

۵-      نیروی برشی تیرها از تقسیم لنگر تیر بر نصف دهانه محاسبه شده و در وسط دهانه نوشته میشود.

۶-      با توجه به نیروی برشی تیرها, نیروی محوری ستونها نیز محاسبه میشود. برای ستونها کناری نیروی محوری از لحاظ عددی برابر با نیروی برشی تیر متصل به آن است که البته باید نیروی محوری ستون فوقانی را نیز به آن اضافه نمود. برای ستونهای میانی, نیروی محوری برابر تفاضل نیروی برشی دو تیر چپ و راست آن است که باید به نتیجه حاصله نیروی محوری ستون فوقانی را افزود.

از لینک زیر میتوانید یک نرم افزار تحلیل اتوماتیک قابهای ساختمانی به روش پرتال را دانلود کنید. (مناسب برای انجام پروژه های دانشجویی)

مثال از حل تحلیل تقریبی قاب تحت اثر نیروی جانبی:

میخواهیم قاب بالا را طبق روش پرتال برای بارهای جانبی تحلیل کنیم:

همانطور که در قسمت قبلی این مقاله توضیح داده شد (قسمت قبلی) در روش پرتال چند فرض وجود دارد که مسئله طبق این فرضیات و با چند معادله استاتیکی ساده حل خواهد شد.

ستونهای قاب ما باید نیروی جانبی را تحمل کنند پس برآیند نیروها باید صفر شود. همچنین میدانیم طبق فرضیات روش پرتال ستون میانی ۲ سهم و ستونهای کناری هر کدام ۱ سهم بار میبرند پس داریم:

سپس از روی نقاط عطف ستون در طبقه بالایی قاب را جدا کرده (طبق فرض پرتال نقاط عطف ستونها و تیرها در وسط آنها در نظر گرفته میشوند.)

با ممان گیری حول نقطه R خواهیم داشت:

ممانهای ستون و تیر طبق زیر بدست می آیند:

با لنگر گیری حول S خواهیم داشت:

حال قاب را از نقاط J و K و L مقطع میزنیم:

طبق همان استدلال قبلی خواهیم داشت:

طبق شکل بالا ممان تمامی نیروها حول P به ما چنین میدهد:

با توجه به شکل زیر ممانهای تیر و ستون را بدست می آوریم:

خواهیم داشت:

و در آخر عکس العمل پای ستونها طبق شکل زیر خواهند بود:

پرت در برنامه ریزی و مدیریت

پرت در برنامه ریزی و مدیریت

چکیده

مدل های شبکه ای برنامه ریزی که جزء ابزارهای کنترل پروژه نیز محسوب می شوند عبارتند از: پرت، سی پی ام و برنامه ریزی خطی، گرچه پرت و سی پی ام در اصول بسیار شبیه هم هستند ولی دارای تفاوتهایی نیز می باشند. فن ارزیابی و بازنگری برنامه (پرت) به عنوان ابزار مدیریت در جهت مشخص کردن و هماهنگ نمودن کاری که باید انجام شود تا اهداف پروژه در زمان تعیین شده تحقق یابد عمل می کند. در ارزیابی به کمک پرت از علایمی استفاده می شود که عبارتند از: 1- فلش (à) نشانگر فعالیت 2- فلش نقطه چین (…..) نشانگر فعالیت مجازی 3- اشکال هندسی (اغلب دایره) نشانگر رویداد. در این روش برای محاسبه کل زمان موردنیاز به منظور تکیمل پروژه سه برآورد زمانی (کمترین زمان، زمان محتمل و بیشترین زمان) در نظر گرفته می شود. افزون بر این در روش پرت، در برخی از موارد برای انجام یکسری محاسبات و برآوردها از متخصصان آمار استفاده شده که ایشان، فرمولهایی برای حل مسائل مربوط به آن محاسبات ارائه داده اند.

مقدمه:

مدل های شبکه ای برنامه ریزی عبارتند از تکنیک ارزیابی و بازنگری برنامه (پرت)1، روش مسیر بحرانی (سی پی ام)2 و برنامه ریزی خطی (تکنیک ارزیابی و بازنگری گرافیکی)3

- برنامه ریزی خطی روش مخصوصی است که در سال های پس از جنگ جهانی دوم برای تعیین راه کاربرد منابع موجود برای دستیابی به هدفی مطلوب به کار گرفته شده است. این روش، روشی است که برای انتخاب بهترین ترکیب متغیرها از میان تعداد زیادی ترکیبهای ممکن به کار می رود. استفاده از این روش در صورتی امکانپذیر است که بین متغیرهای مزبور ارتباط خطی وجود داشته باشد. ارتباط خطی موقعی وجود دارد که تغییر معینی در یک متغیر منتهی به تغییر متناسبی در متغیر دیگر شود.

آشنایی با روش پرت و سی پی ام

- روش سی پی ام نخستین بار توسط دو نفر به نامهای جی.ای.کلی و ام.آر.واکر در ارتباط با طرح تحقیقاتی شرکت دوپونت برای برنامه ریزی ساختمانی تهیه شد.

- روش پرت اولین بار در پروژه موشک پولاریس به کار برده شد و موفقیت آمیز بوده است، این روش بیشتر برای پروژه های توسعه ای و تحقیقاتی که در آنها معمولاً اطلاعات کمتری در مورد هر فعالیت وجود دارد به کار می رود.

دو روش پرت و سی پی ام از نظر اصول بسیار شبیه هم هستند و برنامه ریزانی که با یکی از این دو فن آشنا باشند مشکل اندکی برای هماهنگی با فن دیگر دارند. ولی این دو روش تفاوتهای مهمی نیز با یکدیگر دارند. در سی پی ام تاکید بر فعالیت هایی است که باید انجام شود اما در پرت تاکید بر دانسته های مربوط به تکمیل این فعالیتهاست تفاوت دیگر این است که در پرت بنابر فرض، واریانس توزیع زمانی فعالیت ها نسبتاً زیاد است برعکس در سی پی ام فرض می شود که واریانس مدتهای انجام فعالیتها چنان کوچک است که می توان آنها را قطعی در نظر گرفت.

گفتنی است که چون برای ارزیابی توزیع های خاص پرت، دانسته های مطمئنی وجود ندارد لازم است که بر اساس محتمل ترین، بدبینانه ترین و خوشبختانه ترین برآورد از مدت انجام هر فعالیت، میانگین و واریانس ویژه ای را فرض کرد.

در این مقاله تلاش شده تا با معرفی فن پرت به مدیران، زمینه برای استفاده هرچه بیشتر از این تکنیک فراهم آید. بدیهی است آنچه در اینجا آمده، تنها مختصری از فن پرت می باشد علاقمندان برای کسب اطلاعات بیشتر می توانند به کتب مربوطه مراجعه فرمایند.

ویژگی های روش پرت:

- پرت را می توان در هر فعالیتی که نیاز به برنامه ریزی، کنترل و کار منسجم برای دستیابی به اهداف و اتمام کار در زمان تعیین شده داشته باشد به کار برد.

- برای انجام به موقع هر کار بر اساس برنامه پیش بینی شده، فعالیتهای متعدد و گوناگون شرکت دارند. همچنین در این فعالیتها، عوامل متعدد ناشناخته ای وجود دارد. روش پرت، اطلاعات آماری لازم را درباره این عوامل ناشناخته در اختیارمان می گذارد.

- پرت اطلاعات لازم برای تصمیم گیری را در اختیار مدیران قرار می دهد ولی نمی گوید.

چگونه منابع و یازمان را تغییر دهند.

- در برنامه ریزی به کمک پرت، از علائم و نشانه هایی استفاده می شود که آشنایی با آنها برای تفهیم مطلب ضرورت است:

الف) فعالیت: فعالیتها اجزای اصلی متشکله یک برنامه یا پروژه می باشند. این اجزا از یک زمان مشخص شروع شده و در زمان معین خاتمه می یابند و انجام آنها نیاز به صرف هزینه و زمان دارد فعالیتها در پرت به صورت ( ) نشان داده می شوند و معمولاً مشخصات فعالیت در قسمت بالای فلش و زمان انجام آن در قسمت زیر فلش درج می گردد. جهت فلش، جهت انجام فعالیت ها را نشان داده و طول آن هیچگونه رابطه ای با زمان انجام فعالیت ندارد. فعالیت پرت انجام واقعی کار است. فعالیت، بخش زمان بر شبکه پرت است و به نیروی انسانی، مصالح، فضا، وسایل و سایر منابع نیاز دارد.

ب) فعالیت مجازی: فعالیت مجازی به صورت (     ) نشان داده شده و هیچگونه زمان و هزینه ای را در بر ندارد. این علامت برای نشان دادن ارتباط بین فعالیتها در موارد ضروری بکار می رود.

ج) رویداد: رویداد نشانگر آغاز و انجام یک فعالیت است. (رویداد انجام واقعی کار نیست.)

رویداد محتاج هزینه یا زمان نمی باشد و در شبکه به صورت یک دایره (یا دیگر اشکال هندسی) نشان داده می شود. رویدادها به وسیله شماره ای که در داخل دایره نوشته شده مشخص می گردند. ترتیب رویدادها به وسیله فلش مشخص می شود و نه شماره رویدادها.

برای ترسیم شبکه باید موارد زیر را رعایت نمود:

1- هر فعالیت در شبکه با یک رویداد شروع شده و به یک رویداد ختم می شود. بنابراین شبکه به عنوان مجموعه ای از فعالیت ها دارای یک رویداد آغاز پروژه و یک رویداد انجام پروژه می باشد. ضمن اینکه هر فعالیت آغاز و انجام مشخصی دارد.

2- شماره رویدادها نباید تکرار شوند.

3- قبل از شروع یک فعالیت، تمامی فعالیت های بلاواسطه ماقبل آن باید تمام شده باشند.

4- بین دو رویداد فقط باید یک فعالیت قرار گیرد.

5- فعالیت ها باید طوری در شبکه قرار گیرد که ایجاد حلقه 4 نشود، قرار گرفتن فعالیتها به صورت شکل زیر اشتباه است.

پس از ترسیم شبکه پرت لازم است برآورد زمان انجام هر یک از فعالیتها تعیین گردد. هر مدیر پروژه می داند که با نزدیکتر شدن زمان تعیین شده برای پایان کار، معمولاً وقت بیشتری برای اتمام کار لازم است. در چنین شرایطی معمولاً عبارت اگر یک هفته دیگر هم وقت داشتیم شنیده می شود.

*********************************

برای جلوگیری از این وضع ناگوار، پرت به شما کمک می کند تا کمبودهای احتمالی زمان را مدتها قبل از رسیدن به نیاز واقعی یا زمان تعیین شده (تاریخ قطعی) پیش بینی کنید. بدین منظور می توانید برای هر فعالیت سه برآورد زمان، توسط فردی که با آن فعالیت خاص آشنایی دارد انجام دهید. سپس با استفاده از روش پرت این برآوردها را جهت محاسبه کل زمان موردنیاز برای تکمیل پروژه به کار می برید.

فردی که با فعالیت مورد نظر آشنایی بیشتری دارد سه برآورد زمانی به شرح زیر ارائه می دهد:

کمترین زمان، حداقل زمان ممکن برای انجام فعالیت. (زمان لازم برای تکمیل فعالیت چنانچه کار طبق پیش بینی و به خوبی پیش برود.)

- زمان محتمل بهترین برآورد مدت زمان انجام فعالیت. (برآوردی که ابتدا داده می شود.)

بیشترین زمان، حداکثر مدت زمان ممکن برای اتمام فعالیت. (زمان لازم برای مواقعی که همه چیز در طول انجام کار دچار اشکال شود (بجز حوادث)

برآوردهای سه گانه فوق باید بر اساس روز، هفته و یا ماه باشند.

برآوردها، روزهای تقویمی (نه کاری) را نشان می دهند. برآوردهای زمانی تهیه شده بعداً نباید تغییر کنند مگر وقتی که در پروژه تغییراتی داده شده و یا منابع مورد استفاده تغییر کنند.

وقتی برآورد سه زمان برای انجام یک فعالیت ارائه شود در واقع یک منحنی توزیع مطابق یکی از اشکال زیر تشکیل می گردد که در آن a- برآورد کمترین زمان b=, برآورد بیشترین زمان m=, برآورد زمان محتمل و te= میانگین زمان صرف شده برای انجام فعالیت.

موقعیت نسبی b,m,a در منحنی توزیع به مقادیر عددی که توسط برآوردکننده به آنها تخصیص داده می شود بستگی دارد و مقادیر te به وسیله موقعیت نسبی b,m,a تعیین می شود. از این رو موقعیت te بین دو طرف (حداقل و حداکثر) به قضاوت برآوردکننده بستگی دارد.

متخصصین آمار برای برآورد te برای انواع توزیع، معادله زیر را وضع کرده اند:

هرچه فاصله بین برآوردهای کمترین و بیشترین (دامنه توزیع) بیشتر باشد، عدم اطمینان درباره فعالیت نیز بیشتر است در اینجا باید دوباره از متخصصین آمار برای انجام پاره ای از محاسبات ریاضی کمک بگیریم آنها برای تشریح عدم اطمینان در زمینه توزیع، واژه واریانس (یا متغیر) را به کار می برند. اگر واریانس زیاد باشد برآورد تا حدی که موضوع زمان اتمام یک فعالیت مطرح است دقت کافی دارد. معادله ای که با استفاده از آن واریانس را برآورد می کنند عبارتست از:

TE یک رویداد زودترین زمان ممکن وقوع آن رویداد را نشان می دهد. برای محاسبه TE باید te مربوط به فعالیت هایی را که به رویداد مورد نظر ختم می شوند جمع کرد توجه کنید که TE برای رویداد 1 معادل صفر است. (te را همیشه باید بالای فلش نوشت و TE را بالای هر رویداد)

مثلاً در شکل بالا، te فعالیتی که رویداد 1 را به رویداد 2 متصل می کند ده هفته است پس زمانی که انتظار داریم به رویداد 2 برسیم 10 هفته بعد از شروع پروژه است یعنی 10=TE.

در این شبکه دو مسیر برای رسیدن به رویداد 4 وجود دارد مسیرهای 1،3،4 و 2،4،TE1 مسیر اول 15 هفته و TE مسیر دوم 16 هفته است. مسیری که زمان بیشتر لازم دارد نشانگر زودترین زمانی است که می توان برای رسیدن به یک رویداد انتظار داشت پس در اینجا مسیر 4،2،1 را انتخاب می کنیم.

TL دیرترین زمانی است که یک رویداد باید تکمیل شود تا پروژه طبق برنامه انجام گیرد. این زمانها از روی زمانهایی که از قبل برای اتمام پروژه در نظر گرفته شده است ویا زمان تعهد شده در قرارداد به دست می آیند، و Ts برای زمان اتمام پروژه یا موعد تعهد شده در قرارداد به کار می رود. دیرترین زمان مجاز باید منطبق با زمان تعیین شده باشد Ts=TL

برای محاسبه TL

از آخرین رویداد شروع و به سمت رویداد 1 باید حرکت کنید.

برای محاسبه TL یک رویداد باید مقدار te را از مقدار TL رویداد بعدی کسر کنید.

اگر بیش از یک TL به دست آید عدد کوچکتر را انتخاب کنید.

مثلاً در اینجا TL=16 است و te رویداد 3 به 4 برابر 12 است پس: 4=16-12 این 4 هفته، TL رویاد 3 است (که باید مانند Ts در پائین رویداد نوشته شود) و TL رویداد 2 به 4 برابر 10 هفته است و ما کوچکترین TL یعنی 4 هفته را انتخاب می کنیم. زمان آزاد یک رویداد برابر است با TE ، TF=TL این زمان آزاد در تجزیه و تحلیل پروژه اهمیت دارد. در شکل بالا محاسبه TF بدینگونه است:

TF=TL-TE

TF مثبت نشانه شرایط جلوتر از برنامه است (منابع اضافی)

TF=4-3=1

TF صفر نشانه حالت پیشرفته طبق برنامه است (منابع کافی است ولی ضریب ایمنی وجود ندارد یعنی در اینجا هیچگونه وقت یا پول اضافی برای صرف کردن بر روی کار وجود ندارد).

TF=16-16=0    TF=10-10=0

TF منفی نشان هشرایط عقبتر از برنامه است. (کمبود منابع)

شبکه پرت جاهایی را که منابع اضافی وجود دارد که می توان آنها را تعدیل کرد همچنین جاهایی که می توانند مشکل آفرین شوند یعنی جاهایی که مقدار TF صفر یا منفی است را مشخص می کند در واقع هرچه مقدار TF کمتر باشد امکان بحرانی تر شدن آن رویداد بیشتر است.

لازم است توجه فرمائید که: 1- مسیر بحرانی بیشترین زمان را در رسیدن از رویداد اولیه به رویداد نهایی لازم دارد. 2- هر رویداد که در طول مسیر بحرانی دیرتر به انجام برسد موجبمی شود رویداد نهایی نیز همان قدر دیرتر انجام گیرد.

برنامه ریزان شبکه همواره می کوشند تا با متعادل ساختن مسیرها و جابجایی امکانات، تجهیزات و نیروها، زمان مسیر بحرانی را کاهش داده و زمان کل پروژه را تقلیل دهند.

روش های پرت و سی پی ام شباهت زیادی با یکدیگر دارند. شالوده هر دو روش الگوی شبکه ها است. با این حال، در روش سی پی ام زمان هر فعالیت به صورت قطعی در نظر گرفته شده و مسیر بحرانی پروژه محاسبه می شود. لذا زمان کل انجام پروژه که برابر با مجموع زمان فعالیتها روی مسیر بحرانی است، به صورت یک عدد قطعی به دست می آید. اما در روش پرت احتمالات نیز در نظر گرفته می شود و به جای یک زمان قطعی سه زمان به عنوان زمان خوش بینانه، زمان بدبینانه و محتمل ترین زمان در نظر گرفته می شود. الگوی پرت دارای اجزای مختلف از جمله رویداد، فعالیت و شبکه است. رویداد در پرت نمایانگر شروع و یا خاتمه یک کار است. با این حال، رویداد نمایانگر انجام واقعی عمل نیست. مثلاً جمله «مایه کوبی جوجه ها را انجام دهید» یک رویداد پرت نیست، اما «پایان مایه کوبی جوجه ها» و یا «شروع انتقال جوجه ها به سالن اصلی» هرکدام یک رویداد پرت است.

رویداد معمولاً دارای خصوصیات زیر است: (الف) نشانگر یک مطلب مهم یا نقطه شاخص در پروژه است، (ب) شروع و یا خاتمه یک عمل است، و (ج) زمان و یا منابع مصرف نمی کند. در یک پروژه ممکن است تعداد زیادی رویداد پرت وجود داشته باشد که آنها را می توان با دایره، بیضی، مربع و یا سایر اشکال هندسی نشان داد. رویدادها باید در شبکه پرت پشت سر هم و با نظمی منطقی قرار گیرند. مثلاً، ترتیب صحیح رویدادها، اتمام سوله، شروع پی ریزی، شروع نصب تهویه ها، تکمیل پی ریزی، و شروع نقشه برداری زمین به نحو زیر است:

(1) نقشه برداری زمین

(2) شروع پی ریزی

(3) تکمیل پی ریزی

(4) اتمام سوله

(5) شروع نصب تهویه ها

در شبکه پرت، پیکان ها نشانگر جریان و شماره ها مشخص کننده رویدادهاست. با این حال، ترتیب رویدادها نیز با پیکان مشخص می شود. مثلاً رویداد شماره 2 ادامه رویداد شماره 1 نیست و آنچه که در شبکه پرت حائز اهمیت است این است که هر رویدادی باید تمام شود تا رویداد بعدی آغاز گردد.

همان گونه که گفته شد، رویداد شروع و یا خاتمه کار است، در حالی که به انجام واقعی کار، فعالیت گفته می شود. یک فعالیت در شبکه پرت با علامت پیکان نمایش داده می شود و رویدادها را به هم پیوند می دهد. هر فعالیت معمولاً به نیروی انسانی، مصالح، فضا، وسایر منابع نیاز دارد. برای مثال، شبکه پرتِ رویدادهای 1- کاشت بذر، 2- آبیاری، 3- آماده شدن زمین برای کاشت، و 4- برداشت محصول به شکل زیر است:

نمودار1- شبکه پرت رویدادهای یک واحد زراعی در حالت کلی

 

پس از ترسیم شبکه پرت باید زمان انجام هر یک از فعالیت ها برآورد شود. مدیران پروژه ها به تجربه می دانند که معمولاً با نزدیک شدن به زمان تعیین شده برای پایان کار نیاز به تمدید زمان احساس می شود. در چنین شرایطی معمولاً عبارت «اگر بیشتر یا کمتر از یک هفته دیگر وقت داشتیم» شنیده می شود. برای جلوگیری از این وضع ناگوار پرت کمک می کند تا کمبودهای احتمالی زمان را قبل از رسیدن به نیاز واقعی یا زمان تعیین شده (تاریخ قطعی) پیش بینی کرد. این امر با استفاده از روش پرت انجام می گیرد.

بدین منظور، ابتدا برای هر فعالیت سه برآورد زمانی توسط مدیر یا افراد آشنا با آن فعالیت خاص انجام می شود و سپس، با استفاده از روش پرت، این برآوردها برای محاسبه کل زمان مورد نیاز برای تکمیل پروژه مورد استفاده قرار می گیرد. این برآوردهای زمانی عبارتند از:

1- زمان خوش بینانه (a)، این زمان کوتاه ترین مدت منطقی است که فعالیتی خاص در طی آن قابل انجام است.

2- زمان بدبینانه (b): این برآورد نمایانگر طولانی ترین زمان منطقی اجرای فعالیت مورد نظر است.

3- محتملترین زمان (m): این زمان نمایانگر مدتی است که بیشترین احتمال انجام فعالیت موردنظر در طول آن وجود دارد.

با ترکیب سه برآورد زمانی فوق (a, b, m)،میانگین زمان (te) و واریانس مربوطه  را می توان به شرح زیر محاسبه کرد:

                                                                                                                                                te=a+4m+b/6

بدیهی است که هرچقدر واریانس کمتر باشد، درجه اعتماد برآورد بیشتر می شود. برآوردهای سه گانه برحسب روز، هفته و یا ماه ارائه می شود که معمولاً نمایانگر روزهای تقویمی (و نه کاری) انجام هر فعالیت یا پروژه است. با این حال، اگر تغییراتی در پروژه ایجاد شود، این زمانها قابل تغییر و تجدیدنظر است. برآورد زمانی برای انجام یک فعالیت در واقع یک منحنی توزیعی مطابق با یکی از حالتهای مشخص شده در نمودار 2 است.

نمودار 2- حالتهای مختلف منحنی توزیع نرمال

******************

از واریانس توزیع زمانهای احتمالی می توان برای تخمین درجه اعتماد به زمان اتمام فعالیت استفاده کرد. اگر واریانس زیاد باشد، میزان عدم اطمینان به زمان اتمام فعالیت زیاد است. اما اگر واریانس کم باشد، برآورد برحسب زمان اتمام فعالیت نسبتاً دقیق است.

بعد از آنکه «شبکه پرت» تشکیل شد و همبستگی بین رویدادها و فعالیتها نشان داده شد، بایستی سه برآورد زمانی (a, m, b) برای هر فعالیت تخمین زده شود و زمان te نیز برای آن فعالیت محاسبه شود. مرحله بعد در تکمیل «شبکه پرت» تعیین زمانهای موردنظر در مورد وقوع رویدادهاست. زمانهای موردنظر با علامت TE نشان داده می شود و در بالای هر رویداد در شبکه پرت نوشته می شود.

TE یک رویداد زودترین زمان ممکن برای انجام آن رویداد را نشان می دهد. برای محاسبه TE باید te مربوط به فعالیت هایی را که به رویداد مورد نظر ختم می شود جمع کرد. در یک شبکه، زودترین زمان جهت رسیدن به یک رویداد عبارت است از مسیری که مستلزم بیشترین زمان برای تکمیل است. مثلاً برای محاسبه TE رویداد 4 شبکه پرت نمودار1، دو مسیر 1-3-4 و 1-2-4 وجود دارد. مسیر اول 15 هفته و مسیر دوم 16 هفته به طول می انجامد. بنابراین، 16 هفته را به عنوان زودترین زمان ممکن برای رسیدن به رویداد 4 انتخاب می کنیم. همان گونه که قبلاً گفته شد، برای زودتر رسیدن به یک رویداد حداکثر زمانی را در نظر می گیریم که کلیه فعالیت های قبلی باید کامل شود. برای مثال، فرض کنید که تراکتور سمپاش یک واحد تولیدی احتیاج به تعمیر و بازسازی دارد.

اگر واحد تأمین قطعه های یدکی قطعه های لازم را یک روزه فراهم کند، اما واحد تعمیر و بازسازی برای انجام کار به دو روز زمان احتیاج داشته باشد، می توان نتیجه گرفت که زودترین زمان استفاده مجدد از تراکتور دو روز است.

مرحله بعدی در تکمیل شبکه پرت تعیین دیرترین زمان مجاز برای اتمام هر رویداد است که با TE نشان داده می شود. این زمان نمایانگر دیرترین زمانی است که یک فعالیت باید تکمیل شود تا پروژه طبق برنامه انجام گیرد. این زمانها از روی زمانهایی به دست می آید که از قبل برای اتمام پروژه در نظر گرفته شده یا در قرارداد تعهد شده است. علامت TS برای زمان اتمام پروژه و یا موعد مقرر به کار می رود. فرض کنید گفته شود که می تون کاری را در 18 هفته تکمیل کرد و مدیریت آن را قبول کرد؛ بنابراین، حداکثر مدت زمانی که می تواند صرف انجام کار شود، به وسیله مدیریت به مدت 18 هفته تثبیت شده است (18هفته=TS). این مدت تعیین کننده طولانی ترین زمانی (T­L) است که می توان برای حصول به زمان معین شده 18 هفته صرف کرد. نتیجه آنکه دیرترین زمان مجاز باید منطبق با زمان تعیین شده یعنی (TS=TL) باشد. نحوه محاسبه مقادیر TL برای هر رویداد عکس روش محاسبه مقادیر te است. بدین منظور، ابتدا از آخرین رویداد شروع می کنیم و به سمت اولین رویداد حرکت می کنیم. برای محاسبه TL یک رویداد باید مقدار te را از TL رویداد بعدی کسر کرد. با این حال، اگر بیش از یک عدد TL به دست آید، بایستی عدد کوچکتر را انتخاب کرد.

زمان آزاد و مسیر بحرانی

با در دست داشتن TE , TL هر رویداد می توان زمان آزاد آن را محاسبه کرد. زمان آزاد یک رویداد برابر است با T­L-TE. به عبارت دیگر، اگر امکان داده شود که کاری در مدت 25 هفته به پایان رسد، ولی عملاً آن فعالیت در 20 هفته انجام شود، 5 هفته اضافه می آید که در روش پرت این مدت را «زمان آزاد» می گویند. زمان آزاد در تحلیل کل پروژه اهمیت خاصی دارد و برحسب رابطه بین TE, TL مقدار آزاد می تواند مثبت، منفی و یا صفر باشد که تعاریف آنها به ترتیب زیر است:

آزاد مثبت: نشانه جلوتر بودن از برنامه (منابع اضافی)

آزاد منفی: نشانه تأخیر در برنامه (کمبود منابع)

آزاد صفر: نشانه پیشرفت مطابق برنامه (منابع کافی)

با توجه به مطالب فوق می توان گفت که آنچه شبکه پرت انجام می دهد، آن است که نقاط دارای منابع اضافی، از جمله نیروی انسانی، کالا و مواد، را شناسایی کند و نشان دهد که چگونه می توان آنها را تعدیل کرد. در این زمینه، جایی که زمان آزاد بیشتری دارد، رویداد به میزان کمتری در آن بحرانی می شود و در واقع آزاد به معنای اضافه است. بایستی توجه کرد که در یک پروژه مسیرهای متعددی وجود دارد که از رویداد اول تا رویداد نهایی ادامه دارد. از نظر بحرانی بودن، بسیاری از این مسیرها متفاوت هستند، لیکن معمولاً یکی از این مسیرها بیشتر از بقیه بحرانی است که به آن «مسیر بحرانی» گفته می شود. اما به دو واقعیت در مورد مسیر بحرانی باید توجه کرد که هر دو در تجزیه و تحلیل پروژه حائز اهمیت است: 1- مسیر بحرانی بیشترین زمان را برای رسیدن از رویداد اولیه به رویداد نهایی لازم دارد و 2- هر رویدادی که در طول مسیر بحرانی دیرتر به انجام برسد، باعث می شود که رویداد نهایی نیز همان مقدار دیرتر انجام می شود.

مدیریت و کنترل پروژه های تحقیق و توسعه با استفاده از رویکرد احتمالی GERT

خلاصه:

از آنجایی که اغلب امور در واحدهای تحقیق و توسعه به صورت پروژه های تحقیقاتی مطرح می باشند، لذا مدیریت و کنترل پروژه ها در اتمام موفقیت آمیز و به موقع پروژه ها، نقشی مهم و حیاتی دارد. بدین منظور هم اکنون از شبکه های CPM و PERT استفاده می نمایند؛ اما تجربه ثابت کرده است که شبکه های PERT , CPM برای پروژه های تحقیقاتی مناسب نمی باشند، زیرا اولاً پروژه های تحقیق و توسعه از تعدادی فعالیت های ساخت نایافته (غیرتکراری) تشکیل شده و ثانیاً اکثر فعالیت ها به صورت احتمالی می باشند تا قطعی. لذا بهره گیری از شبکه های PERT , CPM در مدیریت و کنترل پروژه های تحقیقاتی مناسب نمی باشد به همین منظور از روش GERT به عنوان ابزار تخصصی جهت زمان بندی و کنترل پروژه های تحقیقاتی استفاده می گردد. این روش با استفاده از مباحث نظری گراف ها، معادلات توپولوژی و آمار، اقدام به زمان بندی و کنترل پروژه های تحقیقاتی می نماید. ورودی این مدل، زمان ** فعالیت به همراه توزیع آماری مربوطه، احتمال وقوع هر فعالیت و بالاخره ترسیم شبکه احتمالی می باشد.

خروجی این مدل، میانگین زمانی اتمام پروژه، احتمال اتمام موفقیت آمیز پروژه به همراه واریانس مربوطه و احتمال شکست پروژه به همراه واریانس مربوطه می باشد. به طوری که با در دست داشتن این احتملات، می توان از طریق تحلیل WHAT-IF به احتمالی قابل قبول جهت اتمام موفقیت آمیز پروژه دست یافت. در این مقاله سعی می گردد تا ادبیات موضوع به همراه یک مثال علمی به زبان ساده ارائه گردد.

مقدمه:

شبکه هایی از نوع GERT دارای ماهیت احتمالی می باشند. در چنین شبکه هایی، انجام تمام فعالیت ها ضروری نیست. برخی از مسیرها ممکن است در کل مورد گذر واقع نگردند و یا اینکه از یک مسیر چند بار عبور نماییم. این روش برای شرکت RAND در امریکا پایه گذاری شده و اولین کاربردهای آن در پروژه های ساخت سفینه های فضایی بود. با کاربرد تحلیل شبکه در طراحی و کنترل پروژه ها از دهه 1950 و توسعه مدل های شبکه ای، هنچون PERT , CPM رفته رفته مشخص شد که امکانات محدود روش های مذکور در مدل سازی پروژه هایی که دارای شبکه های پیچیده هستند معضلی در برنامه ریزی چنین پروژه هایی است. به همین دلیل محققانی همچون المغربی و پریشگر و سایر همکارانشان به دنبال ابزار تعمیم یافته تری در تحلیل شبکه ای که نسبت به روش های PERT , CPM قابلیت تطابق بالاتری داشته باشند این روش را ابداع و توسعه دادند.

GERT الگوریتمی مرکب از نظریه فلوگراف ها، توابع مولد گشتاور PERT , (MGF) جهت حل مسائل احتمالی می باشد. این روش، شیوة پیشرفته ای برای مدل سازی و تحلیل سیستم های دینامیک احتمالی است. این روش مفاهیم اساسی مدل سازی شبکه ای را با نظریه احتمالات تلفیق نموده و بر مبنای روش شبیه سازی کامپیوتری، مسائل پیچیده دنیای واقعی را حل می نماید.

تفاوت های اساسی میان GERT و شبکه های سنتی

گرچه CPM آشناترین ابزار در پردازش شبکه است، ولی در واقع برای برنامه ریزی، اطلاعات ناچیزی درباره تخمین زمان پروژه و توالی فعالیت ها ارائه می دهد. PERT از نظر تطابق بیشتر با طبیعت احتمالی زمان ها نسبت به CPM برتری دارد. به عبارت دیگر اگر زمان انجام فعالیت ها ثابت باشد شبکه CPM را خواهیم داشت.

چنانچه زمان انجام فعالیت ها احتمالی باشد، شبکه PERT را داریم. اما در GERT هم زمان انجام فعالیت ها و هم خود فعالیت ها احتمالی هستند. از این رو می توان گفت که CPM و PERT حالت خاصی از GERT هستند. همچنین در شبکه های سنتی، فعالیت ها فقط می توانند تکرار شوند. در شبکه های سنتی تمام گره ها قطعی هستند ولی در GERT گره ها می توانند هم احتمالی و هم قطعی باشند. در شبکه های سنتی فقط بایستی یک گره پایان داشته باشیم، ولی در GERT می توانیم چندین گره پایان داشته باشیم.

عناصر شبکه های احتمالی

عناصر شبکه های احتمالی، شاخه های جهت دار و گره های منطقی می باشند. یک شاخه جهت دار با دو گره همراه است یکی گره ای که از آن منشعب می شود و دیگری گره ای که به آن ختم می شود. گره ها به عنوان وضعیت سیستم به شمار می روند و شاخه ها نشان دهنده گذر از یک وضعیت به وضعیت دیگر است. به چنین گذرهایی فعالیت اطلاق می شود. هر گره دو وظیفه را به عهده دارد. یکی دریافت کننده و دیگری صادر کننده. معمولاً به این دو وظیفه، وظایف ورودی و خروجی اطلاق می شود. وظیفه ورودی بیانگر شرطی است که گره می تواند فعال شود. وظیفه خروجی بیانگر وضعیت شاخه خروجی از گره فعال می باشد. توجه داشته باشید که گره شروع در شبکه فقط وظیفه خروجی دارد و گره پایان در شبکه به عنوان ورودی است.

گره های منطقی

در یک شبکه احتمالی، گره متشکل از دو وجه، یکی ورودی (دریافتی) و دیگری خروجی (صادرکننده، توزیع کننده) می باشد. سمت ورودی گره ها می تواند ************ باشد.

سمت خروجی گره ها می تواند قطعی یا احتمالی باشد یک گره نیم دایره نشان دهنده شاخه قطعی است که در آن زمانی که گره رسمیت یابد تمام شاخه های فعالیت منشعب از آن وضعیت می یابند. یک گره سه گوش نشاندهنده شاخه احتمالی است که در آن زمانی که گره رسمیت یابند یکی از فعالیت ها بسته به روابط احتمالی شاخه های مختلف منشعب از آن رسمیت خواهند یافت. با توجه به مراتب فوق، شش نوع گره مطابق جدول زیر حاصل می شود.

***********************

تجزیه و تحلیل شبکه های احتمالی

گره های پای غیرشامل

اجازه دهید تا متغیر تصادفی ** را مدت زمان فعالیت ** در نظر بگیریم. با این تعریف، فعالیت ** می تواند انجام گیرد. در صورتی که گره I تحقق یابد از این رو بایستی احتمال شرطی (گسسته) یا تابع چگالی (پیوسته) فعال شدن گره I مربوط به ** را داشته باشیم تا تحقق یافتن فعالیت را مطالعه کنیم. این امر به نوبه خود به ما اجازه می دهد تا تحقق یافتن کل شبکه را بررسی نماییم. به ویژه اینکه با در دست داشتن احتمالات فوق می توانیم گشتاورهای توزیع زمان تحقق شبکه را پیدا کنیم و در نتیجه میانگین و واریانس زمان تحقق یافتن شبکه را برآورد نماییم.

اجازه دهید ** احتمال شرطی یا تابع چگالی مدت زمان فعالیت ** باشد تابع مولد گشتاور شرطی متغیر تصادفی ** بدین صورت تعریف می گردد:

************* 

که S عدد حقیقی یا شاخص کمکی می باشد.

به عبارت دیگر:

*************** حالت خاص این است ** باشد (a به مفهوم عدد ثابت است.) در این حالت، چنانچه توزیع آن ثابت باشد خواهیم داشت:

************ 

اگر ** باشد آنگاه ** خواهد بود در ضمیمه این مقاله، جدول توزیع های احتمالی مهم به همراه توابع مولد گشتاور و گشتاورهای اول (میانگین) و دوم پیرامون مبدأ ارائه گردیده است.

اجازه دهید تا ** احتمال شرطی فعالیت ** باشدکه گره ** آن تحقق یافته باشد با توجه به این مطلب تابع w برای متغیر تصادفی ** را به شرح زیر تعریف می کنیم:

**********************

با تبدیل معادله فوق می توانیم شبکه ** را معادل ساختار شبکه G تعریف کنیم. اما با یک شاخص کمان ** به جای دو شاخص *** و ***. شکل زیر عنصر کلی نوع کمان استفاده شده در شبکه G و ** را نشان می دهد.

******************

در این بحث مدت زمان فعالیت را به عنوان شاخص کمان در نظر گرفته ایم. در واقع، ممکن است هر نوع شاخص کلی کمان را در نظر بگیریم.

** با فرض اینکه مدت زمان فعالیت های شبکه G متغیرهای تصادفی مستقل هستند، دارای خواص محاسباتی جذاب مختلفی می باشد جهت نمایش این خواص، سه حالت را در نظر می گیریم:

حالت اول: کمان ها به طور مجموعه

چنانچه کمان ها به طور مجموعه باشند، از معادله زیر استفاده می کنیم:

**************

حالت دوم: کمان ها به طور موازی

*****************

حالت سوم: SELF LOOPS

****************

به طور خلاصه، چنانچه شبکه GERT از نوع یای غیرشامل باشد و زنجیره های موازی، مجموه و یا حلقه را در بر بگیرد، همیشه می توان شبکه را به یک شبکه تک شاخه ای معادل کاهش داد.

قاعده ماسون برای گراف های جریان بسته

هدف از استفاده GERT در تجزیه وتحلیل شبکه احتمالی، به دست آوردن تخمینی برای میانگین و واریانس زمان تحقق شبکه و احتمال تحقق گره های پایانی می باشد. بایستی بگوییم که انتقال یک کمان در شبکه GERT همان تابع w مربوطه می باشد.

به خاطر داشته باشید که تابع w به عنوان حاصلضرب احتمال انجام کمان و تابع مولد گشتاور (MGF) مدت زمان فعالیت ارائه شده توسط کمان تعریف می گردد.

جهت نوشتن معادله توپولوژی ماسون، بایستی یک کمان اضافی به همراه تابع W، به نام Wa(s) به شبکه اضافه شود، به طوری که گره پایانی به گره مبدأ متصل گردد. سپس بایستی تمامی LOOPها را در شبکه اصلاح شده پیدا نماییم (تا بالاترین درجه ممکن).

هدف از به کارگیری *** پیدا کردن تعریفی بری تابع W معادل شبکه اصلی است. در شکل زیر، شبکه اصلی توسط جعبه سیاهی به همراه تابع *********** نمایش داده شده است.

******************

توجه داشته باشید که انتقال معادل برای یک LOOP با درجه n برابر است با حاصلضرب انتقالات n لوپ درجه یک جدا از هم. یعنی:

*****************

معادله توپولوژی برای گراف های بسته (که به عنوان قاعده ماسون شناخته شده است) به شرح زیر است:

******************

که در آن *** بیانگر مجموع انتقالات معادل برای تمامی LOOPهای ممکن درجه nام می باشد.

محاسبه میانگین و واریانس

با استفاده از معادله توپولوژی قادر هستیم عبارت تابع w معادل شبکه ********* را به دست آوریم گفتیم که هنگامی که s=0 باشد، ************ می باشد.

از آنجایی که:

*************

بنابراین خواهیم داشت:

که در نتیجه داریم:

***************

توجه داشته باشید که در این جا، عبارت *********** را بر اساس تمامی یا برخی از توابع w شاخه ها در شبکه اصلی داریم. ارزیابی *** ساده است، یعنی اینکه اگر در عبارت ****** معادله توپولوژی **** را برابر صفر قرار دهیم، ارزیابی *** ساده است. با به دست آوردن مشتق نسبی **ام *** با توجه به s و برابر با صفر قراردادن s یعنی s=0 گشتاور **** به دست می آید یعنی:

*************

گشتاور اول مبدا *** زمان متوسط تحقق یافتن شبکه را به دست می دهد، در حالی که واریانس زمان تحقق یافتن شبکه از طریق محاسبه گشتاور دوم مبدا ********** و کسر کردن از مجذور *** به دست می آید یعنی:

*****************

مثال عددی

واحد پژوهش و توسعه شرکتی در نظر دارد محصول جدیدی را تولید نماید به دلیل آزمایش های کیفی بسیار دقیق، فقط احتمال 20% وجود دارد که یک قلم از محصول تولید شود. با توجه به شکل زیر، تعداد مورد انتظار (میانگین) آزمایش های مورد نیاز جهت تولید محصول سالم چقدر است؟ زمان هر کمان 1 می باشد.

**********

حل

در این مسأله زمان مورد نیاز جهت تولید یک محصول ثابت می باشد به خاطر آورید که اگر متغیر تصادفی ** برابر با عدد ثابت a باشد آنگاه خواهیم داشت:

******************

اگر *** باشد خواهیم داشت:

***********

که تابع مولد گشتاور، مدت زمان هر کمان در شبکه اصلی می باشد از آنجایی که احتمال تولید هر قلم جنس 20% است، لذا:

*******

با استفاده از معادله توپولوژی خواهیم داشت:

*********

با استفاده از عبارت های W4 , W3, W2, W1 خواهیم داشت:

**************

چنانچه S=0 در نظر بگیریم، حاصل WE(0) ، 1 خواهد بود از آنجایی که ** می باشد لذا ***** خواهد بود بنابراین تعداد مورد انتظار آزمایش ها برای تولید کالای سالم، عبارت است از:

************

یعنی:

***********

اگر ** قرار دهیم، خواهیم داشت:

************

به همین ترتیب، واریانس تعداد کل آزمایش ها برابر است با:

************

یعنی اگر معادله مربوط به مشتق را ساده کنیم، خواهیم داشت:

***********

حال چنانچه مجددا مشتق بگیریم، خواهیم داشت:

***********

حال اگر S=0 در نظر بگیریم، خواهیم داشت:

**************

نهایتا واریانس برابر خواهد بود:

***********

نتیجه گیری:

شبکه های GERT کاربردهای بسیار متنوعی دارند و روز به روز مورد استفاده بیشتری قرار می گیرند کاربردهای همچون افزایش میزان تولید، کاهش ضایعات، شناسایی گلوگاه های تولید، کنترل پروژه ها، به ویژه پروژه های تحقیقاتی و... البته می توان جهت تسریع در محاسبات از شبیه سازی کامپیوتری نیز استفاده کرد که در این رابطه نرم افزارهایی همچون SLAM و AWESIM تهیه شده است.

نتیجه گیری

پرت برخلاف روش هایی که در گذشته به کار برده می شد حرکت جدیدی در مدیریت پدید آورده. برخی پرت را درمان همه دردهای برنامه ریزی و تصمیم گیری مدیریت می دانند در حالیکه عده ای نیز کاملاً مطمئن نیستند ولی به هر حال چه داوری دردها باشد و یا نباشد بهتر است مدیران اصول آن را فهمیده، بدانند چگونه آن را به کار ببرند و چگونه از اطلاعات آن برای تصمیم گیری سود جویند. زیرا امتیاز روش پرت این است در آن برای هر فعالیت سه برآورد زمانی حداکثر، حداقل و محتمل در نظر گرفته می شود. به طوری که احتمال اتمام پروژه در زمان تعیین شده قابل محاسبه باشد. به طور کلی استفاده از فن پرت دربرنامه ریزی های بزرگ و کوچک مفید است.

پدستال چیست و دلایل استفاده از آن چیست؟

پدستال چیست و دلایل استفاده از آن چیست؟

 پدستالها عبارتند از ستونهای بتنی کوتاه و کم آرماتور و حتی گاهی  بدون آرماتور که عموما روی پی های بتنی اجرا شده و روی آنها صفحه زیر ستون نصب شده و سپس ستونهای فلزی روی صفحه نصب میگردد. این ستونها بدلیل ابعاد نسبتا زیاد( از نظر عرضی زیاد و ارتفاعی کم) جزو ستونهای لاغر محسوب میشوند و لذا تحمل مقاومت فشاری آنها بسیار زیاد میباشد.

دلایل استفاده:

۱) زمانیکه بخشی از ستون فلزی داخل خاک مدفون باشد که به جهت پوسیدگی آن از پدستال ها در همان بخش استفاده می کنند.

۲) زمانیکه ارتفاع ستون فلزی زیاد باشد و به جهت مهار کردن لاغری آن در بخشی از آن به طرف پی از پدستال استفاده می کنند.

۳) زمانیکه لنگر در پای ستون یا نباشد یا کم باشد.

۴) زمانیکه در بخش زیر زمین ساختمان با ارتفاع حدود۳ متر بخواهیم فضای قابل استفاده داشته باشیم.

۵) زمانیکه بخواهیم بخش زیر زمین ساختمان  را بجای  ستونهای فلزی با پدستالهای بتنی اجرا و در حقیقت پدستالها با پی تولید یک پی جدید بنماید و در محاسبات سازه  به صورت پی وارد شود.

۶) زمانیکه بخواهیم ستونهای اکسپوز ( در نما و دید) فلزی از کف به بالا باشد.

 نکته۱: توصیه شده پدستال ها فقط زما نیکه لنگر در پای ستون نیست استفاده شوند در غیر اینصورت محاسبات آنها مانند ستونهای بتنی بوده و آرماتورهای مورد نیاز را  باید محاسبه کرد.

نکته۲: جهت خرد نشدن سطح پدستال معمولا از یک شبکه مش آرماتور ضعیف تا حد نمره ۱۴ روی پدستال و زیر صفحه زیر ستون استفاده میکنند.

پختن آجر

پختن آجر

گداختن یکی از مهمترین قدم ها در ساختن آجر می باشد. زمان مورد نیاز با توجه به نوع کوره، نوع رس و سایر متغیرها از 40 تا 150 ساعت تغییر می کند. در حال حاضر کوره های تونلی وکوره های متناوب انواع جدیدی از کوره ها می باشند که مورد استفاده قرار می گیرند. در کوره تونلی آجرهای خشک شده که برروی واگون های مخصوص چیده شده اند از داخل تونل گذر می کنند و از کانون حرارتی عبور می نمایند و از سوی دیگر خارج می شوند.
 در کوره های دیگر، حرارت بطور متناوب تغییر می کند. در این روش خشت ها ثابت و کانون حرارتی متغیر است. سوخت این کوره ها گاز طبیعی، نفت، یا زغال سنگ می باشد.
آجر جوش
در کوره های آجرپزی مخصوصاً کوره های چاهی و یا حلقه ای که آتش آن قابل کنترل نیست ممکن است به قسمتی از کوره که به آتش نزدیک تر است حرارت بیشتری برسد در نیتجه آجر از مرحله خمیری گذشته و ذوب می شود. در این مرحله خاک رس روان گشته و شیشه ای می گردد رنگ اینگونه آجرها متمایل به سبز می باشد، خاصیت مکندگی در این نوع آجرها بسیار کم بوده و در حدود 2 تا3 درصد است آجر جوش نسبت به آجر معمولی تردتر و شکننده تر می باشد و به علت آنکه آب در آن نفوذ نمی کند در مقابل عوامل جوی و اسیدهای آلی از آجر معمولی مقاومتر است، به همین دلیل مصرف آن در فرش کف کانالهای فاضلاب و غیره پیشنهاد می شود. ولی بکاربردن این نوع آجر در دیوارهای حمال مخصوصاً طاق ضربی به هیچوجه پیشنهاد نمی شود.
 اگر بخواهند برای مصارفی از قبیل فرش کف کانالهای فاضلاب و غیره آجر جوش بطور انبوه تولید نمایند باید اولاً مواد گداز آور مانند اکسیدهای آهن در مصالح اولیه تهیه آجر بیشتر باشد در ثانی باید گرمای کوره را به 1200 درجه سانتیگراد برسانند و مخصوصاً باید توجه نمایند که آجر در هنگام پختن و ذوب شدن جاری نشود زیرا در این صورت قطعات آجرهای مختلف به هم چسبیده و هر 5 یا 6 بلوک آجر یک قطعه شده کاملاض شکل هندسی خود را از دست داده و غیرقابل مصرف می گردد.
 بدین لحاظ باید قبلاً بوسیله آزمایش در جه حرارت عرق کردن و روان شدن خاک مورد استفاده برای تهیه آجرجوش تعیین گردد و درجه حرارت کوره باید بگونه ای تنظیم گردد که به حد روان شدن خاک نرسد. با توجه به اینکه کوره های آجرپزی اغلب مجهز به وسائل دقیق کنترل حرارت نمی باشد که بتوان در حد یکی دو درجه حرارت آن را کنترل نمود لذا بهتر است برای تهیه آجر جوش از مصالحی استفاده شود که فاصله حرارتی بین مرحله عرق کردن و روان شدن در آن مصالح زیاد باشد و این فاصله بوسیله آزمایش می توان تعیین نمود.
 وزن مخصوص آجر جوش قدری بیشتر از آجر معمولی بوده و در حدود 9/1 گرم در سانتی متر مکعب می باشد.تصویر شماره 6 – پلان کوهره هوفمن
کنترل زمان پخت در کوره از اهمیت فراوانی برخوردار است خشت خام فاقد مقاومت های مکانیکی موردنظر است و چنانچه آجر بیش از حد حرارت ببیند تغییر شکل می دهد و قابل استفاده نمی باشد.
 بمنظور اجتناب از بروز ترک حرارت تا  دمای 100 تا 120 درجه سانتی گراد به کندی افزایش می یابد.  در این دما آب آزاد خشت های تبخیر و خشک می شود. بعد از خشک شدن خشت ها حرارت به سرعت تا 700 الی 800  در جه سانتیگراد افزایش می یابد و در این دما آب تبلور کائولین تبخیر( دی هیدراته) می شود و خشت ها نهایت تخلخل خود را پیدا می کنند. در دمای 800 تا 850 درجه سانتیگراد مواد زودگداز همراه با رس گداخته می شوند و اجزای دیر گداز را احاطه می نمایند و بعد طولی رس ها نقصان می یابد و خشت حرارت دیده به مصالح یکپارچه ای تبدیل می شود.
مصالح تشکیل شده از رس زودگداز در در جه حرارت بین 900 تا 1100 درجه سانتیگراد کاملاً گداخته می شوند و مصالح ساختار سنگی پیدا می کند. این مصالح بخوبی در برابر نفوذ آب مقاوم است و مقاومت مکانیکی بالا، مقاومت در برابر یخبندان و سایر کیفیات یک مصالح ارزشمند را پیدا می کند.
 در بعضی از روشهایی نوین بمنظور جلا یافتن سطح آجر در مرحله نهایی با تزریق گاز طبیعی سطح آجر می سوزد و تغییر رنگ می دهد و جلا پیدا می کند. برای جلوگیری از ترک آجرها را بآهستگی سرد می نمایند و بعد از آن کنترل نهایی انجام می گیرد و در صورت نیاز به منظور یکنواختی ماشین کاری و سپس آجرهای مرغوب بسته بندی انبار یا بارگیری می شوند.

برچسب‌ها: آجر

پت سنتر Patcenter

پت سنتر Patcenter

پت سنتر (1986: پرینستون، نیوجرسی، مهندس معمار: ریچارد راجرز و همکاران، مهندس سازه: اووه آروپ و همکاران) مرکز تحقیقات در زمینه فن آوری. P.A. است و با هدف ایجاد حداکثر انعطاف پذیری در ارتباطات داخلی، گردش فعالیت ها و استفاده از فضاها به عنوان دفاتر، آزمایشگاهها و سرویس های خدماتی طراحی شده بود. چنین هدفی با استفاده از یک شبکة وسیع سازه اتی از فضاهای آزاد بدون ستون تأمین گردید. سازة نمایان و آشکار این ساختمان کاملاً با نظریات کارفرما برای یک حضور بصری قوی، گرایش به فن اوری جدید را مورد تاکید قرار می دهد. طراح با ایجاد سازه ای که با تاکید بسیار بیان کنندة عملکرد سازه ای طرح در بخش خارجی ساختمان می باشد، در تضاد با فضای خشک و بی روح اطراف، وجود چنین مرکز تحقیقاتی را در اطراف پرنستون بخوبی مشخص می کند، بدین ترتیب به نیاز کارفرما پاسخ داده است. (بروکز و گرچ Brookes And Grech، 1990) (تصاویر 2-3 تا5-3). ایدة اصلی طرح استفاده از یک ستون فقرات مرکزی به عرض 5/29 فوت (9 متر) و ایجاد مجموعه ای از سازه های A شکل با نمای شیشه ای می باشد. سیستم های تأسیساتی ساختمان به طور مستقیم روی قسمت مرکزی ساختمان و قاب معلقی که از سازة اصلی ساختمان آویزان هستند، قرار گرفته اند.

دو طرف این ستون فقرات ارتباط مرکزی ساختمان را تامین می کند دو فضای بزرگ یک طبقه به ابعاد 74 236 فوت (5/2272) متر قرار گرفته اند که برای انجام تحقیقات مورد نظر به کار می روند. برای ایجاد انمعطاف پذیری لازم در بخش های تحقیقاتی، از یک سازة کابلی (با اعضای کششی فولادی باریک ویژه) با زیبایی های بصری که دهانه های سقف را می پوشانند و فضاهای وسیع و عریضی را در بین ستون ها فراهم می کند، استفاده شده است. در سازة اصلی یک قاب فولادی مستطیل شکل به عرض 6/24 فوت (5/7 متر) که به عنوان پایه ای برای تیر A شکل لوله ای بلند به طول 49 فوت (15 متر) عمل می کند، استفاده شده است. این سیستم تکیه گاه عمودی اصلی برای کل ساختمان می باشد.

از قسمت بالای سازة A شکل، کابل های فولادی مجزا در هر طرف به صورت قطری کشیده شده است تا به یک عضو کششی فولادی که چهار کابل کوچکتر را نگه می دارد (شبیه یک درخت معکوس) متصل گردد و بدین ترتیب سقف را در دو نقطة انتهایی و دو نقطه میانی تحمل نماید. اتصالات موجود در سازة A شکل و بین اعضای کششی اصلی و فرعی بام با دقت بسیار و به شکل صفحه ای فولادی مدور و توخالی (به شکل دونات) برای نگه داشتن کابل ها اجرا شده است.

کابل های عمودی متصل به پی در انتهای دهانه ها در برابر نیروی باد مقاومت می کند: عملکرد این مهارهای باریک و بلند به وسیلة جدا نمودن آنها از نمای بیرونی ساختمان مورد تأکید قرار گرفته است. ترکیب سازة A شکل فوق الذکر در هر 5/29 فوت (9 متر) و در مجموع 9 مرتبه تکرار می شود. برای حفظ وضوح بصری این سیستم، پایداری طولی نه تنها به وسیلة مهاربندی های ضربدری، بلکه به وسیلة اتصالات صلب بین تیرهای نگهدارندة سیستم های تاسیساتی و سازة A شکل ساختمان تأمین شده است. در نتیجه دکل ها هر یک به طور مستقل رفتار می نماید تا بدین وسیله انعطاف پذیری هر دهانه را مستقلاً فراهم نماید.

پل آلامیلو Alamillo Bridge

این پل زیبا، بدیع و قابل توجه (1992: سویل، اسپانیا، مهندس سازه: کالاتروا) برای نمایشگاه جهانی اکسپو 92 طراحی شد و نشان دهندة زیبایی و نیز ابداع، خلاقیت و مهارت در طراحی سازه و معماری یک پل توسط معمار مهندس اسپانیایی این پل می باشد. بخش سواره رو این پل دهانه ای برابر 656 فوت (200 متر) را می پوشاند و به وسیلة کابل های قطری موازی که همه آنها از یک دکل بلندی به ارتفاع 466 فوت (142 متر) آویزان هستند، نگاه داشته می شود. در اغلب دهانه های بزرگ اجرا شده با سازة سیستم کابلی، ترکیب متقارنی از مهارهای معلق از دکل یا دیرک با تکیه گاه مفصلی برای حذف خمش به چشم می خورد. این شیوة طراحی به علت اجرای کابل در یک طرف و ایجاد تعادل یک جانبه و نیز اتصال طره ای دکل در پی کاملاً غیر معمول است.

نیروی وارده از کابل ها به وسیلة وزن دکل های فولادی که با بتن پر شده اند، خنثی گردیده است. دکل ها با زاویه 58 درجه در جخت مخالف کابل ها قرار گرفته اند و نیاز به کابل مهارکننده در طرف دیگر را برطرف می نماید (تصاویر 10-3 تا 12-3). ستون فقرات اصلی سطح یک تیر فولادی جعبه ای با مقطع شش ضلعی است که به کابل های مهاری متصل شده است. سطح پل که دارای شش خط ماشین رو در هر طرف می باشد در طرفین این تیر اصلی به صورت طره ای اجرا شده است (فرامپتون و دیگران، Frampton، 1993).

تالار  Gund Hall

تالار  گاند (1972: کمبریج، ماساچوست، مهندس معمار: جان اندروز) فارغ التحصیلان مدرسه طراحی هاروارد را با برنامه هایی در معماری، طراحی فضای سبز و طراحی شهری در خود جای می دهد. مفهوم طراحی، فضایی وسیع در یک کارگاه که ارتباطی بهتر بین دانشجویان رشته های مختلف را فراهم می سازد.

اندروز چنین توضیح می دهد: «یک کارگاه بزرگ با فضاهایی کوچکتر که برای فعالیت های بخصوصی به هم پیوسته اند. برای ایجاد فضای لازم مورد نیاز، کارگاه ها شبیه سینی هایی روی هم ردیف گشته و به وسیلة یک سطح شیبدار پوشیده شده اند.» (تیلور و اندروز Taylor and Andrews، 1982)

هدف طراح استفاده از سیستم های مکانیکی و سازة بام به عنوان ابزار آموزش بوده است (تصاویر 13-4 تا 15-4). 9 عدد خرپای مسطح که در مرکز، فضایی برابر 24 فوت (3/7 متر) را اشغال کرده اند، دهانه ای برابر 134 فوت (41 متر) و ارتفاعی برابر 11 فوت (4/3 متر) دارند.

قطر میلة فوقانی خرپا 12 اینچ (300 میلیمتر) و دارای میلة تحتانی باریک تر و اعضا جان می باشد. خرپا به وسیله یک اتصال گیردار در بالا و یک اتصال ساده در پایین (امکان حرکت در اثر انبساط حرارتی و دیگر حرکات ضمنی) نگاه داشته می شود. اعضای لوله ای شکل برای امکان ساخت ساده تر (در مقایسه با اعضا بال پهن) و سهولت کاربری انتخاب شدند. روی لوله ها با یک لایه رنگ ضد آتش به ضخاممت 125/0 اینچ (3 میلیمتر) پوشانده شده است. مقاومت جانبی به وسیله گره های متقاطع در هر دو انتهای دهانه فراهم شده است.

میلة فوقانی خرپا از درون سقفی که برای استفاده از نور روز در نمای غربی به صورت پله ای طراحی شده، عبور می کند. چنین نورهایی از شیشه پلاستیکی شفاف و تقویت شده عبور می نمایند و در زیر سقف اعضای خرپا نمایان هستند. ]انتخاب بام پله ای نمای غربی، طراح بیشتر جنبه فرمال آن را مد نظر داشته است تا جنبه های تکنیکی. انرژی گرنایی به دست آمده از طریق شیشه های بدون سایه بیش از اندازه مورد نیاز است و سیستم گرمایش و سرمایش تهویه مطبوع (HVAC) به عنوان طراحی اصلی مکانیکی جهت ایجاد آسایش در نظر گرفته شده است[.

مرکز سنزبری Sainsbury Center

عملکرد اصلی این ساختمان (1978: نورویچ، انگلستان، مهندس معمار: فوستر و همکاران، مهندس سازه: هانت و همکاران) به عنوان گالری هنری بوده است ولی یک سوم ساختمان برای یک مدرسه هنری، اتاق چند منظوره و یک رستوران استفاده می شود (تصاویر 16-4 تا 18-4). فرم ساختمان به صورت یک مکعب ساده با دو وجه کاملاً شفاف است. این بخش ها با جزئیات بسیار دقیق به منظور حفظ سادگی فرم و سطح در نظر گرفته شده اند. نور روز تحت کنترل بوده و با پنجره های کرکره ای پخش می شود. به علت وسعت زیاد ساختمان که مربوط به کیفیت بالای آن را به عنوان یک شی می گردد. طراحی بسیار مهم است. اجزای ساختمان به صورت پیش ساخته با دقت زیاد برای ایجاد نمای مناسب، بخصوص خرپاهای فضایی و تطبیق با ستون های خراپیی، طراحی شده اند (اورتون، 1988).

سازة ساختمان بر اساس 37 عدد خرپا (در مقطع به شکل مستطیل) در طول 431 فوتی (4/131 متر) ساختمان با دهانه های 113 فوتی (4/34 متر) شکل گرفته است. هر خرپا 2/8 فوت )5/2 متر) ارتفاع و 9/5 فوت (8/1 متر) عرض دارد. هر یک با اتصال گیردار در بالای هر ستون خرپایی که از زمین طره شده اند، متصل هستند. (خرپاهایی که در قسمت انتهای دیوارهای شفاف قرار دارند سخت کننده های اضافی برای جلوگیری از ریزش تقسیمات شیشه دارند، اتصالات گیردار به پایین خرپا برای ایجاد رفتار قاب صلب با ستون ها و خرپا اضافه شده اند). روکش فلزی نهایی، ترکیبی از آلومینیوم توپر، مشبک و عایق یا پانل های شفاف که به یک شبکة مدولار با درزهای نئوپرن به ابعاد 9/59/3 فوت (8/12/1 متر) متصل شده اند، می باشد.

استادیوم ورزشی کرازبی کمپر Crosby Kemper Arena

این ساختمان چند منظوره (1974: کانزاس سیتی، میسوری، مهندس معمار و مهندس سازه: سی – اف – مورفی و همکاران) با خرپاهای فضایی عظیم روی بام، برای به حداقل رساندن حجم داخلی و حجم نمای بریونی که در عین حال به سازه نیرو می بخشد، طراحی شده است (تصاویر 19-4 و 20-4). سه خرپای عظیم فضایی که در مقطع به شکل مستطیل می باشند، یا دهانة 324 فوت (99 متر) و یک ستون فضایی به شکل قاب صلب با دو اتصال گیردار در هر پی، سازة ساختمان را تشکیل می دهند. هر خرپا 27 فوت (23/8 متر) ارتفاع دارد و از لوله های فولادی به قطر 4 فوت (22/1 متر) در بالای و دو لوله به قطر 3 فوت (914 میلیمتر) در پایین و اعضای جان به ضخامت 30 اینچ (762 میلیمتر ساخته شده است. این حالت از خرپای فضایی صلیب و مقاومت بالایی در برابر نیروهای عمودی، افقی و پیچشی دارد.

سایبان استادیوم ورزشی

به علت نیاز به چشم انداز و دید مناسب، طره ها از شرایط مناسبی برای ایجاد جهت محافظت از افتاب در استادیوم های بزرگ ورزشی برخوردار می باشند. مدارکی وجود دارد که رومیان قدیم از ترکیب Vela (سازه های سایبانی) در تعدادی از زمین هیا ورزشی استفاده می کردند. استفاده از فن آوری قایق های بادبانی در زمان های مختلف، پانل های تاشو که از تیرهای کوچک افقی که به سویلة مهارهای طنابی از بالای دیرک های عمودی نگاه داشته می شدند، آویزان شده بودند و در پشت محل استقرار آنها از دیوار حائل سنگی استفاده شده بود، متداول بوده است (تصویر 21-4).

استادیوم فوتبال سیدنی Sydney Football Stadium

استادیوم فوتبال سیدنی (1988: سیدنی، استرالیا، مهندس معمار: فیلیپ کوکس، مهندس سازه: اوو آروپ و همکاران) به عنوان استادیومی برای بازی فوتبال و راگبی با گنجانش 38000 تماشاجی که سایبان آن 65 درصد جایگاه را پوشش می داد، طراحی شد. جایگاه منحنی شکل استادیوم بر اساس دال های بتنی پله ای در سطح پایین تر برای نشستن و در سطح بالاتر برای ایستادن ساخته شده است و از بخش های بتنی پیش کشیده با دهانة 27 فوت (5/8 متر) بین تیرهای فولادی شیب دار که روی ستون های بتنی قرار می گیرند، تشکیل شده است (بروکز و گرچ 1992، جان 1991) (تصاویر 22-4 تا 25-4).

برای سایبان فلزی بام از خرپاهای فضایی فولادی که طول طره آن 96 فوت (30 متر) است، استفاده شده است. تمامی اعضای خرپا صلب هستند و می توانند نیروهای کششی یا فشاری را که به خرپاها امکان مقاومت در برابر نیروهای رو به بالای باد و نیروهای ناشی از وزن را می دهد، ایجاد نمایند. خرپاها، بار را به یک حلقه از ستون ها و دیوارهای بتنی که تیرهای نوک را در جایگاه به هم متصل می کنند، انتقال می دهند. سیستم سازه ای به وسیلة آزمایش برروی یک مدل با مقیاس 200:1 آنالیز گردید و سختی گردید و سختی اعضا با استفاده از تجزیه و تحلیل از مدل کامپیوتری تعیین گردید.

فضای مرکزی نمایشگاه اکسپو 70 Expo 70 Festival Plaza

در مرکز نمایشگاهی اکسپو 70 در اوزاکای ژاپن، بزرگترین سازة فضا کار با اجرای سقفی برروی فضای مرکزی نمایشگاه (مهندس معمار: کنرو تانگه و کوجی کامیا، مهندس سازه: سادوا هیراتا) بر پا شده است. طراحی، برای ایجاد هماهنگی در ساختار کل مجموعة نمایشگاه و برای فراهم کردن فضایی جهت توسعه و تحقیق زمینة اصلی نمایشگاه یعنی پیشرفت و هماهنگی می باشد. این فضای مرکزی (پلازا) به فضای اصلی نمایش متصل شده است و برای جای دادن و نشستن طیف های مختلف افراد از 1500 تا 30000 نفر بر اساس نوع عملکرد طراحی شده است. میدان اصلی نمایشگاه از طریق پوشش سازة فضاکار بام، یکپارچه می باشد (تانگه Tange، 1969) (تصاویر 6-5 و 7-5).

این سازة فضاکار از مدول های نیم هشت وجهی (هرم متساوی الاضلاع) با پلان مربع به ضلع 5/33 فوت (2/10 متر) و ارتفاع 3/29 فوت (9/8 متر) که فضایی به ابعاد 1082394 فوت (330120 متر) را می پوشانند تشکیل شده است (کنزو تانگه و همکاران، 1987). در سیستم مرو از گره فولادی توخالی با اعضای لوله ای شکل با انتهای مخروطی که به گره ها پیچ می شوند، استفاده می شود. پوشش کل بام از جنس پلاستیک شفاف باد شده به شکل متکا می باشد ککه به اعضای بالایی سقف محکم گردیده است. ابعاد تقریبی اجزا به قرار زیر است: قطر گره های فولادی 6/3 فوت (1/1 متر)، قطر یال بالا و پاییت اعضا فولادی 2/2 فوت (67 سانتیمتر) و قطر اعضای فولادی مورب 4/1 فوت (46 سانتیمتر). سازه، ابتدا روی زمین سر هم گردیده و سپس به وسیله جک های هوای فشرده به ارتفاع 100 فوت (30 متر) بالا برده می شود. وزن کل سازه 4700 تن (4260 تن متریک) می باشد که به وسیله 6 ستون نگاه داشته می شود و این سازه بعد از اتمام نمایشگاه جمع آوری می گردد.

به منظور رسیدن به این مقیاس بی نظیر، مهندسان به مشکلاتی از قبیل اندازه های سازه و دقت در ابعاد، زوایا و نیز محدودیت های ناشی از اجرای ساختمان در محل غلبه کردند. از آنجایی که رسیدن حبه دقت لازم در مراحل اولیه مشکل بوده، کل خطاهای حاصل با تنظیمات دوباره و استفاده از مدول های اضافی جبران می گردد.

مشکل نصب قطعات با ایجاد یک سوراخ اضافی در گروه کروی که اجازه می داد پیچ و مهره ها از طریق آن در جای خود قرار گیرند، حل گردید. این جزئیات اجازة تنظیزم انجام تنظیمات زاویه ای کوچک مابین اتصالات اعضا را فراهم می ساخت. به علاوه واشرهای گوه ای شکل مخصوص بین گره های کروی و اعضا امکان حداقل تغییر طول را فراهم می نمود. چنین ترکیبی مزان خطا در مجموعه را در شرایطی که سازه فضاکاری به این بزرگی برای اولین بار به طور عملی و اقتصادی اجرا می شد، محدود ساخت (ناشر، 1970).

مرکز انجمن جاکوب ک. جاویتس

Jacob K.Javist Convention Center

این ساختمان با طولی برابر 5 بلوک حتی بزرگتر از فضای مرکزی نمایشگاه تانگه (Tange’s Festival) نیز بزرگتر می باشد، مرکز جاویتس (1980: نیویورک، مهندس معار: آی ام. پی و همکاران، مهندس سازه: ویلدینگر و همکاران) با طول 1200 فوت (315 متر) در طول خیابان یازدهم و دوازدهم مانتهان و با عرض 600 فوت (157 متر) در کنار خیابان های سی و چهارم و سی و نهم قرار گرفته است. در مجموع، مساحت همکف آن 6/1 میلیون فوت مربع (148 هزار متر مربع) است. طراحان و کارفرما به طور جدی احساس می کردند که عمة مردم (کسانی که هزینه ساخت بنا را پرداخته بودند) باید به ساختمان دسترسی ساده و مستقیم داشته باشد. فضایی که به بخش عمومی با سالن بزرگ مربع شکلی به ضلع 270 فوت (82 متر) اختصاص یافته بود. با یک ورودی و جذاب و بدیع در خیابان یازدهم مشخص می گردید. ساختمان به وسیلة پلی به طول 360 فوت (110 متر) که مشرف به سالن اصلی نمایشگاه بود تا خیابان دوازدهم ادامه می یافت و به یک رستوران که چشم اندازی از رودخانة هودسون (Hudson River) داشت، منتهی می گردید و به حداکثر ارتفاع خود می رسید (ناشر، 1980) (تصاویر 8-5 تا 10-5).

در توصیف نمایشگاه، جیمز فرید (James Freed) به عنوان کسی که در طراحی همکاری داشته، آن را یک انبار می نامد که طراحان نمی توانستند به عملکردهای داخلی برای ایجاد توازن و تعادل در نمای آن متکی باشند. کلید حل این موضوع قرار دادن 5 بلوک شهری در زیر یک سازة فضاکار بود که دیوارها و سقف را نگاه می داشت. سطوح گوشه دار، محل قرارگیری ستون ها در طبقه بالاتر در فواصل 90 فوتی (28 متر) مشخص می کند.

پوشش شیشه ای نیمه منعکس کنندة ساختمان در طول روز، در اثر انعکاس نور آسمان مات به نظر می رسد. هنگام شب، در اثر نورپردازی داخلی، شیشه ها شفاف شده و دیوارها و سقف خرپای فضایی نمایان می گردند. ورودی شیشه های شفاف داشته و برای نورگیری از سقف (به وسیلة پتجره سقفی) به کار رفته، برای دیوارها و فضاهای نمایشگاه از شیشه های مات استفاده دشه است.

اندازة دهانة 90 فوتی (28 متر) سازه از ابعاد نمایشگاه تجاری متعدد با مدول استاندارد 30 فوت (9 متر) الهام گرفته شده است. دو ردیف غرفه به عرض 10 فوت (3 متر) که به وسیلة یک راهروی ارتباطی مبه عرض 10 فوت از یکدیگر جدا می شدند در آن طراحی شده است.

ستون های چهارگوش که سازة فضا کار سالن و فضای اصلی نمایشگاه را نگاه می دارند سبک و شفاف هستند. به نظر می رسد که سازة فضاکار از درون این ستون های به شکل درخت، به طور طبیعی رشد کرده است. ستون های اصلی، مرکب از 4 ستون فولادی لوله ای به قطر 5/1 فوت (55 سانتیمتر) می باشند که در رئوس یک مربع 5 فوتی (5/1 متر) قرار گرفته و با شبکه های فلزی به هم متصل شده اند. سر ستون های اصلی به شکل مربع و به ضلع 10 فوت (3 متر) عناصر قطری را نگاه می دارد و هنگامی که با سازة فضاکار بالایی یکی می شوند، اندازه شان کاهش می یابد. مدول استاندارد این سازة فضاکار مربعی به ضلع 10 فوت (3 متر) است. سازة فضاکار به وسیلة شرکت سازه های پی جی (PG Structures Inc.) ساخته شده است. انتخاب این سیستم بر اساس اظهار جیمز فرید نه به دلیل دالنش باک مینسترفولر (Backminster Fuller) صورت گرفته است و نه بخاطر هنر به کار رفته در معماری های تک “High Tech" انگلیسی بلکه به عنوان سیستمی انعطاف پذیر که می تواند شفافیت و بافت منتاسبی ایجاد نماید انتخاب گردیده است. استفاده از یک سازة فضاکار با این ساختار مبه سازة اصلی ساختمان ها محدود می شود، شمن آنکه داخل ساختمان با عناصر بتنی که نشان دهندة روش کار معمار طراح ساختمان (آی.ام.پی) است تقسیم بندی شده است (ناشر، 1986).

پوشش شیشه یا در جداره های عمودی و افقی ساختمان بیانی گرافیکی از سازة آن با پیروی کامل از چین و شکن های آن است. دیوارهای پرده ای در فاصله 15 اینچ (38 سانتیمتر) بریون سازة فضا کار آویزان شده اند. مدول شفاف مربع شکل در نما به ضلع 10 فوت (3 متر) به قطعات 5 فوتی (5/1 متر) تقسیم شده بودند.

توسعه موزه لوور Louver Museum

در مقایسه با دو پروژه قبلی، بخش الحاقی موزة لوور (1989: پاریس، مهندس معمار: آی.ام،پی و همکاران) یکی از مشهورترین و بحث انگیزترین نمونه ها با استفاده از سازة فضاکار است. در بخش الحاقی که سطحی برابر 650 هزار فوت مربع (60 هزار متر مربع) را در زیرزمین اشغال می کند، هرم اصلی بیشترین توجه را به خود معطوف داشته است. وضوح و روشنی هیجان انگیز و شبکة زیبای آن در عین نامریی بودن به قدری جسورانه و بارز است، که ساختمان را به مثابة یک نشان واقعی از جاه طلبی مدرنیسم برای غیرماید کردن دیوارها و از بین بردن مرز بین درون و بیرون متجلی می سازد. ظرافت شگفت انگیز و بدیع این ساختمان حاکی از پیشرفت فن آوری، در حدی است که اجازه داده است رویاهای مدرنیسم در اوایل دهة 1920 در طول دهة 1980 در این معماری عینیت بخشیده شود (کیم بال Kimball، 1989) تصاویر 11-5 تا 13-5). هرم اصلی 71 فوت (6/21 متر) ارتفاع دارد و هر ضلع آن برابر 115 فوت (35 متر) با شیبی برابر 51 درجه لست. سازة فضاکار متشکل از عناصر فشاری به صورت لوله ای (اعضای فوقانی و اعضای جان) و کابل های کششی (اعضای تحتانی) می باشد. عمق (ضخامت) سازة فضاکار هرم شکل از 6/5 فوت (7/1 متر) در مرکز به صفر در لبه ها می رسد. نتیجة آن انحنا و خمیدگی در عناصر تحتانی است، در حالی که عناصر فوقانی مستقیم می باشند و سطوح شیشه ای هرم مسطح هستند. به علاوه کابل ها برای مهاربندی ضربدری بین گره ها برای افزایش مقاومت جانبی نیز به کار رفته اند.

این سازة فضاکار از 600 عدد عضو لوله ای با قطری مابین 4/0 تا 2/3 اینچ (10 تا 80 میلیمتر) و بیش از 21 هزار گره، تشکیل شده استاتصالی آن شبیه اتصال طناب و دیرک بادبان قایق های بادبانی می باشد (ناشر، 1988). پوشش آبگینة مخصوص آن با قاب شیشه ای فرم الماس را داشته و وزنی برابر 95 تن (86 تن متریک) دارد.

گنبد سان کاست فلوریدا Suncoasta Dome

بزرگترین گنبد کابلی با سیستم گایگر (1989: سن پترزبورگ، فلوریدا، مهندس معمار: گروه طراحان مجموعه های ورزشی HOK، مهندس یازه: گایگر گوسن هامیلتون لیائو).

این سالن چند منظوره را می توان جهت استادیوم بیس بال (43 هزار محل نشستان)، فضایی بدون ستون برای نمایشگاه ]150 هزار فوت مربع (13490 متر مربع)[، یک سالن بسکتبال یا تنیس (10 هزار محل نشستن) یا یک سالن موسیقی (50 هزار محل نشستن) در نظر گرفت. گنبد این سالن به قطر 690 فوت (210 متر) دارای چهار حلقه است که با زاویه 6 درجه اجرا شده اند تا در ضمن تأمین روشنایی مورد نیاز سالن بیس بال، حجم دستگاه هواساز را به حداقل برسانند (رابینسون Robinson 1989، روسن بام Rosenbaum 1989) (تصاویر 21-5 تا 22-5).

گنبد جورجیا Georgia Dome

بزرگترین گنبد کابلی ساخته شده تا کنون (1992: آتلانتا، جورجیاؤ مهندس معمار: هیری اینترنشنال و تامپسون و نجولت استین بک، مهندسان سازه های گنبدی: ویدلینگر و همکاران).

این سازة عظیم به علت استفاده از هندسه سه وجهی باک مینستر فولر متفاوت با طرح های گوناگون گایگر است. سیستم آن به علت عدم نیاز به حلقه هیا مدور برای زمین فوتبال مناسب بوده و وزن کمتری دارد و بارهای نامتقارن را بهتر تحمل می کند.

با وجود این مزایا، طرح سه وجهی این گنبد بسیار پیچیده است و در گره ها به انتهای یک عنصر فشاری 6 کابل کششی متصل می گردد. لوی Levy 1991، لوی و دیگران 1994) (تصاویر 23-5 تا 25-5).

گنبد هایپار کش بستی (که به علت ترکیب سطوح سهموی هذلولی با کش بستی به این نام خوانده می شود)، در پلان از دو حلقه نیمدایره که در مرکز به وسیلة مقاطع پروانه ای شکل جدا می شوند، تشکیل شده است. پره های دو حلقة نیمدایره ای با یک خرپای مسطح که 184 فوت (56 متر) طول دارد به هم متصل شده اند. یک حلقة بیضوی فشاری برای تحمل نیروهای فشاری و خمشی بدلیل ترکیب غیر مدور گنبد طراحی شده است. کوتاه ترین دهانة این سقف بدون ستون 400 هزار فوت مربعی (37175 متر مربع) برابر 748 فوتی (228 متر) می باشد.

غرفه امریکا، نمایشگاه اکسپو 67

این ساختمان (1967: مونترال، مهندس معمار: فولر و سادائو، مهندس سازه: سیمپسون، گامپرتز و هگر) برای پذیرفتن تعداد قابل ملاحظه ای از بازدیدکنندگان در غرفه ایالات متحد امریکا طراحی شده است. گنبد سه – چهارم کره ای آن بزرگترین گنبد اجرا شده توسط فولر بود و یک نمایشگاه داخلی بدون ستون (معماران: شرکت گروه 7 کمبریج) را در خود جای داد.

داخل نمایشگاه مجموعه ای از سکوها در ترازهای مختلف که از طریق آسانسورها، پله های برقی و پل ها به هم مرتبط می شوند، قرار دارد. این ساختمان به عنوان نمایشگاه، برای هنر، علوم و فن آوری امریکا مورد استفاده قرار می گیرد (ناشر، 1966) (تصویر 14-6).

سازة دولایة گنبد از سه بخش تشکیل شده بود: لایة برونی که ترکیبی مثلثی شکل از اعضاست، لایه داخلی که از ترکیبات هشت ضلعی تشکیل می گردد و اعضای جان که لایه های بیرونی و درونی را به هم متصل می کنند. کنبدی که بدین ترتیب شکل می گیرد قطری برابر 250 فوت (76 متر) و ارتفاعی برابر 200 فوت (8/60) دارد. حجم آن برابر 7/6 میلیون فوت مکعب (190 هزار متر مکعب) و تقریباً برابر حجم ساختمان سیگرام در نیویورک است. اعضای آن از لوله های فولادی که به وسیله گره های ستاره ای شکل فولادی به هم متصل می شوند، تشکیل شده است. پوشش نهایی از آکریلیک شفاف به صورت قطعات هشت ضلعی است که به لایة داخلی اتصال دارد و به سمت لایه بیرونی ادامه می یابد.

برای کنترل نور گریزناپذیر خورشید، هر گنبد هشت ضلعی با 6 سایبان مثلثی شکل غلتکی پلاستیکی با روکش فلزی در اطراف آن کامل شده است. یک موتور که با فتوسل فعال می شود سایبان ها را هنگامی که نیاز به سایه است، به سمت مرکز می کشد. هر موتور 180 سایبان مثلثی را که سه ضلعی مجاور را می پوشانند، کنترل می کند. سایبان ها دینامیک هستند و به حرکت خورشید در آسمان واکنش نشان می دهند.

هر اندازه که استفاده از سیستم خورشیدی قاب سازه ای رضایت بخش است، حفاظت سازه فولادی آن در برابر آتش سوزی مورد سوال می باشد. آتش سوزی بزرگی در سال 1977 آن را به اسکلتی تبدیل کرد. بقایای ساختمان در سال 1994 تعمیر شد و به عنوان مرکز تحقیقات آب در کنار رودخانه سنت لورنس مورد استفاده قرار می گیرد. شیشه های شکسته از قاب ژئودزیک برداشته شده و تنها اثری از قاب اولیه باقی مانده است. فضای داخلی با ساختماین که دارای سازه ای متصل بود جایگزین شد (معماران: بلوئین فاشر آبرتین برودئور گائوتر (Blouin Faucher Aubertin Broder Guther) و به عنوان نمایشگاه، دفاتر، رستوران و دیگر عملکردها مورد استفاده واقع می شود (لگر Ledger، 1994).

انستیتوی سلک Salk

در این ساختمان (1965: لاجولا، کالیفرنیا، مهندس معمار: لویی کان، مهندس سازه: آ. کومندانت) کان، تیرهای مرتفع ویرندیل را در سازة کف آزمایشگاه ها برای جای دادن خدمات لازم جهت تحقیقات آزمایشگاهی و امکان بازسازی که در طول عمر چنین ساختمان همی افتد، به کار برد (تصویر 25-8). سیر تکاملی طراحی چنین سازه ای را کان این گونه توضیح می دهد:» آزمایشگاه ها به دو بخش سطوح کار و سطوح خدمات تقسیم شده است. هر سه سطح کار به باغ یا چشم اندازی از آن ارتباط دارند. فضای زیر هر آزمایشگاه، جایی که کارگران خدماتی می توانن وسایل مربوط به آزمایشها را کار گذاشته و تغییراتی در کانال ها و لوله ها به وجود آورند. چنین سیستمی نگرانی و نیاز تأمین فضاهای خدماتی لازم برای خدمات مکانیکی آزمایشها را برطرف می سازد. تشخیص ساختمان آزمایشگاه ها از فضای خدماتی لازم برای لوله ها تا حدی واضح و آشکار گردیده است که هدف اصلی از ساخت آن، رساندن خدمات به این مشخصه است و باعث به وجود آمدن سیستم سازه ای گردیده که از جذابیت کمتری برخوردار است ولی دارای مشخصه های عملکردی بیشتری است «رانر و دیگران، 1977».

استادیوم فوتبال باری Bari

یکی از مزایای سازه ای طرع قابلیت آن برای پایدار نگه داشتن سقف و در عین حال ایجاد دید بدون مانع به وسیلة ستون ها در یک سمت موی باشند. ساختمان استادیوم فوتبال باری (1989: باری، ایتالیا، مهندس معمار: رنزو پیالنو، مهندس سازه: اوو آروپ و همکاران) از طره ها به عنوان عوامل اصلی طراحی استفاده کرده است (تصاویر 33-8 تا 36-8). این استادیوم برای جام جهانی سال 1990 ساخته شد، عوامل اصلی در طراحی آن، هندسه تاکید شده متناسب با خطوط سایت و فواصل بصری بود.

تقسیم کردن جایگاه تماشاچیان به دو بخش با استفاده از طره های بالایی و پایینی امکان افزایش تعداد صندلی ها با رعایت فاصلة دید مناسب را فراهم نمود. به علاوه، این طرح نیاز به پوشاندن درصد بالایی از جایگاه با یک سایبان را دارد. برای رسیدن به این هدف از طره های با مقاومت بالا برای رسیدن به ردیف های بالایی و سایبان بدون ستون های تکیه گاهی در جایگاه که ممکن است خطوط دید را کور کند، استفاده شده است (بروکز و گرچ، 1992).

بخش بالایی جایگاه و سایبان بالایی آن از جفت ستون های بتنی حجیم که در پشت ردیف ثندلی های پایین تر قرار گرفته اند، طره شده اند. ابعاد هر ستون 3/36 فوت (8/11 متر) است. ردیف بالای صندلی ها به وسیله دو سری از تیرهای مسلح منحنی شکل نگاه داشته می شوند. این تیرهای منحنی، تیرهای بتنی با مقطع T شکل را نگاه می دارند (ترکیبی از بتن پیش ساخته و بتن اجرا شده در محل) که طره آنسوی هر انتها از تکیه گاه قرار دارد. هر تیر به مقطع T شکل از سه بخش پیش ساخته که در تکیه گاه تیرهای منحنی به هم متصل شده اند، پیش ساخته شده است. این اتصال با فولاد تقویتی از هر دو تیر تکیه گاهی شکل گرفته است و مقاطع T شکل تا اتصال ادامه می یابد که نتیجه آن یک اتصال صلب است. سایبان از جنس فولاد سبک و پیش ساخته است. تیرهای فولادی تکیه گاهی جعبه هایی با مقطع مخروطی شکل هستند که با اتصال گیردار پیچ و مهره به سمت بالا طره شده اند. تیرهای منحنی مخروطی شکل متناسب با افزایش فاصله تکیه گاه ها و کاهش گشتاور خمشی طراحی شده اند. این سازه فولادی به وسیله پوسته پارچه ای کشیدهع شده ای پوشانده شده است ]فیبر شیشه ای بافته شده از پارچه که با اشعه ماوراء بنفش (UV) مورد استفاده قرار گرفته است، پوشش مقاوم[.

ساختمان آبشار

یکی از مشهورترین ساختمان هیاذ طره ای ساختار آبشار است (1936: کانلس ویل، پنسیلوانیا، مهندس معمار: فرانک لوید رایت) (تصاویر 37-8 و 38-8). محل ساختمان صخره ای رویایی بر فراز یک کوه با جریالن آبی در زیر آن و در مکانی پر از درخت است. رایت این گونه توضیح می دهد: «صخره وسیع به علاوه جریان آب فضای زندگی در بالای رود با چندین تراس برای کسی که مکان خالص و بی ریا دوست دارد و کسی که به صدای آب عشق می ورزد، فراهم کرده است.» (سنداکر و اگن Sandaker and Eggen، 1992) (تصاویر 37-8 و 38-8).

ساختمان های با تراس های طره ای پیش آمده که به نظر می رسد در هوا شناور هستند تداعی کننده عبارت داستان «جعبه در حال انهدام» می باشند.

                                      «فرانک لوید رایت»

تراس بتنی مسلح شده اصلی طول طره ای برابر 16 فوت (5 متر) دارد. تیرهای کف و جان پناه توپر بتنی هر دو به افزایش مقاومت خمشی ساختمان کمک می کنند. آنچه که بیش از موفقیت هیا فنی در این ساختمان اهمیت دارد، شیوه ای است که رایت در استفاده از طره به کار گرفته است، اهمیت دادن به خطوط افقی قوی در یک زمین مشخص، برای ایجاد فرم های رویاریویی بصری که برای ایجاد احساس شناور بودن بر بالای آبشار که در زیر آن قرار دارد به کار می روند.

ساختمان بانک مرکزی هنگ کنگ

ساختمان بانک مرکزی هنگ کنگ (1986: هنگ کنگ، مهندس معمار: فوستر و همکاران، مهندس سازه: اووآروپ و همکاران) در 43 طبقه (به علاوه 4 طبقه زیرزمین) با ارتفاع 587 فوت (179 متر) اجرا شده است. نوع استفاده از فضا در طبقات مختلف فرق می کند. این ساختمان دارای یک سرسرای بزرگ در طبقة همکف و یک سالن مربوط به بانک در طبقة سوم، دفاتر کار محلی، دفاتر کار محلی، دفاتر کار اجرایی، دفاتر مرکزی با سوئیت ها و ساختمان های مسکونی رؤسا که در طبقه آخر قرار گرفته اند، می باشد. ترکیب اصلی در سرسرای بزرگ شامل یک آتریوم مرکزی دوازده طبقه می باشد که نور روز از طریق پنجره های انتهایی و یک منعکس کننده دارای انحنا در بالا بهره می گیرد. طرح، نیاز به حداکثر فضای باز و روشن در مرکز سطح طبقات و فضاهای خدماتی و ارتباطات عمودی در هر یک از دو طرف ساختمان دارد (اورتون، 1988) (تصاویر 39-8 تا 42-8). برای رسیدن به این هدف، یک سازة عمودی متشکل از هشت ستون عظیم به کار برده می شود. هر ستون متشکل از 4 ستون لوله ای گرد و مدور، که به شکل مربع قرار گرفته اند و به وسیلة مقاطع قوطی شکل در تراز هر طبقه به یکدیگر متصل شده اند، می باشد و مانند قاب ویرندیل سه بعدی رفتار می نمایند. از این ستون ها، خرپاها با 5 طبقه ارتفاع طره شده اند که بخوبی ساختمان را به 5 بخش سازه ای تقسیم می کنند. کف طبقات در هر 5 بخش از خرپاهای طره ای بالایی به صورت معلق قرار گرفته اند. این ساختار سازه ای به طور روشن در نمای خارجی دیده می شود. چنین ترکیبی در کل ساختمان چهار بار تکرار شده است. طبق گفتة فوستذ، «مسیر نیروی وزن، طبقات معلق، بازوهای کششی شیب دار و برج های تحمل کنندة نیروی عمودی به طور کامل در نما دیده می شود و همراه با آویزهای نگهدارندة سقف معلق عملکردهای خود را بخوبی مشخص می کند (تورنتون، 1993).

تیرهای ممتد

تیر ممتد، تیر منفردی است که برروی چند تکیه گاه قرار گرفته است. این نوع تیر در مقایسه با تیرهای تکیه گاهی ساده که بین دو تکیه گاه قرار گرفته اند رفتاری متفاوت دارد (تصویر 43-8). از آنجایی که تیر ممتد از روی یک تکیه گاه عبور می کند، باعث ایجاد کشش در بالا، فشار در پایین و یک خیز تغییر شکل با خیز منفی می گردد (مقعر به سمت پایین). در وسط دهانه، عکس این عمل اتفاق می افتد، کشش در بالا، فشار در پایین و تغییر شکل با خیز مثبت. بیشترین میزان گشتاور خمشی در بالای تکیه گاه و در وسط دهانه اتفاق می افتد، گرچه، گشتاور در هر نقطه ذکر شده کمتر از حداکثر گشتاور در یک تیر تکیه گاهی ساده می باشد (در وسط دهانه). به همین دلیل تیرهای ممتد می توانند سطح مقطع کوچکتری نسبت به تیرهای تکیه گاهی داشته باشند و از این تیرها معمولاً به منظور کاهش هزینه ساخت استفاده می شود.

پایش استرتژی ها:

پایش استرتژی ها:

رویکرد اساسی عبارتست از:

1- انتصاب یک چارچوب ارزیابی و استفاده از سیستم های پایش عملکردی ساده برای چشم انداز و همچنین اهداف خرد و چارچوبهای منطقی (عقلایی ) بالاخص در رابطه با سرمایه گذاری ها و یا هردو آنان

2- طراحی ؟؟ عملکردی و یا شاخص های مرتبط

3- استخراج معیارهای ارزیابی از خصوصیات شهر و فرایند در برگیرنده ی 2 فاز می باشد.

طراحی: تعریف خروجی های قابل سنجش و ارزیابی و اهداف خرد و اجرایی با تأکید بر اولویت دهی تمرکزات شهری با تعریف خطوط ارزشی برای سنجش و اندازه گیری شاخص ها و اهداف قابل ارزیابی تضمین و گنجایش اطلاعات در سند راهبردی که می تواند در بر گیرنده ی چارچوبهای منطقی باشد.

مدیریت: ادغام و اختلاط بوسیله گروه فنی کار پیرامون عملکردهای محقق و اطلاع رسانی پیرامون مشارکت گروههای ذی نفع اجازه ی این امر را فراهم ساخته که به ارزیابی چگونه تحقق انتظارات استراتژی ها و به تعریف صحیح احتیاجات و نیازهای برنامه های اجرایی بپردازد و این در خالیست که طراحی و نایل آمدن به سیستم و گستره ی بیشتر طراحی استراتژی و یا تحقق و یا عملیاتی شدن اقدامات مرتبط می باشد به کمیته هادی و یا خود افراد ذی نفع با فرآیند به ذی نفعان کمک می کند تا:

1- به فهم استراتژی ها و سنجش ارزیابی آنان

2- ادراک اینکه چگونه استراتژی ها با چشم انداز ها و اقدامات اختلاط پیدا کرده

3- آگاهی از این که خروجی ها و تاثیرات آنان برای هر استراتژی می تواند از طریق یکسری خطوط راهنما و یا شاخص های سنجش پذیر به سمت تحقق بیشتر هدایت شود.

چارچوب منطق:                                                

یک چارچوب منطقی خلاصه ای است از عناصر تشکیل دهنده ی استراتژی ها در ماتریس ارائه استراتژی ها که عبارتند از:

اهداف کلان: اهداف کلان و بلند مدت به طور معمول یک یا دو عدد که از طریق استراتژی ها قابلیت حصول و نایل شدن را داشته باشد

اهداف خرد: یکسری اهداف جزئی و اجرایی برای هر یک از استراتژی های ارائه شده که البته با پایان یافتن دوره تحقق یک استراتژی

بستر برای نایل شدن و تحقق این اهداف فراهم می گردد.

خروجی: عینیت فیزیکی و دیگر انتظارات قابل لمس و ملموس از استراتژی ها، مانند: اقتصاد قوی تر و رقابت آمیزدر سطح محلی (استراتژی ها مختلف برای خروجی های متفاوت)

فعالیت: فعالیت و وظایف اساسی محتاج به ارائه یک خروجی می باشند

ورودی: معمولا شامل سرمایه گذاری، دخالت گروههای همیاری، گروههای مدنی، و درجه اهمیت یکسان و برابر برای استفاده و کاربرد هر یک از استراتژی ها.

ریسک پذیری و فرض و گمان: شامل فاکتورهایی در فضا و اقتصاد خارجی، مطالعات دمو گرافیک، اجتماعی، زیست محیطی و اکولوژیکی، تکنولوژی، و سیاست های عمومی و سیاست و... که همگی از جمله فاکتورهای خارجی کنترل یک شهر می باشند.  اما می توانند که بروی تحقق موفقیت آمیز یک استراتژی موثر باشند. (فرض و گمان وابسته می باشد به اهمیت تاثیر عملکردهای استراتژی ها ، در حالیکه ریسک پذیری مرتبط می باشد به احتمال و عدم قطعیت پیرامون مسائلی که برای ذی نفعان عینیت قطعی پیدا نکرده است.

شاخص های عملکردی/ اهداف: پایان صفحه 99

SMART هوشمند   

Achievable, Measurable,Specitic, Relevant, Time bound

(خاص ، قابل سنجش، محقق و قابل دسترس، مرتبط، دارای محدوده ی زمانی)

شاخص ها به منظور عملیاتی کردن و اجرایی کردن ورودی های تعریف شده، خروجی ها، اهداف خرد و کلان و پایش تغییرات در ریسک های انجام گرفته و فرض و گمان در بازه زمانی تحقق و اجرایی شدن.

سازوکارهای پایش: یک سیستم آگهی آگاهی دهنده ساده با استفاده از شاخص های عملکردی به سنجش میزانتحقق پذیری هر یک از ورودی ها، خروجی ها، اهداف خرد و اهداف کلان و همچنین تحقق پذیری هر یک از مشکلات اساسی با توجه به پتانسیل ها ، توجه به ارجاع یک چارچوب عقلانی خاص در امتداد مسیر دیگر عوامل .

یک چارچوب عقلانی خاص در امتداد مسیر دیگر عوامل:

اهداف کلان، اهداف خرد، خروجی، ورودی ها و فعالیت های موجودیت پیدا کرده در امتداد مسیر استراتژی ها

انتخاب شاخص های عملکردی در جهت سنجش و پایش هر یک از ورودی ها، خروجی ها و اهداف خرد و کلان

ارزش گذاری برای هر یک از شاخص های منتخب

جدول شماره 16 در بر گیرنده ی خلاصه ای از فرمت و عناصر موجود در یک چارچوب منطقی و عقلایی می باشد هریک از پایش های مرتبط با ورودی ها و خروجی ها و همچنین در جدول شماره 17 نشان داده شده است. یک همچنین جدولی باید برای هر استراتژی تهیه شود.

هر یک از اقدامات ریسک و خطر پذیری انجام پذیرفته که در قالب و چارچوب منطقی به انجام پذیرفته است بایستی که مورد پایش و ارزیابی قرار گیرند، فرمت این پایش نیز در جدول شماره 18 را می توان مشاهده و به انجام رسانید.

گروه کار فنی بایستی مسئولیت هر یک از پایش و ارزیابی ها را بر عهده گیرد که عموماً این اقدامات بایستی سالیانه انجام پذیرد؛ استفاده از شاخص های خلاصه و کوتاه شده در جهت سنجش و پایش مجموعه اقدامات با گسترده ی عظیم ریسک پذیری امکان پذیر نخواهد بود. در برخی از نمونه ها پایش بایستی که بر اساس یک سری بررسی های درونی و ذهنی عینیت پیدا کند تا اینکه متوجه یکسری ضوابط و مقررات موجود در داخل جداول شوند.

        :CDS پایش و آیند  

پایش باید در برگیرنده:

بسط و گسترش مشارکت ذی نفعان و مردم در برنامه ریزی توسعه استراتژیک شهری

حمایت و مشارکت ذی نفعان و نمایندگان

آنان در هر گروه و تشکلی

موفقیت و کامروایی در ایجاد ظرفیت و نهادینه کردن آن در سطح جامعه

بسط و گسترش مشارکت در ورای مشاور و مشورت، که افزایش تاثیر گذاری آن بایستی در ورای یک مسئولیت اجرایی در قالب یک فرآیند عینیت پیدا کند.

تعریف و تشریح مکانیزم های باز خوردها:

این مکانیزم یا ساز و کار در برگیرنده ی اطلاعات مفید و مناسبی پیرامون فرآیند  ؟؟/ و استراتژی ها می باشد که فرصت بازبینی و بازنگری آینده را برای ما فراهم می سازند، گستره ی این ساز و کار و مکانیزم عبارتست از:

تعریف و تدوین دور نمایی از عملکردها که به

اندازه گیری و سنجش ارتباط فی ما بین اقدامات و چشم انداز های مرتبط با شهر و یا مشغله ها و عوامل کارکردی دارای اولویت در شهرها می باشد.جمع آوری اطلاعات پایه ای

محاسبه شاخص های عملکردی

سنجه های عملکردی در جهت فراهم سازی یکسری استاندارد ها و یا منابع که شهرها یا استفاده از آنان بتوانند به اندازه گیری و قضاوت پیرامون عملکردهای خویش در مقایسه با عملکردهای گذشته بپردازند.

بررسی شاخص های عملکردی و تعریف و تشریع دلایلی که موجب واگرایی و دوری از اهداف گردیده است.

تعریف یکسری سنجه ها و شاخص های قابل اندازه گیری در جهت تنظیم کردن استراتژی ها با اهداف کلان و خرد، چشم انداز و اقدامات و...

پیشنهادات پیرامون بازبینی استراتژی هایی که از مسیر اصلی خارج شده و نمی توان آنان را تصحیح و در مسیر اصلی اهداف قرار داد.

تصویر 5 خلاصه ای است از فرایند باز خوردگیری

کادر شماره 4: پایش اهداف

شاخص

تعداد خانوارهایی که در زاغه ها با مالکیت مشروع در پایان دوره گزارش موچودیت پیدا کرده اند تقسیم بر تعداد آنان در ابتدای دوره تهیه برنامه.

سنجه

تعداد خانوارهای زاغه ها با مالکیت مشروع

اهداف

توجه به مالکیت مشروع و قانونی خانوارهای ساکن در زاغه ها از ابتدای شروع طرح و برنامه

برای هریک از محتوای مطروحه:

تقسیم کردن تعداد خانوارها در سکونتگاههای غیر رسمی که در پایان دوره طرح از تاسیسات بهره مند شده و راضی می باشد بر تعداد ساکنین سکونتگاه غیر رسمی در دوره ابتدای طرح و برنامه.

تعداد خانوارهای موجود در سکونتگاههای غیر رسمی با:

انشعاب فردی استفاده از آب

بهره وری فردی از امتیاز برق

دسترسی به آب آشامیدنی لوله کشی

مراکز بهداشتی- درمانی

دسترسی به سیستم های تصفیه فاضلاب

دسترسی به تاسیسات بهداشتی همگانی و مشترک

سیستم جمع آوری فاضلاب شهری

دسترسی پیدا کردن به هسته های اولیه و ابتدایی سلامت

شاخص ها:

برای هر یک از محتوای مطروحه:

تقسیم کردن تعداد خانوار در مناطق محروم که در پایان دوره طرح از تاسیسات و زیر ساختهای موجود استفاده برده و راضی می باشند بر تعدادساکنین مناطق محروم در دوره ابتدایی شروع طرح و برنامه

سنجه:

تعداد خانوارهای ساکنی که در نواحی محروم با  

پانل‌های ساندویچی ساخته شده با کامپوزیت

پانل‌های ساندویچی ساخته شده با کامپوزیت

پانل‌های ساندویچی اصطلاحاً به آن دسته از ساختارهایی اطلاق می‌شود که از یک هسته مرکزی ضعیف و لایه‌های خارجی قوی تشکیل شده باشد.  معمولاً در ساخت این قبیل پانل‌های ساندویچی از کامپوزیت های الیاف شیشه (فایبرگلاس) و اخیراً از کامپوزیت‌های الیاف طبیعی کمک گرفته می‌شود.

1) پانل‌های ساندویچی

یک پانل ساندویچی در حقیقت از دو بخش اصلی تشکیل شده است: نخست هسته میانی که ضعیف و معمولاً حجیم است.  دیگری پوسته‌های واقع در دو طرف هسته که قوی و معمولاً نازکهستند.  معمولاً هسته ضعیف میانی از جنس فوم یا لانه زنبوری می‌باشد و پوسته‌های واقع دردو طرف هسته از کامپوزیت‌های الیاف شیشه یا الیاف طبیعی، ساخته می‌شوند.  این ساختار به ظاهر ساده که به علت شباهت ظاهریش با ساندویچ به همین نام خوانده می‌شود،مزیت‌ها و قابلیت‌های فوق‌العاده‌ای از خود نشان می‌دهد.  
یک ساختار ساندویچی، مقاومت بسیار بالاتری نسبت به تک‌تک اجزای خود دارد و از سبکی فوق‌العاده‌ای نیز برخودار است.  همچنین هزینه نسبتاً پایینی داشته و به سرعت و سهولت می‌‌تواند در ساخت‌وساز مورد استفاده قرار گیرد.
بعد از پروفیل‌های پالتروژن و محصولات تهیه شده به روش قالب باز، پانل‌های ساندویچی مهترین مورد استفاده کامپوزیت‌ها در صنعت ساختمان است.
گرچه این پانل‌ها در گذشته از طریق لایه‌چینی دستی و روش قالب باز تهیه می‌شدند، اما امروزه به مدد فرآیندهای ماشینی، سرعت و کیفیت تولید این محصولات تا حد فوق‌العاده‌ای افزایش یافته است.  همین مسیله موجب کاهش هزینه و افزایش استقبال از این محصولات گردیده است.  
علاوه بر ساخت‌وساز، موارد استفاده زیادی از پانل‌های ساندویچی را در صنایع هوافضا، خودرو، کشتی‌سازی و غیره می‌‌توان مشاهده نمود.

2) مزیت‌های پانل‌های ساندویچی برای مصارف ساختمانی

آنچه پانل‌های ساندویچی را به عنوان گزینه‌های مناسب در ساختمان‌سازی کشورهای جهان مطرح ساخته است به شرح زیر است:

2- الف) سبکی فوق‌العاده

به علت استفاده از مواد سبک در هسته این پانل‌ها، وزن پانل به شدت کاهش می‌یابد.  یک دیواره ساندویچی در مقایسه با نمونه مشابه سیمانی یا آجری گاه تا50 برابر سبک‌تر است.  این مسئله به ویژه در سبک‌سازی بنا، مقابله با زلزله و کاهش هزینه زیرسازی بسیار مهم است.

2- ب) مقاومت بالا

علی‌‌رغم سبکی فوق‌العاده پانل‌های ساندویچی، این محصولات مقاومت فوق‌العاده‌ای در برابرانواع بارهای فشاری و ضربه‌ای دارند.  این پانل‌ها نیروی وارده را به خوبی جذب کرده و مقاومت بالاتری نسبت به چوب از خود نشان می‌‌دهند.  این مسئله در ساخت دیوار‌ه‌ها و سقف‌های کاذب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.  
2- ج) مقاومت در برابر خوردگی و پوسیدگی
این قبیل پانل‌ها بر خلاف دیوار‌ه‌های متداول بتنی در برابر رطوبت هوا و شرایط خورنده محیطیدچار آسیب‌های ناشی از خوردگی نمی‌شوند.  این مسیله باعث حداقل شدن هزینهتعمیرونگهداری می‌گردد.  در مقایسه با پارتیشن‌های چوبی این پانل‌ها از طول عمر چندین برابر در محیط‌های مرطوب برخوردارند.  همچنین به علت عدم پوسیدگی، از نظر بهداشتی نیز مطمئن بوده و جای نگرانی برای تجمع میکروب در ساختمان باقی نمی‌گذارد.

برچسب‌ها: پانل‌های ساندویچی

پانل کامپوزیت آلومینیومی

پانل کامپوزیت آلومینیومی :
پانل کامپوزیت آلومینیومی متشکل از لایه هایی از ورق آلومینیومی در بالا و پائین و مواد پلی اتیلنی غیر سمی در مرکز می باشد که ترکیبی از LDPE و L- LDPE دارای کیفیت شکل پذیری بالاست این ماده دارای قابلیت پردازش بسیار آسان ، پایداری شیمیایی و عملکرد مکانیکی فوق العاده می باشد و نقطه ضعفی ندارد . بنابراین پانلها چنانچه در معرض گرما و یا سرمای شدید قرار گیرند مسطح باقی می مانند . هردو سطح با درجات پخت متفاوت توسط روش Coil Coating پوشش داده می شوند .
پانل کامپوزیت آلومینیومی مقاوم در برابر آتش :
پانل مقاوم در برابر آتش متشکل از لایه هایی از ورق آلومینیومی در پائین و بالا و ماده مرکب غیر ارگانیک کندکننده سرعت سرایت شعله به سایر نقاط و مواد ضد حریق در اندازه نانومتری در مرکز پانل می باشد . عیار این ماده که متشکل از مواد ریز غیر طبیعی و انواع زیادی از مواد با تراکم بالا و اکسیژن است بسیار بالا می باشد . این ماده دارای خاصیت پایداری در برابر شرایط آب و هوایی متغییر و عملکرد فوق العاده است و نه تنها مشکل ضد حریق نبودن پانل کامپوزیت آلومینیومی را برطرف میکند بلکه بطور چشمگیری عملکرد دینامیکی قسمتهای خم و یا تا شده پانل که ضعیف ترین بخش یک پانل مرکب آلومینیومی می باشد بهبود می بخشد.

پانل کامپوزیت فلزی :
پانل کامپوزیت فلزی زمانی ایجاد می گردد که تعداد زیادی از رولهای آلومینیومی در ابعاد باریکتر به یکدیگر بپیوندند و تشکیل یک پانل آلومینیومی با ضخامت مورد نیاز را بدهند .

موارد مصرف :
1-نمای بیرونی ساختمانها
2-بازسازی نمای ساختمانهای قدیمی و تغییر دکوراسیون
3-دکوراسیون دیوارهای داخلی ، سقفها ، حمامها ، آشپزخانه ها و تراسها
4-دکوراسیون داخی فروشگاهها
5-تابلوهای تبلیغاتی ، سکوهای نمایش و لوح های اطلاعاتی
6-مواد صنعتی و مواد مورد مصرف در ماشینها و قایقها
7-دیوارکوب ها و سقف کوب های تونل ها

ویژگی ها :
Øپایداری فوق العاده در برابر شرایط گوناگون آب و هوائی
Øپایداری بالا در برابر پوسته شدن رنگ و مسطح بودن پوشش
Øسبکی و پردازش ساده
Øخصوصیات ضد حریق ممتاز
Øپایداری در برابر جدانشدن لایه ها از یکدیگر
Øسادگی نگهداری
Øپایداری در برابر ضربه

منبع : http://kapitanmohamadabdi.blogfa.com

برچسب‌ها: پانل کامپوزیت

شرایط عمومی پیمان نشریه 4311

شرایط عمومی پیمان

فصل اول

تعاریف و مفاهیم

ماده 1 . پیمان

پیمان مجموعه اسناد و مدارکی است که در ماده 2 موافقت نامه پیمان درج شده است .

ماده 2. موافقت نامه

موافقت نامه سندی است که مشخصات اصلی پیمان ، مانند مشخصات دو طرف ، موضوع ، مبلغ و مدت پیمان در آن بیان شده است .

ماده 3. شرایط عمومی

شرایط عمومی ، مفاد همین متن است که شرایط عمومی حاکم بر پیمان را تعیین میکند .

ماده 4. شرایط خصوصی

شرایط خصوصی، شرایط خاصی است که به منظور تکمیل شرایط عمومی ، برای این پیمان ، با توجه به وضعیت و ماهیت آن ، تنظیم شده است . موارد درج شده در شرایط خصوصی ، هیچ گاه نمی تواند مواد شرایط عمومی را نقض کند .

ماده 5 . برنامه زمانی اجرای کار

الف) برنامه زمانی کلی : برنامه ای است که در آن، زمانبندی کلی کار های مورد پیمان بر حسب ماه ، منعکس گشته و  در اسناد و مدارک پیمان درج شده است .

ب) برنامه زمانی تفصیلی : برنامه ای است که زمان بندی فعالیت های مختلف کار های موضوع پیمان ، به تفصیل و در چارچوب برنامه زمانی کلی ، در آن آمده است .

ماده 6. کارفرما

کارفرما ، شخص حقوقی است که یک سوی امضاء  کننده پیمان است و عملیات موضوع پیمان را بر اساس اسناد  و مدارک پیمان ، به پیمانکار واگذار کرده است . نمایندگان و جانشین های قانونی کارفرما ، در حکم کارفرما
می باشد .

ماده 7. پیمانکار

پیمانکار ، شخص حقیقی یا حقوقی است که سوی دیگر امضاء کننده پیمان است و اجرای موضوع پیمان را بر اساس اسناد و مدارک پیمان ، به عهده گرفته است . نمایندگان و جانشین های قانونی پیمانکار ، در حکم پیمانکار می باشد .

ماده 8. مدیر طرح

مدیر طرح ، شخص حقوقی است که به منظور مدیریت اجرای کار ، در چارچوب اختیارات تعیین شده در اسناد و مدارک پیمان ، از سوی کارفرما به پیمانکار معرفی می شود .

ماده 9. مهندس مشاور ، مهندس ناظر

الف) مهندس مشاور ، شخص حقیقی یا حقوقی است که برای نظارت بر اجرای کار ، در چارچوب اختیارات تعیین شده در اسناد و مدارک پیمان ، از سوی کارفرما به پیمانکار معرفی می شود .

ب) مهندس ناظر ، نماینده مقیم مهندس مشاور در کارگاه است و در چارچوب اختیارات تعیین شده در اسناد و مدارک پیمان به پیمانکار معرفی میشود .

ماده 10. رئیس کارگاه

رئیس کارگاه، شخصی حقیقی دارای تخصص و تجربه لازم است که پیمانکار ، او را به مهندس مشاور معرفی
می کند تا اجرای موضوع پیمان در کارگاه را سرپرستی کند .

ماده 11. پیمانکار جزء

پیمانکار جزء، شخص حقیقی یا حقوقی است که تخصص در کار های اجرایی دارد و پیمانکار برای اجرای بخشی از عملیات موضوع پیمان ، با او قرارداد می بندد.

ماده 12. کار ، کارگاه ، تجهیز ، و برچیدن کارگاه

الف) کار ، عبارت است از مجموعه عملیات ، خدمات یا اقدامات مورد نیاز ، برای آغاز کردن ، انجام و پایان دادن عملیات موضوع پیمان است و شامل کارهای دایمی است که باقی خواهد ماند و به عنوان موضوع پیمان تحویل کارفرما می گردد ، و کار های موقتی است که به منظور اجرا  و نگه داری موضوع پیمان انجام می شود .

ب) کارگاه ، محل یا محل هایی است که عملیات موضوع پیمان در آن اجرا می شود یا به منظور اجرای پیمان ، با اجازه ی کارفرما از آن استفاده می کنند . کارگاهها یا کارخانه های تولیدی خارج از محلها و زمین های تحویلی کارفرما ، که به منظور ساخت تجهیزات یا قطعاتی که در کار نصب خواهد شد مورد استفاده قرار می گیرد

ج) تجهیز کارگاه ، عبارت از عملیات ، اقدام ها و تدارکاتی است که بادی به صورت موقت برای دوره اجرا انجام شود ، تا آغاز کردن و انجام دادن عملیات موضوع پیمان ، طبق اسناد و مدارک پیمان ، میسر شود .

د) برچیدن کارگاه ، عبارت است از جمع آوری مصالح ، تجهیزات ، تاسیسات و ساختمان های موقت ، خارج کردن مواد زاید ، مصالح ، تجهیزات ، ماشین آلات و دیگر تدارکات پیمانکار از کارگاه و تسطیح و تمیز کردن محل های تحویلی کارفرما می باشد .

ماده 13. مصالح ، تجهیزات، مصالح و تجهیزات پای کار ، ماشین آلات و ابزار ، تاسیسات و ساختمان های موقت ، وسایل

الف) مصالح، عبارت است از مواد ، اجناس و کالاها یی که در عملیات موضوع پیمان مصرف یا نصب شده و در کار باقی می ماند .

ب) تجهیزات، عبارت از دستگاهها و ماشین آلاتی است که در عملیات موضوع پیمان و در کار باقی می ماند .

ج) مصالح و تجهیزات پای کار، عبارت از مصالح و تجهیزاتی که پیمانکار ، با توجه به اسناد و مدارک پیمان برای اجرای موضوع پیمان ، تهیه کرده و در محلی یا محلهایی از کارگاه که در طرح جانمایی تجهیز کارگاه به عنوان انبار کارگاه یا محل انباشت مصالح تعیین گردیده است ، نگه داری و حفاظت می کند . مصالح و تجهیزات موجود در محل مصرف یا نصب نیز مصالح و تجهیزات پای کار نامیده می شود .

تبصره – قطعات پیش ساخته و تجهیزاتی که در اجرای موضوع پیمان ، با اجازه ی کارفرما و زیر نظر مهندسین مشاور ، در کارگاه ها ویا در کارخانه های تولیدی خارج از کارگاه ساخته شود نیز در حکم مصالح و تجهیزات پای کار به شمار می رود .

د) ماشین آلات و ابزار ، عبارت از دستگاه ها ، تجهیزات ، ماشین آلات  و به طور کلی ، ابزار های اجرای کار است که به منظور اجرای موضوع پیمان به صورت موقت به به کار گرفته می شود . ماشین آلات و ابزار را ممکن است ماشین آلات نیز به نامند .

ه) تاسیسات و ساختمان های موقت ، عبارت از انواع ساختمان ها ، محوطه سازیها ، انبارها ، تاسیسات آب ، برق ، سوخت و مخابرات ، شالوده دستگاه ها ، و به طور کلی ، تمام تاسیسات و بناهایی است که به صورت موقت ، برای دوره اجرا تامین شده و جزء کار های تجهیز کارگاه به شمار می رود .

و) وسایل ، عبارت از اثاثیه اداری ، مسکونی آشپزخانه و دیگر لوازم مورد نیازی است که برای دوره اجرا تامین شده و جزو  تجهیز کارگاه منظور می شود .

ماده 14-برآورد هزینه اجرای کار ، مبلغ پیمان ، مبلغ اولیه پیمان ، مبلغ نهایی پیمان ، ضریب پیمان ، نرخ پیمان ، مدت پیمان ، مدت اولیه پیمان ، متوسط کارکرد فرضی ماهانه

الف ) برآورد هزینه اجرای کار، مبلغی است که به عنوان هزینه اجرای موضوع پیمان ، به وسیله کارفرما محاسبه و اعلام شده است .

ب) مبلغ پیمان ، مبلغ درج شده در ماده 3 موافقت نامه یا احتساب مبلغ ناشی از تغییر مقادیر کار قیمت جدید است . مبلغ پیمان هنگام مبادله پیمان ، همان مبلغ درج شده در ماده 3 موافقت نامه است که مبلغ اولیه پیمان نامیده
 می شود .

ج)مبلغ نهایی پیمان ، مبلغ درج شده در ماده 3 موافقت نامه و تغییرات احتمالی است که بر اساس اسناد و مدارک پیمان ، در آن ایجاد شده می شود .

د) ضریب پیمان ،حاصل تقسیم مبلغ اولیه پیمان به مبلغ برآورد هزینه اجرای کار است .

ه) نرخ پیمان ، در مورد هر یک از اقلام کار عبارت است از بهای واحد آن قلم در فهرست بهای منضم به پیمان با اعلام ضریب پیمان و ضریب های پیش بینی شده در فهرست بها و مقادیر کار است .

در پیمانهایی که مشمول تعدیل آحاد بهاء هستند ، نرخ پیمان ، نرخ محاسبه شده به روش پیشگفته ، پس از اعمال تعدیل آحاد بها می باشد .

و) متوسط کارکرد فرضی ماهانه ، عبارت است از حاصل تقسیم مبلغ اولیه پیمان به مدت اولیه پیمان است .

ز) ، مدت پیمان یا مدت اجرای پیمان ، مدت درج شده در بند ماده 4 موافقت نامه و تغییرات احتمالی است که بر اساس ماده 30 در آن ایجاد می شود . مدت پیمان هنگام مبادله پیمان ، همان مدت درج شده در ماده 4 موافقت نامه است که مدت اولیه پیمان نامیده می شود .

ماده 15. روز ، ماه ، تاریخ ها ، مفرد و جمع ، عنوان ها

الف) روز و ماه روز و ماه  تقویمی و شمسی است .

ب) تاریخ طبق تقویم رسمی کشور است .

ج) هر جا که معنای عبارت ایجاب کند ، کلمه مفرد معنای جمع و کلمات جمع معنای مفرد دارد .

د) عنوان های به کار رفته در متون موافقت نامه یا شرایط عمومی و دیگر قسمت های اسناد و مدارک پیمان ، صرفاً به منظور راهنمایی و آگاهی از مفاد اسناد و مدارک است و نمی توان در تفسیر اسناد و مدارک پیمان ، از آنها استفاده کرد .

فصل دوم

تاییدات  و تعهدات پیمانکار

ماده 16. تاییدات پیمانکار

موارد زیر را پیمانکار تعیین می کند :

الف ) تمام اسناد و مدارک موضوع ماده 2 موافقت نامه را مطالعه نموده و از مفاد آن کاملاً آگاه شده است .

ب) نسبت به تامین نیروی انسانی مورد نیاز و تدارک مصالح ، تجهیزات ، ماشین آلات و ابزار اجرای کار طبق مشخصات در محل با از نقاط دیگر ، اطمینان یافته است .

ج) محل اجرای کار را دیده و بررسی کرده است و از وضعیت آب و هوا ، بارندگی ف و امکان اجرای کار در فصل های مختلف سال ، با توجه به آمار 20 پیش از تاریخ ارائه پیشنهاد قیمت و در نظر گرفتن مدت اجرای کار ، اطلاع یافته است .

د) از قوانین و مقررات مربوط به کار ، بیمه های اجتماعی، مالیات ها ، عوارض ، و دیگر قوانین  و مقررات ، که تا تاریخ تسلیم پیشنهاد معمول و مجرا بوده است ، کاملاً مطلع بوده و متعهد است که همه آنها را رعایت نماید . در هر حال ، مسئولیت عدم رعایت قوانین  و مقررات یاد شده ، بر عهده پیمانکار است .

ه) در تهیه پیشنهاد قیمت ، سود مورد نظر خود و تمام هزینه های ناشی از مفاد بند های بالا را در نظر گرفته و بعداً از هیچ بابت ، حق درخواست اضافه پرداختی ندارد .

به هر حال ، پیمانکار تایید می کند که هنگام تسلیم پیشنهاد ، مطالعات کافی انجام داده و هیچ موردی باقی نمانده است که بعداً در مورد استناد به جهل خود نماید .

ماده 17. کارکنان

الف ) پیمانکار متعهد است که عملیات موضوع پیمان را به وسیله افرادی که در کار خود تخصص و تجربه کافی دارند ، انجام دهد . کسانی که در اجرای این پیمان ، خدماتی برای پیمانکار انجام دهند ، کارکنان پیمانکار شناخته می شوند . اگر در اسناد و مدارک پیمان ، استفاده از متخصصان خارجی  پیش بینی شده باشد ، پیمانکار متعهد است قبلاً وضعیت استخدام مانند میزان حقوق مزایا ، مدت استخدام و محل اقامت و مشخصات آنها را به وسیله مهندس مشاور به اطلاع کارفرما برساند و با رعایت مقررات ذی ربط  و تامین هزینه های مربوط ، برای استخدام آنها اقدام کند . کارفرما تسهیلات لازم را برای استخدام متخصصان یاد شده  فراهم می نماید . تشخیص لزوم و حدود تسهیلات مزبور با کارفرماست و این مساعدت از مسئولیت پیمانکار نمی کاهد .

ب) تامین نیروی انسانی مورد نیاز و محل سکونت مناسب ، آب آشامیدنی و روشنایی کافی برای آنها به عهده پیمانکار است .

پیمانکار باید برای تدارک دایمی آذوقه کارگران ، اقدامات لازم به عمل آورد، بدون آنکه این اقدام برای وی حق انحصار ایجاد کند و به آزادی کارگران در تامین مواد مورد نیاز آنها ، از هر منبعی که مایل به تحصیل‌ آن باشد محدودیتی وارد سازد . بهای آذوقه که بدین ترتیب از طرف پیمانکار تهیه می شود ، نباید از بهای جنس مشابه در نزدیکترین شهر یا محل گرانتر باشد و پیمانکار نمی تواند هزینه های دیگر ، مانند هزینه حمل را به قیمت های خرید اضافه کند .

ج) کارکنان ایرانی کارگاه باید دارای شناسنامه ، و کارکنان بیگانه باید دارای پروانه اقامت و اجازه مار باشند .

د) پیمانکار نباید شاغل کارفرما ، وزارتخانه ها ، سازمانها و شرکت های دولتی و شهرداریها را بدون اجازه  مسئولان ذی ربط استخدام نماید . همچنین پیمانکار باید از به کار گماشتن اشخاصی که استخدام آنها از نظر اداره وظیفه عمومی مجاز نیست ، خودداری کند .

ه) پیمانکار موظف است که برای کارگران کارنامه کارکرد روزانه صادر کند و در اختیار آنان قرار دهد . مهندس ناظر می تواند از ادامه کار کارگران بدون کارنامه جلوگیری نماید .

و) پیمانکار متعهد است که دستمزد کارگران خود را طبق قانون کار مرتباً پرداخت نماید . در صورتی که پرداخت دستمزد کارگران تاخیری  پیش آید ، مهندس مشاور به پیمانکار اخطار می کند که طلب کارگران را پرداخت نماید . در صورت استنکاف پیمانکار ، کارفرما می تواند دستمزد کارگران را برای ماه یا ماه هایی که صورت وضعیت آن به پیمانکار پرداخت شده است ، طبق کارنامه های کارگری که در دست کارگران و دارای امضای رئیس کارگاه است ، با توجه به پرداخت های علی الحساب  که به آنها شده است ، با حضور نماینده مهندس مشاور و پیمانکار ، از محل مطالبات پیمانکار پرداخت کند و مبلغ پرداختی را به اضافه 15 درصد ، به حساب بدهی پیمانکار منظور کند . در صورتی که نماینده پیمانکار ، با وجود اخطار مهندس مشاور از حضور برای پرداخت ها خودداری کند ، کارفرما پرداخت مزبور را انجام می دهد ، بدون این که پیمانکار حق اعتراضی بر این عمل و مبلغ پرداختی و تعداد کارگران و میزان استحقاقی آنان داشته باشد . در صورت تکرار تاخیر در پرداخت دستمزد کارگران به مدت بیش از یک ماه ، برای ماهی که صورت وضعیت آن پرداخت شده است ، کارفرما می تواند پیمان را فسخ نماید .

ز)پیمانکار می کوشد تا حد ممکن ، کارگران مورد نیاز خود را از بین ساکنان منطقه اجرای کار ، که صلاحیت انجام کار های موضوع پیمان را داشته باشند ، انتخاب کند و به کار گمارد.

 ح) پیمانکار موظف به اجرای مقررات بیمه های درمانی و اجتماعی ، مقررات و دستور العمل های حفاظتی فنی و بهداشت کار است .

ط) در اجرای این پیمان ، پیمان کار در مقابل کارفرما مسئول اعمال کارکنان خود است ، هرگاه کارکنان و کارگران پیمانکار و پیمانکاران جزء ، صلاحیت لازم را برای انجام کار مربوط را نداشته باشد یا باعث اختلال نظم کارگاه شوند ، مهندس مشاور یا مهندس ناظر ، مراتب را برای بار اول به رئیس کارگاه تذکر می دهد ، و در صورت تکرار ، می تواند از پیمانکار بخواهد که متخلفان را از کار برکنار کند . در این صورت پیمانکار مکلف به اجرای این دستور است و حق ندارد برکنار شدگان را بار دیگر در همان کارگاه به کار گمارد . اجرای این دستور از مسئولیت های پیمانکار نمی کاهد و ایجاد حقی برای او نمی کند .

ماده 18-مسئولیت حسن اجرای کار ، برنامه کار ، گزارشی پیشرفت کار ، هماهنگی با پیمانکاران دیگر ، رئیس کارگاه

الف) پیمانکار مسئولیت کامل حسن اجرای کار های موضوع پیمان  را طبق اسناد و مدارک پیمان به عهده دارد .

ب)پیمانکار متعهد است که سازمان ، روش اجرا و برنامه زمانی تفصیلی اجرای کار را طبق نظر مهندس مشاور بر اساس نقشه های موجود  و برنامه زمانی کلی تهیه کند و ظرف مدت یک ماه از تاریخ مبادله پیمان ، یا مدت دیگری که در اسناد و مدارک پیمان تعیین شده است ، تسلیم مهندس مشاور نماید  یا پس از اصلاح و تصویب کارفرما برای اجرا به پیمانکار ابلاغ شود . اگر اسناد و مدارک پیمان ، جزئیاتی برای چگونگی تهیه برنامه زمانی تفصیلی و به هنگام کردن آن تعیین شده باشد ، پیمانکار ملزم به رعایت آن می باشد .

ج) در صورتی که حین اجرای کار ، پیمانکار تشخیص دهد که تغییراتی در برنامه زمانی تفصیلی ضروری است ، موظف است پیش از رسیدن موعد انجام کارهایی که به نظر او باید در برنامه آن تغییر داده شود ، مراتب را با ذکر دلیل ، به مهندس مشاور اطلاع دهد . مهندس مشاور ، تغییرات مورد تقاضای پیمانکار را در قالب برنامه زمانی کلی رسیدگی می کند و آنچه را که مورد قبول است ، پس از تصویب کارفرما ، به پیمانکار ابلاغ می کند . بدیهی است که این تغییرات در حدود مندرجات پیمان ، از میزان تعهدات و مسئولیت های پیمان کار نمی کاهد .

اگر تغییر برنامه زمانی تفصیلی  از سوی مهندس مشاور مطرحشود ، پیمانکار با توجه به نظر مهندس تغییرات برنامه زمانی تفصیلی را تهیه می کند و به شرح پیشگفته ، برای طی مراتب بررسی و تصویب ، تسلیم مهندس مشاور می نماید .

د ) پیمانکار متعهد است که هماهنگی لازم را با دیگر پیمانکاران یا گرو های اجرایی متعلق به کارفرما که به نحوی با موضوع قرارداد مرتبطند به عمل آورد . برنامه ریزی چگونگی این هماهنگی توسط مهندس مشاور به پیمانکار ابلاغ می شود.

ه ) پیمانکار مکلف است که در پایان هر ماه ، گزارش کامل کار های انجام شده در آن ماه را تهیه نماید . شکل و چگونگی تهیه گزارش مهندس مشاور تعیین می کند . این گزارش شامل مقدار و درصد فعالیت های انجام شده ، میزان پیشرفت با تاخیر نسبت به برنامه زمانی تفصیلی ، مشکلات و موانع اجرایی ، نوع و مقدار مصالح و تجهیزات وارد شده به کارگاه ، تعداد و نوع ماشین‌ آلات موجود و آماده به کار ، تعداد و تخصص نیروی انسانی موجود و دیگر اطلاعات لازم می باشد . در صورتی که جزئیات دیگری برای چگونگی تهیه گزارش پیشرفت کار در اسناد و مدارک پیمان تعیین شده باشد ، پیمانکار موظف به رعایت آن می باشد .

ز)پیمانکار باید پیش از آغاز عملیات ، شخص واجد صلاحیتی را که مورد قبول مهندس مشاور باشد به عنوان رئیس کارگاه معرفی نماید . رئیس کارگاه باید در اوقات کار در کارگاه حاضر باشد و عملیات اجرایی ، با مسئولیت و نظارت او انجام شود . اگر ضمن کار معلوم شود که رئیس کارگاه قادر به انجام وظایف خود نیست ، مهندس مشاور با ذکر دلیل ، درخواست تعویض او را از پیمانکار خواهد کرد و پیمانکار مکلف است ظرف یک ماه ، شخص واجد صلاحیت دیگری را که مورد قبول مهندس مشاور باشد معرفی نماید .

پیمانکار باید به منظور اجرای کار و دریافت دستور کارها و نقشه ها از مهندس مشاور و همچنین برای تنظیم صورت وضعیت های موقت ، اختیارات  کافی به رئیس کارگاه بدهد . هر نوع اخطار و اعلام که مربوط به اجرای کار باشد و از طرف مهندس مشاور یا نماینده او به رئیس کارگاه ابلاغ شود ، در حکم  ابلاغ به پیمانکار است .

پیمانکار می تواند در صورت لزوم ، رئیس کارگاه را عوض کند ، مشروط به اینکه پیش از تعویض ، مراتب را به اطلاع مهندس مشاور برساند و صلاحیت جانشین او مورد قبول نامبرده باشد

ماده 19-کنترل نقاط نشانه ، پیاده کردن نقشه ها ، اندازه گیری

الف) پیمانکار ، پیش از آغاز عملیات موضوع پیمان ، باید نقاط نشانه م مبداء را از لحاظ تطبیق با نشانه ها کنترل نماید و در صورتی که اختلافی موجود نباشد ، درستی آنها را تائید و اعلام دارد و در صورتی که اختلافی وجود داشته باشد، مراتب را به اطلاع مهندس مشاور برساند تا وضع موجود با مهندس مشاور و کارفرما صورت جلسه شود و ملاک شروع عملیات قرار گیرد . بدیهی است که پس از آغاز عملیات ، هیچ گونه اعتراضی از جانب پیمانکار در این زمینه پذیرفته نیست .

پس از تحویل هر قسمت از کارگاه ، پیمانکار باید بی درنگ ، نقاط نشانه و مبداء و همچنین علایم مربوط به آنها را با بتن یا مصالح بنایی تثبیت نماید و در طول مدت اجرای کار تا تحویل موقت ، به هزینه خود ، حفظ و نگه داری کند .

ب) پیمانکار متعهد است که نقشه ها ، امتدادها و محورها را با نظارت مهندس مشاور پیاده کند و درستی آنها را با مهندس مشاور صورت جلسه کند . در صورتی که هنگام پیاده کردن نقشه ها ، امتدادها و محورها ، اختلافی در مورد تراز زمین طبیعی با تراز آنها در مدارک فنی مشاهده شود ، وضع موجود را پیمانکار و مهندس مشاور و کارفرما صورت جلسه می کنند .

تراز کف پی بناها وزیر سازی راهها تمام عملیاتی که پس از انجام کار پوشیده می شوند و بعداً مرئی نیستند ، یا به هر صورت ، کنترل و اندازه گیری کامل آنها میسر نباشد ، باید پیش از پوشیده شدن یا از بین یا از بین رفتن آثار آنها ، صورت مجلس شود و به امضای مهندس ناظر و رئیس کارگاه برسد . این صورت مجلسها ، ملاک اندازه گیری ها در تنظیم صورت وضعیت هاست . اگر پیمانکار عملیاتی را که باید مورد آزمایش یا بازدید قرار گیرد و تایید شود ، پیش از اینکه اقدامات پیشگفته انجام شود بپوشاند ، موظف است پوشش های انجام شده را به هزینه خود بردارد و پس از انجام آزمایشها و بازدیدها و بازدید های لازم و تائید انجام کار از سوی مهندس ناظر ، به هزینه خود ، نسبت به پوشش مجدد و اصلاح کار اقدام کند .

ج) اندازه گیری ها بر اساس نقشه های اجرایی ، دستور کارهای اجرا شده و صورت جلسه ها ، که شامل کروکی های لازم و روشن است ، انجام می شود .

ماده 20. تجهیز کارگاه ، تدارک مصالح ، تجهیزات و ماشین آلات

الف) پیمانکار موظف است که پس از تحویل گرفتن کارگاه ، با توجه به مدت تعیین شده برای تجهیز ، طرح جانمایی تجهیز کارگاه را ت تهیه کرده و پس از تائید مهندس مشاور ، آن را مبنای تجهیز کارگاه قرار دهد . تامین آب ، برق ، سوخت  و مخابرات ، و به طور کلی ، تجهیز کامل کارگاه ، به نحوی که برای اجرای کار طبق اسناد و مدارک پیمان لازم است ، به عهده پیمانکار می باشد ، مگر آنکه در اسناد و مدارک پیمان ، ترتیب دیگری پیش بینی شده باشد .

ب) تامین نیروی انسانی ، مصالح و تجهیزات ، ماشین آلات و ابزار به عهده پیمانکار است ، مگر آنکه در اسناد و مدارک پیمان ، ترتیب دیگری پیش بینی شده باشد .

مصالح و تجهیزاتی که پیمانکار برای انجام عملیات موضوع پیمان تهیه و در کارگاه نگه داری
می کند ، باید به قرار زیر باشد :

1)     اگر منابع تهیه مصالح و تجهیزات در اسناد و مدارک پیمان تعیین شده  یا بعداً معین می شود ، باید از همان منابع تهیه گردد . نمونه یا کاتالوگ فنی مصالح و تجهیزات یابد از نظر تطبیق با مشخصات فنی ، بیش از سفارش ، به تائید مهندس مشاور برسد . در هر حال ، از نظر مرغوبیت باید کاملاً طبق مشخصات فنی باشد و مورد تائید مهندس مشاور قرار بگیرد .

2)     ذکر منابع تهیه مصالح و تجهیزات در اسناد و مدارک پیمان یا تعیین آنها ضمن اجرا ، از تعهدات پیمانکار در قبال تهیه مصالح مرغوب و کافی نمی کاهد . بدین روی ، پیمانکار موظف است با مطالعه کافی نسبت به امکانات محلی و کیفیت منابع تهیه مصالح و تجهیزات ، نظر و پیشنهاد خود را تسلیم مهندس مشاور کند . در صورتی که استفاده از این قبیل منابع مورد موافقت مهندس مشاور و کارفرما قرار بگیرد ، اقدام به تهیه و حمل آنها نماید . بدیهی است که کارفرما این حق را دارد که منابع تهیه مصالح را تغییر دهد و پیمانکار موظف به رعایت آن می باشد . اگر به مناسبت این تغییر محل ، اضافه یا کسر هزینه ای بابت تغییر مسافت حمل یا عوامل دیگر ایجاد شود ، تفاوت بهاء ، به اقتضای مورد ، از پیمانکار کسر یا به او پرداخت می شود . پیمانکار ملزم به رعایت مقررات مربوط به استخراج و بهره برداری شن و ماسه و دیگر مصالح معدنی است .

3)     نوع ، مقدار و تاریخ ورود مصالح و تجهیزات به کارگاه باید با مهندس ناظر صورت جلسه شود . مصالح باید به طور مرتب به نحوی انبار شود که تمام آن به سهولت قابل بازرسی ، شمارش یا اندازه گیری باشد . انبار مصالح باید از هر لحاظ قابل حفاظت بوده تا مصالح در مقابل عوامل جوی و عوامل دیگر مصون باشد .

ج) هر گاه تهیه و یا توزیع مصالح و لوازمی در داخل کشور در انحصار دولت باشد ، کارفرما تسهیلات لازم را برای تهیه آن مصالح و لوازم فراهم می کند . اگر تهیه بعضی از مصالح و لوازم ، طبق مشخصات ذی ربط در داخل کشور میسر نباشد و ورود آنها هم از طرف دولت ممنوع شده یا بشود ، کارفرما یا خودش اجازه ورود مصالح و لوازم مزبور را برای پیمانکار تحصیل می کند یا مشخصات را تغییر می دهد .

د)در مواردی که مصالح و تجهیزاتی  باید به وسیله پیمانکار از خارج از کشور تهیه شود ، کارفرما اجازه ورود آنها را از سازمان های ذیربط به هزینه پیمانکار تحصیل می نماید . هر گاه ضمن اجرای کار ، محدودیت های جدیدی پیش آید که به علت آن ، پیمانکار نتواند مصالح و تجهیزات مورد نیاز اجرای کار را در مدتی که برنامه پیشرفت کار ایجاد می کند از خارج از کشور تهیه و وارد کند ، مراتب را با ذکر دلیل و ارائه اسناد از طریق مهندس مشاور به اطلاع کارفرما می رساند تا با توجه به برنامه زمانی اجرای کار ، کارفرما در مورد چگونگی تامین این قبیل مصالح و تجهیزات ، تصمیم گیری نماید .

ه) در صورتی که در اسناد و مدارک پیمان ، مشخصاتی برای ماشین آلات و ابزار اجرای کار تعیین شده باشد ، پیمانکار باید آنها را طبق مشخصات تعیین شده ، تامین کند . هر گاه ضمن اجرای کار ، مهندس مشاور تشخیص دهد که ماشین آلات و ابزار موجود پیمانکار ، برای اتمام کار در مدت پیمان کافی نیست یا مشخصات آنها برای اجرای کار مناسب نیست ، مراتب را به پیمانکار ابلاغ می کند . پیمانکار مکلف است که ماشین آلات و ابزار خود را طبق نظر مهندس مشاور و در مدتی که نامبرده تعیین می نماید ، تکمیل و تقویت کند ، بدون اینکه برای این کار ، ادعای خسارت یا هزینه های اضافی از کارفرما داشته باشد .

و) پیمانکار نمی تواند ماشین آلات و ابزار را که برای انجام عملیات لازم است ، از کارگاه خارج کند . در مورد بیرون بردن ماشین آلات که در کارگاه مورد نیاز نیست ، پیمانکار ، تقاضای بیرون بردن ماشین آلات مزبور را به مهندس مشاور تسلیم می کند . مهندس مشاور به تقاضا ی او رسیدگی می کند ، و در صورتی که موجه باشد ، اجازه خروج می دهد .

ز) در صورتی که طبق اسناد و مدارک پیمان ، تامین اقلامی از تجهیزات که پیمانکار باید نصب کند و به طور دایم در کار باقی بماند ، در تعهد کارفرما باشد ، پیمانکار مسئول عملکرد ناقص احتمالی این تجهیزات  نیست ، مگر آنکه ثابت شود که نقص آنها مربوط به کار پیمانکار است .

ح) اگر در اسناد و مدارک پیمان ، تکلیفی برای تهیه غذا ، مسکن و دفتر کار کارکنان کارفرما، مهندس مشاور و آزمایشگاه در محل کار به عهده پیمانکار گذاشته شود ، پیمانکار موظف به تامین آنها، طبق شرایط پیش بینی شده ، می باشد .

ماده 21.حفاظت از کار و شخص ثالث ، بیمه کار ، مراقبت های لازم

الف) پیمانکار از روز تحویل کارگاه تا روز تحویل موقت عملیات موضوع پیمان ، مسئول حفظ و نگه داری کار های انجام شده ، مصالح ، ماشین آلات و ابزار ، زمینه ها راه ها ، تاسیسات و بناهایی
می باشد که زیر نظر و مراقبت او قرار دارد ، و به همین منظور ، اقدامات لازم را برای نگه داری و حفاظت آنها در داخل کارگاه در مقابل عوامل جوی و طغیان آب رودخانه ها و سرقت و حریق و مانند اینها به عمل
می آورد .

ب) پیمانکار در چارچوب مقررات و دستورالعمل های حفاظت فنی و بهداشت کار ، مسئول خسارت های وارد شده به شخص ثالث در محوطه کارگاه است و در هر حال ، کارفرما در این مورد هیچ نوع مسئولیتی بر عهده ندارد . کارفرما و مهندس مشاور می توانند در صورت مشاهده عدم رعایت دستورالعمل های حفاظت فنی و بهداشت کار ، دستور توقف بخشی از کار را که دارای ایمنی لازم نیست تا برقراری ایمنی طبق دستورالعمل ای یاد شده صادر نماید . در این حالت ، پیمانکار حق مطالبه خسارت در اثر دستور توقف کار را ندارد .

پیمانکار متعهد است که تدابیر لازم را برای جلوگیری از وارد شدن خسارت و آسیب به املاک مجاور اتخاذ نماید ، و اگر در اثر سهل انگاری او خسارتی به املاک و تاسیسات مجاور یا محصول آنها وارد آید ، پیمانکار مسئول جبران آن می باشد .

ج) پیمانکار مکلف است که پیش از شروع کار ، تمام یا آن قسمت از کار های موضوع پیمان را که در اسناد و مدارک پیمان تعیین شده است ، در مقابل مواردی از حوادث مذکور در اسناد یاد شده به نفع کارفرما نزد موسسه ای که مورد قبول کارفرما باشد ، بیمه نموده و بیمه نامه ها را به کارفرما تسلیم کند . بیمه نامه ها باید تا تاریخ تحویل موقت اعتبار داشته باشد ، تا زمانی که تحویل موقت انجام نشده است ، پیمانکار مکلف است که بیمه نامه ها را تمدید کند . کارفرما هزینه های مربوط به بیمه به شرح پیشگفته را در مقابل ارائه اسناد صادر شده از سوی بیمه گر ، عیناً به بیمه گر پرداخت می کند .
 آن قسمت از هزینه بیمه که مربوط به مدت تاخیر غیر مجاز پیمانکار باشد ، به حساب بدهی پیمانکار منظور می شود .

در صورت بروز حادثه ای که باعث از بین رفتن تمام یا قسمتی از کار های انجام شده و مصالح و تجهیزات پای کار شود ، پیمانکار موظف است که اولاً : مراتب را فراً به کارفرما و مهندس مشاور و طبق مقررات بیمه به بیمه گر اطلاع دهد و ثانیاً طبق دستور کارفرما یا مهندس مشاور ، کارها را به حالت اولیه بازگرداند . برنامه زمانی کار های پیش گفته توسط پیمانکار تهیه می گردد و پس از تائید مهندس مشاور و کارفرما به اجرا در می آید . کارفرما خسارت های وارد شده بر آنچه را که بیمه شده است از بیمه گر وصل می نماید و مبلغ وصل شده از بیمه گر را برای تجدید عملیات به تناسب پیشرفت کار و طبق هزینه تمام شده ، اعم از هزینه مستقیم یا غیر مستقیم ( بالاسری ) ، با تائید مهندس مشاور به تدریج تا اعاده ی کار به حالت اولیه به پیمانکار پرداخت می کند . کارفرما باید موضوع پیمان کار را به نحوی بیمه کند که در صورت بروز حادثه ، خسارت دریافتی از بیمه گر برای اعاده کارها  به حالت اولیه کافی باشد ، در صورتی که تکلیف بیمه کار در اسناد و مدارک پیمان تعیین نشده باشد ، پیش از شروع کار ، پیمانکار چگونگی بیمه کار را از کارفرما استعلام می نماید  و کارفرما در مدت 10 روز کارها و حوادث مشمول بیمه را تعیین و به پیمانکار ابلاغ می نماید تا پیمانکار طبق مفاد این بند ، در مورد بیمه کار اقدام نماید .

اگر کارفرما عملیات موضوع پیمان را بیمه نکند ، در صورت وقوع حادثه ، جبران خسارت های وارده شده به عهده او می باشد .

د) پیمانکار مکلف است که تمام ساختمانها و تاسیسات موقت ، ماشین آلات و ابزار و وسایل کارگاه را ، که متعلق به اوست و یا در اختیار اوست و برای انجام عملیات موضوع پیمان به کار گرفته ، به هزینه خود بیمه کند و رونوشت بیمه ها را به کارفرما تسلیم نماید . ماشین آلات و ابزاری که کارفرما در اختیار پیمانکار قرار می دهد ، کارفرما بیمه می کند .

ه) پیمانکار موظف است که روشنایی قسمتهایی از داخل کارگاه را که باید روشن باشد تامین کند
 و همچنین تمام علائم راهنمایی و خطر و وسایل حفاظتی ، و در صورت لزوم ، حصارکشی را فراهم نماید و تعداد کافی نگهبان و مراقب در هر جا که لازم باشد ، بگمارد .

و) پیمانکار متعهد است که عملیات اجرایی خود را طوری انجام دهد که راه عبور مناسبی در پیاده رو و سواره رو برای عبور و مرور رهگذران و وسائط نقلیه همواره باز بماند و مصالح خود را در محل هایی انبار کند که موجب ناراحتی یا زحمت ساکنان اطراف ، یا رهگذران نشود . استفاده از ماشین آلات و ابزار در ساعات عادی کار ، و در نتیجه ، صدای آنها و همچنین استفاده از راه های معین به منظور انجام عملیات ، مزاحمت تلقی نمی شود .

در مواردی که اجرای کار ایجاب کند که قسمتی از سواره رو و یا پیاده رو برای مدت موقت و با اطلاع مهندس مشاور یا مهندس ناظر  به کلی مسدود شود ، پیمانکار با کسب مجوز لازم از مقامات محلی ، عبور و مرور را با راه های انحرافی که مسیر آنها باید به تائید مهندس مشاور برسد تامین کند . کارفرما نیز مساعدت لازم را برای تحصیل مجوز های مورد نیاز به عمل می آورد .

 اگر ترتیب احتساب و پرداخت هزینه ایجاد و نگه داری راه های انحرافی در اسناد و مدارک پیمان معین نشده باشد این هزینه ها به عهده پیمانکار است . همچنین پیمانکار متعهد است که در حمل مصالح و ماشین آلات و عبور آنها از راهها ، پلها و تونلها ، رعایت قوانین ، مقررات و استانداردها را بکند و اگر عبور ماشین یا مصالحی ترتیب خاصی را ایجاد کند ، با نظر کارفرما یا مهندس مشاور اقدام نماید . هر گاه پیمانکار بر خلاف مفاد این بند ، رفتار نماید مسئول جبران خسارت های وارد شده می باشد .

ز) پیمانکار متعهد است که انتظامات کارگاه را تامین نماید و از ورود اشخاص غیر مجاز و کسانی که باعث اختلال نظم کارگاه می شود خود یا توسط مقامات انتظامی جلوگیری کند .

ح) هرگاه پیمانکار در اجرای تمام یا قسمتی  از موارد درج شده در این ماده سهل انگاری یا کوتاهی کند و از انجام تعهداتی که طبق آن به عهده گرفته است خودداری نماید ، کارفرما حق دارد آن تعهدات را به جای پیمانکار انجام دهد و هزینه های انجام شده و خسارت وارده را به اضافه 15 درصد به حساب بدهی پیمانکار منظور کرده و از مطالبات وی کسر نماید . در این صورت ، هر گونه ادعای پیمانکار نسبت به این قبیل پرداخت ها و همچنین نسبت به تشخیص کارفرما ، خواه از نظر اساس تخلف و خواه از نظر
مبلغ پرداختی ، بی اثر می باشد .

ماده 22. ترتیب گردش مدارک ، نقشه ها و ابلاغ دستور کارها

الف ) تمام نقشه ها ، مشخصات ، دستورالعملها و استاندارهای فنی که دارای مهر و امضای مهندس مشاور است ، به تعداد نسخه های درج شده در اسناد و مدارک پیمان و در صورتی که در اسناد و مدارک پیمان تعداد نسخه معین نشده باشد ، در دو نسخه ، بدون دریافت هزینه ، در اختیار پیمانکار قرار
می گیرد . در صورت نیاز پیمانکار ، نسخه های اضافی به هزینه او تکثیر می شود .

پیمانکار باید یک نسخه از نقشه ها و مشخصات ، با آخرین تغییرات آنها را همیشه در کارگاه نگه داری کند ، تا در صورت لزوم ، به منظور بازرسی کارها در اختیار مهندسین مشاور ، کارفرما یا نمایندگان آنها قرار گیرد. نسخه اصل نقشه ها و مدارک ، تا پایان کار نزد مهندس مشاور باقی می ماند .

ب) پیمانکار موظف است که پیش از آغاز هر قسمت از کار ، تمام نقشه ها ، دستورالعملها و دیگر اسناد و مدارک فنی مربوط به آن قسمت با دقت مطالعه  کند و اندازه درج شده در نقشه ها را کنترل نماید ، به نحوی که هیچ گونه ابهامی ز نظر چگونگی اجرای کار برای خود و کارکنانش باقی نماند . به طور کلی ، کمبود نقشه برای هر قسمت از کار هرگز از تعهدات پیمانکار مبنی بر اجرای کامل کار نمی کاهد . در صورت مشاهده اشتباه در اندازه ها یا هرگونه ابهام یا کسری در مدارک ، نقشه ها و دستورالعملها ، پیمانکار باید به موقع رفع نقض آنها را از مهندس مشاور درخواست کند . مهندس مشاور موظف است که با توجه به برنامه زمانی اجرای کار ، برای تکمیل نقشه ها و ابلاغ به پیمانکار اقدام کند.

ج) هرگاه پیمانکار در مورد درستی نقشه ها و محاسبات یا دستور کارها ، یا مشخصات مصالح و تجهیزاتی که بنا به دستور کارفرما از منابع معینی تحصیل می شود ایرادی داشته باشد ، باید با توجه به برنامه زمانی تفصیلی ، مراتب را با ذکر دلیل به اطلاع مهندس مشاور برساند . در صورتی که مشاور ، درستی مدارک پیشگفته را تائید کند ، ولی پیمانکار همچنان نسبت به آنها ایراد داشته باشد ، پیمانکار باید موضوع را به کارفرما منعکس کند و پس از دریافت نظر کارفرما ، طبق نظر انجام دهد .در چنین حالتی ، پیمانکار فقط مسئول اجرای درست کار است . و در مورد صحت نقشه ها ، مشخصات ، محاسبات و دستور کار های مربوط ، مسئولیتی ندارد . هزینه رفع عیب و نقص در چنین مواردی به عهده پیمانکار نمی باشد .

د) پیمانکار ، نقشه های کارگاهی را که نقشه های جزئیات ساخت قطعات و قسمت های از کار است ، در صورت  نیاز ضمن اجرای کار ، بر اساس نقشه های اجرایی ، مشخصات فنی و دستورالعمل سازندگان ، تهیه میکند ، و در سه نسخه ، که یک نسخه آن قابل تکثیر باشد ،‌تسلیم مهندس مشاور می نماید . مهندس مشاور ، نقشه های یاد شده را پس از بررسی و اصلاح لازم ، تائید و در یک نسخه به پیمانکار ابلاغ می کند . نسخه قابل تکثیر این مدارک نزد مهندس مشاور نگهداری می شود .

ه) نقشه هایی چون ساخت ، نقشه های کار های انجام شده به نحوی که اجرا شده اند ، می باشند و شامل تمام نقشه های اجرایی ، اعم از تغییر یافته یا بدون تغییر است . پیمانکار باید نقشه های چون ساخت را به تدریج و طبق نظر مهندس مشاور در سه نسخه که یک نسخه آن قابل تکثیر باشد تهیه کند و برای بررسی  و تایید ، به مهندس مشاور بدهد . مهندس مشاور یک نسخه از نقشه های چون ساخت تائید شده را در اختیار پیمانکار قرار دهد .

و) پیمانکار باید مشخصات فنی ، نقشه ها و دستورالعمل های نصب ، راه اندازی  و بهره برداری  تجهیزاتی را که تامین آنها به عهده اوست ، از سازنده آنها بگیرد و در دو نسخه ، به مهندس مشاور بدهد . مهندس مشاور ، بر اساس مدارک سازنده ،‌نقشه های اجرایی محل استقرار تجهیزات یاد شده را تهیه و برای اجرا به پیمانکار ابلاغ می کند .

ز) مهندس مشاور ، تمام موافقت ها ، معرفی ها ، تصویبها ، اخطارها ، و دستور کارها را به صورت کتبی ، به پیمانکار ابلاغ می کند ، و در مورد لزوم ، به نحوه پیش بینی شده در اسناد و مدارک پیمان ، به تائید کارفرما نیز
می رساند و سپس به پیمانکار ابلاغ می کند . پیمانکار ، پس از وصول دستور کارها ، می تواند برای اصلاح آنها اظهار نظر کند . اما در هر حال ، موظف به اجرای چین دستور کارهایی است .

در موارد دستور کار شفاهی از سوی مهندس مشاور ، پیمانکار می تواند درخواست ابلاغ کتبی آنها را بنماید و مهندس مشاور نیز مکلف است که دستور کارها را کتبی به پیمانکار ابلاغ نماید . در غیر این صورت ، این دستور کارها برای پیمانکار معتبر نیست .

مهندس مشاور یک نسخه رو نوشت از تمام نامه های ابلاغی ، همراه با نقشه ها ، دستور کارها و صورت جلسه ها را برای کارفرما ارسال می کند .

ح) پیش از تحویل موقت کار طبق ماده 39 ، پیمانکار دستورالعمل های راه اندازی ، راهبری ، تعمیر و نگه داری را همراه با نقشه های چون ساخت در نسخه ، که یک نسخه آن قابل تکثیرباشد ، به مهندس مشاور می دهد . مدارک یاد شده باید به نحوی باشد که راهبری ، تعمیر و نگه داری تمام قسمت های موضوع پیمان به سهولت انجام شود  در صورتی که در اسناد و مدارک پیمان ، تعداد نسخه یا مشخصات ویژه ای برای مدارک موضوع این بند تعیین شده باشد ، طبق آن عمل نماید .

ماده 23. حفاظت تاسیسات زیر بنایی و تغییر وضع آنها

پیمانکار باید عملیات موضوع پیمان را به نحوی اجرا کند که به تاسیسات زیر بنایی موجود در کارگاه ، مانند خطوط آب ، برق ، گاز ، مخابرات و مانند اینها ، آسیبی وارد نشود . هرگاه در اثر عمل پیمانکار ، به تاسیسات یاد شده صدماتی وارد شود، پیمانکار متعهد است که هزینه ترمیم و برقراری مجدد آنها را بپردازد . هرگاه پیمانکار نسبت به جبران خسارت وارد شده اقدام لازم و فوری به عمل نیاورد ، کارفرما می تواند به هر طریق که مصلحت بداند ، برای رفع نقص و خسارت اقدام کند و هزینه آن را به اضافه 15 درصد به حساب بدهی پیمانکار منظور نماید . پیمانکار ، از این بابت ، حق هیچگونه اعتراضی ندارد.

در صورتی که موقعیت تاسیسات زیرزمینی در اسناد و مدارک پیمان مشخص نشده باشد ، پیمانکار باید با توجه به برنامه زمانی اجرای کار ، تعیین وضعیت آنها را از مهندس مشاور استعلام کند و بعد از اعلام نظر مهندس مشاور ، برای عملیات حفاری اقدام نماید . بدین ترتیب ، مسئولیت پیمانکار در مورد بروز هر نوع حادثه و پرداخت خسارت و هزینه های پیشگفته در مورد تاسیسات زیرزمینی ، منوط به آن است که نوع ، محل یا مسیر تاسیسات مزبور به اطلاع پیمانکار رسیده یا در اسناد و مدارک پیمان مشخص شده باشد .

هرگاه انجام عملیات موضوع پیمان ، تغییر وضع تاسیسات یاد شده را ایجاب نماید ، پیمانکار به کارفرما اطلاع می دهد تا سازمان های ذیربط  برای تغییر وضع اقدام نمایند . هزینه های مربوط به عملیات یاد شده ،به عهده کارفرماست .

ماده 24. واگذاری ، پیمانکاران جزء

الف) پیمانکار حق واگذاری پیمان به دیگری را ندارد .

ب) پیمانکار می تواند به منظور تسهیل و تسریع در اجرای قسمت یا قسمتهایی از عملیات موضوع پیمان ، پیمانهایی با پیمانکاران جزء ببند ، مشروط به آنکه آنان را از واگذاری کار به دیگران ممنوع کند . در صورتی که در اسناد و مدارک پیمان ، کارفرما، لزوم تائید صلاحیت پیمانکاران جزء را پیش بینی کرده باشد ، پیمانکار موظف است که تائید کارفرما را در این مورد تحصیل نماید . این واگذاری نباید از پیشرفت کار طبق برنامه زمانی اجرای کار بکاهد ، و به هر حال به هیچ روی از مسئولیت و تعهدات پیمانکار نمی کاهد . پیمانکار مسئول تمام عملیاتی است که توسط پیمانکاران جزء یا کارکنان آنها انجام می شود .در پیمان های بین پیمانکار و پیمانکار جزء باید نوشته شود که در صورت بروز اختلاف بین آنها ، کارفرما حق دارد ، در صورتی که مقتضی بداند ، به مورد اختلاف رسیدگی کند . پیمانکار و پیمانکار جز نیز می پذیرند که نظر کارفرما در این مورد قطعی است و تعهد می کنند که الزاماً آن را اجرا نمایند .

هرگاه در پرداخت مطالبات پیمانکاران جز ء با توجه به شرایط درج شده در پیمان آنها ، تاخیری روی دهد ، در صورتی که پیمانکار جز ، تعهدات خود را بر اساس پیمان تنظیمی خود با پیمانکار کاملاً انجام داده و کار او مورد قبول و تائید مهندس مشاور باشد ، کارفرما می تواند بنا بر تقاضای پیمانکار جز با حضور نماینده پیمانکار به کار او رسیدگی کند . اگر در اثر این رسیدگی ، پیمانکار جز طلبکار باشد و از پرداخت آن خودداری کند کارفرما حق دارد طلب پیمانکار جز را برای کارهایی که صورت وضعیت آن به پیمانکار پرداخت شده است ، از محل مطالبات پیمانکار بپردازد . در صورتی که با اخطار کارفرما ، پیمانکار یا نماینده او برای رسیدگی حاضر نشوند کارفرما رسیدگی می کند و به شرح پیشگفته عمل می کند و این عمل قطعی و غیر قابل اعتراض است . هرگاه پس از فسخ پیمان ، پیمانکاران جز مطالباتی از پیمانکار داشته باشند ، مهندس مشاور و کارفرما، به شرح پیشگفته موضوع را رسیدگی می کنند . اگر پس از رسیدگی و تهیه صورت حساب نهایی ، پیمانکار مطالباتی داشته باشد ، کارفرما می تواند طلب پیمانکار جز را از محل مطالبات پیمانکار بپردازد.

ماده 25.اجرای کار در شب

اجرای کار در شب ، در موارد زیر مجاز است :

الف) در برنامه زمانی تفصیلی پیش بینی شده است .

ب) هر گاه به سبب بروز تاخیرهای از سوی پیمانکار ، انجام کار طبق تشخیص پیمانکار در مدت پیمان امکان پذیر نباشد ، پیمانکار می تواند بدون آنکه حق دریافت اضافه هزینه کار را داشته باشد با تائید مهندس مشاور و موافقت کارفرما ، قسمتی از کار را در شب اجرا کند .

ج) هرگاه مهندس مشاور تشخیص دهد که پیشرفت کار پیمانکار به نحوی نیست که همه عملیات در مدت پیمان پایان یابد ، می تواند  پس از موافقت کارفرما ، به پیمانکار دستور دهد که قسمتی از کار را در شب اجرا کند . در این حالت ، پیمانکار مکلف به اجرای این دستور است و حق ادعا و یا مطالبه هیچ گونه خسارت و اضافه بها را ندارد .

د) اگر به تشخیص مهندس مشاور و تائید کارفرما برای جبران تاخیرهایی که ناشی از قصور پیمانکار نیست ، کار در شب نیز انجام شود ، اضافه هزینه های مربوط به مار در شب ، با تائید مهندس مشاور و تصویب کارفرما ، پرداخت می شود . در محاسبه این هزینه ها ، به منظور تعیین این هزینه های اضافی دستمزد نیروی انسانی برای کار در شب ، باید مقررات قانون کار و امور اجتماعی ملاک قرار گیرد .

پیمانکار متعهد است که ترتیب کار را طوری دهد که تا حد امکان ، اجرای کار در شب برای ساکنان مجاور مزاحمتی ایجاد نکند .

ماده 26.آثار تاریخی و اشیای عتیقه

هرگاه ضمن اجرای کار ، اشیای عتیقه یا آثار تاریخی و مسکوکات قدیمی و مانند آن در محل کار پیدا شود ، پیمانکار متعهد است که بی درنگ مراتب را از طریق مهندس مشاور به اطلاع کارفرما و طبق قوانین به اطلاع دستگاه های انتظامی برساند . کارفرما برای حفظ و نگه داری یا انتقال اشیای عتیقه ،اقدام فوری به عمل می آورد .

پیمانکار یابد تا زمان اقدام به حفاظت از سوی کارفرما یا مقامات ذیربط ، برای حفظ و نگه داری اشیاء و آثار مزبور مراقبت لازم را به عمل آورد .

هرگاه اجرای این ماده ، موجب توقف یا تعطیل عملیات موضوع پیمان گردد ، طبق ماده 49 رفتار می شود.

ماده 27.اقامتگاه قانونی

اقامتگاه قانونی کارفرما و پیمانکار همان است که در موافقت نامه پیمان نوشته شده است . در صورتی که یکی از طرفین ، محل قانونی خود را تغییر دهد ، باید نشانی جدید خود را دست کم 15 روز پیش از تاریخ تغییر ، به طرف دیگر اطلاع دهد ، تا وقتی که نشانی جدید به طرف دیگر اعلام نشده است ، مکاتبات به نشانی قبلی ارسال می شود و دریافت تلقی می گردد .

فصل سوم

تعهدات و اختیارات کارفرما

ماده 28. تحویل کارگاه

الف ) کارفرما متعهد است که کارگاه را بی عوض و بدون معارض تحویل پیمانکار دهد .

اجرای کار در زمینها و محل های تحویلی ، مستلزم اخذ پروانه یا پرداخت حقوقی از قبیل عوارض شهرداری ، حق ریشه و مستحدثات و مانند اینها باشد ، کارفرما متعهد است به تحصیل پروانه ساختمان و پرداخت وجوه مزبور است .

تبصره 1.اگر در اسناد و مدارک پیمان ، تامین تمام یا قسمتی از زمین مورد نیاز برای تجهیز کارگاه به عهده پیمانکار گذاشته شده باشد ، طبق شرایط پیش بینی شده در پیمان عمل می شود .

تبصره 2. در صورتی که محل تحویل شده به پیمانکار معارض پیدا کند و موجب توقف اجرای تمام یا قسمتی از کار شود ، آن قسمت از کار که متوقف شده است ، مشمول تعلیق می گردد و طبق ماده 49 رفتار می شود . 

ب) کارفرما بعد از مبادله پیمان ، تاریخ تحویل کارگاه را که نباید بیشتر از 30 روز از تاریخ مبادله  پیمان باشد ، به پیمانکار اعلام می کند . پیمانکار باید در تاریخ تعیین شده در محل کار حاضر شود و طی صورت جلسه هایی ، اقدام به تحویل گرفتن کارگاه بنماید . در صورتی که حداکثر 30 روز از تاریخ تعیین شده برای تحویل گرفتن کارگاه حاضر نشود ، کارفرما حق دارد که طبق ماده 46 ، پیمان را فسخ کند .

در صورت جلسه های تحویل کارگاه باید حدود و موقعیت زمینها و محل هایی که در آنها موضوع پیمان اجرا
می شود و نقاط نشانه با مشخصات آنها ، محور عملیات و محل منابع تهیه مصالحی که باید در کارگاه تولید گردد ، درج شود .

اگر تحویل کارگاه به طور یکجا میسر نباشد کارفرما باید کارگاه را به ترتیبی تحویل دهد که پیمانکار بتواند عملیات موضوع پیمان را طبق برنامه زمانی تفصیلی انجام دهد . در این حالت نیز مهلت کارفرما برای تحویل دست کم اولین قسمت کارگاه که برای تجهیز کارگاه و شروع عملیات موضوع پیمان لازم است حداکثر 30 روز است .

ج) هرگاه کارفرما نتواند کارگاه را به ترتیبی تحویل دهد که پیمانکار بتواند کار را طبق برنامه زمانی تفصیلی انجام دهد ، و مدت تاخیر در تحویل کارگاه بیش از یک ماه شود ، کارفرما به منظور جبران خسارت تاخیر در تحویل کارگاه ، هزینه های اضافی ایجاد شده برای پیمانکار را که طبق رابطه زیر محاسبه می شود پرداخت می کند ، مشروط بر اینکه با تائید مهندس مشاور ، پیمانکار در محل های تحویل شده تاخیر غیر مجاز نداشته باشد .

( مدت تاخیر به ماه پس از کسر یک ماه ) (مبلغ کارهایی که در تحویل محل اجرای آن تاخیر شده است )( متوسط کارکرد فرضی ماهانه ) 5/7 =مبلغ خسارت تاخیر تحویل کارگاه

                                              مبلغ اولیه پیمان                                                                                   100

اگر در مدت تاخیر از 30 درصد مدت پیمان یا 6 ماه ، هر کدام که کمتر است بیشتر شود ، حقوقی به پیمانکار تعلق می گیرد ، بدین ترتیب که اگر مبلغ کارهای پیش بینی شده در محل های تحویل نشده تا 25 درصد مبلغ اولیه پیمان باشد ، پیمانکار می تواند با اطلاع قبلی 15 روزه آن قسمت از کار را از تعهدات خود حذف کند ولی اگر این مبلغ بیشتر از 25 درصد مبلغ اولیه پیمان باشد ، در صورت اعلام خاتمه پیمان از سوی پیمانکار ، پیمان خاتمه و طبق ماده 48 عمل می شود . هرگاه پیمانکار در محلهایی که در تحویل آنها بیش از مدت پیشگفته تاخیر شده است ، کار اجرایی را شروع نماید ، حق حذف تعهدات در آن قسمت از کار را از خود سلب می نماید .

تبصره : اگر کارفرما نتواند هیچ قسمت از کارگاه را به پیمانکار تحویل دهد ، برای تاخیر بیش از یک ماه تا 30 درصد تا مدت پیمان یا 6 ماه ، هر کدام که کمتر است ، نسبت به تاریخ مبادله پیمان ، ماهانه معادل مبلغ 5/2 درصد متوسط کارکرد فرضی ماهانه را به پیمانکار پرداخت می کند . اگر پیمانکار پس از انقضای 30 درصد مدت پیمان یا 6 ماه ، هر کدام که کمتر است ، مایل به ادامه یا اجرای کار نباشد ، با اعلام او ، قرارداد طبق ماده 48 خاتمه می یابد و پیمانکار و هیچ گونه دعاوی دیگری نمی تواند مطرح نماید .

خسارت تاخیر در تحویل تمام یا قسمتی از کارگاه ، برای مدت مازاد بر یک ماه ، حداکثر تا 30 درصد مدت پیمان یا 6 ماه ، هر کدام که متر است ، قابل پرداخت است .

د) در مواردی که به استناد این ماده ، قسمتی از تعهدات پیمانکار حذف شود ، تضمین انجام تعهدات پیمانکار نیز به تناسب کاهش داده می شود .

ه) پیمانکار نمی تواند جز آنچه طبق نقشها و دستور کارهاست ، در زمینها و محل های متعلق به کارفرما یا ملک غیر که از طرف کارفرما به پیمانکار تحویل شده است ، اقدام به احداث بنا یا ساختمان کند . اگر در اثر اجرای کار در ملک غیر که از طرف کارفرما تحویل شده است ، صاحب ملک اقامه دعوا و درخواست خسارت و جلوگیری و توقف کار نماید ، طرف ادعا کارفرماست و پیمانکار هیچ گونه مسئولیت و تعهدی در این مورد ندارد .

و) در صورتی که طبق اسناد و مدارک پیمان ، تامین تمام یا قسمتی از زمین مورد نیاز تجهیز کارگاه به عهده پیمانکار باشد یا پیمانکار بخواهد طبق صلاحدید خود از محلهایی خارج از محل های تحویلی کارفرما برای تجهیز کارگاه استفاده کند ، باید موقعیت آنها را به تائید کارفرما برساند . در این حالت ، مسئولیت هر نوع ادعا و طلب خسارت از سوی صاحب ملک به عهده پیمانکار است و کارفرما در این موارد مسئولیتی ندارد .

هرگاه پیمانکار محل های مورد نیاز تجهیز کارگاه را به صورت اجاره ای در اختیار بگیرد ، باید اجاره نامه آنها ، امکان انتقال مورد اجاره را به کارفرما پیش بینی کند .

ماده 29. تغییر مقادیر کار، قیمت های جدید ، تعدیل نرخ پیمان

الف)در ضمن اجرای کار، ممکن است مقادیر درج شده در فهرست بها و مقادیر منضم به پیمان تغییر کند . تغیر مقادیر به وسیله مهندس مشاور محاسبه می شود و پس از تصویب کارفرما به پیمانکار ابلاغ می شود . پیمانکار با دریافت ابلاغ تغییر مقادیر کار ، موظف به انجام با نرخ پیمان است ، به شرط آنکه مبلغ ناشی از تغییر مقادیر کار ، از حدود تعیین شده در زیر بیشتر نشود .

1-  افزایش مقادیر باید در چارچوب موضوع پیمان به پیمانکار ابلاغ شود . جمع مبلغ مربوط به افزایش مقادیر و مبلغ کار های با قیمت جدید ( موضوع بند ج ) نباید از 25 درصد مبلغ اولیه پیمان بیشتر شود .

تبصره : اگر نرخ پیمان مشمول تعدیل آحاد بها باشد ، برای محاسبه افزایش مبلغ پیمان به سبب قیمت های جدید ، ابتدا قیمت های جدید به مبنای نرخ پیمان تبدیل می شود و سپس ملاک محاسبه قرار می گیرد .

2-  جمع مبلغ مربوط  به کاهش مقادیر و حذف آنها نباید از 25 درصد مبلغ اولیه پیمان بیشتر شود. اگر این مبلغ ، از حد تعیین شده بیشتر شود و پیمانکار با اتمام کار با نرخ پیمان موافق باشد ، عملیات موضوع پیمان در چارچوب پیمان انجام می شود . ولی در صورتی که پیمانکار مایل به اتمام کار نباشد ، پیمان طبق ماده 48 خاتمه داده می شود .

تبصره 1- در صورت حذف قسمتهایی از کار به استناد بند ج ماده 28 ، برای تعیین حد افزایش یا کاهش مقادیر طبق بند های 1و2 ، به جای مبلغ اولیه پیمان ، مبلغ اولیه پیمان پس از کسر مبلغ کار های حذف شده به وسیله پیمانکار ، ملاک قرار می گیرد .

تبصره 2. اضافه یا کاهش مقادیر کار طبق مفاد بند های (الف-1) و (الف-2) این ماده تا 10 درصد با دستور مهندس مشاور عمل می شود ، ولی اضافه بر آن با تصویب کارفرما قابل اجرا است .

ب)در صورتی که پس از تکمیل کار و تصویب صورت و وضعیت قطعی مشخص شود ، مقادیر کار بدون آنکه از سوی کارفرما کم شده باشد ، نسبت به مقادیر منضم به پیمان کاهشی بیش از حد تعیین شده در بند ( الف-2) داشته باشد ، در این حالت نیز نرخ پیمان ملاک عمل است .

ج) اگر در چارچوب موضوع پیمان ، کارهایی به پیمانکار ابلاغ کارهایی به پیمانکار ابلاغ شود  که برای آنها قیمت و مقدار در فهرست بها و مقادیر منضم به پیمان پیش بینی نشده است ، پیمانکار باید بی درنگ پس از دریافت ابلاغ مهندس مشاور ، قیمت پیشنهادی خود را برای اجرای کار های یاد شده ، همراه با تجزیه قیمت ، به مهندس مشاور تسلیم نماید . قیمتی که با توافق پیمانکار و مهندس مشاور تعیین می شود و به تصویب کارفرما  برسد ، ملاک پرداخت است . قیمت های جدیدی که به این صورت تعیین می شود باید بر حسب هزینه اجرای کار در محل اجرا محاسبه گردد . از این رو ، تنها ضریب هزینه بالا سری پیمان به قیمتهای جدید اعمال می شود .

تبصره – در صورتی که پیمان با استفاده از فهرست های بهای واحد پایه منعقد شده باشد ، چگونگی تعیین قیمت جدید ، علاوه بر مفاد این بند ،‌تابع دستورالعمل  نحوه استفاده از قیمت های پایه در تعیین قیمت جدید با اولویت یاد شده است .

د) جمع بهای قیمت های جدید ، علاوه بر آنکه تابع سقف تعیین شده در بند الف  است ، نباید از 10 درصد مبلغ اولیه پیمان بیشتر شود .

ه) تعدیل نرخ پیمان طبق شرایط پیش بینی شده در شرایط خصوصی است

ماده 30. تغییر مدت پیمان

الف) در صورت وقوع هر یک از موارد زیر که موجب افزایش مدت اجرای کار شود ، پیمانکار
می تواند درخواست تمدید مدت پیمان را بنماید . پیمانکار درخواست تمدید مدت پیمان را با ارائه محاسبات و دلایل توجیهی ، به مهندس مشاور تسلیم می کند و مهندس مشاور پس از بررسی و تائید ، مراتب را برای اتخاذ تصمیم به کارفرما گزارش می کند و سپس نتیجه تصمیم کارفرما را به پیمانکار ابلاغ می نماید .

1-     در صورتی که بند های الف و ج ماده 29 ، مبلغ پیمان تغییر می کند .

2-     هرگاه به دستور کارفرما یا مهندس مشاور نقشه های اجرایی یا مشخصات فنی تغییر اساسی کند .

3-  هرگاه کارفرما در تحویل کارگاه ، ابلاغ دستور کارها یا نقشه و تحویل مصالحی که تهیه آنها به عهده اوست تاخیر کند . تاخیر ابلاغ دستور کارها و نقشه ها به شرطی مشمول این بند است که پیمانکار با توجه به برنامه زمانی تفصیلی ، آنها را از مهندس مشاور درخواست کرده باشد .

4-  اگر در تحویل مصالحی که فروش آنها لزوماً باید با حواله کارفرما صورت گیرد تاخیر ایجاد شود به شرطی که پیمانکار با توجه به برنامه زمانی تفصیلی برای تهیه آنها به موقع اقدام کرده باشد .

5-  در موارد حوادث قهری و همچنین در موارد مربوط به کشف اشیای عتیقه و آثار تاریخی به در مواد 26 و 43 پیش بینی شده است .

6-     هرگاه محدودیت برای ورود مصالح و تجهیزات طبق بند (د) ماده 20 پیش آید .

7-     در صورتی که طبق ماده 49 به حالت تعلیق درآید .

8-     در صورتی که قوانین و مقررات جدیدی وضع شود که در تغییر مدت اجرای کار موثر باشد .

9-     هرگاه کارفرما نتواند تعهدات مالی خود را در موعد های درج شده در اسناد و مدارک پیمان انجام دهد .

10-موارد دیگری که به تشخیص کارفرما خارج از قصور پیمانکار باشد .

ب) اگر وقوع برخی از موارد درج شده در بند الف موجب کاهش مدت پیمان شود ، مهندس مشاور با کسب نظر پیمانکار ، کاهش مدت پیمان را تعیین می کند . و مراتب را برای اتخاذ تصمیم به کارفرما گزارش می نماید و سپس نتیجه تصمیم کارفرما را به پیمانکار ابلاغ می کند .

ج) در پایان مدت اولیه پیمان یا هر تمدید مدت پیمان ، اگر کار به اتمام نرسیده باشد ، مهندس مشاور با کسب نظر پیمانکار و با توجه به موارد تعیین شده در بند الف علل تاخیر کار را بررسی می کند و میزان مدت مجاز و غیر مجاز آن را با توافق پیمانکار تعیین می نماید و نتیجه کار را به کارفرما گزارش می دهد و سپس نظر کارفرما را در مورد میزان مجاز یا غیر مجاز تاخیر کار به پیمانکار اعلام می کند و معادل مدت تاخیر مجاز ، مدت پیمان را تمدید می نماید .

د)در اجرای مفاد این ماده برای تمدید مدت پیمان ، تاخیر های هم زمان ناشی از عوامل مختلف درج شده در بند الف ، فقط یک بار محاسبه می شود .

ه) در اجرای مفاد این ماده ، اگر پیمانکار با مهندس مشاور توافق نداشته باشد یا نسبت به تصمیم کارفرما معترض باشد ، طبق نظر کارفرما عمل می شود و پیمانکار می تواند بر اساس ماده 53 برای حل مسئله اقدام نماید .

ماده 31.مدیرت اجرا

کارفرما می تواند قسمتی از اختیارات خود را به شخص حقوقی ، که مدیر طرح نامیده می شود ، واگذار نماید . کارفرما مدیر طرح را با تعیین حدود اختیارات واگذار شده به پیمانکار معرفی می نماید . تمام تصمیم گیری های مدیر طرح در چارچوب اختیارات واگذار شده ، در حکم تصمیم کارفرما می باشد .

ماده 32. نظارت بر اجرای کار

الف ) عملیات اجرای پیمانکار ، همیشه باید زیر نظر و با اطلاع مهندس مشاور انجام شود ، نظارتی که طرف کارفرما و مهندس مشاور در اجرای کارها به عمل می آید . به هیچ روی ، از میزان مسئولیت پیمانکار نمی کاهد .

نظارت مستقیم در کار پیمانکار ، در محدوده کارگاه و در موارد خاص ( برای ساخت قطعات و تجهیزات ) در خارج از کارگاه انجام می شود .  در هر حال ، پیمانکار باید گزارش پیشرفت اقدامهایی را که در خارج از کارگاه به منظور انجام تعهدات پیمان انجام می دهد ، به مهندس مشاور تسلیم نماید .

ب) مهندس مشاور ، تنها مرجع فنی پیمانکار برای اجرای موضوع پیمان از سوی کارفرماست .

هرگاه تغییرات ، اظهار نظر های فنی و اصلاحات مورد نظر پیمانکاران ، سازندگان و بازرسان فنی ،‌پس از هماهنگی با مهندس مشاور انجام می گیرد . توسط وی به پیمانکار ابلاغ می شود . مواردی که مهندس مشاور ، موظف به کسب مجوز از کارفرما ، برای انجام وظایف نظارت است ، در اسناد و مدارک پیمان تعیین شده است .

ج) مهندس مشاور به منظور اطمینان از صحت اجرای کار ، اقدام آزمایش مصالح یا کارهای انجام یافته می کند . هزینه انجام آزمایشها بر عهده کارفرماست ، مگر آنکه در اسناد و مدارک پیمان ترتیب دیگری هم پیش بینی شده باشد . هرگاه نتایج این آزمایشها با آنچه که در مدارک فنی تعیین شده است تطبیق نکند ، پیمانکار متعهد است که مصالح و کارها را طبق دستور مهندس مشاور اصلاح کند . هزینه انجام این اصلاحات به عهده پیمانکار است ، مگر آنکه نقص موجود مربوط به مدارک فنی باشد .

پیمانکار موظف است که برای نمونه برداری از مصالح یا انجام هر نوع آزمایشی ، تعداد لازم کارگر به صورت موردی و موقت ، به طور رایگان در اختیار مهندس مشاور بگذارد .

د) در صورتی که مهندس مشاور مواردی از عدم رعایت مشخصات فنی ، نقشه ها و مدارک دیگر فنی پیمان را در اجرای کارها مشاهده کند ، با ارسال اخطاریه ای اصلاح کار های معیوب را در مدت مناسبی که با توجه به حجم و نوع کار تعیین می نماید از پیمانکار می خواهد . اگر پس از مهلت تعیین شده پیمانکار نسبت به اصلاح ، کارها اقدام نکند ، کارفرما می تواند خودش کارهای معیوب را اصلاح نماید و هزینه های مربوط را به اضافه 15 درصد از مطالبات پیمانکار کسر نماید . در صورتی که عدم توجه به اخطار مهندس مشاور برای اصلاح هر کار معیوب از سوی پیمانکار تکرار شود ، کارفرما می تواند پیمان را طبق ماده 46 فسخ نماید .

ه) کارفرما در مدت اجرای پیمان ، هر موقع که لازم بداند ، توسط نمایندگان خود عملیات پیمانکار را بازرسی می کند .  پیمانکار موظف است که هر نوع اطلاعات و مدارکی را که مورد نیاز باشد ، در اختیار نمایندگان کارفرما بگذارد و تسهیلات لازم را برای انجام این بازرسی ها فراهم سازد .

و)اگر کارفرما در طول مدت پیمان ، تصمیم به تغییر مهندس مشاور بگیرد ، این تصمیم باید دست کم یک ماه پیشتر به اطلاع پیمانکار برساند . پیمانکار و مهندس مشاور ، موظف هستند که تکلیف آزمایش هایی نا تمام ، صورت جلسه های در دست اقدام و صورت کارکرد های در حال رسیدگی را روشن کنند . در صورتی که مهندس مشاور به شرح پیشگفته عمل نکند ، کارفرما مستقیماً به جای مهندس مشاور تکلیف کار های ناتمام را روشن می کند و هزینه های مربوط به این اقدام را به حساب بدهی مهندس مشاور منظور می نماید .

اگر در زمان اعلام کارفرما مبنی بر تغییر مهندس مشاور ، بخشهایی از کار توسط پیمانکار در حال اجرا باشد که اتمام آن بخش منجر به صدور تائیدیه های مهندس مشاور شده و این امر موکول به زمان پس از تغییر مهندس مشاور شود ، این گونه موارد ، باید در طول یک هفته از تاریخ اعلام کارفرما ، از سوی پیمانکار به کارفرما منعکس شود ، تا کارفرما ترتیب لازم را برای عدم انقطاع آن بخش از کار پیمانکار و صدور به موقع تائیدیه  بدهد .

کارفرما مهندس مشاور جدید را به پیمانکار معرفی میکند و اختیارات او را طبق آنچه که برای مهندس مشاور قبلی تعیین شده بود ، تنفیذ یا تغییرات مربوط را به پیمانکار ابلاغ می کند و از آن پس ، تصمیم ها ، و دستورهای مهندس مشاور جدید در چارچوب پیمان برای پیمانکار لازم الاجراست .

ماده 33.مهندس ناظر

مهندس ناظر که نماینده مهندس مشاور در کارگاه است وظیفه دارد که با توجه به اسناد و مدارک پیمان ، در اجرای کار ، نظارت و مراقبت دقیق به عمل آورد و مصالح و تجهیزاتی را که باید به مصرف برساند ، بر اساس نقشه ها و مشخصات فنی مورد رسیدگی و آزمایش قرار دهد و هرگاه عیب و نقصی در آنها یا در نحوه مهارت کارکنان یا چگونگی کار مشاهده کند ، دستور رفع آنها را به پیمانکار بدهد . همچنین هر گاه بعضی از ماشین آلات معیوب باشد به طوری که نتوان با آنها کار کرد ، مهندس ناظر تعمیر یا تعویض و یا تغییر آنها را از پیمانکار می خواهد . با رعایت مفاد بند ب ، هرگونه دستوری که از طرف مهندس ناظر به پیمانکار داده می شود ، به مثابه دستور های داده شده توسط مهندس مشاور است . پیمانکار ملزم به اجرای آنهاست .

ب)مهندس ناظر ، به هیچ روی ،حق ندارد که از تعهدات پیمانکار بکاهد یا موجب تمدید مدت پیمان یا پرداخت اضافی به پیمانکار شود یا هر نوع دستور تغییر کاری را صادر کند .

ج) پیمانکار مکلف است که دستور های مهندس ناظر را در حدود مفاد این ماده اجرا نماید ، مگر در مواردی که آنها را بر خلاف اسناد و مدارک پیمان تشخیص دهد ، که در این صورت ، موظف است که موضوع را به مهندس مشاور بنویسد و کسب تکلیف کند . هرگاه مهندس مشاور موضوع را فیصله ندهد ، نظر کارفرما در آن مورد قاطع می شود .

د)با وجود نظارتی که از طرف مهندس ناظر در اجرای کارها به عمل می آید ، کارفرما و مهندس مشاور حق دارد مصالح مصرفی و کارهای انجام یافته را مورد رسیدگی قرار دهند . و اگر مشخصات آنها را مغایر نقشه ها و مشخصات فنی تشخیص دهند ، پیمانکار متعهد است مصالح و کارهای معیوب را به هزینه خود تعویض نماید . به هر حال ، نظارت مهندس ناظر از مسئولیت های پیمانکار نمی کاهد و سلب حق از کارفرما و مهندس مشاور نمی کند .

فصل چهارم

تضمین ، پرداخت ، تحویل کار

ماده 34. تضمین انجام تعهدات

موقع امضای پیمان ،برای تضمین انجام تعهدات ناشی از آن ، پیمانکار باید ضمانت نامه ای معادل 5 درصد مبلغ اولیه پیمان صادر شده از طرف بانک مورد قبول کارفرما و طبق نمونه ای که ضمیمه اسناد مناقصه بوده است ، تسلیم کارفرما کند . ضمانتنامه یاد شده باید تا یک ماه پس از تاریخ تحویل موقت موضوع پیمان معتبر باشد . تا هنگامی که تحویل موقت انجام نشده است ، پیمانکار مکلف است برای تمدید ضمانت نامه یاد شده اقدام نماید . و اگر تا 15 روز پیش از انقاضای مدت اعتبار ضمانتنامه پیمانکار موجبات تمدید آن را فراهم نکرده است کارفرما حق دارد که مبلغ ضمانتنامه را از بانک ضامن دریافت کند و وجه آن را به جای ضمانتنامه ، به رسم وثیقه نزد خود نگه دارد . کارفرما تضمین انجام تعهدات را پس از تصویب صورت مجلس تحویل موقت ، با توجه به تبصره 1 این ماده آزاد است .

تبصره 1.حداکثر تا یک ماه بعد از تحویل موقت ، آخرین صورت وضعیت موقت طبق ماده 37، بدون منظور داشتن مصالح پای کار تنظیم می شود . هرگاه بر اساس این صورت وضعیت ، پیمانکار بدهکار نباشد یا جمع بدهی او نصف کسور تضمین حسن انجام کار کمتر باشد ضمانت نامه  انجام تعهدات بی درنگ آزاد می شود. ولی هرگاه میزان بدهی پیمانکار ، از نصف کسور تضمین حسن انجام کار بیشتر باشد ، ضمانت نامه انجام تعهدات بر حسب مورد طبق شرایط تعیین شده در ماده 40 یا 52 آزاد می شود .

تبصره 2. در صورتی که تمام یا قسمتی از تضمین انجام تعهدات ، به صورت نقد نزد کارفرما باشد ، با رعایت مقررات ، به جای ضمانت نامه بانکی از انواع دیگر اوراق بهادار استفاده شود ، چگونگی گرفتن تضمین و استرداد آن در هر مورد ، طبق شرایطی است که در این پیمان برای ضمانتنامه بانکی تعیین شده است .

ماده35. تضمین حسن انجام کار

از مبلغ هر پرداخت به پیمانکار ،معادل 10 درصد به عنوان تضمین حسن انجام کار کسر و در حساب سپرده نزد کارفرما نگاهداری می شود . نصف این مبلغ پس از تصویب صورت وضعیت قطعی طبق ماده 40 و نصف دیگر پس از تحویل قطعی ، با رعایت مواد 42 و 52 ، مسترد می گردد.

تبصره – پیمانکار می تواند ،وجوه سپرده تضمین حسن انجام کار را طبق دستورالعمل نافذ در زمان ارجاع کار که شماره و تاریخ آن در اسناد و مدارک پیمان درج شده است ،دریافت کند .

ماده 36. پیش پرداخت

کارفرما موافقت دارد که به منظور تقویت بنیه مالی پیمانکار ، مبلغی به عنوان پیش پرداخت به پیمانکار پرداخت نماید . میزان ، روش پرداخت و چگونگی واریز پیش پرداخت و دیگر ضوابط آن ، بر اساس دستورالعمل مربوط است که در زمان ارجاع کار نافذ بوده و شماره و تاریخ آن در اسناد و مدارک پیمان درج شده است .

پیمانکار در موعد های مقرر در دستورالعمل پیشگفته ، برای دریافت هر یک از اقساط پیش پرداخت ، درخواست خود را به مهندس مشاور می نویسد . کارفرما پس از تائید مهندس مشاور ، هر قسط پیش پرداخت را در مقابل تضمین تعیین شده در دستورالعمل ، بدون اینکه وجوهی از آن کسر شود ، پرداخت می نماید . مهلت پرداخت هر قسط پیش پرداخت 20 روز از تاریخ درخواست پیمانکار که به تائید مهندس مشاور رسیده است ، یا 10 روز از تاریخ ارائه تضمین از سوی پیمانکار ، هر کدام که بیشتر است ، می باشد .

ماده 37. پرداخت ها

الف)در آخر هر ماه ، پیمانکار ، وضعیت کار های انجام شده از شروع کار تا آن تاریخ را طبق نقشه های اجرایی ، دستور کارها و صورت جلسه هاست اندازه گیری می نماید و مقدار مصالح و تجهیزات پای کار را تعیین می کند ، سپس بر اساس فهرست بهای منضم به پیمان ، مبلغ صورت وضعیت را محاسبه کرده و آنرا در آخر ماه تسلیم مهندس ناظر می نماید . مهندس مشاور ، صورت وضعیت پیمانکار را از نظر تطبیق با اسناد و مدارک پیمان کنترل کرده و در صورت لزوم با تعیین دلیل اصلاح می نماید و آن را در مدت حداکثر 10 روز از تاریخ دریافت از سوی مهندس ناظر برای کارفرما ارسال می نماید و مراتب را نیز به اطلاع پیمانکار می رساند . کارفرما صورت وضعیت کنترل شده از سوی مهندس ناظر ، برای کارفرما ارسال می نماید و مراتب را نیز به اطلاع پیمانکار می رساند . کارفرما صورت وضعیت کنترل شده از سوی مهندس مشاور را رسیدگی کرده و بعد از کسر وجوهی که بابت صورت وضعیت های موقت قبلی پرداخت شده است و همچنین اعمال کسور قانونی و کسور متعلقه طبق پیمان ، باقیمانده مبلغ قابل پرداخت به پیمانکار را حداکثر ظرف 10 روز از تاریخ وصول صورت وضعیت ، با صدور چک به نام پیمانکار ، پرداخت می کند . با پرداخت صورت وضعیت موقت ، تمام کارها و مصالح و تجهیزاتی که در صورت وضعیت مزبور درج گردیده است متعلق به کارفرماست ، لیکن به منظور اجرای بقیه کار های موضوع پیمان ، به رسم امانت ، تا موقع تحویل موقت ، در اختیار پیمانکار قرار می گیرد .

مقادیر درج شده در صورت وضعیت های موقت و پرداخت هایی که بابت آنها به عمل می آید جنبه موقت و علی الحساب دارد و هر نوع اشتباه اندازه گیری و محاسباتی و جز اینها ، در صورت وضعیت های بعدی یا در صورت وضعیت قطعی ،اصلاح و رفع میشود . به منظور ایجاد امکان برای تهیه ، رسیدگی و تصویب صورت وضعیت قطعی در مهلت های تعیین شده در ماده 40 پیمانکار باید ضمن اجرای کار و پس از اتمام هر یک از اجزای آن ، نسبت به تهیه متره های قطعی و ارائه آنها به مهندس مشاور برای رسیدگی همراه با صورت جلسه ها و مدارک مربوط اقدام نماید ، این اسناد باید در تهیه صورت وضعیت های موقت نیز مورد استفاده قرار می گیرد .

تبصره 1.هر گاه به عللی صورت وضعیت ارسالی از طرف مهندس مشاور مورد تائید کارفرما پس از وضع کسور تعیین شده در این ماده ، تا 70 درصد مبلغ صورت وضعیتی را که مهندس مشاور ارسال نموده است ، به عنوان علی الحساب و در مدت مقرر در این ماده در وجه پیمانکار پرداخت می کند و صورت وضعیت را همراه با دلایل رد آن ، برای تصحیح به مهندس مشاور بر میگرداند ، تا پس از اعمال اصلاحات لازم در مدت حداکثر 5 روز ، دوباره به شرح یاد شده برای کارفرما اصلاح  ارسال شود و بقیه مبلغ به ترتیبی که گفته شد به پیمانکار پرداخت گردد . در این صورت ، مهلت پرداخت مبلغ صورت وضعیت از تاریخی شروع می شود که صورت وضعیت تصحیح شده تسلیم کارفرماشود .

تبصره 2.هرگاه پیمانکار نسبت به صورت وضعیتی که به شرح پیشگفته اصلاح شده است معترض باشد ، اعتراض خود را با ذکر دلیل ، حداکثر ظرف یک ماه ، به کارفرما اعلام میکند تا مورد رسیدگی  قرار گیرد .

تبصره 3. اگر پیمانکار در موعد مقرر صورت وضعیت موقت را تهیه و تسلیم مهندس ناظر نکند ، مهندس مشاور با تائید کارفرما و به هزینه پیمانکار اقدام به تهیه آن می کند و اقدامات بعدی برای رسیدگی و پرداخت آن را به ترتیب این ماده به عمل می آورد . در این حالت ، هیچ گونه مسئولیتی از نظر تاخیر در پرداخت صورت وضعیت مربوط متوجه کارفرما نیست .

ب)در پیمانهایی که مشمول تعدیل آحاد بها هستند ، پس از تائید هر صورت وضعیت موقت از سوی کارفرما ، پیمانکار صورت وضعیت تعدیل آحاد بهای آن صورت وضعیت را بر اساس آخرین شاخص های اعلام شده محاسبه می نماید و به منظور بررسی و پرداخت به نحوی که در بند الف تعیین شده است ، برای مهندس مشاور ارسال می کند .

تبصره – اگر به هر دلیل و غیر از قصور پیمانکار ، تعدیل کارکرد های هر نیمه از سال (سه ماهه اول و دوم و سوم و چهارم )پس از سپری شدن سه ماه از آن نیمه سال ، با شاخص های قطعی ، پرداخت نشود ، طبق بند 9 ماده 30 عمل خواهد شد .

ج)برای پرداخت وجوه دیگری که به وجب اسناد و مدارک پیمان به پیمانکار تعلق می گیرد ، مهندس مشاور ، ظرف مدت 10 روز از تاریخ دریافت صورت حساب پیمانکار ، آن را رسیدگی می کند و به کارفرما تسلیم می نماید تا طبق بند الف برای رسیدگی و پرداخت آن اقدام شود .

ماده 38. پرداخت های ارزی

هرگاه طبق اسناد و مدارک پیمان پیمانکار برای بعضی از هزینه های اجرایی موضوع پیمان ،احتیاج به ارز داشته باشد ، بدین ترتیب رفتار می شود .

الف) اگر در اجرای بند الف ماده 17 برای استخدام متخصصان خارجی در اسناد و مدارک پیمان ، پرداخت ارز از سوی کارفرما تعهد شده باشد ، کارفرما ارز مورد نیاز را در مقابل پرداخت معادل ریالی آن از سوی پیمانکار، به نرخ رسمی فروش بانک مرکزی ایران در تاریخ پرداخت ، در اختیار پیمانکار قرار می دهد ، به شرط آنکه قرارداد آنها ، قسمتی از حقوق که هیچ گاه نباید از 50 درصد بیشتر باشد ، به ارز پیش بینی شده باشد .

ب)برای تهیه مصالح و تجهیزاتی که در اسناد و مدارک پیمان ،پرداخت ارز از سوی کارفرما تعهد شده است و باید از خارج کشور وارد شود و در عملیات موضوع پیمان مصرف گردیده و در کار باقی بماند ، پیمانکار باید طبق مشخصات تعیین شده در اسناد و مدارک پیمان و با توجه به برنامه زمانی تفصیلی ، برای تهیه پروفرمای خرید مصالح و تجهیزات مورد بحث ، به طوری دست کم دارای 90 روز اعتبار باشد ، اقدام نماید . پیمانکار باید با مسئولیت خود ، اسناد فروشنده را از لحاظ انطباق مقادیر و مشخصات آنها با اسناد و مدارک پیمان ، کنترل نماید ،و پس از تائید ، ظرف مدت 20 روز از تاریخ وصول آنها ، نظر کارفرما را به پیمانکار ابلاغ نماید . اسناد مربوط به خرید مصالح و تجهیزات پیشگفته باید به نام کارفرما صادر شود . کارفرما صادر شود . کارفرما بر اساس اسناد تائید شده به حساب پیمانکار اقدام به گشایش اعتبار می نماید . پیمانکار با نظارت کارفرما ، نسبت به ترخیص مصالح و تجهیزات سفارش شده از گمرک ، به هزینه خود ، اقدام می نماید . پس از آنکه مصالح و تجهیزات یاد شده وارد کارگاه شد و بهای آن به صورت کار یا مصالح و تجهیزات پای کار در صورت وضعیتها منظور گردید ، پرداخت های قبلی که به صورت اعتبار از طرف کارفرما انجام شده است ، از طلب پیمانکار کسر می شود .

ج) اگر در اجرای بند های (الف) و (ب) نرخ تسعیر ارز نسبت به نرخ آن در تاریخ تسلیم پیشنهاد قیمت پیمانکار تغییر کند ، در صورت افزایش نرخ ارز ، تفاوت نرخ تسعیر ارز به حساب بستانکاری پیمانکار منظور می شود . و در صورت کاهش نرخ ارز به حساب بدهی پیمانکار منظور می گردد.

د) تعدیل نرخ کارهای موضع بند (ب) در صورت شمول تعدیل به این پیمان، تابع مقررات تعدیل خاص طبق دستورالعمل آحاد بها که در مورد این پیمان نافذ است ، می باشد .

ه) اگر برای خرید ماشین آلات و ابزار خاصی که برای اجرای کار مورد نیاز است و امکان تهیه آنها در داخل نیست و باید خارج از کشور وارد شود ،از سوی کارفرما تسهیلات ارزی در اسناد و مدارک پیمان پیش بینی شده باشد ، در این مورد ، به ترتیب پیش بینی شده عمل می شود . پرداخت هزینه تامین ماشین آلات و ابزار موضوع این بند ، به عهده پیمانکار ، و مالکیت آنها ، متعلق به پیمانکار است .

ماده 39.تحویل موقت

الف)پس از آنکه عملیات موضوع پیمان تکمیل گردید و کار آماده بهره برداری شد ، پیمانکار از مهندس مشاور تقاضای تحویل موقت می کند و نماینده خود را برای عضویت در هیات تحویل معرفی می نماید . مهندس مشاور ، به درخواست پیمانکار رسیدگی می کند و در صورت تائید ، ضمن تعیین تاریخ آمادگی کار برای تحویل موقت ، تقاضای تشکیل هیات تحویل موقت را از کارفرما می نماید. کارفرما به گونه ای ترتیب کار را فراهم می کند که هیات تحویل ، حداکثر در مدت 20 روز از تاریخ آمادگی کار که به تائید مهندس مشاور رسیده است ، در محل کار حاضر شود و برای تحویل موقت اقدام نماید . اگر به نظر مهندس مشاور عملیات موضوع پیمان آماده بهره برداری نباشد ، ظرف مدت 7 روز از دریافت تقاضای پیمانکار ، نواقص و کارهایی را که باید پیش از تحویل موقت تکمیل شود به اطلاع پیمانکار می رساند .

هیات تحویل موقت متشکل است از :

نماینده کارفرما

نمانده مهندس مشاور

نماینده پیمانکار

کارفرما تاریخ و محل تشکیل هیات را به اطلاع مهندس مشاور و پیمانکار می رساند و تا
تشکیل هیات ، مهندس مشاور ، برنامه زمان های آزمایشهایی را که برای تحویل کار لازم است تهیه و به پیمانکار ابلاغ می کند تا آن قسمت از وسایل را که تدارک آنها طبق اسناد و مدارک پیمان به عهده اوست ، برای روز تشکیل هیات در محل کار آماده کند . پیمانکار موظف است که تسهیلات لازم را برای هیات تحویل ، فراهم نماید .

آزمایش های لازم به تشخیص و با نظر اعضای هیئت در محل انجام می شود و نتایج آن در صورت مجلس تحویل موقت درج می گردد . به جز آزمایشهایی که طبق اسناد و مدارک پیمان هزینه آنها به عهده پیمانکار است ، هزینه آزمایشها را کارفرما پرداخت می کند .

هرگاه هیئت تحویل عیب و نقصی در کارها مشاهده نکنند اقدام تنظیم صورت جلسه تحویل موقت
می نماید . صورت جلسه تحویل موقت را به همراه نتیجه آزمایش های انجام شده ، برای کارفرما ارسال می کنند و نسخه ای از آن را نیز تا ابلاغ از سوی کارفرما در اختیار پیمانکار قرار می دهد کارفرما بعد از تائید ، تحویل موقت عملیات موضوع پیمان را به پیمانکار ابلاغ می نماید .

هرگاه هیئت تحویل عیب و نقصی درکارها مشاهده نمایند ، اقدام به تشکیل صورت جلسه تحویل موقت با تعیین مهلتی برای رفع نقص می کند و فهرستی از نقایص و معایب کارها و عملیات ناتمام و
 آزمایش هایی که نتیجه آن بعداً معلوم می شود را تنظیم و ضمیمه صورت جلسه تحویل موقت می نماید و نسخه ای از آنها را به پیمانکار می دهد . پس از اعلام رفع نقص از جانب پیمانکار ، مهندس مشاور به اتفاق نماینده کارفرما ، دوباره عملیات را بازدید می کند و اگر بر اساس فهرست نقایص تعیین شده ، هیچ گونه عیب و ایرادی باقی نمانده باشد ، مهندس مشاور ، صورت جلسه تحویل موقت و گواهی رفع نقایص و معایب را به امضا ی نماینده کارفرما ، مهندس مشاور و پیمانکار رسیده است ، همراه نتایج آزمایش های خواسته شده برای کارفرما ارسال می کند تا پس از تائید کارفرما ، به پیمانکار ابلاغ می شود . اگر به تشخیص کارفرما حضور نماینده او در بازدید از کار و گواهی رفع نقص ضروری نباشد ، به مهندس مشاور نمایندگی می دهد تا به جای نماینده کارفرما اقدام کند .

تاریخ تحویل موقت ، تاریخ تشکیل هیات در محل و تحویل کار به کارفرماست . که در صورت مجلس تحویل موقت درج می شود . تاریخ شروع دوره تضمین ، تاریخ تحویل موقت است . به شرط آنکه هیات تحویل ، هیچ گونه نقصی در کار مشاهده نکند یا نقایص در مهلتی که از طرف هیات تعیین شده است رفع می شود . اگر زمانی که پیمانکار صرف ، رفع نقایص می کند ، بیش از مهلت تعیین شده باشد ، تاریخ تحویل موقت ، همان تاریخ تشکیل هیات و تحویل کار به کارفرماست ، ولی تاریخ شروع دوره تضمین ، تاریخ رفع نقص است که به تائید مهندس مشاور رسیده باشد .

اگر هیات تحویل موقت ، دیر تر از موعد مقرر ( 20 روز از تاریخ اعلام  آمادگی کار از سوی پیمانکار که به تائید مهندس مشاور رسیده است )در محل حاضر شود و برای تحویل موقت اقدام نماید ، تاریخ تحویل موقت ، تاریخ تشکیل هیات در محل و تحویل کار به کارفرماست . در این حالت ،‌اگر هیات نقصی در کار مشاهده نکند یا نقایصی در مهلتی که از سوی هیئت تعیین شده است رفع شود ، تاریخ شروع تضمین 20 روز بعد از تاریخ اعلام آمادگی کار از سوی پیمانکار که به تائید مهندس مشاور رسیده است می باشد ، مگر آنکه زمانی که پیمانکار صرف رفع نقص می کند بیش از مهلت تعیین شده باشد که در این صورت ، تاریخ شروع دوره تضمین ، برابر تاریخ رفع نقص که به تائید مهندس مشاور رسیده است منهای مدت تاخیر تشکیل هیات در محل ( نسبت به مهلت 20 روز ) می باشد . کارفرما باید هزینه های حفظ و نگه داری از کار برای مدت تاخیر در تحویل موقت (نسبت به مهلت 20 روز ) به پیمانکار پرداخت کند .

ب) در صورتی که در اسناد و مدارک پیمان ، برای تکمیل و تحویل موقت قسمت های مستقلی از کار ، زمان های مجزایی پیش بینی شده باشد ، یا به نظر کارفرما ، بهره برداری از قسمت های مستقلی از کار پیش از تکمیل کل کار مورد نیاز باشد ، کارفرما با رعایت این ماده ، قسمت های پیش گفته را تحویل موقت گرفته و اقدام های پس از تحویل موقت مانند آزاد نمودن تضمین انجام تعهدات ، شروع دوره تضمین ، تحویل قطعی ، استرداد کسور تضمین حسن انجام کار ، را به تناسب آن قسمت از کار که تحویل موقت گردیده است ، طبق اسناد و مدارک  پیمان ، به صورت مستقل انجام می دهد .

ج) اگر با توجه به بند ( الف ) ماده 29 ، عملیات موضوع پیمان تا حد 125 درصد مبلغ اولیه پیمان انجام شود ، ولی کار های اجرا شده قابل بهره برداری نباشد و پیمانکار برای ادامه کار موافقت نکند ، کارفرما طبق ماده 48 به پیمان خاتمه می دهد .

د) در صورتی که عملیات موضوع پیمان طبق این ماده آماده تحویل موقت شود ، ولی پیمانکار تقاضای تحویل کار نکند ، مهندس مشاور آماده بودن کار برای تحویل موقت را به کارفرما اعلام می نماید تا کارفرما طبق این ماده برای تشکیل هیات و تحویل کار اقدام کند .اگر بعد از 10 روز از تاریخ ابلاغ کارفرما ، پیمانکار نماینده خود را برای تحویل موقت معرفی نکند ، کارفرما با تامین دلیل به وسیله دادگاه محل ، نسبت به تحویل موقت موضوع پیمان ، طبق این ماده  اقدام
می نماید . در این حالت ، پیمانکار حق هیچ گونه اعتراضی را در این مورد ندارد .

ه) پس از تقاضای پیمانکار برای تحویل موقت ، در صورتی که آماده بودن کار برای تحویل موقت مورد تائید مهندس مشاور باشد ولی تدارکات لازم برای راه اندازی و انجام آزمایش های مورد نیاز مانند آب و برق که باید از سوی کارفرما تامین شود فراهم نباشد ، نحوه تحویل موقت و تحویل قطعی و آزاد کردن تضمین های پیمانکار با رعایت حقوق طرفین پیمان طبق نظر هیاتی متشکل از نماینده سازمان برنامه و بودجه ، نماینده کارفرما و نماینده پیمانکار می باشد . نظر این هیات قطعی و لازم الاجرا است .

و ) پیمانکار موظف است که پس از تحویل موقت ، وسایل ، ماشین آلات و ابزار و مصالح اضافی متعلق به خود در محل های تحویلی کارفرما را ظرف مدت مناسبی که مورد قبول مهندس مشاور باشد ، از محل های یاد شده خارج کند . به علاوه پیمانکار ، باید ظرف مدت معینی که توسط مهندس مشاور تعیین می شود ساختمانها و تاسیسات موقتی را که برای اجرای کار در محل های تحویلی کارفرما ساخته است تخریب یا پیاده کند و مصالح و مواد زائد آن را از محل کار خارج و کارگاه را به هزینه خود تمیز کند . در غیر این صورت کارفرما می تواند برای خارج نمودن آنها به هر نحوی که مقتضی بداند عمل نماید و هزینه های آن را به حساب بدهکاری پیمانکار منظور نماید . در این صورت پیمانکار حق اعتراضی نسبت به اقدام کارفرما و ادعای ضرر و زیان به اموال و دارایی های خود را ندارد .

با توجه به این که مالکیت های ساختمان های پیش ساخته و مصالح بازیافتی و قطعات پیش ساخته ساختمانها و تاسیسات تجهیز کارگاه که به وسیله پیمانکار در محل های تحویلی کارفرما نصب یا احداث نموده است ، متعلق به پیمانکار است ، هرگاه تمام یا قسمتی از این ساختمان ها و تاسیسات موقت پیمانکار مورد احتیاج کارفرما باشد ، با توجه به اینکه در این حالت نباید وجهی بابت برچیدن ساختمانها و تاسیسات یاد شده به پیمانکار پرداخت شود ، قیمت آن با تراضی طرفین تعیین و به کارفرما فروخته و تحویل می شود .

ماده 40.صورت وضعیت قطعی

پیمانکار باید حداکثر تا یک ماه از تاریخ تحویل موقت ، صورت وضعیت قطعی کار های انجام شده را بر اساس اسناد و مدارک پیمان ، بدون منظور نمودن مصالح و تجهیزات پای کار تهیه کند و برای رسیدگی به مهندس مشاور تسلیم نماید . مهندس مشاور صورت وضعیت دریافت شده را رسیدگی نموده و ظرف مدت سه ماه برای تصویب کارفرما ارسال می نماید .

کارفرما صورت وضعیت دریافت شده را ظرف مدت 2 ماه از تاریخ وصول رسیدگی می کند و نظر نهایی خود را ضمن ارسال یک نسخه از آن به پیمانکار ، اعلام می دارد .

در صورتی که پیمانکار ، ظرف مهلت تعیین شده ، برای تهیه صورت وضعیت قطعی اقدام نکند ، با تایید کارفرما ، مهندس مشاور به هزینه پیمانکار ، اقدام به تهیه آن می کند و بعد از امضای پیمانکار برای تصویب کارفرما ارسال می دارد . در صورتی که پیمانکار از امضای صورت وضعیت خودداری کند ، مهندس مشاور بدون امضای پیمانکار ، صورت وضعیت را برای کارفرما می فرستد .

در حالتی که پیمانکار ، صورت وضعیت را قبلاً امضا نموده است اگر اعتراضی نسبت به نظر کارفرما داشته باشد یا در حالتی که صورت وضعیت را قبلاً امضا نکرده است و نسبت به نظر کارفرما اعتراض دارد ، اعتراض خود را حداکثر ظرف یک ماه از تاریخ وصول وضعیت ، با ارائه دلیل و مدرک ، یکجا به اطلاع کارفرما می رساند . کارفرما حداکثر ظرف مدت یک ماه از تاریخ وصول نظر پیمانکار ، به موارد اعتراض رسیدگی می کند و قبول یا رد آنها را اعلام می نماید .

پیمانکار می تواند برای تعیین تکلیف آن قسمت از اعتراض خود که مورد قبول کارفرما واقع نمی شود ، طبق ماده 53 اقدام نماید .

در صورتی که پیمانکار ظرف مدت تعیین شده به صورت وضعیت اعتراض نکند ، صورت وضعیت قطعی از طرف پیمانکار قبول شده تلقی می شود .

مقادیر کارها به ترتیب بالا در صورت وضعیت قطعی منظور می شود ، به تنهایی قاطع است و ماخذ تسویه حساب قرار می گیرد ، هرچند که بین آنها و مقادیری که در صورت وضعیت های موقت منظور گردیده است ، اختلاف باشد .

هرگاه با توجه به صورت وضعیت قطعی تصویب شده و سایر حساب های پیمانکار ، پیمانکار بدهکار نباشد ، نصف تضمین حسن انجام کار آزاد می شود .

تبصره . در مواردی که طبق مواد 47 یا 48 پس از فسخ یا خاتمه پیمان ، اقدام به تهیه صورت وضعیت قطعی می شود ، مهلت تهیه صورت وضعیت قطعی ، به ترتیب از تاریخ صورت برداری یا تاریخ تحویل کارهای انجام شده می باشد .

ماده 41. تحویل قطعی

در پایان دوره تضمین تعیین شده در ماده 5 موافقت نامه ، کارفرما بنا به تقاضای پیمانکار و تائید مهندس مشاور ، اعضای هیات تحویل قطعی و تاریخ تشکیل هیات را ، به همان گونه که در ماده 39 برای تحویل موقت پیش بینی شده است ، معین و به پیمانکار ابلاغ می کند . هیات تحویل قطعی ، پس از بازدید کارها ، هرگاه عیب و نقصی که ناشی از کار پیمانکار باشد مشاهده ننماید موضوع پیمان را تحویل قطعی می گیرد . و بی درنگ صورت جلسه آن را تنظیم و برای کارفرما ارسال می کند و نسخه ای از آن را تا ابلاغ از سوی کارفرما، به پیمانکار می دهد ، و سپس کارفرما با تصویب تحویل قطعی کار را به پیمانکار ابلاغ می نماید .

تبصره 1. هرگاه هیات تحویل قطعی ، عیب و نقصی ناشی از کار پیمانکار مشاهده  کند ، برای رفع آنها طبق ماده 42 رفتار می شود .

تبصره 2 . اگر پیمانکار در  پایان دوره تضمین تعیین شده در ماده 5 موافقت نامه ، تقاضای تحویل قطعی کار را ننماید ، مکلف به رفع نواقص ناشی از کار خود که تا تاریخ تقاضای تحویل قطعی بروز کرده است می باشد و تاریخ تقاضای پیمانکار ملاک اقدامات مربوط به تحویل قطعی است .

تبصره 3. اگر کارفرما با وجود تقاضای پیمانکار ، اقدام به اعزام هیات تحویل نکند و این تاخیر بیش از دو ماه به طول انجامد و پس از درخواست مجدد پیمانکار و انقضای یک ماه از تاریخ تقاضای مجدد کارفرما در این زمینه اقدامی نکند ، عملیات موضوع پیمان تحویل قطعی شده تلقی می گردد و باید اقدامات پس از تحویل قطعی در مورد آن انجام شود .

ماده 42.مسئولیت های دوره تضمین

اگر در دوره تضمین ، معایب و نواقصی در کار ببیند که ناشی از کار پیمانکار باشد ، پیمانکار مکلف است که آن معایب و نواقص را به هزینه خود رفع کند . برای این منظور ، کارفرما مراتب را با ذکر معایب و نواقص و محل آنها به پیمانکار ابلاغ می کند و پیمانکار باید حداکثر 15 روز پس از ابلاغ کارفرما ، شروع به رفع معایب و نواقص می کند و آنها را طی مدتی که مرد قبول کارفرماست ، رفع نماید .

هرگاه پیمانکار در انجام این تعهد قصور ورزد یا مسامحه کند ، کارفرما حق دارد آن معایب را خودش یا به ترتیبی که مقتضی بداند رفع نماید و هزینه آن را به اضافه 15 درصد ، از محل تضمین پیمانکار یا هر نوع مطالبات و سپرده ای که پیمانکار نزد او دارد ، برداشت نماید .

هزینه های حفاظت ، نگه داری و بهره برداری کارهای تحویل موقت شده در دوره تضمین به عهده کارفرماست .

فصل پنجم

حوادث قهری ، فسخ ، ختم ، تعلیق ، هزینه تسریع ، خسارت تاخیر ، تسویه حساب ، حل اختلاف

ماده 43. بروز حوادث قهری

جنگ ، اعم از اعلام شده یا نشده ،انقلاب ها و اعتصاب های عمومی ، شیوع بیماری های واگیر دار ، زلزله ، سیل ، و طغیان های غیر عادی‌ ،‌آتش سوزی های دامنه دار و مهار نشدنی ، طوفان ، و حوادث مشابه خارج از کنترل دو طرف پیمان که در منطقه اجرای کار وقوع یابد و ادامه کار را برای پیمانکار ناممکن سازد جزء حوادث قهری به شمار می آید و در صورت بروز آنها ، به ترتیب زیر عمل می شود . در بروز حوادث قهری، هیچ یک از دو طرف مسئول خسارت های وارده به طرف دیگر در اثر این حوادث نیست .

الف) پیمانکار موظف است ، که حداکثر کوشش خود را برای حفاظت از کارهای اجرا شده که در وضعیت قهری رها کردن آنها منجر به زیان جدی می شود و انتقال مصالح و تجهیزات پای کار به محل های مطمئن و ایمن ، به کار برد . کارفرما نیز باید تمام امکانات موجود خود را در محل ، در حد امکان ، برای تسریع در این امر ، در اختیار پیمانکار قرار دهد .

ب) در مورد خسارت های وارد شده به کار های موضوع پیمان ، تاسیسات و ساختمان های موقت ، ماشین آلات و ابزار و وسائل پیمانکار به شرح زیر عمل می شود .

1. هرگاه خسارت های وارد شده به کارهای موضوع پیمان ، مشمول بیمه موضوع بند (ج) ماده 21 باشد برای جبران آن ، طبق همان ماده اقدام می شود .

2. اگر خسارت های وارد شده به کارهای موضوع پیمان ، مشمول بیمه موضوع بند (ج) ماده 21 نیست یا میزان آنها برای جبران خسارتها کافی نباشد جبران خسارت به عهده کارفرماست .

3. جبران خسارت های وارد شده به ساختمانها و تاسیسات موقت ، ماشین آلات و ابزار و وسایل پیمانکار ، با توجه به بند (د) ماده 21 ، به عهده پیمانکار است .

منظور از جبران خسارت های یاد شده ، در بند های ( ب-1)و (ب-2) ، اعاده کارها به صورت پیش از وقوع حادثه است . پس از رفع وضعیت قهری ، اگر کارفرما اعاده کارها را به حالت پیش از وقوع حادثه لازم و میسر بداند ، پیمانکار مکلف است  که اجرای کارها را بی درنگ آغاز نماید . در این صورت ، تمدید مدت مناسبی برای اعاده کارها به وضع اول ، از سوی پیمانکار پیشنهاد می شود که پس از رسیدگی و تائید مهندس مشاور و تصویب کارفرما ، به پیمانکار ابلاغ می گردد .

ج) اگر کارفرما ادامه کارها به وضع اولیه را ضروری تشخیص ندهد ، یا اگر وضعیت قهری بیش از شش ماه ادامه یابد ، بدون رعایت بند (د) ماده 48 طبق ماده 48 ، به پیمان خاتمه می دهد .

کارفرما هزینه توقف  کار پیمانکار را برای مدت مازاد بر یک ماه ،طبق بند های (ب) و (ج) ماده 49 پرداخت می کند .

ماده 44. ممنوعیت قانونی

پیمانکار اعلام می کند که در موقع عقد پیمان ، مشمول قانون منع مداخله ، مصوب بیست و دوم دی ماه هزار و سیصد و هفت نیست و در صورتی که خلاف آن برای کارفرما محرز شود ، پیمان فسخ و طبق ماده 47 رفتار می شود .

هرگاه ضمن انجام کار تحویل موقت ، پیمانکار ، به علل زیر مشمول قانون پیشگفته می شود :

الف ) تغییراتی که در صاحبان سهام ، مدیر یا بازرسان شرکت پیمانکار پیش آید .

ب) تغییراتی که در دستگاه های دولت یا کارفرما پیش آید .

در حالت الف پیمان فسخ و طبق ماده 47 رفتار می شود . در حالت ب به محض وقوع منع قانونی ، پیمانکار مکلف است که مراتب را به کارفرما اعلام کند و در صورتی که منع قانونی رفع نشود کارفرما به پیمان خاتمه می دهد و طبق ماده 48 با پیمانکار عمل می شود . اگر پیمانکار مراتب را به موقع به کارفرما اعلام نکند پیمان فسخ و طبق ماده 47 رفتار می شود .

ماده 45. حقوق انحصاری ثبت شده

الف) پیمانکار ، کارفرما را در مقابل تمام دعاوی ، خسارتها و مطالبات مربوط به نقض احتمالی حقوق ثبت شده ، تالیفات ، علایم یا نام های تجاری و دیگر حقوق حمایت شده که در اجرای موضوع پیمان ایجاد شود ، مصون می دارد .

ب) کارفرما تائید می کند که مفاد اسناد و مدارک پیمان به گونه ای نیست که موجب نقض حقوق حمایت شده شود . در صورتی که برای پیمانکار معلوم شود که رعایت اسناد و مدارک پیمان ناگزیر در مواردی موجب نقض حقوق حمایت شده می گردد ، باید پیش از هر نوع اقدام در مورد آنها، مراتب را به مهندس مشاور اعلام نماید تا کارفرما نسبت به ایجاد تغییرات لازم ، به گونه ای که نقص حقوق حمایت شده برطرف شود ، اقدام نماید  و نتیجه را به پیمانکار ابلاغ نماید .

ماده 46. موارد فسخ پیمان

الف ) کارفرما می تواند در صورت تحقق هر یک از موارد زیر پیمان را طبق ماده 47 فسخ نماید :

1- تاخیر در تحویل گرفتن کارگاه برای شروع عملیات موضوع پیمان ، بیش از نصف مدت تعیین شده در بند (ب) ماده 28.

2-     تاخیر در ارائه برنامه زمانی تفصیلی به مدت بیش از نصف مهلت تعیین شده برای تسلیم آن .

3-    تاخیر در تجهیز کارگاه برای شروع عملیات موضوع پیمان ، بیش از نصف مدت تعیین شده در بند (ج) ماده 4 موافقت نامه . فسخ پیمان در این حالت ، در صورتی مجاز است که کارفرما قسمتی از پیش پرداخت را که باید بعد از تحویل کارگاه پرداخت نماید ، پرداخت گرده باشد .

4-     تاخیر در شروع عملیات موضوع پیمان، بیش از یک دهم مدت اولیه پیمان یا دو ماه ، هر کدام که کمتر است .

5-  تاخیر در اتمام هر یک از کار های پیش بینی شده در برنامه تفصیلی ، بیش از نصف مدت تعیین شده برای آن کار با توجه به ماده 30 .

6-     تاخیر در اتمام به مدت بیش از یک چهارم مدت پیمان با توجه به  ماده 30.

7-     عدم شروع کار پس از رفع وضعیت قهری موضوع ماده 43 و ابلاغ شروع کار از سوی کارفرما .

8-     بدون سرپرست گذاشتن کارگاه یا تعطیل کردن کار ، بدون اجازه کارفرما ، بیش از 15 روز

9-     عدم انجام دستور مهندس مشاور برای اصلاح کارهای انجام شده معیوب ، طبق بند (د) ماده 32.

10-انحلال شرکت پیمانکار

11-          ورشکستگی پیمانکار یا توقیف ماشین آلات و اموال پیمانکار از سوی محاکم قضایی ، به گونه ای که موجب توقف یا کندی پیشرفت کار شود .

12-تاخیر بیش از یک ماه در پرداخت دستمزد کارگران ، طبق بند (و ) ماده 17.

13-هرگاه ثابت شود که پیمانکار برای تحصیل پیمان یا اجرای آن به عوامل کارفرما حق العمل ، پاداش یا هدایایی داده است ، یا آنها را واسطه های آنها را در منافع خود سهیم کرده است .

ب)در صورت احراز موارد زیر ، کارفرما پیمان را فسخ می کند :

1- واگذاری پیمان به شخص ثالث

2- پیمانکار مشمول ممنوعیت قانونی ماده 44 گردد ، به استثنای حالت پیش بینی شده در بند (ب) آن ، برای شمول ماده 48.

ماده 47 . اقدامات فسخ پیمان

الف ) در صورتی که به علت بروز یک یا چند مورد  از حالت های درج شده در ماده 46 ، کارفرما پیمان را مشمول فسخ تشخیص دهد ، نظر خود را با ذکر مواردی که به استناد آنه پیمانکار را مشمول فسخ می داند ، به پیمانکار ابلاغ می کند .

پیمانکار مکلف است که در مدت 10 روز از تاریخ ابلاغ کارفرما ، در صورتی که دلایلی حاکی از عدم انطباق نظر کارفرما با موارد اعلام شده داشته باشد ، مراتب را به اطلاع کارفرما برساند . اگر ظرف مدت تعیین شده ، پاسخی از سوی پیمانکار نرسد یا کارفرما دلایل اقامه شده را مردود بداند ، کارفرما فسخ پیمان را به پیمانکار ابلاغ می کند و بدون احتیاج به انجام دادن تشریفات قضایی ، به ترتیب مفاد این ماده ، عمل می نماید .

در صورتی که تصمیم کارفرما برای فسخ پیمان به استناد موارد درج شده در بند الف ماده 46 باشد ، موضوع فسخ پیمان باید بدواً به وسیله هیاتی متشکل از سه نفر به انتخاب وزیر یا بالاترین مقام سازمان کارفرما ( در مورد سازمانهایی که تابع هیچ یک از وزارت خانه ها نیستند ) بررسی و تائید شود و مورد موافقت وزیر یا بالاترین مقام سازمان کارفرما قرار گیرد و سپس به پیمانکاران ابلاغ شود .

ب) کارفرما تضمین انجام تعهدات و تضمین حسن انجام کار کسر شده را ضبط و به حساب خزانه واریز می کند و بی درنگ کارگاه و تاسیسات و ساختمان های وقت ، مصالح و تجهیزات ، ماشین آلات و ابزار و تمام تدارکات موجود در آن در اختیار می گیرد و برای حفاظت آن اقدام لازم را معمول می دارد . سپس بی درنگ از پیمانکار دعوت می کند که ظرف یک هفته نماینده ای برای صورت برداری و صورت مجلس کار های انجام شده و تمام مصالح و تجهیزات ، ماشین آلات و ابزار و تدارکات دیگری که در کارگاه موجود است معرفی نماید . هرگاه پیمانکار از معرفی نماینده ظرف مدت تعیین شده خودداری نماید یا نماینده معرفی شده از جانب او در موعد مقرر برای صورت برداری حاضر نشود ، کارفرما به منظور تامین دلیل با حضور نماینده دادگاه محل ، برای صورت برداری اقدام می نماید و پیمانکار حق هیچ گونه اعتراضی در این مورد ندارد . پس از صورت برداری ، پیمانکار بی درنگ ، طبق ماده 40 اقدام به تهیه صورت وضعیت قطعی از کارهای انجام شده می کند .

ج)کارفرما تاسیسات و ساختمان های موقت را که در کارگاه احداث شده و برای ادامه کار مورد نیاز است ، در اختیار می گیرد و بهای آن را برابر ارزش مصالح و تجهیزات بازیافتی که با توافق دو طرف تعیین می شود با توجه به اینکه در این موارد نباید وجهی بابت برچیدن کارگاه به پیمانکار پرداخت شود ، به حساب طلب پیمانکار منظور می کند . اگر تاسیسات و ساختمان های پیشگفته در خارج از محل های تحویلی کارفرما ایجاد شده باشد ، کارفرما بهای اجاره آنها را با توافق دو طرف تعیین می شود ، برای مدتی که به منظور تکمیل کار در اختیار خواهد داشت به پیمانکار پرداخت می کند .

د) کارفرما می تواند ماشین آلات و ابزار و وسایل متعلق به پیمانکار را که در کارگاه که موجود است و به تشخیص خود برای اتمام کار مورد نیاز بداند ، برای مدت مناسبی که برای جایگزین کردن آنها با ماشین آلات دیگر لازم است در اختیار بگیرد و هزینه اجاره آنها را که با توافق دو طرف  تعیین
می شود ، به حساب طلب پیمانکار منظور نماید . کارفرما نمی تواند بدون موافقت پیمانکار ماشین آلات او را بیش از مدت های تعیین شده در زیر اجاره خود بگیرد .

1- در مورد ماشین آلات ثابت مانند دستگاه مرکزی بتن ، کارخانه آسفالت و ماشین آلات خاصی که نام آنها در شرایط خصوصی پیمان پیش بینی شده است ، برابر مدتی که از رابطه زیر به دست می آید .

مدت اولیه پیمان ×   (مبلغ صورت وضعیت قطعی     

                                                                1) +3 ماه =مدت اختیار کارفرما برای اجاره

2- در مورد سایر ماشین آلات ، برابر ده ماه .

اگر پیمانکار به کارفرما بدهکار باشد ، کارفرما به میزان طلب خود ، اقلامی از ماشین آلات و ابزار و وسائل پیمانکار را که توسط کارشناس یا کارشناسان منتخب طرفین ارزیابی می شود در اختیار می گیرد و با رعایت قوانین جاری کشور ، به تملک قطعی خود در می آورد .

ه) کارفرما از مصالح و تجهیزات پای کار آنچه طبق مشخصات بوده و برای اجرای پیمان تهیه شده است قبول می کند و بهای آن را بر اساس نرخ متعارف روز در تاریخ خرید که مورد توافق دو طرف باشد به حساب طلب پیمانکار منظور می نماید .

و) پیمانکار با دریافت ابلاغ فسخ پیمان ، بی درنگ فهرست مصالح سفارش شده برای اجرای کار را همراه با شرایط خرید آنها برای کارفرما ارسال  می نماید . کارفرما تا 10 روز از دریافت فهرست پیشگفته اقلامی از مصالح و تجهیزات سفارش شده را که مورد نیاز تشخیص می دهد به پیمانکار اعلام می نماید تا پیمانکار قرارداد خرید آنها را به کارفرما منتقل نماید . مبالغی که بابت خرید این مصالح و تجهیزات از سوی پیمانکار تادیه شده است ، در مقابل تسلیم اسناد و مدارک آن به حساب طلب پیمانکار منظور می گردد و تادیه بقیه بهای خرید و هر نوع تعهد مربوط به آنها به عهده کارفرما خواهد بود .

ز)هرگاه پیمانکار ظرف دو هفته از تاریخ ابلاغ کارفرما ، به منظور توافق در اجرای بند های (ج)و (د) و (ه) حاضر نشود یا توافق بین طرفین حاصل نگردد ، کارفرما یک یا چند کارشناس رسمی دادگستری انتخاب می نماید . نظر این کارشناس یا کارشناسان برای طرفین قطعی است و حق الزحمه آنان را کارفرما می پردازد و به حساب بدهی پیمانکار منظور می کند .

ح) پیمانکار مکلف است که مازاد مصالح و تجهیزات و دیگر تدارکات خود را که در محل های تحویلی کارفرما باقی مانده است ، حداکثر ظرف 3 ماه از تاریخ ابلاغ کارفرما ، از محل های یاد شده خارج کند . در غیر اینصورت کارفرما می تواند برای خارج کردن آنها به هر نحو که مقتضی بداند عمل نماید و هزینه های آن را به حساب بدهکاری های پیمانکار منظور دارد .

ط) از تاریخ ابلاغ فسخ پیمان تا تاریخی که صورت برداری ها و ارزیابی طبق این ماده پایان می یابد ، نصف هزینه های مربوط به نگه داری و حفاظت کارگاه به عهده کارفرما و نصف دیگر به عهده پیمانکار است . این مدت نباید از سه ماه بیشتر شود ، در غیر این صورت هزینه های مربوط به نگه داری و حفاظت کارگاه برای ایام بیش از سه ماه به عهده کارفرماست .

ماده 48. خاتمه پیمان

هرگاه پیش از اتمام کارهای موضوع پیمان ، کارفرما بدون آنکه تقصیری متوجه پیمانکار باشد ،‌بنا به مصلحت خود یا علل دیگر ، تصمیم به خاتمه دادن پیمان بگیرد ، خاتمه پیمان را با تعیین تاریخ آماده کردن کارگاه برای تحویل ، که نباید بیشتر از 15 رز باشد به پیمانکار ابلاغ می کند . کارفرما کارهایی را که ناتمام ماندن آنها موجب بروز خطر یا زیان مسلم است در این ابلاغ تعیین می کند و مهلت بیشتری به پیمانکار می دهد تا پیمانکار بتواند در آن مهلت ، این گونه کارها را تکمیل کند و کارگاه را آماده تحویل نماید .

اقدامات بعد از خاتمه دادن پیمان به شرح زیر است :

الف ) کارفرما آن قسمت از کارها را که ناتمام است ، طبق مقررات درج شده در ماده 41 تحویل قطعی و آن قسمت را که پایان یافته است طبق مقررات تعیین شده در ماده 39 تحویل موقت می گیرد . اگر معایبی در مورد کارهای ناتمام مشاهده شود ، پیمانکار مکلف است ، به هزینه خود ، در مدت مناسبی که با توافق کارفرما تعیین می شود ف رفع عیب نماید و سپس تحویل قطعی دهد . در صورتی که پیمانکار در مهلت مقرر رفع نقص نکند ، کارفرما طبق بد (د) ماده 32 اقدام به رفع نقص می نماید . تا حدی که مورد لزوم و درخواست کارفرماست ،پیمانکار باید نقشه ها ، کاتولوگ ها ، قرارداد های با پیمانکاران جزء و سایر مدارک اجرای کار را تحویل کارفرما دهد .

ب) صورت وضعیت کارهای انجام شده ، طبق ماده 40 تهیه می شود .

ج) در مورد مصالح و تجهیزات موجود و سفارش شده ، به شرح زیر اقدام می شود :

1- مصالح و تجهیزات موجود در کارگاه که طبق مشخصات فنی بوده و برای اجرای موضوع پیمان تهیه شده است ، اندازه گیری بهای آنرا بر اساس نرخ متعارف روز در تاریخ خرید ، که مورد توافق دو طرف باشد ، در صورت وضعیت قطعی منظور می شود .

2- پیمانکار با دریافت ابلاغ خاتمه پیمان ، بی درنگ فهرست مصالح و تجهیزات سفارش شده برای اجرای کار را همراه با شرایط خرید آن برای کارفرما ارسال می نماید . کارفرما تا 10 روز از دریافت فهرست پیشگفته ، اقلامی از مصالح و تجهیزات سفارش شده را که مورد نیاز تشخیص می دهد به پیمانکار اعلام می کند تا پیمانکار قرارداد خرید آنها را به کارفرما منتقل  نماید . مبالغی که بابت خرید این مصالح و تجهیزات از سوی پیمانکار تادیه شده است ، در مقابل تسلیم اسناد و مدارک آن به حساب طلب پیمانکار منظور می گردد و تادیه
 بقیه ی بهای خرید و هر نوع تعهد مربوط به آنها به عهده کارفرما خواهد بود .

3-پیمانکار باید بی درنگ پس از دریافت ابلاغ خاتمه پیمان ، تمام قرارداد های خود را با پیمانکاران جزء و اشخاص ثالث را خاتمه دهد . خاتمه قرارداد های خرید مصالح و تجهیزاتی که مورد نیاز کارفرما نیست پس از اعلام نظر کارفرما طبق بند 2 ، انجام شود .

د) در صورت یکه پیمانکار به منظور اجرای موضوع پیمان ، در مقابل اشخاص ثالث تعهداتی کرده است و در اثر خاتمه دادن به پیمان ملزم به پرداخت هزینه و خسارتهایی به آن اشخاص گردد ،
این هزینه ها و خسارتها ، پس از رسیدگی و تائید کارفرما به حساب بستانکاری پیمانکار منظور
می گردد .

ه)کارفرما تاسیسات و ساختمان های موقتی را که در کارگاه احداث شده است ، در اختیار می گیرد.

بهای این تاسیسات و ساختمانها با در نظر گرفتن پرداختهایی که قبلاً به پیمانکار شده است ، با توافق دو طرف تعیین می شود و به حساب طلب پیمانکار منظور می گردد و بابت آن وجهی به عنوان برچیدن کارگاه پرداخت نمی شود . اگر تاسیسات و ساختمان های پیشگفته در خارج از محل های تحویلی کارفرما ایجاد شده باشد ، کارفرما بهای اجاره آنها را با توافق دو طرف تعیین می شود ، برای مدتی که به منظور تکمیل کار در اختیار داشت به پیمانکار پرداخت می کند .

و)پیمانکار مکلف است که مازاد مصالح و تجهیزات و دیگر تدارکات خود را که در محل های تحویلی کارفرما باقی مانده است ، حداکثر ظرف مدت 3 ماه از تاریخ ابلاغ کارفرما ، از محل های یاد شده خارج کند . در غیر این صورت ، کارفرما می تواند برای خارج کردن آنها به نحوی که مقتضی بداند عمل نماید و هزینه های آن را به حساب بدهی پیمانکار منظور کند در این صورت پیمانکار نمی تواند نسبت به ضرر و زیان وارد شده به اموال و دارایی های خود دعوایی مطرح نماید .

ز) در مورد تضمین های پیمانکار ، به ترتیب زیر عمل می شود :

1- تضمین انجام تعهدات پیمان ، طبق روش تعیین شده در تبصره 1 ماده 34 آزاد می شود ، با این تفاوت که آخرین صورت وضعیت موقت موضوع تبصره پیشگفته  حداکثر تا یک ماه پس از تحویل کار ، اعم از قسمت تحویل موقت شده و تحویل قطعی شده ، با احتساب مصالح پای کار تهیه می شود .

2- تضمین حسن انجام کار قسمت تحویل موقت شده و قسمت تحویل قطعی شده ، هر یک جداگانه طبق ماده 35 آزاد می شود .

ماده 49. تعلیق

الف )کارفرما می تواند در مدت پیمان ، اجرای کار را برای یک بار و حداکثر سه ماه معلق کند ، در این صورت باید مراتب را با تعیین تاریخ شروع تعلیق به پیمانکار اطلاع دهد . در مدت تعلیق ، پیمانکار مکلف است که تمام کارهای انجام شده ، مصالح و تجهیزات پای کار ، تاسیسات و ساختمان های موقت را بر اساس پیمان به طور شایسته ، حفاظت و حراست کند .

ب)کارفرما هزینه های بالاسری پیمانکار را در دوران تعلیق به میزان تعیین شده در اسناد و مدارک پیمان ، تعیین هزینه های یاد شده ، به توافق طرفین در زمان ابلاغ تعلیق موکول شده باشد ، کارفرما در مورد میزان آن با پیمانکار توافق می نماید . در صورتی که در اسناد و مدارک پیمان ، هیچ نوع پیش بینی برای پرداخت هزینه های بالاسری پیمانکار در دوره تعلیق نشده باشد ، کارفرما ماهانه مبلغی معادل 10 درصد متوسط کارکرد فرضی ماهانه را به پیمانکار می پردازد . اگر به دستور کارفرما ، قسمتی از کار متوقف شود ، بابت هزینه های پیشگفته در مدت تعلیق ، ماهانه مبلغی معادل 10 در صد متوسط کارکرد فرضی ماهانه ، به تناسب مبلغ کار متوقف شده ، به پیمانکار پرداخت می شود . برای تعیین هزینه تعلیق ، کسر ماه به تناسب محاسبه می شود .

تبصره : در صورتیکه پیش از آغاز عملیات موضوع پیمان ، تعلیق پیمان از سوی کارفرما ابلاغ شود ، 80 درصد هزینه تعلیق محاسبه شده طبق این بند ، به پیمانکار پرداخت می شود .

ج) کارفرما و پیمانکار در مورد ماشین آلاتی که پیمانکار مایل است در مدت تعلیق از کارگاه خارج نماید ، بدون پرداخت هیچ نوع هزینه ای ، توافق می کنند . اجاره مربوط به دوران توقف آن تعداد از ماشین آلات که در کارگاه باقی می ماند ، بر اساس توافق طرفین به پیمانکار پرداخت می شود .

د) در صورتی که تعلیق بیش از سه ماه ضروری باشد ، کارفرما می تواند با موافقت پیمانکار ، مدت تعلیق را برای یک بار و حداکثر 3 ماه ، با شرایط پیش گفته افزایش دهد . در صورت عدم موافقت پیمانکار با تعلیق بیش از 3 ماه پیمان خاتمه یافته و طبق ماده 48 عمل می شود .

ه) هرگاه عوامل موجب تعلیق کار برطرف شود ، کارفرما با تعیین مهلتی برای پیمانکار به منظور آماده نمودن کارگاه ، تاریخ شروع مجدد کار را به پیمانکار ابلاغ می کند .

ماده 50. هزینه تسریع کار ، خسارت تاخیر کار

الف ) اگر در مقابل پیش از موعد اتمام کار ، در اسناد و مدارک پیمان ، پرداخت هزینه تسریع کار به پیمانکار ، پیش بینی شده باشد و پیمانکار پیش از سپری شدن مدت پیمان ، عملیات موضوع پیمان را تکمیل کند و آماده تحویل نماید ، پیمانکار محق به دریافت هزینه تسریع  طبق شرایط پیش بینی  شده
می باشد .

ب) در پایان کار، در صورتی که مدت انجام کار ، بیش از مدت اولیه پیمان به علاوه مدت های تمدید شده پیمان باشد ، مهندس مشاور با رعایت ماده 30 و رسیدگی به دلایل پیمانکار ، مدت تاخیر غیر مجاز را تعیین می کند ، تا پس از تصویب کارفرما ، به شرح زیر ، ملاک محاسبه خسارت تاخیر قرار گیرد .

1- هرگاه جمع مدت تاخیر غیر مجاز از یک دهم مدت پیمان بیشتر نشود ، برای هر روز تاخیر ، یک دو هزارم مبلغ باقیمانده کار که در اجرای آن تاخیر شده است .

2- هرگاه جمع مدت تاخیر غیر مجاز از یک دهم مدت پیمان بیشتر شود، تا یک دهم مدت پیمان طبق بند 1 و برای مازاد بر آن تا یک چهارم مدت پیمان ،برای هر روز تاخیر یک هزارم مبلغ باقیمانده کار که در اجرای آن تاخیر شده است .

3- هرگاه جمع مدت تاخیر غیر مجاز از یک چهارم مدت پیمان بیشتر شود ولی پیمان ادامه یابد ، مجموع خسارت های تاخیر قابل دریافت از پیمانکار نمی تواند از جمع خسارت محاسبه شده بر پایه بند  (2) بیشتر شود و مدت اضافه بر یک چهارم مدت پیمان ، برای ادامه و انجام کار بدون دریافت خسارت منظور می شود .

4- مبلغ باقی مانده کار که در اجرای آن تاخیر شده است ، عبارت است از مبلغ پیمان ، منهای مبلغ صورت وضعیت مربوط به کار های انجام یافته تا آخرین روز مدت پیمان .

5- در صورتیکه پیمان ، طبق ماده 46 فسخ شود ، یا طبق ماده 48 ، به پیمان خاتمه داده شود ، تاخیر کار نسبت به برنامه تفصیلی با رعایت ماده 30 بررسی شده ، میزان مجاز و غیر مجاز آن تعیین
می شود بابت تاخیر غیر مجاز پیمانکار ، طبق مفاد این بند ، پرداخت خسارت تاخیر به پیمانکار تعلق
 می گیرد . در این حالت ، مبلغ باقی مانده کار که در اجرای آن تاخیر شده ، عبارت است از مبلغ کارهایی که طبق برنامه زمان تفصیلی و با در نظر گرفتن تاخیر مجاز پیمانکار باید تا تاریخ فسخ
 یا خاتمه پیمان انجام می شد منهای مبلغ کار انجام شده .

6- در مواردی که اخذ خسارت تاخیر بیش از ارقام درج شده در این ماده ضروری می باشد و در اسناد و مدارک پیمان ، میزان آن پیش بینی شده باشد ، خسارت تاخیر را بر اساس آن محاسبه می کنند .

ماده 51. صورت حساب نهایی

صورت حساب نهایی پیمان که ظرف مدت 3 ماه از تاریخ تصویب صورت وضعیت قطعی توسط کارفرما تهیه می شود ، عبارت است از مبلغ صورت وضعیت قطعی که طبق ماده 40 تهیه و تصویب میشود و مبلغی که بر اساس اسناد و مدارک پیمان به مبلغ بالا اضافه یا از آن کسر می گردد ، مانند وجوه ناشی از تعدیل آحاد بها ، بهای مصالح ، تجهیزات ، ماشین آلات تحویلی کارفرما به پیمانکار ،
مبلغ جبران خسارت یا جریمه های رسیدگی و قطعی شده .

صورت حساب نهایی تهیه شده توسط کارفرما در صورتی که مورد قبول پیمانکار باشد ، توسط کارفرما و پیمانکار امضا می شود . اگر پیمانکار به صورت حساب نهایی تهیه شده توسط  کارفرما معترض باشد و آن را امضا نکند ، باید ظرف یک ماه ، نظر خود را با مدارک کافی به کارفرما بنویسد و گر نه صورت حساب نهایی از طرف پیمانکار پذیرفته شده تلقی میشود .

صورت حساب نهایی تائید شده به شرح بالا که ملاک تسویه حساب پیمانکار طبق ماده 52 قرار می گیرد ، برای دو طرف پیمان قطعی است و گر نه هر گونه اعتراضی و ادعایی در مورد آن بی تاثیر
 می باشد . در صورتی که پیمانکار نسبت به صورت حساب نهایی تهیه شده توسط کارفرما معترض باشد و اعتراض خود را در مهلت تعیین شده اعلام کند و اعتراض او مورد پذیرش کارفرما قرار نگیرد ، پیمانکار
می تواند برای حل مسئله ، طبق ماده 53 اقدام نماید .

تبصره 1. در صورتی که به علت تاخیر در رسیدگی آخرین صورت وضعیت موقت یا صورت وضعیت قطعی یا تاخیر در تهیه صورت حساب نهایی، هزینه های اضافی بابت تمدید ضمانت نامه های پیمانکار ایجاد شود ، کارفرما این هزینه های اضافی را که از سوی پیمانکار تامین شده است ، به او پرداخت می کند و اگر مدت تاخیر در آزاد کردن هر یک از تضمینها از 3 ماه بیشتر شود ، کارفرما تضمین مربوط را آزاد می نماید .

تبصره 2.هر گاه بر اساس صورت وضعیت قطعی ، معلوم شود که در آخرین صورت وضعیت موقت ، پیمانکار بدهکار نبوده یا بدهی او کمتر از نصف کسور تضمین حسن انجام کار بوده است یا طبق صورت حساب نهایی ،مشخص شود که در زمان تصویب صورت وضعیت قطعی پیمانکار بدهکار نبوده است ، کارفرما باید بی درنگ تضمین آزاد نشده مربوط به هر یک از مدارک یاد شده را آزاد کرده و هزینه تمدید آنها را از سوی پیمانکار تامین شده است ، برای مدتی  که در آزاد نمودن آنها تاخیر ایجاد کرده ، پرداخت کند .

ماده 52. تسویه حساب

الف) هرگاه بر اساس صورت حساب نهایی که به شرح ماده 51 تهیه شده است، پیمانکار بستانکار شود، طلب او حداکثر در مدت یک ماه از تاریخ امضای صورت حساب نهایی یا اعلام کارفرما پرداخت
می گردد و به غیر از نصف تضمین حسن انجام کار ، که تا تحویل قطعی باید نزد کارفرما باقی بماند ، دیگر تضمین های پیمانکار ، از هر نوع که باشد ، بی درنگ آزاد می شود.

ب) هر گاه بر اساس صورت حساب نهایی ، پیمانکار بدهکار شود ، مکلف است که در مدت یک ماه از تاریخ انقضای صورت حساب نهایی یا اعلام کارفرما ، به شرح بالا طلب کارفرما را بپردازد و اگر از این پرداخت استنکاف ورزد یا تاخیر ورزد ، کارفرما حق دارد ، بدون انجام تشریفات قضایی ، طلب خود را از محل
سپرده ها و تضمین های پیمانکار (در صورتی که طبق ماده 47 ضبط نشده باشد ) وصول نماید و اگر مبالغ این تضمینها تکافو ننماید ، با رعایت قوانین جاری کشور از دیگر داراییهای او وصل کند .

هرگاه پیمانکار در مهلت مقرر بالا ، طلب کارفرما را پرداخت کند ، به غیر از نصف کسور تضمین حسن انجام کار ، که تا تحویل قطعی نزد کارفرما باقی می ماند ، بقیه ضمانت نامه ها و سپرده های او ، به هر عنوان که باشد ، بی درنگ آ‍زاد می شود .

ماده 53. حل اختلاف

الف ) هرگاه در اجرا یا تفسیر مفاد پیمان بین دو طرف اختلاف نظر پیش آید ، دو طرف می توانند برای حل سریع آن ، قبل از درخواست ارجاع موضوع یا موضوعات مورد اختلاف به داوری طبق بند (ج) بر حسب مورد ، به روش تعیین شده در بند های 1 و2 عمل نماید .

1-  در مورد مسائل ناشی از برداشت متفاوت دو طرف از متون بخش نامه هایی که به استناد ماده 23 قانون برنامه و بودجه از سوی سازمان برنامه و بودجه ابلاغ شده است ، هر یک از دو طرف از سازمان برنامه و بودجه چگونگی اجرای بخشنامه مربوطه را استعلام نماید و دو طرف طبق نظری که از سوی سازمان برنامه و بودجه اعلام می شود ، عمل کنند .

2-  در مورد اختلاف نظرهایی که خارج از شمول بند 1 است ،رسیدگی و اعلام نظر دوباره آنها به کارشناس یا هیات کارشناسی منتخب دو طرف واگذار شود و دو طرف طبق نظری که از سوی کارشناس یا هیات کارشناسی ، در چارچوب پیمان و قوانین و مقررات مربوط اعلام می گردد ، عمل کنند .

ب) در صورتی که دو طرف در انتخاب کارشناس یا هیات کارشناسی موضوع بند 2 ، به توافق نرسد یا نظر اعلام شده طبق بند های 1 و2 ، مورد قبول هر یک از دو طرف نباشد ، برای حل اختلاف ، طبق بند (ج) اقدام میگردد .

ج) هرگاه در اجرا یا تفسیر مفاد پیمان دو طرف اختلاف نظر پیش آید ، هریک از طرفها می تواند درخواست ارجاع موضوع یا موضوعات مورد اختلاف به داوری ره به رئیس سازمان برنامه و بودجه ارائه نماید .

تبصره 1. چنانچه رئیس سازمان یاد شده با تقاضای مورد اشاره موافقت نمود ، مرجع حل اختلاف شورای عالی فنی خواهد بود .

تبصره : رسیدگی و اعلام نظر شورای عالی فنی ، در چارچوب پیمان و قوانین و مقررات مربوط انجام می شود . پس از اعلام نظر شورای یاد شده ، طرفها بر طبق آن عمل می نمایند .

د) ارجاع موضوع یا موضوعات مورد اختلاف به شورای عالی فنی ، تغییری در تعهدات قراردادی دو طرف نمی دهد و موجب آن نمی شود که یکی از دو طرف به تعهدات قراردادی خویش عمل نکند .

ماده 54. قوانین و مقررات حاکم بر پیمان

قوانین و مقررات حاکم بر پیمان منحصراً قوانین و مقررات کشور جمهوری اسلامی ایران است .

نماینده کارفرما                                                     نماینده پیمانکار

نام و نام خانوادگی                                                  نام و نام خانوادگی

امضاء                                                                 امضاء

پروژه سد متحرک ((دلتا))

پروژه سد متحرک ((دلتا))

مقدمه :

بزرگترین سیلی که در سال 1953 میلادی در هلند پدید آمد ، مهندسین و طراحان هلندی را بر آن داشت تا با استفاده از ابتکار و فن آوری نوین سدی متحرک در این کشور احداث نمایند تا از انرژی بسیار زیاد سیلها در هنگام بروز استفاده شود و همچنین متحرک بودن سد ، امکان حمل و نقل دریایی را از بین نبرد .

پروژه ی سد متحرک دلتا ، از بسیاری جهات در دنیا بی نظیر می باشد . ساختمان سد در محل اتصال رودخانه به دریا احداث گردیده است .

طرح اولیه :

طراحی اولیه سد ، با توجه به مشکلات و مسائل ترافیکی منطقه بسیار دشوار به نظر می رسد . مهندسان هلندی تنها با طرح یک آب بند مواجه نبودند بلکه سازه باید طوری طراحی می شد که از ورود حجم زیاد آب به خلیج جلوگیری کند و در عین حال رفت و آمد کشتی ها را مختلف نکند . پس طرح ((سد بطور کامل متحرک )) از پنج طرحی که پیشنهاد شده بود توسط پنج پیمانکار بزرگ هلندی پذیرفته شد .

ساخت سد :

ساخت سد ، با کارگذاشتن پایه های بتنی برای تثبیت و استحکام متناسب با اندازه سد ، شروع شد . ابتدا عقیده بر این بود که پایه های بتنی در یک ساختار محکم سنگی قرار دهند و 62 دروازه متحرک بین آنها تعبیه نمایند ، با این کار جذر و مد به طور چشمگیری تاثیر خود را از دست می دهد و آب در خلیج ها آرام باقی می ماند .

ساختمان سد و مقایسه آن با برج ایفل :

بالاخره سد در سال 1997 با ساختار سفید و با عظمتی که از کیلومترها دورتر دیده می شد به اتمام رسید . بازوهای قوی آن توانایی بستن آبراهی به پهنای 350 متر ، با ارتفاع 3 متر بالاتر از سطح دریا را داشتند ، این تنها سد موج شکن دنیا با دو قسمت متحرک همسان می باشد بلندی هر یک از دروازه های آن به اندازه برج ایفل می باشد ، در صورتی که مقدار فولاد به کار رفته در هر کدام از دروازه ها نصف فولاد به کار رفته در برج ایفل می باشد .

بستر حرکت دریچه ها :

این بستر از تعداد 64 عدد بلوک بتنی بسیار سنگین که هر کدام 630 تن وزن دارند تشکیل شده است این بلوکها بر روی لایه هایی از سنگ و ماسه قرار گرفته اند .

اتصالات توپی :

وزن هر یک از این اتصالات 680 تن میباشد . این اتصالات دارای یک هسته فلزی می باشد که اجزای تشکیل دهنده کروی شکل به آن متصل شده اند این گلوله در 8 عضو مقعر که به پایه بتنی متصل شده اند حرکت می کنند .

خرپا :

خرپا وظیفه اتصال دیوارها را به اتصال توپی ایفا می کند . هر خرپا دارای 237 متر طول و شامل سه لوله قطور می باشد .

پایه اتصال توپی :

نیرویی که به دیواره های دریچه وارد می شود توسط سازه موجود و اتصال توپی به یک بلوک سه گوش بتنی که دارای وزنی معادل 52000 تن  می باشد و به عنوان پایه اتصال ایفای نقش می کند منتقل می شود . این پایه می تواند نیروی معادل 70000 تن را تحمل کند .

نتیجه :

با توجه به سیل خیز بودن کشورمان و صدماتی که هر ساله به بعضی از ساکنین کشورمان وارد می شود در صورت بررسی دقیق و مقرون به صرفه بودن و هم چنین بررسی لزوم احداث این بنا به کارگیری این تکنولوژی برتر می تواند از رخ دادن حوادث فجیع جلوگیری نماید .

پاسارگاد

این هم پاسارگاد

تاریخچه پاسارگاد

پاسارگاد پایتخت اولین امپراتوری بزرگ آسیای غربی است که قلمرو حکومتش از سواحل شرقی مدیترانه و مصر تا هند کشیده شده و اولین امپراتوری است که به تفاوت‌های فرهنگی اقوام مختلف ساکن در قلمرو حکومتی‌اش‏، احترام می‌گذاشته است. پاسارگاد به عنوان گواهی بر معماری هخامنشی، اختلاط فرهنگ‌های گوناگون را نشان می‌دهد. قصرها، باغ‌ها و آرامگاه کوروش نمونه‌ای استثنائی از اولین دوره شکوفائی هنر و معماری هخامنشی و گواهی استثنائی از تمدن ایرانی است.

پاسارگاد بعد از مرگ کوروش هخامنشی علاوه بر اینکه محل تاج‌گذاری شاهان بوده مرکز علوم و محل اجتماع و پرورش دستوران، روحانیون و مغ‌ها بوده است که در آنجا تربیت شده و به سایر ساتراپ نشینها اعزام می‌شده‌اند.

دلایل ثبت:

معیار (1): پاسارگاد نخستین نمونه استثنائی معماری سلطنتی هخامنشی است.

معیار (2): پایتخت سلسله هخامنشی به دست کوروش کبیر و با کمک سایر اقوام قلمرو امپراتوری او، ساخته شد. پاسارگاد مرحله مهمی از تحولات هنر و معماری ایران باستان را نشان می‌دهد.

معیار (3): محوطه باستانی پاسارگاد، قصرها و باغ‌هایش و آرامگاه موسس سلسله، کوروش کبیر، گواهی استثنائی از تمدن هخامنشی در ایران است.

معیار (4): مجموعه سلطنتی «چهار باغ» که در پاسارگاد ساخته شده بود، تبدیل به الگویی برای معماری و طراحی در آسیای غربی شد.

آرامگاه کوروش کبیر: این بنا ساخته شده از قطعات سنگ‌های بزرگ سفید آهکی است که روی هم قرار داده شده‌اند و صفه آرامگاه را که متشکل از شش ردیف پلکان مرتفع است و همچون هرم خودنمایی می‌کند، ایجاد می‌کنند.

کاخ دروازه: این کاخ دروازه پاسارگاد به شمار می‌رفته و در منتهی الیه مجموعه کاخ‌ها واقع شده است. طرح آن به صورت تالاری بوده مستطیل شکل که دارای دو ردیف چهارتایی ستون بلند و چهار درگاه بوده است. درگاه‌های شمال شرقی و شمال غربی اصلی بوده‌اند و دو درگاه دیگر فرعی.

نقش انسان بالدار: نقش برجسته نشان دهنده مردی است با ریش انبوه و چهار بال که رو به سمت چپ یعنی به سوی مرکز بنا دارد. این مرد تاجی دارد که به یک کلاه شیاردار کاملاً چسبیده به سر، وصل است. تاج روی شاخ‌های بلند و تابدار یک قوچ حبشی، بین دو مار کبری پشت به هم که هریک گوی کوچکی را به نماد خورشید بر سر دارند، قرار گرفته است. تا سال 1874 میلادی کتیبه‌ای در بخش فوقانی خود داشته است که بر آن نوشته شده بوده: «من کوروش شاه هخامنشی».

کاخ بارعام: این بنا بر هشت ستون استوار بوده و سرستون‌ها به سر حیوانات شباهت داشته‌اند. آثاری از سر ستون‌های شیر، شیردال (شیر شاخ دار)، گاو و اسب یافته‌اند. سرستون‌های اسبی شکل خاص این بنا است.

نقوش درگاه کاخ بارعام: در درگاه‌هایی که کاخ بارعام را به ایوان وصل کرده‌اند، نقوش برجسته سنگی دیده می‌شوند. در نقش اول مردی برهنه پای با جبه‌ای که با زینتی چون فلس‌های ماهی آراسته شده و دامنی کوتاه در جلو و در پشت سر او مردی که پا و سم گاو دارد و دمی بسیار آراسته و مزین به گل و در دست چوبی گرفته که سر آن در عقب به درفشی منتهی می‌شود. جهت پای این دو نشان می‌دهد که رو به سوی ایوان تالار می‌رفته‌اند. نقش دوم پاهای برهنه یک انسان را نشان می‌دهد که جلوی یک هیولا راه می‌رفته. این جانور پاهایی چون چنگال عقاب دارد و ردایی بسیار آراسته پوشیده است. در نقش سوم بقایای نقش سه مرد برهنه پای بلند جبه دیده می‌شود که سه جانور سم‌دار را به دنبال می‌کشند. در اینجا نیز سه کتیبه که بر آنها نوشته شده: «من کوروش شاه هخامنشی» دیده می‌شود. کتیبه‌های عیلامی و بابلی مربوط به دوران کوروش است و کتیبه فارسی باستان را داریوش هخامنشی به این مجموعه افزوده است.

کاخ نشیمن: این کاخ محل سکونت کوروش بوده و بر درگاه‌های آن نقوش برجسته‌ای از «گذر شاه» نقش کرده‌اند. روی چین‌های لباس شاه کتیبه‌ای به خط میخی و به سه زبان عیلامی، بابلی و فارسی باستان کنده شده که شخص تاجدار را به عنوان «کوروش، شاه بزرگ، یک هخامنشی» معرفی می‌کند. در این کاخ هم کتیبه‌ای یافت شده که به سه زبان در چهار سطر بر آن نوشته شده: «من، کوروش، شاه هخامنشی».

آرامگاه کمبوجیه: برج سنگی بلندی با ارتفاعی نزدیک به 14 متر است که ساختار آن آسیب فراوانی دیده است. در مورد کاربرد این بنا سه نظریه وجود دارد. یکی این که این بنا آتشکده بوده، دوم این که آرامگاه بوده و سوم این که محل نگهداری اشیای بسیار مهم سلطنتی، مانند ردای کوروش و تاج و درفش او بوده است. اما نظریه دوم که این بنا را آرامگاه کمبوجیه یا کامبیز یکی از شاهان هخامنشی می‌داند مستندتر است.

تل تخت: بر روی تپه‌ای مشرف به مجموعه پاسارگاد قرار دارد و محلی است که توسط کوروش برای احداث مجموعه‌ای همچون تخت جمشید در نظر گرفته شده بود ولی پس از مرگ کوروش مکان احداث مجموعه پارسه به محل کنونی تخت جمشید انتقال یافت و به حکم داریوش تل تخت به عنوان دژ نگهبانی مورد استفاده قرار گرفت. در تل تخت کتیبه‌ای نیز از دوره زمام‌داری خشایارشاه بر جای مانده است.

بوستان پاسارگاد: آرامگاه و کاخ‌های کوروش در میان باغ بزرگ و انبوه از درختان گوناگون و دشتی چمن زار و خرم واقع بوده که توسط آب گزرهای سیراب می‌شده است. این محوطه زیبای سر سبز بوستان پاسارگاد بوده که امروز آبراهه‌ها و پل‌هایی از این مجموعه باقی مانده است.

کوشک‌ها: ایوان‌هایی که هم به کاخ‌ها راه داشته و هم در میانه بوستان پاسارگاد قرار داشته است و امروز از آنها تنها بستر اولیه و کف دوم بر جای مانده است.

محوطه مقدس: در فاصله یک کیلومتری کاخ نشیمن قرار دارد که برای نیایش و مراسم قربانی به کار می‌رفته است.

تنگ بلاغی: این محوطه شامل راه شاهی می‌شود که در میان صخره‌ها 30 متر بالاتر از سطح رودخانه کنده شده و 25 متر طول دارد و عرض آن تنها یک متر و 75 سانت، یعنی به اندازه عبور یک حیوان با بار است.

آثار بعد از هخامنشیان: یافته هایی از پاسارگاد به دست آمده که نشان می‌دهد پس از هخامنشیان نیز پاسارگاد موقعیت ویژه‌ای داشته است از آن جمله نیایشگاه سلوکیان در نزدیکی محوطه مقدس، خرفت خانه که چند گور باستانی اشکانی را شامل می‌شود و یا چهار آتشدان بریده شده و در صخره و پنج کتیبه پهلوی مربوط به دوره ساسانیان.

 منبع: خبرگزاری میراث فرهنگی

ارزش واگذاری امتیاز تراکم و تعرفه تغییر کاربری ساختمان و پارکینگ

ارزش واگذاری امتیاز تراکم و تعرفه تغییر کاربری ساختمان و پارکینگ

ارزش واگذاری امتیاز تراکم و تعرفه تغییر کاربری ساختمان و پارکینگ"
(مشتمل بر پنج ماده و دوازده تبصره و جداول مربوط ممهور به مهر شورای اسلامی شهر تهران)
مصوب پنجاه و یکمین جلسه رسمی - علنی - فوق العاده 
شورای اسلامی شهر تهران (دوره سوم)
به تاریخ یکشنبه سیزدهم آبان ماه
سال 1386
(86/3/51/4)

عنوان: ارزش واگذاری امتیاز تراکم و تعرفه تغییر کاربری ساختمان و پارکینگ

تاریخ سند: 1386/9/14 
نوع سند: شورای اسلامی شهر تهران 
شماره نامه: 160/980/15643 
مرجع صدور: رئیس شورای اسلامی شهر تهران 
توضیحات:   
متن: متن مصوبه
"
مــاده یکم (1):
شاخصه‌ها و اصطلاحات مندرج در این مصوبه به شرح ذیل تعریف می‌شوند: 
الف ـ (A ) = ارزش تراکم (مازاد) برای هر مترمربع ناشی از مابه‌التفاوت تراکم ساختمانی مجاز با تراکم پایه مالی 
ب ـ تراکم پایه مالی= اساساً مفهوم ساختمانی ندارد و فقط جنبه مالی دارد و به صورت عام برای کلیه اراضی و املاک شهر تهران یکصد و بیست درصد (120%) تعیین شده است . 
ج ـ تراکم ساختمانی مجاز= حداکثر تراکم تعیین شده در طرحهای تفصیلی مصوب کمیسیون ماده پنج .توضیح اینکه مواردی که با عنوان تراکم مازاد در این مصوبه قید شده است مربوط به مجموعه مصوبات قبلی در این خصوص می‌باشد . 
د ـ کاربری= نوع استفاده مجاز از زمین که توسط طرح‌های مصوب شهری تعیین می‌شود. 
هـ ـ کاربرد = نوع عملکرد ساختمان. 
و ـ (p) = ارزش معاملاتی گرانترین گذر قابل دسترس ملک که در ردیف بلوک ذیربط دفترچه املاک سال 1381 آمده است. 
ز ـ (D)= مبلغ دویست هزار (200/00) ریال ارزش معاملاتی برای یک مترمربع ساختمانهای اسکلت فلزی و بتنی. 
ح ـ ('P)= ارزش معاملاتی گرانترین گذر قابل دسترسی ملک که در ردیف بلوک ذیربط دفترچه ارزش معاملاتی املاک سال 1384 آمده است.
ط ـ ('D)= مبلغ دویست و پنجاه هزار (250/000) ریال ارزش معاملاتی یک مترمربع ساختمان‌های اسکلت فلزی و بتنی.
ی ـ (T)= ضریب منطقه به شرح مندرج در جدول شماره یک .

جدول شماره (1) ضریب منطقه ای T
ردیف منطقه ضریب
1 1و3 2/5
2 2و6 2
3 4و5و7و22 1/5
4 8و21 1
5 9 الی 14 0/5
6 15 الی 20 0/25
7 منطقه عباس‌آباد(3و6و7) 6

(طبق مصوبه "تجدیدنظر در تعیین ضریب منطقه‌ای (T) تصویبی در بیست و هفتمین جلسه رسمی شورا (دوره دوم) - ابلاغی به شماره 160/405/11723 به تاریخ 82/8/24)
ک ـ ( k ) = ضریب ( A ) در محاسبه تعرفه کاربرد 
ل ـ (L ) = عرض گذر
م ـ (n) = تعداد واحدهای تجاری‌ـ اداری‌ـ صنعتی طبق نقشه مصوب ویا مورد بهره‌برداری در هر طبقه منهای یک و یا در مواردی که دارای واحدهای مجاز باشد، ما‌به‌التفاوت تعداد واحدهای تجاری‌ـ اداری‌ـ صنعتی طبق نقشه مصوب ویا مورد ارزش کاربرد ساختمان. بهره‌برداری منهای واحدهای موجود مجاز در آن طبقه.

ن ـ (F)= ارزش کاربرد ساختمان F = KA برای هر مترمربع)
س- (H) =
تعرفه تعدد واحد. (n/10) × A/2 = H صنعتی) - (n/10 × A/3 = H اداری)- (n/10 × A = H تجاری)
ع- (S)= مساحت مفید کاربرد ساختمان‌های تجاری - اداری - صنعتی به تفکیک طبقه.

ماده دوم (2):
ارزش تراکم (مازاد) برای هر مترمربع ناشی از مابه التفاوت تراکم ساختمانی مجاز با تراکم پایه مالی: شهرداری تهران مکلف است که در قبال اضافه ارزشی که برای هریک از قطعات اراضی شهر بر اثر ضوابط پهنه‌بندی و تعیین تراکم‌های ساختمانی مجاز و کاربری اراضی بیش از قیمت اراضی در مناطق مسکونی با تراکم پایه مالی یکصد و بیست درصد (120%) ایجاد می‌شود تعرفه مربوط را با رعایت موارد ذیل وصول نماید.
الف ـ ارزش تراکم مازاد بر تراکم پایه مالی براساس فرمول ذیل محاسبه می‌شود.
A'= ارزش تراکم مازاد براساس مصوب سال 1384 :
%80× [(P'+2D')× (1+T)] A)]
A ''= ارزش تراکم مازاد براساس مصوب سال 1381 : 
%80× [(P+2D)× (1+T)] 
در صورتیکه 1/135 × '' A' > A باشد: 1/135 × '' A =A 
در غیر اینصورت: A' =A 
ب ـ جهت تشویق بازسازی در بافتهای فرسوده صرفاً براساس دفترچه ارزش معاملاتی سال 1381 محاسبه شود:
A''=A
ج ـ در صورتیکه شهرداری تهران مجاز به صدور پروانه ساختمانی مسکونی بیش از تراکم پایه مالی باشد، بمنظور تامین خدمات بر اساس سرانه‌های شهری مصوب ناشی از تراکم‌های بالاتر مورد نیاز ضریب پلکانی تعرفه مازاد برتراکم پایه مالی بر اساس جدول ذیل (جدول شماره دو ) محاسبه و اعمال می‌شود.

جدول شماره دو
توزیع پلکانی تراکم مازاد ضریب A
120% تا 180% 1
180% تا 240% 1/5
240% تا 300% 2
300% تا 360% 2/5
...... .....
د ـ از سیصد و شصت درصد (360%) به بالا به ازای هر شصت درصد (60%) افزایش، 0/5 به ضریب ماقبل آن در جدول فوق اضافه می‌شود.
هـ ـ سطح کلیه راه پله‌ها و آسانسورها مشروط به رعایت کامل استانداردهای مقررات ملی ساختمان، جزء تراکم ساختمانی مجاز محسوب نشده و لذا مشمول اخذ تعرفه ارزش تراکم مازاد بر تراکم پایه مالی نیز محاسبه نخواهد شد. 
و ـ برای کلیه تعاونی‌های‌مسکن مورد تایید وزارت‌تعاون تعرفه مازاد بر تراکم پایه مالی معادل هشتاد درصد (80%) منظور می‌شود. 
ز ـ ارزش هر مترمربع تراکم مازاد بر تراکم پایه مالی ساختمانی غیرمسکونی بیش از تراکم پایه مالی. 
نظر به اینکه کلیه کاربری‌های غیرمسکونی بخشی از خدمات (‌سرانه‌های شهری) را جبران می‌نماید به همین دلیل مازاد بر تراکم پایه مالی ملاک عمل جهت هر کاربری بر اساس جدول ذیل (شماره سه ) عمل می‌شود.

جدول شماره (3)
مساحت پس از تراکم پایه مالی ضریب (A)
120% تا 180% 1
180% تا 240% 1/2
240% تا 300% 1/4
300% تا 360% 1/6
...... .....

ح ـ از سیصد و شصت درصد (360%) به بالا به ازای هر شصت درصد (60%) افزایش، 0/2 به ضریب ماقبل آن در جدول فوق افزوده می‌شود.
ط ـ در صورتیکه کاربرد ملک با کاربری زمین طبق طرح تفصیلی ملاک عمل مغایرت داشته باشد، تا زمان رفع این مغایرت، محاسبه ضریب پلکانی تعرفه معادل جدول شماره (2) انجام می‌شود. 
ی ـ هرگونه واگذاری امتیاز تراکم به صورت سیار به نحویکه پلاک ثبتی مربوط مشخص نباشد ممنوع بوده و شهرداری تهران موظف است امتیاز تراکم (مازاد) را با رعایت دقیق مفاد این مصوبه به دارندگان پلاک های ثبتی مشخص واگذار نماید. 
ماده سوم (3): 
ارزش هر مترمربع امتیاز کاربرد ساختمان: 
ارزش افزوده کاربرد ساختمان تجاری‌ـ اداری‌ـ صنعتی نسبت به مسکونی به شرح ذیل محاسبه و اخذ می‌شود. 
الف ـ کاربرد تجاری: تعرفه ارزش واگذاری امتیاز هر مترمربع کاربرد ساختمان بصورت تجاری یاتغییر کاربرد ساختمان از مسکونی به تجاری بر اساس ضرایب جدول شماره (4) عمل می‌شود.

جدول شماره چهار (4)
همکف ردیف موقعیت عرض گذر ملک عمل (L) به متر K
1 مناطق 8-1 15>L 7
20>Lبزرگتر و مساوی15 8
Lبزرگتر و مساوی20 10
2 منطقه 12
به جز بازار بلوک 56 15>L 11
20>Lبزرگتر و مساوی15 12
Lبزرگتر و مساوی20 13
3 سایر مناطق 15>L 6
20>Lبزرگتر و مساوی15 7
Lبزرگتر و مساوی20 8
طبقه 
زیرزمین اول (K80%)
طبقه اول (K70%)
زیرزمین دوم و طبقه دوم (K50%)
سایر طبقات (K40%)
نیم طبقه داخل واحد هر طبقه 50% ضریب همان طبقه
انبار تجاری در هر طبقه 60% ضریب همان طبقه

ب ـ واحدهای تولیدی و دفاتر بازرگانی در کلیه حالات جدول شماره (4) ) جهت املاک با ضریب هفتاد درصد (70%) تعرفه‌های تجاری محاسبه می‌شود. 
ج ـ ضریب ( K) واقع در بر راسته‌ها و بورسهای تجاری (طبق جدول شماره پنج (5) ) با ضریب ثابت 15=K نسبت به جدول شماره چهار (4) محاسبه می‌شود و در صورت تغییر احتمالی فهرست در راسته‌ها و بورس‌های تجاری، شهرداری مجاز است در کمیته‌ای متشکل از دو نفر از اعضای منتخب شورای اسلامی شهر تهران و دو نفر نماینده از شهرداری تهران مراتب را مورد بررسی و اصلاح قرار دهد. 
د ـ بازار تهران با محدوده‌های شمالاً: به خیابان 15 خرداد 
شرقاً: به خیابان شهید مصطفی خمینی 
جنوباً: به خیابان مولوی 
غرباً: به خیابان خیام 
با ضریب ثابت (K=20) نسبت به جدول شماره چهار (4) محاسبه می‌شود.

جدول شماره پنج (5)
منطقه موقعیت
1
خیابان شهرداری حد فاصل میدان تجریش و میدان قدس، باهنر
خیابان ولیعصر
بازار تجریش
خیابانهای پاسداران - دربند
بر میدانهای قدس و تجریش
خیابان شریعتی

2 
‌ خیابان ستارخان
خیابان صادقیه از 24 متری خسرو تا فلکه دوم صادقیه
برخیابان آزادی ،‌بر میدان توحید
بر میدان صادقیه ،‌بر گیشا از جلال آل احمد تا خ پیروزی
3 
برخیابان شریعتی ، پاسداران، ولیعصر
بر خیابان میرداماد
بر خیابان گرمسار ، سامان ،‌شیراز
بر خیابان آفریقا، گلشهر، گل آذین، ناهید
بر خیابان شیخ بهایی ، ملاصدرا، دولت
میدان مادر
4 
بلوار دلاوران، شمیران نو
خیابان تهران پارس، خیابان فرخی یزدی
خیابان بنی هاشم، خیابان پرتوی
پاسداران، استاد حسن بنا
5 
آیت اله کاشانی - بلوار فردوس
میرزا بابایی از میدان پونک تا سردار جنگل
شهران از زیر گذر تا فلکه
خیابان اکباتان بلوار اصلی
خیابان 20 متری گلستان
6 
خیابان ولیعصر حد فاصل چهار راه ولیعصر تا تقاطع دکتر فاطمی
خیابان کریم خان زند ،‌کارگر از انقلاب تا شهید گمنام
انقلاب ،آزادی، ولیعصر
طالقانی ،سپهبد قرنی ،‌قائم مقام فراهانی،‌خالد اسلامبلی ،‌گاندی
سمیه، وصال شیرازی، شهید بهشتی ،‌مطهری ،‌میرزای شیرازی
فلسطین ،‌فاطمی ،‌اسد آبادی
ویلا، ایرانشهر،جمالزاده ،‌اسکندری شمالی
7 
خیابان شهید بهشتی - مطهری
انقلاب ،‌شریعتی، خیابان طالقانی،‌بهار ، سپاه
بر خیابان مفتح تا میدان هفت تیر
سلیمان خاطر ،‌سمیه ،‌بهار شیراز ،‌هویزه
استاد حسن بنا ،‌سهروردی،‌خرمشهر،‌شهید مدنی،خلیل حسینی
8 
بر خیابان آیت
میدان هفت حوض
خیابان آیت اله مدنی
حاشیه فلکه اول تهران پارس
9 
زرند ،‌دستغیب ،‌شمشیری
بر خیابان آزادی ، دامپزشکی ، قزوین
10 
خیابان رودکی (حد فاصل آذربایجان تا کمیل )
کارون ، قصر الدشت، کمیل
دامپزشکی،‌امام خمینی ،‌هاشمی ،‌آذر بایجان، ‌بریانک
قزوین
11
بر خیابان جمهوری
بر خیابان مولوی و وحدت اسلامی
بر خ انقلاب
بر خ ولیعصر حد فاصل خیابان جمهوری تا چهار راه ولیعصر
12 
برخیابان های جمهوری- فردوسی- لاله زار- منوچهری- اکباتان- امیر کبیر- ملت
بر میدان و خیابان امام خمینی
13 
بر خیابان 5 نیروی هوایی از خیابان پیروزی تا خیابان 37/5
بر خیابان انقلاب از پل چوبی تا میدان امام حسین
بر خیابان شهرستانی از میدان امام حسین تا خیابان ایران مهر
بر خیابان ایران از سه راه امین حضور تا مجاهدین
بر خیابان بیست و یک متری دهقان ( کوکا کولا ) از خیابان پیروزی تا ا5 متری دریانی

14 
آهنگ ،‌محلاتی ، پرستار ،‌13 آبان ،‌خ نبرد،‌خ شکوفه
بر خیابانهای خاوران ،‌پیروزی ، 17 شهریور
15 
خیابان 17 شهریور حد فاصل تیر دو قلو تا میدان خراسان
خیابان خاوران حد فاصل میدان خراسان و اتابک
خیابان بیست متری افسریه
16 
خیابان مدائن از خیابان شهید رجایی تا میدان بازار دوم
بازار دوم نازی آباد - بازارچه جوادیه و بیست متری جوادیه
بر خیابانهای پارس ، خزانه بوعلی جنوبی ، دستواره
خیابان صابونیان از میدان شوش تا بزرگراه بعثت ،‌بر خیابان شوش
17 
بر خیابان امین الملک از تقاطع خیابان قزوین تا پل یافت آباد (بازار کیف و کفش)
بر کوچه سید جوادی از خیابان امین الملک تا خط آهن تبریز
بر خیابان یافت آباد از پل یافت آباد تا جاده ساوه( بازار مبل )
18 
بر خیابان یافت آباد از میدان معلم تا جاده ساوه
بر خیابان یاران از جاده ساوه تا شهرک ولیعصر
17 شهریور مابین 15 متری اول و سوم
محدوده بازار آهن، بر جاده ساوه
19 
شهرک شکوفه 35 متری شکوفه
شهرک شکوفه 12 متری شهید احسانی
شهرک شکوفه 19 متری بدر
خیابان شهید لطیفی
میعاد از تقاطع شهید لطیفی تا فلکه اول
میعاد از برزگراه تند گویان تا انتهای خیابان میعاد
خیابان درختی از تقاطع شقایق تا انتهای درختی
خیابان مهران صمدی و نیکو بین
جاده ساوه
20 متری طالقانی، خیابان زمزم
شهرک شکوفه 10 متری احد
20 
خیابان 24 متری تا تقاطع خیابان شهید مجتبی (‌بابک)
خیابان حرم ازمیدان شهر ری تادرب شمالی حرم مطهر وخیابان ادیب کاشانی تادرب غربی
بر میدان شهر ری و خیابان سپاهیان انقلاب تا انتهای زکریای رازی
بر جاده قدیم قم و فدائیان اسلام از میدان شهر ری به عمق 300 متر
بر خیابان بازار نو حرم و خیابان حضرتی
21 
خیابان تهرانسر اصلی حد فاصل جاده مخصوص کرج تا چهارراه صدف(خیابان30)
بلوار لاله حد فاصل بلوار گلها و خیابان اصلی تهرانسر
خیابان امام حسین واقع در وردآورد
خیابان 14 تهرانسر حد فاصل بلوار اصلی تهرانسر تا خیابان نفت
22
بلوار کاج
بلوارهاشم زاده، بلوار امیر کبیر
بلوار دهکده ( معابر کند رو)

هـ ـ کاربرد اداری: تعرفه ارزش هر متر مربع کاربرد بصورت اداری و یا تغییر کاربرد ساختمان از مسکونی به اداری طبق جدول شماره شش (6) عمل می‌شود:

جدول شماره شش (6) 
کاربرد موقعیت طبقه K
اداری در کلیه مناطق در کلیه طبقات 1
انبارداری در کلیه مناطق در کلیه طبقات 0/25

و ـ ضریب ( K) جهت اداری بر اساس راسته ها و بورس های تجاری طبق جدول شمـاره پنج (5) با ضریب ‌ثابت 1/5 = Kمحاسبه می‌شود.

تبصره یکم (1) :
از ابتدای سال 1387 ضریب ( K) در جدول شماره شش (6) به (1/5) و راسته‌ها و بورس‌ها طبق جدول شماره پنج (5 ) به دو (2 ) تغییر می‌یابد.

ز ـ کاربرد صنعتی: تعرفه ارزش هر مترمربع کاربرد به صورت صنعتی و یا تغییر کاربرد ساختمان از مسکونی به صنعتی طبق جدول شماره هفت (7) عمل می‌شود.

جدول شماره هفت (7) 
کاربرد موقعیت طبقه K
صنعتی کلیه مناطق کلیه طبقات 1
انباری 0/5 (نیم)

ح- روش محاسبه عوارض در کاربری منطبق و یا مغایر جهت یک باب تجاری- اداری و صنعتی طبق جدول شماره هشت (8) انجام می شود:

جدول شماره (8)
کاربرد کاربری منطبق کاربری مغایر
تجاری S×KA A +(K×A)}S }
اداری S×KA A +(K×A)}S } 
صنعتی S×KA A +(K×A)}S }

تبصره دوم (2): در صورتیکه احداث بیش از یک واحد مورد در خواست باشد و یا بیش از واحدهای مجاز موجود مورد درخواست بوده و مصوب شود، تعرفه 
طبق جدول شماره نهم (9) محاسبه می‌شود.

جدول شماره نه (9) 
رجوع شود به تصویر مدرک

ط ـ درصورت تبدیل بنای صنعتی مجاز موجود با کاربردهای فوق به چند باب، تعرفه مطابق جدول شماره ده (10) محاسبه می‌شود.

جدول شماره ده (10)
رجوع شود به تصویر مدرک

تبصره‌ سوم (3) : 
عوارض پذیره مجزا از تعرفه کاربرد ساختمان در کلیه موارد اعلامی محاسبه و اخذ می‌شود. 
تبصره چهارم (4) :
در مورد تبدیل واحدهای اداری، صنعتی، تجاری به یکدیگر در صورت وجود مابه‌التفاوت ارزش افزوده براساس جداول فوق محاسبه و اخذ می‌شود.
تبصره پنجم (5):
در هنگام تخریب و نوسازی جهت بناهای موجود مجاز دارای حقوق مکتسبه اعم از تجاری و اداری، صنعتی، صرفاً ده درصد (10%) تعرفه کاربرد و نیز بیست درصد ( 20%) عوارض پذیره متعلقه ساختمان محاسبه و اخذ می‌شود.
تبصره ششم (6) : 
در هر طبقه تعداد واحد همان طبقه ملاک عمل است،‌ بجز در مواردی که در ‌هر طبقه صرفاً احداث یک واحد مورد درخواست باشد، درآن صورت از روش زیر استفاده می‌شود.
جهت محاسبه تعرفــه، S1 در هر طبقه مجزا لحــاظ می‌شود و مجموعه S1×K.A در طبقــات در انتها با S×A×N/10 جمع می‌شود. 
(N) = مابه‌التفاوت تعداد واحدهای تجاری‌ـ اداری‌ـ صنعتی طبق نقشه مصوب و یا بهره‌برداری در کل طبقات منهای یک 
(S) = مجموع مساحت مفید کاربرد در کل طبقات 
قیمت یک متر مربع تعدد واحد H=N/10×A
(S1) = مساحت مفید کاربرد در کل طبقات

تبصره هفتم (7): 
در صورتیکه کل پلاک در چند طبقه مجموعاً یک واحد باشد تعرفه تعدد واحد تعلق نمی‌گیرد اما مساحت ناخالص مجموع طبقات ملاک عمل می‌باشد.

تبصره هشتم (8): 
انباریها شامل تعرفه تعدد واحد نمی شوند.

تبصره نهم (9):
سقف ریالی H (تعرفه تعدد واحد) حداکثر تا میزان مبلغ F در آن طبقه می‌باشد و چنانچه در آن طبقه H>F باشد تعرفه در آن طبقه برابر با F محاسبه و اخذ می‌شود.

تبصره (10): 
بدیهی است تعرفه نهایی، جمع جبری تعرفه کل طبقات می‌باشد.

تبصره یازدهم (11): 
سایر کاربری‌ها و کاربردها شامل ورزشی، بهداشتی، فرهنگی و....، مشمول تعرفه کاربرد ساختمان نمی‌شوند. (شاخص‌ها و ضوابط تعیین این موارد این بند توسط معاونت شهرسازی و معماری تهیه و به تایید کمیسیون توسعه و عمران شهری شورای اسلامی شهر تهران می‌رسد.)

تبصره دوازدهم (12): 
شهرداری تهران موظف است در اجرای راهبردهای طرح جامع و به منظور تعادل سهم درآمد از ساخت و سازها، بالاخص ساخت و سازهای تجاری و اداری و افزایش سهم درآمد در دوره بهره‌برداری ساختمان‌ها و اماکن مختلف شهر به ویژه درکاربری‌ها و کاربردهای تجاری و با رعایت ضوابط استقرار مشاغل مجاز در پهنه‌های مختلف استفاده از اراضی به منظور تحقق درآمدهای پایدار در قالب لایحه تجدید نظر در تعرفه کسب و پیشه تهیه و حداکثر تا پایان شهریور ماه سال 1387 جهت تصویب در شورای اسلامی شهر تهران ارائه نماید.

ماده چهارم (4) : 
عوارض کسری پارکینگ 
شهرداری تهران موظف است عوارض کسری پارکینگ را بر اساس موارد ذیل وصول نماید. 
الف ـ‌ براساس جزء 2-6 بند پ تبصره چهاردهم (14) قانون بودجه سال 1386 و راهبردهای مصوب طرح جامع شهر تهران تامین پارکینگ برای تمامی واحدهای تجاری- اداری و صنعتی و مسکونی جدیدالاحداث در شهرهای بزرگ الزامی است. 
ب ـ در صورتیکه تامین پارکینگ در املاک به دلائل ششگانه فنی در ساختمان اصلی و یا در پارکینگ‌های عمومی و مشاعی نزدیک ملک محل وقوع امکان پذیر نباشد، شهرداری تهران موظف است عوارض کسری هر واحد پارکینگ را بر اساس جدول شماره یازده (11) محاسبه و اخذ نماید. 
جدول شماره یازده (11):
ردیف عنوان ضریب A
1 مسکونی 30
2 خدماتی(ورزشی، آموزشی و ...) 30
3 اداری و صنعتی 40
4 تجاری و تولیدی و دفتر بازرگانی 45
ج ـ چنانچه مالکین نسبت به تامین پارکینگ اختصاصی مورد نیاز واحد خود با ارائه سند مالکیت پارکینگ در ساختمان پارکینگ‌های همسطح یا طبقاتی اقدام نمایند، شهرداری موظف است عوارض کسری پارکینگ را اخذ ننماید و در صورتیکه قبلاً اخذ نموده است عوارض اخذ شده را به مالکین اعاده نماید. 
د ـ شهرداری تهران موظف است از محل در آمد حاصل از عوارض کسری پارکینگ در همان منطقه و به همان نسبت، پارکینگ طبقاتی یا عمومی با امکان صدور سند مستقل و قابل واگذاری به اشخاص، احداث نموده و نتیجه را در پایان هر سال برحسب میزان عوارض وصولی، تعداد و زیربنای پارکینگ‌های احداث شده و به تفکیک هر کدام از مناطق، طی گزارشی به شورای اسلامی شهر تهران منعکس نماید.
هـ ـ شهرداری می‌تواند راساً یا بصورت مشارکتی با تشویق بخش خصوصی نسبت به احداث پارکینگ‌های همسطح یا طبقاتی قابل واگذاری به شهروندان با رعایت ضوابط و مقررات اقدام نماید.
ماده پنجم (5) : 
تثبیت واحدهای تجاری و اداری آن دسته از واحدهای اداری و تجاری که در راسته‌های کار و فعالیت قرار دارند و از تسهیلات سابقه قبل از شهریور سال 1380 استفاده نکرده‌اند یا بعد از شهریور سال 1380 طبق ضوابط و با اخذ مجوزهای لازم احداث شده‌اند با اخذ دو برابر تعرفه ارزش هر مترمربع تغییر کاربرد ساختمان این مصوبه تعیین تکلیف می‌شود. (تغییر کاربری با تصویب کمیسیون ماده پنج خواهد بود.)
الف ـ در صورتیکه تغییر کاربرد ساختمان موجب مازاد تراکم باشد تعرفه متعلقه نسبت به تراکم پایه مالی جداگانه محاسبه و دو برابر ماخذ این مصوبه اخذ می‌شود. 
ب ـ در صورتیکه بنا بر علل فنی و یا موقعیت مکانی امکان تامین پارکینگ ناشی از تثبیت کاربرد ساختمان امکان‌پذیر نباشد حتی‌الامکان از طریق ارائه اسناد پارکینگ در پارکینگ‌های طبقاتی نسبت به تامین کسری پارکینگ اقدام شود و در غیر اینصورت عوارض کسری پارکینگ به ماخذ دو برابر عوارض مندرج در جدول شماره یازده (11) اخذ می‌شود. 
ج ـ عوارض پذیره متعلقه به ماخذ دو برابر و سایر عوارض متعلقه (به استثناء عوارض پذیره و تغییر کاربرد) به ماخذ یک برابر محاسبه و اخذ می‌شود. 
د ـ از تثبیت واحدهای اداری‌ـ تجاری واقع در طرح‌های مصوب شبکه معابر و خدماتی شهری خودداری شود. 
هـ ـ شهرداری تهران موظف است گزارش عملکرد خود را در مورد این مصوبه هر شش ماه به شورای اسلامی شهر تهران اعلام و ارسال نماید. 
 

پارکت

پارکِت کفپوشی از جنس چوب است برای داخل ساختمان که قطعات چوب را به صورت موازی در کنار هم گذاشته تا زمین ساختمان فرش شود. امروزه کفپوشهای جدیدی با مواد ام دی اف و اچ دی اف نیز وارد بازار شده‌است که به اشتباه با نام پارکت در بازار عرضه می‌شود . این مواد جدید برای نصب موقتی مناسب بوده و فاقد ویژگی های بنیادی پارکت هستند. این پارکتها در ابعاد مختلف 25*2 متر و30*1 متر و اندازهای دلخواه به فروش میرسد که بخاطر وجود بعضی از مواد پلاستتیکی و موجود جلوگیری از خورندگیهای موراینه ایی و حشارتی میشود ولی بخاطر وجود چوبهایی که استفتاده شده ضعف بسیار بزرگی در مقابل اب محسوب میشود که باید در مجاورت با رطوبت و اب نباشد .

پارکت لمینت یا HDF کف پوش چند لایه ای است که هر مکانی را با سطحی زیبا، ضد ضربه، نافرسا و ضدخش مورد پوشش قرار داده و با سطح ملامینی فشرده و ذره های میکروسکوپی سنگ سنباده برای دوام بیشتر، در رنگها و طرحهای متفاوت موجود میباشد.



این نوع کف در مقایسه با کفپوشهای دیگر دارای برتری هایی می باشد.توانائی در نصب پارکت لمینت روی کف های گرم و در مناطق مرطوب، علاوه بر این بنا بر سیستم اجرائی کلیک، امکان نصب آسان، سریع و پاکیزه ای را فراهم می سازد.

تاریخچه ساخت پارکت

ازدیربازمحصولات ومصنوعات چوبی درسراسرجهان علاقمندان بسیاری داشته است.بخصوص درصنعت مبلمان ودکوراسیون داخلی،امروزه شاهدعلاقه مندی بیشترمردم وپیشرفتهای سریع وفراوان تکنولوژیک این صنعت دردنیاهستیم.یکی ازمحصولات چوبی که بدلیل زیبائی،دوام،مقاومتهای مکانیکی وویژگیهایی همچون مقاومت بسیاردربرابرهدایت گرمائی،هدایت صوتی،هدایت الکتریکی درساختمان سازی وطراحی دکوراسیون داخلی موردتوجه بسیاری ازمردم قرارگرفته است کف پوش چوبی(پارکت)ولامینت میباشد. درکشورمانیزاستفاده ازاین نوع کف پوش ها درساختمانهای مسکونی،تجاری واداری به دلیل ویژگیهای ذکرشده روبه گسترش است،لذابه جهت اهمیتی که این موضوع برای صاحبان صنایع،متخصصان ودانشجویان صنایع چوب وحتی استفاده کنندگان ازاین محصول دارد،صنعت و بازار ملی و جهانی این کالامورد بررسی قرار می گیرد.

تاریخچه کفپوش های لامینت:

 تاریخچه استفاده از کفپوش های لامینت را می توان از دهه 70 میلادی شروع کرد.موقعی که از روکش HPLو Compact روی اوراق فشرده چوبی مانند تخته لایه یا نئوپان بعنوان پوشش،کف محل بازی بولینگ Laneو کف اتاق های کامپیوتر استفاده می شد. اما در واقع معرفی کفپوشهای لامینت جهت استفاده بعنوان، کف ساختمانها از دهه 80 توسط شرکت Persterp در اروپا آغاز شد.در دهه 80 از HPL برای رویه کار در کابینت و کانتر ها استفاده می شد ودر واقع آغاز تولید کفپوشهای مصنوعی غیر چوبی که از اوراق فشرده چوبی با روکش HPL ساخته شده بودند،استفاده جدیدی بود برای HPL ، که بصورتی بسیار مقاوم تر با لایه های بسیار متعدد تر و رزینهایی که بصورتی مقاوم تر و محکم تر از انواع مورد مصرف در رویه کابینت تولید می شد وروی تخته های چوبی چسبانده می شد. طی این دهه تولید کنندگان شروع به توسعه این محصول نمودند. در دهه 90 با توسعه استفاده از این نوع کفپوشها و نیز استفاده از MDF وHDF برای لایه مغزی و روکشهای HPL و CPL وخصوصا روکشهای ملامینه کفپوش ،تولید ومصرف این نوع کفپوشها شروع به اوج گرفتن کرد ودر همین دهه این نوع کفپوشها از اروپا وارد بازار امریکای شمالی شد. پس از شروع جدی تولید و عرضه و مصرف این محصول در اوایل دهه 90 در اروپا ،در اواخر 90 پس از امریکای شمالی این محصول وارد بازارهای افریقای جنوبی،آسیا و اقیانوسیه شد. عرضه این محصول در آسیا نیز از ابتدای دهه 2000 تاثیر بسزایی در افزایش تولید و مصرف این کفپوشها داشت و رشد تولید و مصرف این محصول همچنان ادامه دارد.

 تاریخچه پارکت چوبی در ایران:

 درسال 1339 شرکت ساختمانهای کشوری بعنوان اولین کارخانه پارکت سازی با امتیازکارخانه باورک سوئیس بزرگترین سازنده پارکت درجهان تاسیس گردید.این کارخانه بااستفاده ازامکانات طبیعی که وجود جنگلهای بی نظیرمنطقه گرگان وگنبد ایران می باشد، محصول خود را با بهترین کیفیت به بازارعرضه نمود. شاید بدون اغراق کمتر پارکتی درجهان یافت میشود که از نظرمرغوبیت و نقش، زیبایی واستحکام بتواند با محصولات شرکت بنیاد پارکت کشوری مطابقت نماید.زیرا چوبی که برای پارکت مصرف میشودازجمله چوبهای نادرجهان است وگذشته ازاین ، لاک وچسبی که برای نصب پارکت بکاربرده میشود دارای امتیازات منحصربفردی است که مختص است به اینکه ، پارکت درمقابل تغییرات جوی تاب مقاومت داشته باشد ودچارانعطاف نگردد. تعریف کفپوش های لامینت: پوشش کف ساختمان با ، لایه رویی تشکیل شده از یک یا چند ورق نازک از مواد فیبری(معمولا کاغذ)آغشته شده به چسبهای آمینوپلاستیک ترموست (ملامین). معمولا این اوراق ممکن است بصورت پرس شده هم باشند (مانندHPLوCPLوCompact).لایه رویی فوق روی یک مغزی اصلی که از اوراق فشرده چوبی می باشد چسبانده می شوند (بیشترMDFوHDFودر مواقعی نئوپان).

 تعریف کفپوش های چوبی:

 پارکت یا فرش چوبی عبارت است ازقطعاتی ازچوب با ابعاد مشخص که عمدتا بوسیله چسب وبعضا به روش میخ درکف ساختمانها نصب میشود. بررسی بازارهای جهانی: مصرف کف پوشها دراروپای غربی درطول سال 2004 به آرامی وتاحدود 2%افزایش یافته وبه حدود 1.9میلیون مترمربع بعدازسه سال کاهش تقاضا رسیده است.افزایش مجدد عمدتا بدلیل بهبود کف پوشهای چوبی وپارچه ای همراه بارشد پیوسته کف پوشهای لمینیت بوده است.کف پوشهای پارچه ای بعنوان محصولات پوشش کف،دراروپای غربی باقی مانده اند. اگرچه سهم آنها دربازار تا 3% ازسال 2000 کاهش یافته وبه 44% مصرف کل درسال 2004 یا 835 میلیون مترمربع رسیده است. درطی دوران این محصول، اولین مجموعه با 506 میلیون مترمربع بوده وبدنبال آن با 193میلیون مترمربع و 123میلیون مترمربع ودیگرکف پوشهای پارچه ای با13میلیون مترمربع وجوددارند. درطول سال 2004 فقط محصولات کف پوش قادربودندکه افزایش پیوسته ای درمصرف رانشان دهند که بدین ترتیب بقیه محصولات باکاهش مواجه شدند.سنگ وگرانیت نیزبه طورمساوی بازارشان رادرطول سال2004 ازدست داده اند. مصرف آنها تا 2%که 422 میلیون مترمربع بود کاهش یافت که به معنی کاهش 22% ازکل مصرف کفپوشها بوده است .ازسال 2001 وینیل مکان سومش را به کف پوشهای لمینیت واگذارکرد.درطول سال 2004 تقاضا برای وینیل تاحدود 2% و تا 203 میلیون مترمربع کاهش پیداکردکه 10.7% از بازار بود. کف پوشهای لمینیت رشد زیادی رادرچند سال گذشته داشته ورکوردجدیدی درحدود 255 میلیون مترمربع درسال 2004 را ثبت کرده اند.برطبق رشد مصرف مطلوب ومیانگین رشد سالیانه به میزان 10%سهم بازار، کف پوشهای لمینیت افزایش یافته است.درمقایسه باسهم آنها درسال 2000 کمتراز10% بوده. سهم کف پوشهای لمینیت هم اکنون حدود 14% ثابت شده است.مصرف پارکت وچوب ماسیودرسال 2003 باتمایل زیادی مواجه شده است.به هر حال تقاضای بازاربرای آنهادرسال 2004 تا10% افزایش یافت وبه 100 میلیون مترمربع رسید.درنتیجه، اهمیت نسبی کف پوشهای چوبی افزایش یافت وبه بالاترین سطح در حدود 5.3% رسید و کفپوش لاستیکی به تدریج تا 28 میلیون مترمربع کاهش یافته وسهم بازار آنها به 1.5% رسید. درحالیکه کف پوشهای لاستیکی به سطح مصرف 37 میلیون مترمربع وسهم بازارحدود 2% رسیدند.مصرف تاحدودی افزایش یافت وهم اکنون به 0.7% ازکل یا 13میلیون مترمربع میرسد.

مزایای پارکت

پارکت اچ دی اف یکی از زیباترین پوشاننده های کف به حساب می آید که محیطی گرم و راحت را در فضای منزل، اتاق نشیمن، اتاق خواب، اتاق کودک، دفتر کار، فروشگاه، گالری، ... ایجاد می کند. اچ دی اف  به معنی فیبر بسیار فشرده است. مقاومت بسیار بالایی دارد و عمر مفید آن در مکانهای پر رفت و آمد مانند ادارات و شرکتها بیش از چندین سال است. در صورت نصب صحیح و حرفه ای سالها عمر می کند. در مقابل رطوبت و نم محیط بسیار مقاوم است. در تماس مستقیم کوتاه مدت با آب مقاوم است ولی تماس مداوم باعث نفوذ ملکول های آب به صفحات میانی و انبساط لایه های فشرده می گردد.سطح آن روکشی است مقاوم از جنس ملامین که کف را از ضربات مکانیکی محافظت می کند.اتصالات قطعات پارکت به صورت  Click است به طوری که در حالت افقی نمی توان آنها را از هم جدا کرد.
مزایای پارکت لمینت:
- بهداشتی تر از موکت و کفپوش های پلاستیکی
- سهولتی بی نظیر در تعمیر، در مقایسه با موکت و کفپوش
- مقاومتر در مقابل فشار و خراش
- پایا و نافرسا در برابر لک و آتش ناشی از سیگار
- نصب سهل تر و سریعتر از کاشی و سرامیک
- انتخابی گسترده در طرح و رنگ
- نگهداری آسان، (کف شما با تمیز نمودن، خشک و یا گاهاً نم دار برای سالها زیبا باقی می ماند.) .اتصال بسیار محکم قطعات.

-بدونه برداشتن تاب .

-بدونه درز وسطحی صاف وهموار.

-بدونه نیاز به چسب وضربه.

-جابجا کردن ساده.

-تنوع رنگ مناسب با دکوراسیون شما.

مزایای پارکت لمینت:
- بهداشتی تر از موکت و کفپوش های پلاستیکی
- سهولتی بی نظیر در تعمیر، در مقایسه با موکت و کفپوش
- مقاومتر در مقابل فشار و خراش
- پایا و نافرسا در برابر لک و آتش ناشی از سیگار
- نصب سهل تر و سریعتر از کاشی و سرامیک
- انتخابی گسترده در طرح و رنگ
- نگهداری آسان، (کف شما با تمیز نمودن، خشک و یا گاهاً نم دار برای سالها زیبا باقی می ماند.)

ناودان ونتوری وناودان پارشال

   ناودان ونتوری وناودان پارشال

  هدف آزمایش:

 بررسی نحوه عملکرد وکاربرد ناودان ونتوری و ناودان پارشال

:تئوری آزمایش

در این آزمایش با یک وسیله به نام ونتوری" فلوم" کار خواهیم کرد.ونتوری فلوم یکی از سازه های آبی است که با استفاده از آن می توان براحتی دبی جریان عبوری از کانال را با دقت خوب تخمین زد.

در قسمت اول این سازه آبی، تنگ شدگی همراه با تغییر سطح کانال وجود دارد که باعث می شود که جریان در قسمت میانی به صورت بحرانی درآید.                                                                         

در قسمت دوم این سازه تنگ شدگی بدون تغییر سطح کانال وجود دارد.

در قسمت اول تغییر سطح هم داریم، این تغییر باعث پرش هیدرولیکی می شود که در مکانیک سیالات با آن آشنایی داریم.                                                                                                      

همانطوری که در هیدرولیک دیدیم در جریان بحرانی یک رابطه بین عمق و دبی جریان وجود دارد یعنی در این نوع جریان با دانستن عمق می توان دبی را بدست آورد و یا بالعکس. از طرفی در این نوع سازه ها به دلیل بحرانی بودن جریان در مقطع میانی می توان با اندازه گیری سر آب (تراز آب بالا دست) می توان دبی جریان را بدست آورد؛ چنانچه می دانیم در حالتی که جریان در مقطع مربع مستطیلی به حالت بحرانی درآید  رابطه بین عمق بحرانی  و انرژی جریان  صورت زیرمی باشد :                                                                                                                                        

(1)     

در این رابطه  انرژی جریان در مقطع جریان می باشد که می توان با فرض عدم افت انرژی آنرا معادل انرژی سر آب (آب بالادست) در نظر گرفت. عدد فرود از رابطه زیر به دست می آید که برای جریان بحرانی بربر یک است بنابراین :                                                                                             

(2)      

از طرفی با توجه به روابطی که در مکانیک سیالات داشتیم،    اسمی و واقعی و انرژی مخصوص در هر مقطع و مقطع بحرانی به صورت زیر به دست می آید :

Bc دبی اسمی  :                                      عرض کانال در محل بحرانی =

(3)     

و دبی واقعی (با احتساب افت انرژی ) :

(4)         

و با استفاده از روابط قبلی :

(5)                               

انرژی مخصوص :

(6)    

و انرژی مخصوص  در عمق بحرانی :

 (7)         

و اما با فرض عدم افت انرژی در محدوده ناودان و با حذف   بین روابط (4) و (7) داریم :

(8)         

در این رابطه،   عرض و   عمق جریان در مقطع مورد نظر ناودان ونتوری است.با حل این معادله دو جواب به دست می آید که یکی از آنها در حالت زیر بحرانی در بالادست دهانه و دیگری عمق در حالت فوق بحرانی در پایین دست دهانه تنگ شده ناودان ونتوری می باشد.اما حل این معادله مشکل بوده و بنابراین آنرا به صورت زیر می نویسیم :                                                                                 

(9)           

در معادله بالا می توان با معلوم بودن    با تغییر دادن مقدار عمق     مقادیر   را مستقیما محاسبه کرد و با توجه به اینکه هر یک از عرضهای      محاسبه شده متعلق به یک طول   ناودان می باشد،   لذا یافتن پروفیل سطح آب در تنگ شدگی و بازشدگی ناودان به این روش ساده تر می باشد.                           

شرح انجام آزمایش

وسیله ای که در این آزمایش استفاده شده است ناودان ونتوری است؛پس از توضیحات استاد، آزمایش مورد نظر باید برای 2 دبی انجام می شد. بنابراین با شیر تنظِم آب، مقدار آب را تنظیم کرده و سپس دبی را اندازه گرفتیم (مخزنی که در انتهای دستگاه بود با ریختن آب پر شده و با گرفتن زمان پر شدن این مخزن، دبی را بدست آوردیم؛ وزن آب با گذاشتن وزنه هایی که در طرف دیگر ترازویی که یک طرف آن مخزن آب بود بدست آورده شد، وقت نیز گرفته شد ).                                                                                                                      

در هر یک از مقاطع عرض کانال باید 2 کمیت انداره گیری شود که عبارتند از:

1-  عمق جریان: فاصله سطح آب تا کف ناودان یا کف کانال

2-  انرژی مخصوص جریان : فاصله تراز انرژی تا کف ناودان یا کانال

خط کش شیشه ای  را در کنار دیوار بیرونی فلوم قرار داده و صفر آنرا مقابل کف کانال گذاشته و فاصله آنرا تا کف مانال می خوانیم، این در واقع همان عمق جریان  است و اندازه گیری انرژی مخصوص جریان، با گذاشتن لوله پیتوت در 0.5 عمق از کف و خواندن عمق آبی که در آن بالا رفته انجام می شود.                                                                                                                                

این کارها باید در هر مقطع تنگ شدگی، در بالا دست به فاصله 10 سانتی متر و هر 5 سانتی متر و در پایین دست به فاصله 50 سانتی متر و هر 5 سانتی متر و در داخل خود تنگ شدگی به فاصله هر 2.5 سانتی متر انجام می شود.                                                                                                                 

در صفحه ی بعد نتایج بدست آمده را و خواسته های آزمایش آمده است.

لازم به ذکر است که که وزن آب 45 کیلوگرم می باشد و زمان در مرحله ی اول 18.6 ثانیه و در مرحله ی دوم 27.6 ثانیه که دبی های بدست آمده از این طریق است.

آیا می دانید:

1-               ونتوری فلوم در مقایسه با سرریز تیغه ای چه مزایا و معایبی دارد؟

برای اعماق زیر بحرانی ( بالا دست )  عمق محاسباتی کمتر و برای پایین دست عمق  محاسباتی از عمق اندازه گیری بیشتر  است. دلیل این امر که  با توجه به اتلافات تا محل تنگ شدگی منظور شده است.

در حالتی که در بالادست چون اتلاف کمتر است، انرژی اش بیشتر، در نتیجه اندازه گیری شده بیشتر است و برای پایین دست که اتلاف بیشتری داریم، کمتر و اندازه گیری شده کمتری داریم.

2-               با افزایش عمق ضریب C چه تغییری می کند ؟

در یک دبی ثابت با  افزایش عمقC بیشتر می شود.ولی اگر در یک مقطع خاص ، با تغییرات دبی بخواهیم C  را بسنجیم داریم:

مثلا در مقطع بحرانی

یعنی با افزایش عمق دبی بیشتر از انرژی افزایش می یابد، در نتیجه ضریب C  بیشتر می شود.

و در حالت کلی با افزایش دبی ، عمق افزایش یافته طبعا سرعت و معادل آن C

نسبت به دبی کمتر، بیشتر می شود.

3-               چرا بهتر است از رابطه (9) به جای رابطه (8) استفاده کنیم ؟

چون معادله (8) نسبت به  درجه 3 است و حل آن مشکل است،در حالی که در

معادله (9) با معلوم بودن  با تغییر دادن مقدار عمق  ، مقادیر عرض  را می توان

مستقیما محاسبه کرد

پارسَه ( تخت جمشید ) Persepolis ، قصر پارسه

پارسَه ( تخت جمشید ) Persepolis

هخامنشیان همچون نیاکان خود عادت به کوچ کردن داشتند ، و معمولاً همه سال را در یک جا به سر نمی‌بردند، بلکه بر حسب اقتضای آب‌و‌هوا، هر فصلی را در یکی از پایتخت‌های خود سر می‌کردند. در فصل سرما ، در بابل و شوش اقامت داشتند ، و در فصل گرمی ِهوا به همدان می‌رفتند که در دامنه کوه الوند بود و هوای تازه و خنکی داشت .

این سه شهر « پایتخت » به معنی اداری و سیاسی و اقتصادی بودند، اما دو شهر دیگر هم بودند که « پایتخت آئینیِ » هخامنشیان به شمار می‌رفتند، یکی پاسارگاد که در آن‌جا آیین و تشریفات  تاجگذاری شاهان هخامنشی برگزار می‌شد، و دیگری « پارسَه » که برای پاره‌ای تشریفات دیگر به کار می‌آمد.

این دو شهر « زادگاه » و « پرورشگاه » و به اصطلاح « گهواره » پارسیان به شمار می‌رفت، و گور بزرگان و نام‌آوران آنان در آن‌جا بود و اهمیت ویژه‌ای داشتند؛ به عبارت دیگر، این‌ها مراکز مذهبی ایرانیان هخامنشی بودند، مانند اورشلیم و واتیکان، که نظر به اهمیت آیینی خود، مرکز ثقل بسیاری از حوادث بوده‌اند. البته از این دو تخت‌جمشید بیش‌تر اهمیت داشته است و به همین دلیل، اسکندر مقدونی آن را به عمد آتش زد تا گهواره و تکیه‌گاه دولت هخامنشی را از میان ببرد.

نام راستین این شهر پارْسَهْ بوده است که از نام قوم پارسی آمده است و آنها ایالت خود را هم به همان نام پارس می‌خواندند. پارسه به همین صورت در سنگ نوشته خشیارشا بر جرز درگاهای « دروازه همه ملل » نوشته شده است، و در لوحه‌های عیلامی مکشوفه از خزانه و باروی تخت‌جمشید هم آمده است. یونانیان از این شهر بسیار کم آگاهی داشته‌اند، به دلیل این که پایتخت اداری نبوده است، و در جریان‌های تاریخ سیاسی، که مورد نظر یونانیان بوده، قرار نمی‌گرفته. به علاوه، احتمال دارد که به خاطر احترام ملی و آئینی شهر پارسه، خارجیان مجاز نبوده‌اند به مکان‌های مذهبی رفت‌‌ وآمد کنند و در باب آن آگاهی‌هایی به دست آورند؛ همچنان  که تا پایان دوره قاجار، سیاحان اروپایی کم‌تر می‌توانستند در باب مشاهد و امام‌زاده‌های ایرانی تحقیق کنند. بعضی گمان کرده‌اند که در برخی از نوشته‌های یونانی از پارسه به صورت پارسیان «persain» و یا شهر پارسیان نام رفته است، اما این گمان مبنای استواری ندارد.

پِرسِه پُلیس ( پرسپولیس )

نام مشهور غربی تخت‌جمشید ، یعنی پِرْسِهْ پُلیْس (Perse Polis) ریشه غریبی دارد. در زبان یونانی، پْرسهْ‌پُلیْس و یا صورت شاعرانه آن پِرْسِپ‌ْتوُلیْس Persep tolis لقبی است برای آِتِنه، الهه خرد و صنعت و جنگ، و «ویران‌کننده شهرها» معنی می دهد.این لقب را آشیل، شاعر یونانی سده پنجم ق.م. در چکامه مربوطه به پارسیان، به حالت تجنیس و بازی با الفاظ، در مورد «شهر پارسیان» به کار برده است (سُوکنامه پارسیان، بیت 65). این ترجمه نادرست عمدی، به صورت ساده‌‌ترش، یعنی پرسه پلیس، در کتب غربی رایج گشته و از آن‌جا به مردم امروزی رسیده است.  خود ایرانیان نام «پارسه» را چند قرن پس از برافتادنش فراموش کردند چون کتیبه‌ها را دیگر نمی‌توانستند بخوانند و در دوره ساسانی آن را «صدستون» می‌خواندند. البته مقصود از این نام، تنها کاخ صدستون نبوده است، بلکه همه بناهای روی صفه را بدان اسم می‌شناخته‌اند. در دوره‌های بعد، در خاطر ه مردم فارس، «صدستون» به «چهل‌ستون» و «چهل‌منار» تبدیل شد. جُزَفا باربارو، از نخستین اروپاییانی که این آثار را دیده است (سال 1474 میلادی)، آن را ِچْل‌‌مِنار (چهل‌منُار) خوانده است. پس از برافتادن هخامنشیان خط و زبان آنها نیز بتدریج نامفهوم شد و تاریخ آنان از یاد ایرانیان برفت، و خاطره‌‌ شان با یاد پادشاهان افسانه‌ای پیشدادی و نیمه تاریخی کیانی درهم آمیخت، و بنای شکوهمند پارسه را کار جمشید پادشاه افسانه‌ای که ساختمان‌های پرشکوه و شگرف را به او نسبت می‌دادند دانستند و کم‌کم این نام افسانه‌ای را بر آن بنا نهادند.

صفه‌ ی پارسه

تخت‌جمشید بر روی صفه‌ای بنا شده است که کمی بیشتر از یکصد و بیست‌و پنج ‌هزار متر مربع وسعت دارد. خود صفه برفراز و متکی به صخره‌ای است که از سمت شرق پشت به کوه‌ میترا یا مهر (= کوه رحمت) داده است و از شمال و جنوب و غرب در درون جلگه مرودشت پیش رفته و شکل آن را می‌توان یک چهار ضلعی دانست که ابعاد آن تقریباً چنین است: 455 متر در جبهه غربی ، 300 متر در طرف شمالی ، 430 متر در سوی شرقی و 390 متر در سمت جنوبی کتیبه بزرگ داریوش بر دیوار جبهه جنوبی تخت، صریحاً گواهی می‌دهد که در این مکان هیچ بنایی قبل از وی موجود نبوده است.

کارهای ساختمانی تخت‌جمشید به فرمان داریوش بزرگ در حدود 518 ق.م آغاز شد. اول از همه می‌بایست این تخت بسیار بزرگ را برای برآوردن کوشک شاهی آماده سازند: بخش بزرگی از یک دامنه نامنظم سنگی را مطابق نقشه معماران، تا ارتفاع معینی که مورد نظرشان بود، تراشیدند و کوتاه و صاف کردند و گودیها را با خاک و تخته‌سنگ‌های گران انباشتند، و قسمتی از نمای صفه را از صخره طبیعی تراشیدند و بخشی دیگر را با تخته‌سنگ‌های کثیرالاضلاع کوه پیکری که بدون ملاط بر هم گذاشتند برآوردند و برای آن‌که این سنگ‌های بزرگ بر هم استوار بمانند آن‌ها را با بست‌های دم چلچله‌ای آهنی به هم پیوستند و روی بست‌ها را با سرب پوشانیدند (این بست‌های فلزی را دزدان و سنگ‌ربایان کنده و برده‌اند؛ تنها تعداد کمی از آن‌ها را بر جای مانده‌اند). این تخته سنگ‌ها یا از سنگ آهکی خاکستری رنگی است که از کوه و تپه‌های اطراف صفه استخراج می‌شده و یا سنگ‌های آهکی سیاهی شبیه به مرمر است که از کانهای مجدآباد در 40 کیلومتری غرب تخت‌جمشید می‌آورده‌اند. خرده سنگ‌ها و سنگ‌های بی‌مصرف حاصل از تراش و تسطیح صخره را نیز به درون گودها ریختند. شاید در همین زمان بوده است که با آب انبار بزرگ چاه مانندی در سنگ صخره و در دامنه کوه‌ مهر (= کوه رحمت) به عمق 24 متر کندند. 

پس از چند سال، صاف کردن صخره طبیعی و پر کردن گودی‌ها به پایان رسید و تخت هموار گشت. آن‌گاه شروع به برآوردن شالوده بناها کردند و در همان زمان دستگاه آب دَرکُنی تخت‌جمشید را ساختند بدین معنی که در دامنه آن قسمت از کوه رحمت که مشرف بر تخت است آبراهه‌هایی کندند و یا درست کردند، و سر این آبراهه‌ها را در یک خندق بزرگ و پهن، که در پشت دیوار شرقی تخت کنده بودند، گذاشتند تا آب باران کوهستان از راه آن خندق به جویبارهایی در جنوب و شمال صفه راه یابد و به دَر رَوَد. بدین‌گونه خطر ویرانی بناهای روی تخت‌ ناشی از سیلاب جاری از کوهستان از میان رفت، اما بعدها که این خندق پُر شد آب باران کوهستان قسمت اعظم برج و باروی شرقی را کند و به درون  محوطه کاخ‌ها ریخت و آن‌ها را انباشت، تا این که در هفتاد سال گذشته؛ باستان‌شناسان این خاک‌ها را بیرون ریختند و چهره بناها را دوباره روشن  ساختند. بر روی خود صفه، آبراهه‌های زیرزمینی کنده‌اند که از میان حیاط و کاخ‌ها می‌گذشت و آب باران سقف‌ها از راه ناودان‌هایی که مانند لوله بخاری و با آجر و ملاط قیر در درون دیوارهای ستبر خشتی تعبیه کرده بودند، وارد آبراهه‌های زیرزمینی می‌شد و از زیر دیوار جنوبی به دشت و خندقی در آن جا می‌رسید. هنوز قسمت‌هایی از این آبراه‌های زیرزمینی و ناودان‌های درون دیوارها را در گوشه‌و‌کنار تخت‌جمشید می‌توان یافت. هم اکنون  نیز آب باران‌های شدید زمستانی از این آبراه‌ها به در می‌رود.

نگاهی کوتاه بر بخش های مختلف پارسه

1. پلکان ورودی

در قسمت غربی صفه برای دسترسی به بالای صفه، پلکان دو طرفه عظیمی ساخته شده که شبیه دو بازو برای به آغوش گرفتن میهمانان است ، در هر طرف 110 پله ، که 63 پله از سطح دشت به یک پاگرد منتهی و از پاگرد تا روی صفه 43 پله ساخته شده است.هر پلکان 10 سانتیمتر ارتفاع،38 سانتیمتر پهنا و 690 سانتیمتر طول دارد در کناره پلکان کنگره داری ساته شده است و هر چند پله از یک قطعه سنگ بزرگ تراشیده شده است.

2.دروازه ملل

پس از بالا رفتن از پلکان، دروازه ملل اولین بنایی است که توجه را به خود جلب می کند. این بنا شامل تالار مربع وسیعی است که بر روی چهار ستون استوار شده است و دارای سه درگاه به طرف غرب، شرق و جنوب است. دو طرف درگاه غربی مزین به نقش دو گاو بسیار بزرگ و دو طرف درگاه غربی مزین به مجسمه دو گاو بالدار با سر انسان است. بر روی جرزهای این دروازه چهار کتیبه سه زبانه توسط خشایار شا نقش شده است که در آن خشایارشا به نیایش اهورامزدا و شرح اقدامات خود می پردازد.

3.کاخ آپادانا

ساخت آپادانا به فرمان داریوش بزرگ آغاز و توسط خشایارشا به اتمام رسید. این کاخ مشتمل بر یک تالار مرکزی با 36 ستون و سه ایوان هر کدام با 12ستون در شمال،شرق و غرب و تعدادی اتاق در چهار گوشه و ضلع جنوبی است،ارتفاع ستون های این تالار و ایوان های آن با سر ستون بیش از 19 متر است.در جبهه شمالی و شرقی تالار آپادانا دو پلکان ساخته شده که هر پلکان با چهار ردیف پله به ایوان دسترسی پیدا می کند،بدنه این پلکانها مزین به نقوش بزرگان هخامنشی،سربازان جاویدان و نمایندگان ملل تابعه (هدیه آوران) است.

4.کاخ سه دروازه(کاخ مرکزی یا تالار شورا)

کاخ سه دروازه از نظر موقعیت در مرکز کاخهای تخت جمشید واقع شده است.این کاخ دارای یک پلکان دو طرفه در جبهه شمالی است که بر روی آن نقش بزرگان مادی و هخامنشی به صورت مجزا از هم در حال بالا رفتن از پله ها حجاری شذه است.این کاخ دارای دو ایوان با دو ستون و یک تالار با چهار ستون است که بر روی در گاههای آن نقش پادشاه هخامنشی حجاری شده و تعدادی اتاق نیز در طرفین تالار ساخته شده است.سر ستون های این تالار تنها سر ستونهایی هستند که به شکل سر انسان حجاری شده اند.

5. کاخ « ج »

در جنوب کاخ آپادانا و شرق کاخ داریوش و غرب کاخ سه دری یا تالار شورا، کاخی روی کوه ساخته شده بود که امروزه آثار کمتری از آن مانده است.

6.کاخ تچر ( تالار آیینه )

این کاخ، کاخ اختصاصی داریوش می باشد که شامل یک تالار مرکزی با 12 ستون و یک ایوان 8ستونی،دوتالار چهار ستونی در پشت تالار مرکزی و تعدادی اتاق کوچکتر در طرفین است.بدنه در گاهها دارای نقوش برجسته با محوریت پادشاه است

(دلیل نامگذاری این تالار به آینه صیقل بودن سنگها است به گونه ای که تصاویر را منعکس می کند)

7. کاخ «ه»

پلکان نقش دار دو سویه، ورودی کاخ « ه » است. امروزه این پلکان تخریب شده است. نقش های پلکان شامل دو گروه 16 نفره نیزه دار پارسی است که در دو سوی کتیبه ای به زبان فارسی باستان ایستاده اند و پشت سر هر گروه، همان کتیبه تکرار شده است.

8. جان پناه شاخدار

9.کاخ هدیش

کاخ هدیش کاخ اختصاصی خشایار شا است که ابعاد آن از کاخ داریوش بزرگتر می باشد و شامل یک تالار مرکزی با 36ستون،یک ایوان 12 ستونه،دو تالار 4 ستونی و تعدادی اتاق در طرفین است.بر روی درگاههای این کاخ نیز نقش پادشاه حجاری شده است.از ویژگی های این کاخ وجود نقش برجسته درون طاقچه ها است که با سایر بناها تفاوت دارد.

10. کاخ اختصاصی یا کاخ « د »

در شرق کاخ خشایارشاه، محوطه روبازی وجود دارد که اندازه ی آن 45×40 متر و سطح آن 5/2 متر پایین تر از کاخ خشایارشاه است. در این محوطه، اتاق های باریکی وجود داشت. از این کاخ امروزه چیزی باقی نمانده است.

11.مجموعه بناهای اندرونی

این مجموعه که در ارتباط با کاخ هدیش بوده توسط خشایارشا ساخته شده و شامل مجموعه ای از اتاقها و تالارها با ابعاد متفاوت می باشد که به وسیله راهروهایی از هم جدا می شوند. تالار اصلی و بخش از مجموعه توسط هرتسفلد بازسازی شده و هم اکنون بخش اداری و موزه تخت جمشید در آن قرار دارد.

12.خزانه

یکی دیگر از مهم ترین بخشهای مجموعه تخت جمشید خزانه می باشد که از نظر ساختاری متفاوت با سایر بناهای مجموعه است. خزانه شامل دو تالار بزرگ 100 ستونی و 99 ستونی، یک تالار 20ستونی و تعدادی تالار و اتاقهای کوچکتر است که پیرامون تمامی آنها را یک حصار مستحکم در بر گرفته.تنها یک راه دسترسی برای رسیدن به داخل در حصار ایجاد شده که این موضوع نشانگر ارزش و ضرورت حفظ اموال داخل تالارها و اتاقها بوده است.

13.کاخ صد ستون(تالار تخت)

تالار تخت را می توان دومین بنای با اهمیت مجموعه تخت جمشید بعد از تالار آپادانا دانست که شامل یک نالار مرکزی با100 ستون سنگی،یک ایوان 16 ستونه،4 درگاه اصلی و چهار درگاه  فرعی و دالانهای طویل در سه طرف کاخ است.بر روی دو طرف درگاههای شمالی و جنوبی نقش پادشاه نشسته بر تخت بر روی دست نمایندگان ملل تابعه حجاری گشته و بر روی بدنه در گاههای شرقی و غربی نقش پادشاه در حال نبرد با حیوانات افسانه ای دیده می شود.تالار مرکزی این کاخ وسیع ترین تالار تخت جمشید است و از نظر اهمیت بعد از تالار آپادانا دومین کاخ مجموعه است.در انتهای حیاط این کاخ دروازه ای نا تمام مشابه دروازه ملل وجود دارد که وضعیت آمن می تواند روند ساخت بناهای مجموعه را نشان دهد.

14. جایگاه سپاهیان

در شرق تخت جمشید، حدفاصل بین کوه  و بناهای اصلی، در شرق کاخ صد ستون، ساختمان هایی مشتمل بر تعدادی تالار و ایوان با جرزهای خشتی مکعبی وجود دارد که با توجه به اشیایی که در آن کشف شده، به احتمال زیاد قراول خانه و محل استقرار پاسداران و نگهبانان مخصوص کاخ ها بود. به نظر می رسد که قراول خانه جایگاه نگه داری و توقف ارابه ها و اسب های سلطنتی و نُجبا بود و خیابانی که به عرض متوسط 9 متر در تمام طول شرقی تخت جمشید و دامنه کوه کشید شده، محل عبور این گردونه ها بود.

15.دروازه ی ناتمام

این دروازه که کار ساختمانی آن شروع شد اما به پایان نرسید، در انتهای خیابان سپاهیان و در شمال حیاط صد ستون قرار دارد. از آنجا که کارهای ساختمانی و حجاری این بخش ناتمام ماند به کاخ ناتمام یا دروازه ی ناتمام مشهور شده است. این ساختمان مشتمل بر یک تالار چهار ستونی و دو اتاق برای نگاهبانان است. آثار باقی مانده در این بخش چگونگی کار ساختمانی در مجموعه ی عظیم تخت جمشید را روشن می سازد. ابتدا تخته سنگ ها به دو شکل  استوانه و مکعب به داخل محوطه حمل می شد، سپس سنگ ها به کمک داربست های چوبی عظیم و قرقره و طناب بالا کشیده می شد و در جای خود نصب می گردید و در مرحله ی بعد کار تراش اصلی از قسمت بالای سنگ شروع می شد و در پایین خاتمه می یافت.

چهره و سم گاو که به صورت نیمه کاره در جرز ( دیوار اطاق و ایوان ، پایه ی ساختمان که از سنگ و آجر سازند)

دروازه ناتمام رها شده است، نشان می دهد که هنگام حمله ی اسکندر به تخت جمشید، هنوز کارگران در این قسمت مشغول کار بودند.

در شمال دروازه ناتمام و بخشی که به دیوان سرا شهرت داشت، سی هزار لوح گلی به خط ایلامی مشتمل بر پرداخت های دولتی به کارگران و خدمتگزاران و مأموران دیگر به دست آمده است. در این لوح ها که در نوع خود بی نظیرند، مدت کار، مبلغ دستمزد، چگونگی پرداخت و در چند مورد حتی پرداخت مساعده به کارگران نیز قید شده است.

16. آرامگاهها

در دامنه کوه میترا یا مهر 2 آرامگاه در دل کوه حجاری شده که همه ی بخش های آنها همگون هستند ، پادشاه را کمان در دست ایستاده بر سکویی سه پله ای نشان می دهد که در مقابل او آتشدان و قرص خورشید در حالی که نقش گوی بالدار ( فروهر ) در قسمت بالای تصویر حجاری شده دیده می شود.این صحنه بر روی تختی نشان داده شده که بر دست نمایندگان ملل تابعه امپراطوری حمل می شود.پایین ین نقش نمای کاخهای هخامنشی با چهار ستون دیده می شود که در وسط آن درب آرامگاه می باشد این دو آرامگاه منسوب به اردشیر دوم و سوم است.در آرامگاه منسوب به اردشیر دوم 6 قبر و آرامگاه  منسوب به اردشیر سوم دو قبر در سنگ حجاری شده. در قسمت جنوبی مجموعه تخت جمشید آرامگاه نا تمامی دیده می شود که به داریوش سوم نسبت داده شده است، از سایر آثار مجموعه تخت جمشید می توان به چاه سنگی ، باروی تخت جمشید ، محل نگهبان ، خیابان سپاهیان کاخ ج ،کاخ اچ و محل کشف لوح های گلی اسناد تخت جمشید اشاره کرد .

17. خیابان سپاهیان

این خیابان که 92 متر طول و نزدیک 10 متر عرض دارد، دروازه ی ملل را به دروازه ی ناتمام و ایوان شمالی کاخ صد ستون مرتبط می سازد. در دو طرف این خیابان فرورفتگی های طاقچه مانند به تعداد زیاد و به صورت چند لبه، به فاصله 7 متر از هم وجود داشت که اکنون به صورت پی با کاهگل پوشانده شده اند. احتمالاً این فرورفتگی ها جایگاه سربازان و افسران، هنگام تشریفات بود. دیوار سمت راست دیوار اتاق هایی است که حیاط آپادانا را از خیابان سپاهیان جدا می کند. این اتاق ها احتمالاً محل استقرار نگهبانان کاخ بود. دیوار سمت چپ، دیوار اتاق هایی است که محل استقرار حُجاران و بخشی از کارگاه حجاری بود. در انتهای خیابان ، قطعات ستون هایی که برای دروازه ناتمام در حال حمل بود، مشاهده می شود.

18. کارگاه

19. چاه سنگی

روبه روی شمال شرقی خزانه، در ارتفاع 22 متر از سطح آن، چاهی به صورت مربع که هر ضلع آن 70/4 متر است با ژرفای 26 متر قرار دارد. این چاه را در زمان ساخت تخت جمشید حفر کردند. اطراف چاه، راه آب باریکی کنده شده تا آب باران کوه را به آن هدایت کند. تردیدی نیست که پس از پر شدن چاه و لبریز شدن آن، آب اضافی به خندقی منتقل می شد. با توجه به این که این چاه راهی به خارج ندارد و منفذی هم در ته یا بدنه آن موجود نیست، مسلم است که برای نگه داری آب آشامیدنی تخت جمشید به کار می رفت. حفر این چاه از شاهکارهای دوره ی هخامنشی است.

آثار بیرون از صفه تخت جمشید

آثار بیرون از صفه ی تخت جمشید شامل یک تخته سنگ حوض مانند به ابعاد 68/5 متر در 85/4 متر به صورت تقریباً چهارگوش و ژرفای 15/2 متر و آثار باقی مانده از یک کاخ دیگر است. از آنجا که قسمت درونی این سنگ به صورت شیب دار تراشیده شده، دیدگاه های گوناگونی در مورد آن ابراز شده است. احتمال بیشتر بر آن است که این تخته سنگ بزرگ برای ساخت سر در به محل آورده شده باشد.

پارتو

ویلفردو پارتو در سال 1848 در پاریس متولد شد. وی فرزند یک تبعیدی از ایتالیا بود. او تحصیلات خود را در فرانسه آغاز کرد؛ ولی آن‌را در ایتالیا ادامه داد و در ریاضیات و ادبیات کلاسیک تخصص یافت. پارتو در سال 1869 از دانشکده فنی تورین فارغ‌التحصیل شد و سپس حدود 20 سالی را به‌عنوان مهندس و مدیر دو شرکت راه‌آهن ایتالیا کار کرد. وی در سال 1890 در سن 42 سالگی به اقتصاد روی آورد و مدت 7 سال در لوزان به تدریس اقتصاد پرداخت؛ ولی در سال 1900 که ثروت زیادی به ارث برد از این کار استعفا داد و به سوئیس رفت و بقیه عمر را به مطالعه و تحقیق پرداخت. پارتو اندکی پیش از فوت، توسط حکومت موسولینی به عضویت مجلس سنای ایتالیا انتخاب شد. او جانشین والراس در نظریات اقتصادی بود؛ که در سال 1923 در سوئیس وفات یافت.[1]

آثار پارتو[2]

1.   "رشته اقتصاد سیاسی" که در سال 1896-1997 به‌چاپ رسید.

2.   "دستورالعمل اقتصاد سیاسی" در سال 1906 منتشر گشت.

3.   "اقتصاد ریاضی" که در سال 1911 منتشر شد.

4.   نقد دیدگاه‌های سوسیالیستی وی در سه مجلد با نام "نظام سوسیالیستی" در سال‌های 1902-1903 از چاپ خارج شد.

5.   کار بزرگی با نام "ذهن و اجتماع" در باب جامعه‌شناسی عمومی در سال 1916 انجام داد.

نقش پارتو در اقتصاد

پارتو دومین نفر از مکتب لوزان است؛ مکتب لوزان (Lausanne School) توسط لئون والراس (Leon Walras: 1834-1910) پایه‌گذاری شد؛ این مکتب علاوه بر بحث از مقوله مطلوبیت، به هزینه و عرضه نیز پرداخته است؛ با این بیان که اگر قیمت، بالاتر از هزینه تولید قرار گیرد، عرضه افزایش پیدا می‌کند تا قیمت را پایین آورد و بالعکس؛ اگر هزینه از قیمت پیشی گیرد، عرضه کاهش پیدا کرده و قیمت‌ها بالا می‌روند.

پارتو یکی از بنیانگذاران اقتصاد ریاضی نیز شناخته شده است. دیدگاه او در مقوله تعادل عمومی در اقتصاد رفاه، جایگاه اساسی دارد.[3]

نظرات اقتصادی پارتو

1.   جدا کردن مطلوبیت ترتیبی از مطلوبیت عددی؛ پارتو معتقد است که مطلوبیت کالاها و خدمات، همانند وزن اجسام قابل محاسبه و اندازه‌گیری نیست. او با این وجود اضافه می‌نماید که این موضوع مانع این نخواهد بود که بگوییم و تصریح کنیم که هر مصرف‌کننده به‌طور عقلایی مقادیر کالایی که می‌خرد انتخاب می‌کند. در حقیقت مصرف‌کننده می‌داند که مثلا برای او کدام ترکیب از کالاها با صرفه‌تر از ترکیبات دیگر است. با این ترتیب می‌توان تصریح کرد که با قیمتهای موجود، کدام مقادیر از کالاها را انتخاب و مصرف می‌کند که به نظر او با صرفه‌تر باشد. این موضوع مبین آن است که جانشین کردن مقدار مشخصی از کالای A به‌وسیله مقدار مشخصی از کالای B حائز همان مطلوبیت اولی است و مصرف‌کننده در صورتی اقدام به انتخاب کالای جانشین می‌کند، که قیمت همان مقدار از B، کمتر از قیمت همان مقدار از A باشد. اگر نرخ نهایی جانشینی کالای A به B، کمتر از نسبت قیمت A به قیمت B باشد، می‌توان نتیجه گرفت که ترکیب کالاهای انتخاب‌شده توسط مصرف‌کننده به‌نحوی خواهد بود که نرخ نهایی جانشینی بین دو کالا، مساوی نسبت قیمت دو کالا باشد. به‌همین جهت در حالت تعادل، برای مصرف‌کننده نسبت مطلوبیت نهایی کالاها، مساوی نسبت قیمت‌های آنها خواهد بود؛ زیرا اگر بتوان به‌عنوان مثال 2 واحد کالای B را جانشین یک واحد کالای A کرد، درست مثل این است که مطلوبیت نهایی یک واحد از کالای A، دو برابر مطلوبیت نهایی یک واحد از کالای B است؛ در این صورت نرخ نهایی جانشینی کالای A به B یعنی برابر نسبت مطلوبیت نهایی کالای Aبه B است.

تعادل مصرف‌کننده این امکان را به مصرف‌کننده می‌دهد که وی در انتخاب ترکیب کالای مورد نظر خود، احتیاجی به محاسبه و اندازه‌گیری مطلوبیت نداشته باشد؛ بلکه کافی است که وی فقط یک نظم مشخص بین ترکیب‌های ممکن کالاها برحسب اینکه آن ترکیب‌ها برای او مطلوبیت بیشتر یا کمتری دارد، برقرار کند و ترکیب مختلف کالاها را برحسب مطلوبیت آنها رتبه‌بندی نماید. مثلا ترکیب x برای مصرف‌کننده در درجه اول و ترکیب y در درجه دوم و ترکیب z در درجه سوم مطلوبیت قرار دارند. با این بیان، مسأله مطلوبیت که قبلا براساس اعداد کاردینال مطرح می‌شد و از این بابت مشکلاتی را برای اقتصاددانان در تحلیل اقتصادی به‌وجود می‌آورد به‌صورت اعداد اوردینال (رتبه‌بندی) بیان گردید؛ که احتیاجی به اندازه‌گیری و محاسبه مطلوبیت توسط مصرف‌کننده نیست.[4]

2.   استثمار طبقات اجتماعی با هر دو نظام سوسیالیسم و لیبرالسیم؛ پارتو در زمینه سیاست اقتصادی هواداران اقتصاد آزاد مطلق و اقتصاد اشتراکی را به باد انتقاد گرفت و در مقام بیان نظریه جدیدی پیرامون برگزیدگان و رهبران اجتماع برآمد؛ ولی توفیق چندانی برای تعریف دقیق آن نیافت. در عین حال به‌عقیده او، آزادی اقتصادی مطلق و اقتصاد اشتراکی، هر دو مباین و مخالف طبیعت بشر است و به استثمار غیر عادلانه طبقات مختلف اجتماع به‌دست یکدیگر خواهد انجامید.[5]

3.   استفاده از روانشناسی در تحلیل‌های اقتصادی؛ پارتو در کتاب"ذهن و عین" می‌گوید که باید پیرامون عوامل محرّکه فعالیت بشر، بررسی‌های بیشتر و عمیق‌تری انجام داد و تنها به نفع شخصی اکتفا نکرد. به‌نظر او، نباید تأثیر شهوات، اعتقادات و عادات را فراموش نمود و لو اینکه انسان غالبا تأثیر و اهمیت این عوامل را در پرده استدلال و منطق بپوشاند. به‌همین جهت، نظریاتی که تنها جنبه منطقی و عقلایی داشته باشد، خواه ناخواه مصنوعی است؛ زیرا رفتار انسان تنها پیرو عقل و منطق نیست و عوامل محرکه دیگری نیز دارد. با این کار، وی از روانشناسی در تحلیل اقتصادی استفاده کرد و نتایج خوبی به‌دست آورد.[6]

4.   بهینه پارتو (Pareto efficiency)؛ در یک سیستم اقتصادی،‌ بنگاه‌های تولیدی با به‌کارگیری عوامل تولید و با توجّه به فنون تولیدی، مبادرت به تولید کالاها و خدمات می‌کنند. آنگاه کالاها و خدمات تولیدشده، به‌وسیله مصرف‌کننده‌گان، مصرف شده و برای آنها ایجاد مطلوبیت می‌کند. این بنگاه‌ها، می‌توانند ترکیب‌های متفاوت نهاده‌ها و سبدهای مختلف کالاها و خدماتی را تولید کنند که در واقع نشان‌دهنده تخصیص‌های ممکن نهاده‌ها، در تولید ستاده‌ها است.‌ البته همه این تخصیص‌ها و همچنین هر مجموعه‌ای از کالاها و خدمات، که با ترکیبات مختلفی بین مصرف‌کنندگان توزیع می‌شوند، مناسب و کارآمد نیستند. مفهوم بهینه پرتو، در جهت تشخیص و تعیین شرایط کارآمد در بخش تولید و مصرف کالاها و خدمات مورد استفاده قرار می‌گیرد. آن توزیعی از کالاها و خدمات را "بهینه پارتو" یا کارآمد خوانند که نتوان با توزیع مجدد کالاها و خدمات، مطلوبیت یک مصرف‌کننده را افزایش داد مگر اینکه حداقل منجر به کاهش مطلوبیت یک مصرف‌کننده دیگر بیانجامد؛ بنابراین اگر بتوان با توزیع مجدد کالاها و خدمات، مطلوبیت یک مصرف‌کننده را بدون کاهش در مطلوبیت مصرف‌کنندگان دیگر افزایش داد هنوز به موقعیت کارآمد توزیع کالاها و خدمات یا "بهینه پارتو" در مصرف نرسیده‌ایم.[7]

با تعریفی مشابه آنچه در بخش مصرف ذکر شد، می‌توان شرط بهینه پارتو در تولید کالاها و خدمات را ارائه کرد. آن تخصیصی از نهاده‌ها در تولید کالاها و خدمات، بهینه پارتو است که نتوان با تخصیص مجدد نهاده، تولید یک کالا یا خدمت را افزایش داد؛ مگر اینکه لااقل تولید یک کالا و خدمت دیگر، کاهش یابد. بنابراین اگر بتوان با تخصیص مجدد نهاده‌ها، تولید یک کالا یا خدمت را بدون کاهش در تولید دیگر کالاها و خدمات، افزایش داد، شرایط تخصیص کارآمد نهاده‌ها یا بهینه پارتو در تولید حاصل نشده است.[8]

5.   ترکیب مختلف عناصر برای رسیدن به تعادل؛ پارتو در مسأله تعادل در امر تولید بیان می‌کند که عناصر مختلف را به چه صورت باید باهم ترکیب نمود. وی در این زمینه اظهار می‌دارد که این داروها بی‌حساب و بر حسب اتفاق با یکدیگر ممزوج نمی‌شوند؛ بلکه می‌بایست برطبق قانون باشد. در شیمی آن‌را قانون‌مندهای معین می‌نامند؛ که بی‌رعایت آن، جوهر عناصر مختلف با یکدیگر قابل ترکیب نیستند. در واقع این بیان فقط جنبه تشبیه و تمثیل دارد و الا ترکیب عوامل تولید در کارخانه، هرگز به دقت آمیزش عناصر هیدروژن و اکسیژن برای ترکیب آب نیست. ممکن است یک نتیجه معیّن را با عده بیشتر کارگر و مقدار کمتر سرمایه، به‌دست آورد و بالعکس. آنچه می‌شود گفت این است که برای هر مورد، نسبت افضلی وجود دارد که با آن می‌توان به حداکثر بهره‌مندی رسید. شناسایی این برتری نسبت، به این صورت است که با کم و زیاد کردن واحدهای کار و سرمایه سودمندی نهایی هریک از آنها را مساوی کرد.[9]

نقد و نظر افکار پارتو

پارتو در ابتدا برای توجیه مسائل اقتصادی، از پیچیده‌ترین روابط ریاضی استفاده می‌کرد و به نظریه‌پردازی انتزاعی می‌پرداخت. ‌به‌همین جهت خواندن آثار پارتو کار دشواری است؛ چراکه در یک صفحه از نوشته خود، افکار متعددی را مطرح کرده و بسیاری از آنها را ناتمام گذارده و توضیح آنها را به بعد موکول کرده بود. اما در اواخر از این امور دست برداشت و به مطالعه مسائل واقعی جامعه و امور اجتماعی پرداخت. او به این نتیجه رسید که برای حل و دریافت سؤالات اساسی زندگی نیازی به نظریه‌پردازی زیاد و استفاده از ریاضیات پیشرفته وجود ندارد؛ بلکه می‌توان این مسائل را در یک بافت جامعه‌شناسی-سیاسی، حل و فصل نمود. تأثیر افکار پارتو روی اقتصاد، بسیار تدریجی بود. تنها در دهه 1930 دنیای انگلیسی زبان با افکار او آشنا شد. تصویر او از انسان، تصویری بدبینانه است که دارای عواطف غیر منطقی است که با لایه نازکی از بحث‌های منطقی پوشیده شده و علی‌الدوام درگیر ستیزه‌های طبقاتی است و به‌ندرت در نتیجه عمل "نخبگان" به آسایش دست می‌یابد.[10]

---

[1].بلاگ، مارک؛ اقتصاددانان بزرگ جهان، حسن گلریز، تهران، نی، 1375، ص29.

[2].بلاگ، مارک؛ اقتصاددانان بزرگ قبل از کینز، غلامعلی فرجادی، بی‌جا، وثقی، 1375، ص137.

[3]. دادگر، یدالله؛ تاریخ تحوّلات اندیشه اقتصادی، قم، انتشارات دانشگاه مفید، 1383، چاپ اول، ص380و 388.

[4]. قدیری اصلی، باقر؛ سیر اندیشه اقتصادی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1376، چاپ نهم، ص386 تا 388.

[5]. بدن، لوئی؛ تاریخ عقاید اقتصادی، هوشنگ نهاوندی، تهران، مروارید، 1356، ص340.

[6]. همان، ص336و 337.

[7].پژویان، جمشید؛ اقتصاد بخش عمومی (هزینه‌های دولت)، تهران، جنگل، 1381، ص31و 35.

[8].همان، ص40.

[9].ژید، شارل و ریست، شارل؛ تاریخ عقاید اقتصادی، کریم سنجابی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1370، ج2، ص203.

[10].بلاگ، مارک؛ اقتصاددانان بزرگ جهان، پیشین، 1375، ص30و دادگر، یدالله؛ پیشین، ص 389.

معبد پارتنون

وضعیت طبیعی و جغرافیایی یونان:

سرزمینی که تمدن و فرهنگ یونان باستان در آن شکل گرفت از یونان و جزایر یونانی تشکیل شده بود که عبارت بودند از: یونان شمالی، مرکزی و جنوبی و همچنین جزایری که در سواحل شمالی و شرقی دریای اژه قرار دارند. به عبارت دیگر شبه جزیره بالکان که در جنوب اروپا قرار دارد، بخش اعظمش را کوههای صخره ای و پر شیب فرا گرفته که تنها در میان جلگه هایی که در وسط این کوهها قرار دارند، اراضی حاصلخیزی جهت کشاورزی وجود دارد. در این کوهها علاوه بر معادن آهن، مس و نقره، سنگ مرمر بسیار زیبایی که به آسانی قابل تراش و تغییر شکل است به فراوانی یافت می شود.

در یونان تابستانها گرم و تقریبا بدون باران و فصل بارندگی در زمستان است و این کشور در اکثر اوقات دارای آسمانی صاف و آبی است.

دریای اژه سواحل شرقی یونان را که بریدگیهای بسیار دارد، احاطه کرده است. شبه جزیره های باریک که در دریا پیش رفته اند به تعداد زیادی در یونان وجود دارد، که باعث پدید آمدن خلیجهایی که تا عمق خشکی نفوذ نموده اند گردیده و همین خلیجها بندرهای مناسبی برای تردد کشتیهاست.

موقعیت جغرافی و طبیعی در شکل دادن به اوضاع سیاسی اقتصادی و فرهنگی یونان نقش بسیار مهمی داشته است. زیرا همین وضعیت طبیعی موجب شده که در بخشهای مختلف یونان دولت شهرهای کوچک مستقل تشکیل گردند که شرایط خاص طبیعی یعنی از یک سو به دریا و از سوی دیگر کو هستانهای صعب العبور مانع آن بودند که این دولت شهرها مورد تهاجم قرار گیرند.

تمدن یونان در واقع با تولد دولت شهرها آغاز شد. ارتباط در یونان که صرفا از طریق دریا امکان پذیر بود این دولت شهرها را با فرهنگ و تمدن دیگر جزایر و کشورهای حاشیه مدیترانه آشنا نمود و از این طریق زمینه های اقتصادی تجاری ایجاد گردید. در برخورد با این تمدنها و رونق اقتصادی، زمینه های رشد هنر طبیعت گرایی یونان روح و قوت گرفت.

به طور کلی تمدن یونان در سه عنصر ثابت خلاصه می شود که عبارتند از: انسان، طبیعت، عقل. کشف تئوری انسانی، یا انسانی که تفکر در هر موضوعی او را به شناخت و معرفت می رساند، موجب گذر از تفکرات جادوئی و افسانه ای و رسیدن به تفکر عقلانی شد و در این زمان بود که فلسفه و تاریخ نویسی و علم جانشین تفکرات قدیمی شد. شناخت فرد و احترام به ارزشهای انسان دمکراسی را پدید آورد. در جهان بینی اومانیستی یونان، آنچه اهمیت داشته انسان بوده و انسان محور مقیاس همه چیز بوده است. علاوه بر اینها آنچه در تفکرات یونانی انسان را از سایر موجودات متمایز میکند، عقل اوست. طبیعت و زیبایی نیز در تمدن یونان جایگاه خاصی داشته است. عوامل طبیعی و وجود طبیعت خاص یونان در شکل گیری آثار معماری و سایر هنرها نقش اساسی و تعیین کننده ای را بازی کرده است.

دین یونانیان باستانی:

در آغاز، دین و مذهب یونانیان قدیم یک نوع اعتقادبه الهه متعدده بوده که درباره آنها قائل به جسم و صورت انسانی بودند و برای خدایان خود از مادینه و نرینه اشکال و افکار بشری قائلشده و مدت دو سه هزار سال این رشته عقائد نزد ایشان دائما در تحول و تطور بوده است. بنابراین یونانیان قدیم نیز به خدایان نرینه و مادینه معتقد بودند. هنگامیکه هلن هایعنی اجدادیونانیان قدیم از شمال به جنوب آن سرزمین پراکنده شدند قبائلی آریائی نژاد و نیم وحشی بودند که بر حسب معتقدات قدیم نژادی خود غالبامظاهر طبیعت را می پرستیدند و همان خدایانی را که درکتاب ودانزد اجداد هندوان قدیم محل عبادت بودند ایشان نیز پرستش می کرده اند.در رأس آنهاخدای آسمان قرار داشته است که او رازئوسو گاهیزئوس پاتریعنیپدرآسمانمی نامیده اند و این مظهر همان الهی است که نزد هندوان باستانی به دیوس پیتارو بعدها نزد رومیها به ژوپیترموسوم شده است.

مجموعه خدایان مورد پرستش ایشان که معمولا با خدایان آریایی قدیم مشترک بودند، عبارتند از:

زئوس، خدای خدایان و خدای کل

آپولو، خدای آفتاب

پوزیدن، خدای دریاها

هستیا، خدای مونث و مادر خانواده، الاهه کانون خانوادگی

دمیتر، خدای مونث، مادر کشاورزی و غلات

هرمس، خدای حکمت، و خدای حکیم وآفریننده

آرس، خدای جنگ

بعد از آنکه قبائل آریایی هلنهای مهاجم بر مردم بومی غلبه یافتند وتمدن آنها را تدریجا در خود هضم کردند ازخدایان و معبودهای محلی نیز آلهه ای چند را اقتباس نمودند. در جزائر شرقی مدیترانه و سواحل غربی آسیا ی صغیر ساکنین بومی نیز که دارای تمدن و فرهنگی به نسبت زمان خودمتکامل بودند، بعضی خدایان محلی را را می پرستیدند که یونانیان هم به آنها گرویدند از این قرار هراس، زن زئوس ،اتنا، خدای حکمت و خرد و معبود شهر آتن ،آرتمیس، دختر زئوس و خواهر آپولو که رومیها او را به نام دیانا نامیدند.

افرودیت، آلهه مادینه خدای عشق و محبت که نزد رومیها به ونوس زهره نامبردار است.

بیشتر این آلهه که مقتبس از عقائد ملل مغلوبه سواحل مدیترانه بودند و مورد پرستش یونانیان قرار گرفتندخدایانی مونث اند که برای آنها جنبه امیت و مادری قائل شده بودند زیرا در پانتئون اقوام آریائی قدیم خدای مونث کمتر دیده می شود.

دوره های بررسی تاریخ هنر و معماری یونان:

دوره های هنر یونان را در چهار دوره دسته بندی می کنند:

الف) هنر دوره هندسی: به آثار هنری پیش از دوره آرکائیک اطلاق می شود که در آن بر روی سطوح ظروف سفالی از طرحهای منظم هندسی استفاده شده است.

ب) هنر و معماری دوره آرکائیک(کهن) 630 تا 480 ق. م: در این زمان دوره هندسی جای خود را به مرحله یا شیوه خاور مآبی دوره کهن داد. این دوره گذرا از اواخر قرن هفتم پیش از میلاد آغاز شد و تا شروع جنگهای ایران و یونان در زمان خشایارشاه هخامنشی ادامه داشت. بی شک آغاز جنگهای ایران و یونان تاثیری در پیشرفت و توسعه هنر دوره کهن داشته است.

آثار معماری این دوره با استفاده از قطعات سنگهای تراشیده شده و بدون ملات ساخته شده اند که در مراحل اولیه در ساخت معابد از چوب برای ستونها و پوشش سقفها و آجر برای دیوار و سنگ صرفا برای پی ساختمان استفاده شده است.

ج) هنر و معماری دوره کلاسیک 480 تا 330 ق. م: این عصر دوران ثبات و شکوفایی تمدن و هنر یونان است. قرن پنجم و چهارم را باید بهترین ایام تحول و تکامل معماری یونان به شمار آورد. این دوره با عظمت پس از پیروزیهای درخشانی آغاز و با اقدامات کشور گشایانه اسکندر مقدونی پایان یافت.

یونانیان موفقیت و پیروزیهای خود را در جنگها مرهون خدایان می دانستند و همین مسئله در هنر و معماری سرزمینشان کاملا محسوس است.

مرکز فعالیتهای این دوره در شهر آتن بود. مجموعه آکروپلیس که طی جنگها آسیبهای زیادی دیده بود، در این دوره به رهبری پریکلس بازسازی شد.

معماری این دوره از جنبه های فنی پیشرفتهای شایانی کرد. سنگهای مورد استفاده دیوارها به طور کامل تراش خورده و با بستهای فلزی با دقت بسیار نسبت به دوره کهن در کنار هم قرار گرفتند. نسب سفالهای بام پوش نیز بر همین منوال پیشرفت نمود.

ساختمان معابد در این دوره دارای پلان سه بخشی بود که شامل بخشهای 1-رواق ورودی(پیشخان) 2-تالار قرارگاه پیکره الهه 3-پستو برای نگهداری نذورات می شد.

پلان اصلی بناها چهار گوش بود. به جز چند پرستشگاه که با نقشه مدور ایجاد شد و دور ستونی بودند.

به جز معابد و ساختمانهای رسمی در این دوره، شهر سازی نیز پیشرفت نمود و انواع بناهای عمومی مانند تالارهای اجتماعات به شکل آمفی تئاتر، گذرگاههای سر پوشیده و ستونهای یادبود در خیابانها، ورزشگاه و باشگاههای پرورش اندام پهلوانان، میدانهای دو و اسب سواری با ردیف جایگاههای پلکانی برای تماشاگران ساخته می شد.

د) هنر و معماری دوره هلنی 330 تا 27 ق. م: پیروزی اسکندر مقدونی موجب گسترش تمدن و هنر یونان به سایر نقاط گردید. تا آنجا که نیمی از جهان آنروز را زیر سلطه خود قرار داده بود. این گسترش روز افزون باعث شد که هنر اصیل یونان، تعمیم و اعتبار خود را از دست بدهد و در اغلب موارد منحصرا برای عظمت مادی و شکوه و جلال کاخهای حاکمان مقتدر به کار رود. از طرفی این دوره تحت نفوذ عناصر فرهنگی و هنری مشرق زمین قرار گرفت و به این ترتیب هنری متبلور گردید که آنرا یونانی مآبی یا هلنیسم نام گرفت.

معماری یونان پس از درگیری با مشرق زمین تغییر و دگرگونی یافت. فعالیتهای ساختمانی از مراکز قدیمی واقع در سرزمین اصلی یونان به شهرهای پر رونق پادشاهی هلنی در آسیای صغیر(ترکیه) که مرکزیت بیشتری برای دنیای هلنی داشت، انتقال یافت. مقیاس بزرگ و گسترش استادانه فضاهای درونی بناها که از ویژگیهای معماری هلنی بود، معماری خانگی را گسترش می دهد. که پلیسهای سنتی این شرایط را ایجاد نمی کردند.

انطباق اندیشمندانه فضا بر نیازهای انسان نه همچون باستان که برای ستایش از خدایان و ارضای هوسهای شاهان بود، بلکه بخشی از سنت انسان دوستی یونان است. هلنی ها بر دامنه تصور خویش از طراحی معمارانه افزودند تا شهرهای بزرگ را نیز مانند آنها بسازند.

شیوه های معماری یونان:

به طور کلی آثار معماری یونانی براساس شیوه های خاص ساختمانی بنیاد شده اند. کهن ترین شیوه های قابل تقسیم بندی در معماری یونانی عبارتند از: شیوه دوریک، ایونیک(ایونیایی) و شیوه کرنتی. سبک هایی که معماران یونانی پدید آوردند، تا حدودی بر حسب جزئیات، ولی عمدتاً براساس تناسبهای اجزاء از یکدیگر متمایز می شوند. هر سبکی برای هدف خاصی بکار گرفته می شد و هر یک مفاهیم متفاوتی را مجسم می کرد. لذا بر همین اساس هر یک از شیوه های معماری یونان دارای ویژگیهای خاصی هستند.

الف) شیوه ی دوریک: شیوه دوریک یا دوریسی که نام خود را از سرزمین مرکزی یونان گرفته است، اصلی ترین شیوه معماری یونان است. زیرا هم قدیمی تر و هم مشخصتر از سایر شیوه های یونانی است. ستون دوریک مشتمل بر بدنه ستون که از قاعده دایره برخوردار است و از پایین به بالا از قطر دایره کاسته می شود.

سطح بدنه ستون با شیارهای کم عمق عمودی به نام قاشقیها تزیین شده است. در انتها بخش بدنه با یک خط افقی معروف به گلوبند یا گلویی به سر ستون متصل می شود. سر ستون از بالشتگی و تاوه چهار گوش واقع بر روی آن تشکیل یافته است. اسپر از دو بخش اصلی دیگر مختلط تر و اجزاء آن عبارتند از: فرسب (ردیف سنگهای صیقل خورد، و افقی که مستقیماً بر روی سر ستونها تکیه دارد) و افریز با سه ترکیها و چهار گوشیهای تزئینی اش و طره به صورت مثلثی در می آید، و با لبه ی برجسته به بیرون خود سطح سنتوری را احاطه می کند.

همه بخشهای بنا از سنگهایی تراشیده شده که بدون ملات بر روی هم قرار گرفته اند. و بدیهی است که در نهات استادی ساخته و پرداخته شده اند. نسبت ارتفاع به قاعده در ستون دوریک در اغاز 4 به 1 بوده ولی در دوره کلاسیک این نسبت به پنج و یک دوم و پنج و سه چهارم می رسد. در دوره ی هلنی نسبت 7 به1 می شود.

از قدیمی ترین معابد این دوره می توان از «معبد هرا» در «آلیمپ» یاد کرد که به شیوه دوریک و در سال 600 ق م ساخته شده است. ابعاد آن 5/18* 50 متر و بلندی ستونهای آن 40/5 متر است. سقف شیروانی آن سفالی است. در داخل مقصوره دو ردیف ستون قرار دارد، و از خشت و سنگ و بویژه در پی از سنگهای نتراشیده استفاده کرده اند.

معبد «آپولو» در شهر «کورینت» یکی از بناهای قدیمی یونانی است که هنوز بعضی از ستونهای آن به جا مانده است . معبد به شیوه دوریک کهن و در قرن ششم ق م ساخته شده است. در این بنا ارتفاع ستونهای دوریک کوتاه و هنوز در مرحله آغازین بوده است بالشتگ سر ستون نیز از این وضعیت تبعیت کرده است.

با سیلیکای پستئوم: در جنوب ناپل واقع است و در حدود 550 ق. م شده است. این بنا نمونه ای از سبک دوریک کهن به شمار می رود. پژوهندگان اولیه به دلیل تشابهی که بین این ساختمان و با سیلیکای رومی وجود داشته، آن را «باسیلیکا» نامیدند. لذا بنای پستئوم معبدی است، دور ستونی با ستونهای سنگی و خوش ترکیب و مودب و فواصل فشرده، سر ستونهای بزرگ و جسیم و بالش گونه در زیر اسپری عظیم که ستونها را به طرز متناسبی کوتاه نمایان کرده است. ضخامت ستونها و فاصله کم کم احتمالاً دلیلی ساختمانی دارد. معماران در این دوره نمی توانسته اند به مقاومت مصالح مورد استفاده اطمینان داشته باشند. لذا به طور منطقی بر استحکام کارشان افزوده اند، مثلاً در گوشه های بنا سر ستونهای بالشتکی شکل بزرگتر شده و سطح اتکا به نفس فواصلی که توسط سنگهای حمال پل بندی شده، افزایش یافته است .      

ب) شیوه ایونیک (ایونیایی): این شیوه معماری به سرزمین ایونیا واقع در ساحل آسیای صغیر (ترکیه) منسوب بوده و کمتر از شیوه دوریک صلابت و استواری و رسمیت دارد و خاستگاه آن نیز همچون دوریک ناشناخته مانده است. نخستین بقایای معماری شیوه ایونیک از پرستشگاههایی است که متعلق به قرن ششم ق. م است از ویژگیهای این شیوه ستون باریک و بلند با سر ستون پیچ خورده (حلزونی شکل) است. طرح ستون این شیوه به بیننده از هر طرف دید مشابهی می دهد. نسبت ارتباع به قاعده ستون در این شیوه 9 به 1 و 10 به 1 یعنی نسبت به ستون دوریک بلندتر است و تعداد شیارهای روی بدنه ستون نیز 24 عدد است.

مهمترین عنصری که شیوه ایونیک را از نظام دوریک مجزا می کند، تغیر شکل سر ستونها است. ستون سنگی در شیوه ایونیک به جای اینکه مستقیماً روی سکوی پله دار (استیلوبات) قرار گیرد بر روی پایه ستون دایره شکلی که از سنگ یک پارچه تراشیده شده و دارای فرو رفتگیهایی نیز می باشد، قرار می گیرد. این سنگ حجاری شده روی یک لوحه سنگی مربع شکل قرار دارد که به این نوع پایه ستون در شیوه ایونیک، توروس گفته می شود. سطح جانبی شیارهای قاشقی بدون گوشه سبک ایونیک بخش پایینی آتنا که به شکل مربع در انتهای دیوارهای مقصوره دیده می شود. در صورتی که در شیوه دوریک ساده رها می گردد. معابد بسیاری در یونان و سرزمینهای تابعه آن به شیوه ایونیک بر پا شده اند که می توان به معبدار ختئوم (ارختئون) در آتن و معبد آرتمیس در افسوس و... اشاره کرد.

گنج خانه سیفونسیها: یکی از بناهای دوره کهن است که به شیوه «ایونیک» و در سال 530 ق.م ساخته شده است. (ش 4) بنا در شهر «دلفی» قرار دارد، با آنکه این بنا هیچ گونه ستون ایونیک ندارد و حمل و نگهداری سقف توسط ستون پیکرها (کاریاتیدها) است ولی جزو سبک ایونیک محسوب می گردد، از ویژگی های متمایز و مشخص کننده دیگر بنا در شیوه ایونیک کتیبه پیوسته ای است که به عنوان بخشی از یک اسپر سنگین دوره کهن است. چون ستون پیکره ها با آن جامه های زیبا و نیمرخهای بسیار مضرشان هیچ گاه نمی توانستند در متن معماری دوریک با آن خطوط خشک و جسیم کم توجه به تزئین بگنجند.

معبد ارتمیس : در شهر «افسوس» آسیای صغیر واقع است در سال 560 تا 550 ق . م ساخته شده است. معبد دارای ابعادی 55*115 متر است و به شیوه ی ایونیک ساخته شده است. چهار گوشیهای تزئینی آن به نقش برجسته هایی از جنگجویان نیزه بدست مزین است. در بخش سنتوری معبد جنگجویان الهه ی «آرتمیس» با سپری در دست نقش شده است. از دیگر معابد این دوره می توان به معبد آپولون شهر دلفی و معبد آفائیا در شهر آیگینا در قرن ششم ق . م اشاره کرد.

ج) شیوه کرنتی (قرنتی): شیوه ی کرنتی در اواخر سده پنجم ق. م توسط معماری بنام کالیماخوس ابداع و به کار گرفته شده و به ناحیه کرنیت واقع در جنوب شرقی بخش مرکزی یونان منسوب است. برای نخستین بار از ستون کرنتی در داخل معابد استفاده گردید، ولی اوج گسترش این شیوه در معماری از حدود سال 300 ق. م به بعد است که در ستونهای بیرونی ساختمان ها مورد استفاده قرار گرفته است.

ویژگی آن: سر ستونی به شکل کاسه ی زنگ رو به بالا، با آرایش برگ کنگری به گرد آن است. بدنه ستونی کرنتی هم از بدنه ی ستون دوریک باریکتر و بلندتر است. ولی قطر آن، مانند بدنه ستون ایونیک، از روی پایه ستونی به یک میزان بالا می رود. بهترین نمونه معبدی که به این شیوه ساخته شده، معبد زئوس (سده دوم ق. م) در شهر آتن است. سر ستون کرنتی با ظرافت بسیار تزئینی اش بیشتر به عنوان یک آلمان تزئینی مورد توجه بوده و دقت بسیار زیادی که در حجاری های پیکره ها بکار رفته، در سر ستونهای این شیوه نیز دیده می شوند.

سر ستون کرنتی در حقیقت کمال مطلوب یونانیان بود، چون در مورد ستون ایونیک مسئله دید در گوشه ها برای معماران معابد مشکلی بود و با بکار گیری سر ستون ایونیک در زوایا با دید دوجانبه آن مشکل دید کنج ها لاینحل مانده بود، با ابداع شیوه ی کرنتی که سر ستون تزئینی آن از تمام جوانب دید یکسان داشت؛ همین امر موجب گردید تا یونانیان در رسیدن به کمال مطلوب مورد نظرشان توفیق حاصل کنند.

آکروپلیس:

تاریخچه:

اولین دست ساخته بشر مربوط به بخش میانی دوران نو سنگی در بالای تپه آکروپلیس است، مدارکی نیز درباره امکان وجود ساکنینی در بنای آتیک (اتاق کوچک زیر شیروانی) وجود دارد که مربوط به آغاز دوران نوسنگی ـ هزاره ششم پیش از میلاد می‌باشد. اطلاعات مشکوکی نیز حکایت کننده آن است که یکی از اهالی "مای سنی" که با ایجاد بناهای پادشاهی برای خود و خانواده و پایه گذاری آیین دینی و ایجاد معابد، تعدادی کارگاه و سکونت دادن به گروهی از مردم عادی در این مکان یعنی بالای این تپه تشکیلاتی راه انداخته است. این مجموعه با دیواره‌ای قطر 4.5 تا 6 متر محصور گردیده بود که دروازه مایل با جان‌پناه و برخی را که از دست راست وارد شوندگان غریبه را آویزان می‌نمود و بنابراین وسایلی برای دفاع به شمار می‌رفت. در بخش شمالی دو راه‌ پله ای تنگ با شیب زیاد بود که در بین صخره ایجاد شده بود. هومر مورخ یونانی به این محکم سازی ساختمانی به نام "خانه ای قوی ارچ توس" اشاره می‌نماید. این در زمانی بود که زلزله در ضلع شمال شرقی شکافی ایجاد کرد که تا بخش خاکی زمین ادامه یافت و در آن آب جمع می‌شد. در این بخش پله‌هایی استادانه ساخته شد و به عنوان بخش محافظت شده آب آشامیدنی در دوران مای سنین استفاده می‌شد که در اعصار بعد از ارزشی برخوردار نبود.

آکروپلیس شهر آتن:

یکی از مجموعه بناهای باشکوه یونان در عصر کلاسیک، آکروپلیس در شهر آتن است .آکروپلیس آتن معروف به آکروپلیس، به معنای شهر مرتفع یا صخره مقدس که در یونان و تمام دنیا فراوان است. اگر چه آکروپلیس های دیگری در یونان قرار دارد، اهمیت این آکروپلیس آنقدر زیاد است که نام آکروپلیس به عنوان اسم خاص مربوط به همین مکان است. آکروپلیس رسما به عنوان بنای برجسته در میراث فرهنگی اروپا در 26 مارس 2007 (6فروردین 1386) به ثبت رسیده است.

.آکروپولیس (Acropolis؛ به یونانی قدیم: بلندشهر یا دژشهر)،در شمال شرقی پارتنون در آتن٬ پایتخت یونان و در مرتفع ترین نقطه دشت و ۱۵۰ متر بالاتر از سطح دریا قرار دارد. مجموعه تاریخى ‌آکروپولیس براى مردم یونان یک نماد ملى است بر همین اساس هر شهر یونان باستان داراى آکروپولیس معادل دژ یا قلعه مستحکم بوده است. این مجموعه با دقت و ظرافت بسیار دقیق هندسى و ریاضى ساخته شده است. این مجموعه به رهبری پریکلس در اواخر قرن پنجم ق. م یعنی هنگامی که آتن به دوره قدرت رسیده بود احیا گردید. بزرگترین کاری بود که در تاریخ معماری یونان پدید آمد و موجب آن شد که عالیترین یادگاری از دوران اعتلای هنر بر جای بماند. همه بناهای آکروپلیس، هنر معماری دوره ی کلاسیک یونان را در آن هنگام که به کمال رشد خود رسید بود به منصه ی ظهور رسانده است.

این مجموعه شامل بناهای: معبد پارتنون، دروازه پروپالایا، معبد ارختئوم، معبد آرتمیس، معبد الهه ی پیروزی نیکه، نگارخانه کالکوئیکی محل پیکره ی آتناپروماخوس، محل معبد قدیمی آتنا، و چند بنای کوچک است.

معبد پارتنون:

 مهمترین بنای مجموعه آکروپلیس معبد پارتنون است. معبد پارتنون، پرستشگاه یکی از الهه های یونان به نام آتناست که در قرن 5 قبل از میلاد توسط مردم آتن ساخته شد. این معبد مهم ترین بنای باقیمانده از یونان باستان است و غالباً به عنوان نقطه اوجی در پیشرفت دوره معماری دوریس شناخته می شود. این بنا درعصر کلاسیک ساخته شده است و برای الهه آتنا (خدای پیروزی) که به افتخار او آتن هم از او نام گرفته ایجاد شده است. بنا بر روی بلندترین نقطه تپه آکروپلیس و مشرف بر سراسر شهر آتن و نواحی اطراف آن بنا شده است. سنگ مرمر سفید مصالح عمده ی بناست.

ساختمان به شیوه ی دوریک ساخته شده است. معمارانی چون کالیمراتیس و ایکتینوس در ساختمان آن نقش اصلی را داشته اند و در فاصله سالهای 432 - 448 ق.م ساخته شده است. بنا دور ستونی است. در ایوان جنوبی معبد پارتنون بر خلاف پرستشگاههای دیگر، به جای شش ستون از هشت ستون (سبک هشت ستونی) و برای طول آن هفده ستون در نظر گرفته شده است. طول و عرض آن 31 * 70 متر و ارتفاع آن 72/13 متر که ارتفاع هر ستون 43/10 متر است یادآوری این نکته ضروری است که در این بنا دو شیوه دوریک و ایونیک با هم تلفیق شده اند. در ایجاد نقوش برجسته در چهار گوشیهای تزئینی و سنتوریهای معبد نهایت دقت را به کار برده اندکه دارای موضوعات مختلفی هستند.

فضای داخلی پارتئون دارای دو بخش جداگانه است. فضای کوچکتر (اتاق باکره یا پارتئون) با پلانی تقریباً مربع شکل و فضای بزرگتر (مقصوره) با پلان مستطیل شکل که مجسمه الهه ی آتنا پارتنوس در آن قرار داشته است که مقصوره ی مستطیل شکل را به سه راهرو تقسیم کرده اند. ردیف ستونهای دوریک در مقصوره به صورت ستونهای دوتایی بر روی هم قرار گرفته اند و به عنوان ستونهای نگهدارنده سقف بکار گرفته شده اند در حالی که ستونهای نگهدارنده بخش اتاق باکره به شیوه ایونیک است. ستونهای دوریک درنمای معبد نهایت تناسبات این شیوه را داراست. یعنی ارتفاع هر یک از آنها شش برابر قطر پایه شان است. تعداد خطوط مستقیم بسیار اندک در نمای معبد پراتنون حائز اهمیت و دقت است. ستونهای آن انحنای ملایمی به دورن دارند و فاصله های میان آنها یکسان نیست، این فاصله ها در گوشه های معبد کمتر می شوند. همچنین ستونهای کناری دارای ضخامت بیشتر هستد. علت این امر جلوگیری از خطای دید است. زیرا ضخامت بیشتر ستونهای کناری از تغییر شکل یافتن آنها در اثر خطای دید جلوگیری می کند. شاید دلیل این ضخامت در گوشه ها برای بیان قدرت تحمل آنها در برابر بار سنگین است و این کار نه به خاطر عملکرد ساختمانی، بلکه بیشتر برای بیان سمبلیک به کار گرفته شده است.  پارتنون از لحاظ نقشه ساختمانی یک معبد دورستونی است و عرض آن اندکی از یک دوم طولش بیشتر است. مقصوره ی پارتنون به دو بخش تقسیم شده است: در بخش بزرگتر تندیس آتنا پارتنوس از عاج و طلا، به بلندی تقریباً دوازده متر و کار فیدیاس پیکرتراش قرار گرفته بود: بخش کوچکتر به عنوان گنج خانه اتحادیه دلوس طراحی شده بود، ولی بخش عمده پولی که اعضای اژه ای این اتحادیه به گنج خانه سرازیر می کردند صرف اجرای پروژه های ساختمانی جاه طلبانه پریکلس می شد. درون دو اتاق، به طرق متفاوت آراسته شده بود. خود مقصوره دو ردیف ستون کوچک برای نگه داشتن سقف دارد، هدف از ساختن این دو ردیف، با آنکه مدتها مورد بحث قرار داشته، به گفته بعضیها ایجاد بالاخانه یا رواقی بوده است تا بازدید کنندگان از آنجا بتوانند تندیس آتنا را ه پی اش هنوز بر هم جا مانده است ببینند. این گنج خانه چهار ستون تکی به شیوه یونیک داشت – یکی از چندین ویژگی یونیک در ساختمانی که بدون آنها دوریک می شد، ویژگی بعدی کتیبه پیوسته تندیس است که دورادور دیوار بیرونی و مقصوره می چرخد. پارتنون، صرفنظر از این اجزای یونیک، عصاره ای از معبد کلاسیک دوریک است و اوج پالایش این شیوه به شمار می رود.

بنای امروزی پارتنون، یک رستوران است. پارتنون در جریان تاریخ طولانیش دستخوش تحولات بسیار شده است. زمانی یک معبد یونانی بود، زمانی یک کلیسای مسیحی و زمانی دیگر یک مسجد عثمانی شد. مقصوره ی پارتنون در سال 1687 انبار مهمات تُرکهای عثمانی در جنگ با ونیزیها شده بود. یکی از گلوله های ونیزیها به هدف خورد و در نتیجه، مرکز ساختمان را منفجر کرد. در طی یکصد سال گذشته، ستون بندیهای پارتنون را به حالت نخست بازگردانده اند ولی مرکز آن همچنان به صورت یک ویرانه برجا مانده است.

پارتنون با وجود خرابی و وضع ناگوارش، احتمالاً بیش از هر ساختمانی در جهان مورد مطالعه و اندازه گیری دقیق قرار گرفته است. نتیجه این مطالعه کنجکاوانه کشف این حقیقت بود که سازندگان پارتنون می خواسته اند در همه جزییات کارشان به زیبای بی مانندی دست پیدا کنند؛ «ظریفکاریهای» این ساختمان، به صورت موضوعی درجه دوم در تاریخ معماری یونان درآمده است. اگر چیزی وجود داشته باشد که بخواهیم از شیوه جدی دوریک انتظار داشته باشد این است که خطوطش باید به طرزی خشک و هماهنگ مستقیم و شاقول باشند؛ با این حال در بنای پارتنون، تعداد خطوط مستقیم بسیار کم است؛ مثلاً سکوی پله دار آن از چنان تحدب ظریفی برخوردار است که انحنایش تقریباً احساس نمی شود، فقط در صورتی که بیننده در یک انتهای سکو بایستد و از آنجا مستقیماً به انتهای دیگر نگاه کند، انحنای آن را که در سراسر اسپر تکرار شده است خواهد دید. ستونها شیب ملایمی به درون دارند و فاصله های میانشان یکنواخت نیست، بلکه در چهار نبش معبد به یکدیگر نزدیکتر می شوند. گذشته از این قطر تمام ستونها ثابت نیست و در دو سوی نبشها قدری بر قطر آنها افزوده می شود. تحدب خوش تناسب ستونها، که گونه ای شناوری و نرمش کشیده چون عضلات آدمی به نیمرخ آنها می بخشد، از همان ظرافتی برخوردار است که در انحنای خفیف سکوی پله دار و اسپر دیدیم.

این انحراف از معیار مکانیکی، شاقول و لبه راست، بی هیچ تردیدی، عمداً صورت گرفته است. نمونه هایی از آن در معابد دیگر نیز یافت شده است؛ ولی تفسیرهایی که از این ظریفکاریها به عمل آمده، با یکدیگر «نمی خوانند». برخی گمان می کنند که انحرافهای مزبور جنبه ای صرفاً کارکردی داشته اند و مثلاً انحنای خفیف سکوی پله دار باعث تسهیل زهکشی می شده یا شاید نوعی پیش بینی برای نشست بخش میانی ساختمان بوده است. برخی دیگر معتقدند که هدف از این انحرافات از اصول دقیق فنی، اصلاح خطای دید آدمی بوده است – یعنی خطای دید ممکن است ستونهای دارای نیمرخ دقیقاً عمود را متمایل و ناتوان به نظر برساند. مطابق نظر دیگری، ذوق یونانی این ظریفکاریها را برای تکمیل زیبایی ساختمان و یکپارچه نمایاندن آن با محیطش لازم تشخیص می داده است؛ مثلاً حد انحنای رو به پایین سکوی پله دار، زمین است و باعث می شود که قاعده نمای ساختمان از لحاظ بصری محکم و نیرومند به نظر برسد. حدس منطقی می تواند چنین باشد که هدف از ساختمان پارتنون آفریدن بنایی در ورای منطق مهندسی بوده است. یعنی می بایست همچون پیکره ای عظیم پنداشته و ارزیابی می شد که از نرمش، جهش و سرزندگی پیکره آدمی در قالب یک تندیس برخوردار است. بدین ترتیب، جزییات را طوری طراحی می کردند که با تناسبی ملایم در کنار یکدیگر و به طرزی زنده نما در قالب کل ساختمان بگنجند، که این البته به معنی غلبه خط منحنی بر خط مستقیم است. این مخصوصاً از تحدبهای خوش تناسب ستونهای پارتنون پیداست و نشان می دهد که ستونهای مزبور با بزرگتر شدن خطوط کناری فشرده شان در برابر بار سنگین از خود واکنش نشان می دهند و کارکردشان را نه به طور مکانیکی بلکه به طور ارگانیک بیان می کنند.

بخشهایی از ساختمان رنگ آمیزی شده بودند. این رنگ آمیزی، زمینه ای پدید می آورد که پیکره آتنا در آن روشنتر دیده می شود و احتمالاً دارای اهمیت بیشتری به نظر می رسید، حدود بالایی ساختمان را در زمینه آسمان درخشان آتن مشخص می ساخت به طوری که نسبتهای اصلی معبد به طرزی شکننده نشان داده می شدند و کسی نمی توانست آنها را به غلط تفسیر کند. رنگ در عین حال باعث متمایز ساختن و مجزا نمایاندن بخشهای مرئی ساختمان از یکدیگر می شد.

اصرار بر وضوح در استدلال، که به اختراع منطق توسط یونانیان انجامید، در «استدلالهای» طرحهای معماری ایشان نیز با همان قدرت وارد عمل می شود. متأسفانه آن پیروزی اولیه اندیشه یونانی یعنی قیاس صوری را با سه حکمش که به نتایج درست منطقی می انجامند، نمی توان مو به مو بر شیوه دوریک منطبق ساخت. همچنانکه بررسی یکی از گوشه های پارتنون  نشان می دهد، معماری یونانی به اندازه منطق یونانی، «منطقی» یا خردگرایانه نبود. کتیبیه دوریک بر طبق سه قاعده انعطاف ناپذیر، سازمان داده می شد: (1) دقیقاً در بالای نقطه مرکزی هر ستون باید چند سه ترکی وجود داشته باشند؛ (2) در بالای بخش یا نقطه مرکزی فاصله میان ستونها باید یک سه ترکی وجود داشته باشد؛ (3) سه ترکی های واقع در گوشه های کتیبیه باید چنان به یکدیگر برسند که فضایی خالی باقی نماند. ولی «استدلال» معماری، درست از آب در نمی آید. قیاس صوری منطقی ناقص است؛ زیرا قاعده سوم یعنی «نتیجه» را نمی توان با قاعده نخست هماهنگ کرد: اگر قرار باشد سه ترکی های گوشه ها به یکدیگر برسند، نمی توان آنها را درست بر بالای نقطه مرکزی ستون نبشی قرار داد. این اشکال، با آنکه چاره ای ندارد، ممکن است به نظر ما، حتی در ساختمانی که هدفش رسیدن به کمال در تمام جزییات بود، عیبی کوچک باشد. یونانیها می خواستند مطمئن باشند و در منطقه، روشی برای منطبق ساختن چندین عبارت بر یک قاعده ابداع کردند تا آنها را معتبر گردانند؛ ولی در معماری دوریک، چیزی برجا مانده بود، یعنی چیزی وجود داشت که در جایی نمی گنجید. این احتمالاً در نظر یونانیان مانند اعداد سنجش ناپذیر یا «اصم» (مانند جذر عدد 2)، چیزی مزاحم بود زیرا هیچ حد یا تعریفی ندارد. (مطابق یک افسانه منحصر به فرد و مهم یونانی، انسانی که نخستین بار به رمز اعداد اصم پی بُرد در یک حادثه کشتی شکستگی به هلاکت رسید «زیرا چیزی که قابل بیان نباشد و بی شکل باشد باید تا ابد از نظرها پنهان بماند»!) درست مانند ریاضی دانان و منطق دانان و به شیوه ای که ایشان با تناقضی گیج کننده در نتیجه گیریهایشان رو به رو می شدند، معماران و هنرمندانی نیز که هدفشان دست یافتن به کمال بود احتمالاً این مسأله سه ترکی های گوشه ای را مایه مزاحمت و حواس پرتی می دانسته اند. در عمل، این اشکال، احتمال دارد که به زوال شیوه دوریک - که در سده چهارم پیش از میلاد آغاز شد - و به پیدایش شیوه های یونیک و کورنتی که با کتیبه های پیوسته شان این اشکال را از میان برده اند، کمک کرده باشد.

اهمیت فرهنگی:

هر چهار سال یک بار آتنی‌ها یک جشنواره به نام "پاناتنی‌آ" برگزار می‌کنند که با بازی‌های المپیک معروف رقابت می‌کند. در طول جشنواره، یک حرکت دسته جمعی از میان آتن به آکروپلیس بالا می‌رود و وارد پارتنون می‌شود (به همان شکلی که روی کتیبه‌ای که روی قسمت داخلی پارتنون نشان داده است). در آنجا، یک لباس بلند بافتنی پشمی (پپلوس) به طور رسمی روی فیدیاس عاج بزرگ فیل و تندیس طلایی از آتنا قرار گذاشته شده است.

فهرست منابع:

- حاتم، دکتر غلامعلی.، آشنایی با هنر در تاریخ 1 و 2، تهران، پیام نور، 1381

- مرزبان، پرویز.، خلاصه تاریخ هنر، چاپ چهارم، تهران، 1374

- گاردنر، هلن.، هنر در گذر زمان، محمد تقی فرامرزی، چاپ سوم، تهران، آگاه، 1374

- شولتز، رگینه، (Regine Schultz,)، سیدل، ماتیاس (Seidel, Matthias).، گردآورنده، 'Egypt: The World of the Paraohs'، آلمان، کونمان (Kِnemann)، 1998

- انکارتا (دانشنامه)، 'Microsoft Encarta Refference'، نسخه دیجیتال، 2001

بیمه مهندسی

بیمه مهندسی

بیمه مهندسی ، صنعتی که فرهنگ سازی نشده است.
بررسی های میدانی و آماری نشان می دهد که یکی از اصلی ترین عوامل عدم توسعه صنعت بیمه بخصوص بیمه مهندسی در کشور، کافی نبودن آگاهی مردم ، متخصصان و مدیران در مورد خدمات بیمه مهندسی و دیگر بیمه ها است. از آنجا که خدمات بیمه مهندسی عینی نیست و آشنا سازی کارشناسان با این خدمات نیازمند ارایه اطلاعات تفصیلی است، فعالیت‌های تبلیغات حرفه ای شرکت های بیمه برای گسترش آگاهی کافی به نظر نمی رسد.
گسترش فرهنگ و یا همان فرهنگ سازی بیمه مطلبی است که سال های سال در مورد آن بحث شده و تمام دست اندرکاران و مسئولان ذیصلاح بر آن تاکید دارند اما تاکنون کار جدی در جهت ارتقای فرهنگ بیمه انجام نشده است و کماکان مسئولان بیمه ای کشورمان از نبود فرهنگ بیمه ای در کشور گلایه دارند و آن را دلیل اصلی پایین بودن ضریب نفوذ بیمه می دانند.

بیمه های مهندسی (Engineering Insurance)
رشد و توسعه هر کشور نیازمند عزم ملی و اعتقاد مردم آن کشور به الگوهای رشد و توسعه می باشد، و این امر خود مستلزم فراهم آمدن بستری مناسب برای توسعه سه بخش از فعالیت های اقتصادی شامل کشاورزی، صنعت و خدمات می باشد که با رشد آنها کشور به سمت توسعه همه جانبه حرکت می کند. تمامی بخش های اقتصادی در دوران فعالیت خود علاوه بر نیاز به سایر امکانات، نیازمند حمایت و تامین مالی نیز می باشند تا در زمان بروز خسارات احتمالی بتوانند به حیات خود ادامه دهند.

لذا با توجه به این امر که اجرای طرح ها و پروژه های عمرانی و احداث واحدهای ساختمانی، تاسیساتی و صنعتی در طول مدت عملیات و در دوره بهره برداری با خطرهای گوناگون مواجه است، به منظور ایجاد امنیت و آرامش خاطر و تامین مالی در زمان بروز خسارات احتمالی شرکت های بیمه گر اقدام به ارایه انواع بیمه نامه های مهندسی می نمایند.

بیمه های تمام خطر مهندسی پوششی است برای جبران خسارت های وارد به پروژه های عمرانی و ساختمانی و نصب ماشین آلات صنعتی که به علت وقوع سوانح سهمگین طبیعی، حوادث ناشی از اجرای کار و اشتباهات و خطاهای انسانی و همچنین زیان های وارد به اشخاص ثالث در مواردی که صاحبکار و یا پیمانکار براساس قانون مسئول شناخته شود.

بیمه های تمام خطر مهندسی
بیمه های تمام خطر مهندسی به دو گروه عمده برای مدت اجرا و دوره بهره برداری تقسیم می شود که در زیر توضیحات هرکدام ارایه شده است.

1- بیمه نامه هایی که برای دوره اجرای عملیات ساختمانی و نصب صادر می شوند:
مانند بیمه تمام خطر پیمانکاران (مقاطعه کاران) و بیمه تمام خطر نصب، بیمه تجهیزات الکترونیکی، بیمه شکست ماشین آلات و بیمه ریسک های تکمیل شده.
در این نوع بیمه نامه، مورد بیمه در مقابل کلیه خطراتی که در اثر حادثه بوجود بیاید و همچنین برای مسئولیت مدنی در مقابل اشخاص ثالث پوشش دارد و نیـازی به قیـد کردن عناوین خطرات تحت پوشش نیست، بلکه فقط موارد استثنایی ذکر می شود.

2- بیمه نامه هایی که برای دوره بهره برداری صادر می شوند:
در این نوع بیمه نامه ها اولا مسئولیت مدنی در مقابل اشخاص ثالث بیمه نمی باشد، ثانیا باید خطرات تحت پوشش به صراحت قید شده باشند. پوشش بیمه ای بیمه نامه های مهندسی که برای دوره ساخت صادر می شوند با اتمام کار و رسیدن به مرحله بهره برداری پایان یافته و فقط در دوره نگهداری پوشش های محدودتری ارایه می گردد. در مقابل بیمه نامه هایی که برای زمان بهره برداری صادر می شوند سالیانه هستند و باید برای هر سال تمدید شوند.

عنوان انواع بیمه نامه های مهندسی
• بیمه تمام خطر پیمانکاران Contractor All Risks، (CAR)
• بیمه تمام خطر نصب Erection All Risks، (EAR) 
• بیمه ماشین آلات پیمانکاری Contractors Plant & Machinery، (CPM)
• بیمه تمام خطر شکست ماشین آلات Machinery، (M)
• بیمه فساد کالا Deterioration of stick in Cold Storage، (DOS)
• بیمه سازه های تکمیل شده Civil Engineering Completed Risk، (CECR)
• بیمه تجهیزات الکترونیکی Electronic Equipment، (EE)
• بیمه بویلرها ومخازن تحت فشار Boilers and Pressure Tanks Insurance
• بیمه عدم النفع ناشی از شکست ماشین آلات Machinery Loss Of Profit Insurance، (MLOP)
• بیمه عدم النفع مقدم کارفرما Principals Advance Loss Of Profit Insurance، (ALOP)
• بیمه جامع پروژه Comprehensive Project Insurance، (CP)
• بیمه جامع ماشین آلات Comprehensive Machinery Insurance، (CMI)

گزارش کارآموزی مهندسی عمران 7

بخش اول

پـی کنی و اجرای پی

مقدمه

مهندسی ژئوتکنیک متشکل از دو بخش کلی مکانیک خاک ومهندسی پی می باشد. در واقع مهندسی پی شامل بکارگیری اصول مکانیک خاک در تحلیل و طراحی شالوده ساختمانها و ابنیه در تماس با خاک می باشد.

 کلیه سازه هایی که بر روی زمین بنا می شوند از جمله ساختمانها، پلها، خاکریزها از دو بخش تشکیل می شوند:

1-سازه فوقانیsuperstructure؛بخش نمایان سازه

2-سازه زیرینsubstructure؛بخش مدفون سازه

بخش سازه زیرین بعنوان حائل بین سازه های فوقانی و زمین تکیه گاه عمل می کند. یعنی بار سازه فوقانی را به زمین منتقل می نماید. مبحث مهندسی پی بررسی تاثیر متقابل سازه زیرین و زمین تکیه گاه می باشد.

کلیه پی های به منظور انتقال بارهای سازه فوقانی به زمین طرح می شوند. بار اکثر سازه هایی فوقانی توسط اجزا ستون مانندی حمل می شوند که شدت تنش درآنها در حدود MPa10(ستون بتنی) تا MPa140(ستون فلزی) می باشد چنین تنشهایی می بایست به خاک تکیه گاهی حمل گردد که ظرفیت باربری آن بندرت بیش از kPa500 و اغلب در حدود kPa250 –200 می باشد.

با توجه به این ارقام می توان دریافت که این عضو واسط یعنی پی مصالحی را به یدیگر مرتبط می سازد که مقاومت مهندسی آنها تا چند صد برابر متفاوت است و این به نوبه خود اهمیت طرح صحیح و ایمن پی را نشان می دهد.

مهندسی پی به کسی گفته می شود که بوسیله آموزش و تجربه کافی در اصول علمی و قضاوت مهندسی مهارت یافته است تا پی را طراحی نماید.

می توان گفت که قضاوت مهندسی بخش فوق العاده خلاق کار طراحی پی می باشد. در واقع قضاوت مهندسی در طرح پی همان گردآوری و بهم آمیختن تجارب، مطالعه کارهای دیگران در شرایط نسبتا مشابه و جمع آوری اطلاعات ژئوتکنیکی مخصوص ناحیه تحت بررسی برای ایجاد طرحی اقتصادی، علمی و ایمن برای سازه زیرین می باشد.

حداقل مراحل لازم برای طراحی یک پی عبارتند از:

1-    گردآوری اطلاعات سازه ای شامل موقعیت اجزا، باربر و میزان بارگذازی:معمولا تخمین تقریبی از بار(یا بارهای)شالوده توسط کارفرما تامین می شود.

2-    بررسی وضعیت فیزیکی محل و برنامه ریزی برای شناسائیهای محلی: قبل از هر گونه اقدامی برای طراحی پی، می بایست اطلاعات کافی از شرایط فیزیکی و ژئوتکنیکی محل جمع آوری گردد. اطلاعات این مرحله با انجام آزمایشهای صحرایی و آزمایشگاهی کامل می گردد.

3-         تعیین پارامترهای طراحی خاک بر مبنای آمیزه ای از تحلیلهای ساده یا پیچیده کامپیوتری استفاده نمود.

4-    انتخاب سیستم پی و طراحی آن با استفاده از پارامترهای طراحی بدست آمده از مرحله قبل، پی طرح شده بایست از طرفی اقتصادی و از طرف دیگر، ایمن و پایدار باشد و کلیه ضوابط فنی در آن لحاظ گردد.

مهندس پی می بایست در کلیه مراحل فوق تجربه داشته و در آنها مشارکت نماید. درعمل اغلب چنین حالتی وجود ندارد. معمولا یک شرکت ژئوتکنیکی متخصص عملیات شناسایی و آزمایشات خاک مسئول انجام مراحل 1تا 3 می گردد.

سپس نتایج حاصله و خروجی مرحله 3به کارفرما، که غالبا یک مهندس پی متخصص در طراحی اجزا، سازنده زیرین است، تحویل می گردد.

نقص عمده در این روش دقیق و قطعی انگاشتن پارامترهای خاک است که معمولا از طریق آزمایشهای خاک با کیفیت متغیر بدست آمده و شدیدا آمیخته به قضاوت مهندسی می باشد.

 از اینرو مهندس پی و مشاور ژئوتکنیک می بایست به صورتی بسیار نزدیک با یکدیگر کار نمایند، و بخصوص مهندس پی می بایست از واقعیت تقریبی بودن روش های تعیین پارامترهای خاک بخوبی آگاه باشد.

پی کنی

اصولا پی کنی به دو دلیل انجام می شود:

1-       دسترسی به اینکه کلیه بار ساختمان بوسیله دیوارهای یا ستون ها به زمین منتقل می شود در نتیجه ساختمان باید روی زمینی که قابل اعتماد بوده و قابلیت تحمل بار ساختمان را داشته باشد بنا گردد . برای دسترسی به چنین زمینی ناچار به ایجاد پی برای ساختمان می باشیم.

2-       برای محافظت پایه ساختمان و جلوگیری از تاثیر عوامل جوی در پایه ساختمان باید پی سازی نماییم. در این صورت حتی بهترین زمین ها نیز باید حداقل پی هائی به عمق 40تا50سانتیمتر حفر نمائیم.

تقسیم بندی زمین ها

بطور کلی زمینها به چند دسته تقسیم می شوند.

الف - زمین خاکریز شده (زمین های خاک دستی)مانند بعضی اراضی شمال تهران و خندق های پر شده که همه بوسیله خاک دستی پر شده اند.

مقاومت این زمین ها بسیار کم بوده و قدرت مجاز آنها در حدود 80 گرم بر سانتیمتر مربع می باشد. این زمینها بدون پی سازی های ویژه مانند شمع کوبی و غیره به هیچ وجه برای ساختمان مناسب نیستند.

ب - زمین های ماسه ای، مانند زمین های سواحل دریا، این زمین ها برای ساختمان های سبک مناسب هستند و در حدود 1تا2/1 کیلوگرم بر هر سانتیمتر مربع بار تحمل می نمایند. در بعضی از انواع زمین های سواحل دریا که ماسه ای بوده و بکلی فاقد خاک های چسپنده می باشد (خاک رس) بیش از 500 گرم بار تحمل نمی کنند.

در این گونه زمین ها نیز باید برای ساختمان های سبک طبق شرایط محلی پی سازی ویژه صورت بگیرد و در ساختمانهای بزرگ طبق محاسبه ابعاد پی باید ساخته شود.

ج- زمین های شنی – اگر این زمین ها دارای دانه بندی خوب باشند بطوریکه دانه های ریز فضای خالی بین دانه های درشت تر را پر نموده و تولید جسم توپر و متراکمی کرده باشند و این دانه بندی بوسیله ماده چسپنده بهم متصل می باشد (خاک رس به اندازه لازم) برای ساختمان بسیار مناسب بوده و مقاومت مجاز آن درحدود 5/2 و حتی  5/3 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع می باشد. باین گونه زمین ها زمین دج گفته می شود.

تاثیرنوع پی و وزن ساختمان:

نوع پی و وزن ساختمان بر شکل کل خرابی ها تاثیر می گذارند در یک ساختمان سبک واقع بر پی سطحی شاهد حرکت پی خواهیم بود.

شکل زیر الگوی خرابی های مربوط به این حالت را نشان می دهد.

اگر پی بصورت ویژه طرح و اجرا شده باشد بنحوی که در اثر تورم خاک حرکت نکند یا اینکه بارمرده ی ساختمان که پی برزمین وارد می کند بیش از فشار تورم باشد خرابی ها عمدتا گودال خواهد بود.

 

 

روش سرانگشتی پی سازان

درس های که نشانه حفیری آن ها حدود 40الی 50 درصد است چناچه رطوبت حد ممیزی برسد.(25الی 35)درصد امکان خرابی وجود دارد این روش عمدتا درصد ارائه یک معیار اولیه برای اولیه برای پی سازان است و مزیت آن در نظر گرفتن رطوبت خاک در محل می باشد.

پی سازی در خاک های متورم شونده:

پی های سطحی در خاک های متورم شونده قابل اجرا هستند به شرطی که یکی از شرایط ذیل برقرار باشد.

الف – بار ناشی از ساختمان که از شالوده بر زمین وارد می شود بزرگ باشد.

ب – صلبیت مجموعه آنقدر زیاد باشد که تورم غیر یکنواخت را تحمل کند.

ج – پتانسیل تورم خاک با روش های بهسازی از بین رفته باشد. بنابراین هر گاه ساختمان سبک باشد یکی از روش های بهسازی خاک را به کابرد یا اینکه مجموعه شالوده را بصورت صلب طرح کرد این کار با شناژهای قوی یا شالوده گسترده با تیرک های عمود بر عم در زیر آن انجام می شود.

اگر مقدار تورم خیلی یازیاد باشد از شمع استفاده کرده و شمع را تارسیدن به لایه مناسب در زمین فرو می بریم نیروی بالابرنده ناشی تورم را باید در طراحی شمع در نظر گرفت – نیروی اصطکاک خاک بدون پتانسیل تورم وزن ساختمان باید از نیروی بالابرنده بیشتر باشد.

ابعاد پی

عرض و طول و عمق پی ها کاملا بستگی به وزن ساختمان و قدرت تحمل خاک محل ساختمان دارد در ساختمانهای بزرگ قبل از شروع ساختمان بوسیله آزمایشات مکانیک خاک قدرت مجاز تحمل زمین را تعیین نموده و از روی آن مهندسی محاسب ابعاد پی  را تعیین می نماید. ولی در ساختمان های کوچک که آزمایشات مکانیک خاک در دسترس نیست باید از مقاومت زمین در مقابل بار ساختمان مطمئن شویم.

غلب مواقع قدرت مجاز تحملی زمین برای ساختمان های کوچک با مشاهده خاک پی و دیدن طبقات آن و طرز قرار گرفتن دانه ها به روی همدیگر یا ضربه زدن بوسیله کلنگ به محل پی قابل تشخیص می باشد گاهی اوقات نیز برای بدست آوردن اطمینان بیشتر می توان اقدام به آزمایشات ساده محلی نمود که چند نمونه از این آزمایشات ذیلا شرح داده می شود.

انواع پی

پی ها بر اساس عمق و نوع عملکرد طبقه بندی می شوند.درحالت کلی چناچه لایه مقاوم در عمق کمی از سطح زمین قرار گرفته باشد، پی در نزدیکی سطح زمین بنا می گردد.

در غیر اینصورت برای رسیدن به لایه مقاوم عمق پی افزایش می یابد.

بطور کلی می توان پی ها را به چهار دسته تقسیم نمود:

1-         پی های کم عمق موسوم به پی های سطحی shallow fludations:

به پی هایی اطلاق می گردد که نسبت عمق به عرض آنها مساوی یا کمتر از واحد است()،در عین حال در بعضی مراجع پی های با نسبت عمق تا 4الی 5 هم به عنوان پی کم عمق طبقه بندی می شوند.

2-         پی های نیمه عمیق (پی های چاهی؛pier fundations)

در این پی ها نسبت عمق به عرض در محدوده

<   (5-4) قرار دارد.

3-         پی های عمیق (Deep foundations):

این پی ها عمدتا شامل شمعی بوده و در آنها می باشد.

مقررات ملی ساختمان، معیار دیگری برای پی عمیق عنوان شده است و آن عبارتست از اینکه هر گاه نسبت عرض به ارتفاع پی کمتر از باشد و عمق آن از سه متر تجاوز نماید به آن پی عمیق می گویند.در موارد فوق D عمق پی و B عرض آن می باشد.(به شکل 1-3مراجعه شود.)

4-         پی های ویژه(foundations    special ):

شامل هر گونه پی که جز دسته بندی فوق نباشد از قبیل پی های صندوقه ای، مهارها، ستونهای شنی وسنگی و غیره.

 

 

انواع پی های سطحی

دسته بندی های متفاوتی از پی های سطحی در مراجع مختلف یافت می شود. باولز (1996 Bowles)انواع کلی پی های سطحی را بصورت زیر دسته بندی می نماید:

·        پی های منفرد : پی هایی که بار یک ستون تکی یا یک دیوار را حمل می نمایند.

·        پی های مرکب : پی هایی که بار دو تا چهار ستون را حمل می نمایند.

·   پی گسترده: نوعی شالوده است که بار چندین ستون با فواصل نامنظم یا چندین ردیف ستون موازی را حمل می نماید و در زیر بخشی از ساختمان و یا کل آن قرار می گیرد.

پی های سحطی به صورت مشروح تری نیز دسته بندی شده اند (مبحث هفت مقررات ملی ساختمان و مرجع فاخر):

الف – شالوده های منفرد(spread   foundations): شالوده ای که حامل تنها یک ستون باشد شالوده منفرد گویند. این پی های معمولا متشکل از یک دال مربعی یا دایره ای بوده و خود می تواند شامل انواع بنتی غیرمسلح، بتن مسلح معمولی، با سطوح شیبدار، و پله ای باشد.

ب-شالوده های دو ستونی: اگر دو ستون بهم نزدیک باشند.(بنحوی که فاصله شالوده های منفرد آنها کمتر از نصف فاصله دو ستون گردد)، اقتصادی و مناسب است که از شالوده دو ستونی استفاده شود. کاربرد اصلی این نوع شالوده در مواردیست که نمی توان یک ستون را بطور مرکزی بر روی شالوده منفرد قرار داد مانند شالوده ستونهای کناری (در نوار مرزی ساختمان در زمینهای محدود).

شالوده دو ستونی می تواند بصورت مستطیلی و یا ذوذنقه ای طرح شود. این شالوده بنحوی طراحی می شوند که مرکز هندسی آنها بر نقطه اثر برآیند بارهای وارده منطبق گردد.

راه دیگر مقابله با خروج از مرکزیت ستون کناری اتصال آن توسط یک تیر قوی به شالوده داخلی مجاور می باشند که چنین شالوده ای را شالوده باسکولی (cantilever footing)یا شالوده تسمه ای (strap footing)می گویند. اینکار ممکن است برای جلوگیری از نشست نامساوی ستونها مورد توجه قرار گیرد.

ج – شالوده نواری (strip footing): با اتصال شالوده های ستونهای یک ردیف و یا برای شالوده زیر یک دیوار باربر، شالوده نواری ایجاد می گردد که نسبت طول به عرض آن بسیار زیاد است. معمولا شالوده هایی که در آنها  باشد بعنوان شالوده نواری در نظر گرفته می شوند.

د – شالوده شبکه ای (Gride foundation): بلحاظ اقتصادی (کاهش هزینه قالب بندی)گاهی مقرون به صرفه است که شالوده های یک ردیف در عم ادغام و شالوده بصورت نواری اجرا گردد. چنانچه این نوارها در هر دو امتداد عمود بر هم قرار گیرند شالوده شبکه ای بوجود می آید.

 عملکرد این شالوده ها مرکب بوده و متفاوت از عملکرد شالوده های منفردی است که توسط کلاف به یکدیگر متصل می شوند.

کلافها کلا نقشی در جلوگیری از نشست شالوده های منفرد ندارند(قادر به حمل برش و خمش نمی باشند)و تنها صلبیت جانبی سازه را افزایش می دهند.

ه- شالوده های گسترده(Mar/or Raft foundations):اگر زمین زیر شالوده آنقدر سست باشد و با بار وارده آنقدر زیاد باشد که سطح پوشیده شده توسط پی های منفرد بیش از نصف سطح زیربنا گردد، در اینصورت اقتصادی است که از پی گسترده استفاده شود، شالوده گسترده شامل یک دال (slab) یکپارچه است که کلیه بارهای سازه ناشی از ستونها و دیوارها را حمل می نمایند.

این نوع شالوده موجب توزیع نسبتا یکنواخت تنش و جلوگیری از تممرکز آن در زیر بارهای سنگین و موضعی می گردد، لذا در کاهش نشست نامساوی بسیار موثر است.

پی های پوسته ای (shell foundationd): این نوع پی ها بار را بواسطه شکل و نه به سبب جرم و حجم خود به زمین منتقل می نمایند، لذا طراحی آنها مشکل است و معمولا بعنوان پی برجهای خیلی بلند نظیر برجهای رادیوتلویزیون یا برجهای خنک کننده بکار می رود.

پی های نیمه عمیق (Pier foundations)

این پی ها حد فاصل پی های سطحی و عمیق می باشند که به آنها پی چاهی نیز نیز اطلاق می گردد. عملکرد آنها تاحدودی شبیه پی های عمیق است زیرا بار را به یک لایه مقاوم که در عمق متوسطی از زمین قرار دارد منتقل می نمایند. برای اجرای این پی ها چاهی در زمین حفر و سپس درون آن با مصالح مناسب پر میگردد.

پی های عیمق (Deep foundations)

همانطور که قبلا گفته اصطلاح پی عمیق و شمع مترادف یکدیگر می باشند زیرا بکارگیری عمده پی عمیق بصورت شمع می باشد. شمع ها اجزا ستون مانندی عمدتا از بتن، فولاد، و چوب هستند که برای انتقال بار به لایه های عمیق زمین مورد استفاده قرار می گیرند. شمع ها معمولا بوسیله یک عنصر سازه ای واسطه موسوم به سر شمع یا کلاهک (cap)بار سازه فوقانی را به زمین منتقل می نمایند. طبق مقررات ملی ساختمان سرشمع نیز بعنوان پی سطحی نامگذاری می گردد. بلحاظ نوع انتقال بار شمع ها به دو دسته شمع های اتکائی (نوک بار)، و شمع های اصطکاکی(شناور)تقسیم می گردند.

پی های ویژه(special foundation)

این نوع پی ها دارای انواع متفاوتی بوده که هر یک مسائل طراحی و اجرائی مخصوص بخود دارند. از انواع متداول پی های ویژه می توان پی های صندوقه ای را نام برد(caisson) که دارای انواع متفاوتی می باشند که معمولا از یک ستون توخالی قطور از جنس بتن مسلح ساخته شده و با روش های مختلف در زمین نصب می شوند(چند نمونه از این پی ها در شکل (1-1)درج شده اند).

در عمل از این نوع پی ها برای سازه های دریائی استفاده شده و بصورت پیش ساخته می باشند بنحویکه بتوان آنها را بصورت شناور به محل موردنظر حمل و سپس آنرا تثبیت نمود. تثبیت صندوقه در محل با پر کردن آن با آب و یا مصالح وزین دیگر انجام می شود(ارجاع به شکل 1-1)

3- پی های عمومی

باین گونه پی ها که رادیه ژنرال هم می گویند بیشتر از بتن مسلح ساخته می شود و دارای محاسبات فنی مفصل و دقت اجرای فوق العاده می باشد برای ساختمان هایی که دارای وزن فوق العاده زیاد بوده و یا ساختمان هایی که در زمین سست ساخته می شود این گونه پی ها ایجاد می گردد.

شمعها اجزا سازه ای ستون مانندی از جنس چوب، بتن، و یا فولاد هستند که برای انتقال بارهای سطحی به ترازهای زیرین توده خاک مورد استفاده قرار می گیرند.

این انتقال بار می تواند بواسطه توزیع قائم آن در امتداد بدنه شمع یا اعمال مستقیم بار یه لایه زیرین از طریق نوک شمع صورت گیرد. توزیع قائم با بوسیله بکارگیری یک شمع اصطکاکی (یا شناور) صورت می گیرد و اعمال مستقیم بار به لایه سخت زیرین توسط یک شمع باربر اتکائی انجام می شود.

 این تفکیک صرفا بنا به مصلحت صورت می گیرد زیرا کلیه شمعها کار انتقال بار را بصورت ترکیبی از مقاومت جداری و باربری اتکائی انجام می دهند، مگر آنکه شمع بانفوذ در یک خاک بسیار نرم به یک لایه سخت برسد.

شمعها معمولا برای یکی از مقاصد زیر بکار گرفته می شوند:

1-           انتقال بارهای سازه فوقانی شامل هر دو بارهای قائم و جانبی به درون یا عمق لایه خاک

2-     مقاومت در برابر نیروی برکنش، یا نیروهای واژگونی نظیر شالوده گسترده زیرزمین واقع در زیر سطح آب زیرزمینی یا تکیه گاه پایه های برجهایی که بواسطه بارهای جانبی نظیر بار باد درمعرض واژگونی قرار می گیرند.

3-     تراکم رسوبات سست غیر چسپنده که بواسطه ترکیبی از جابجایی جمع شونده شمع و ارتعاشات کوبش صورت می گیرد. این شمعها ممکن است بعدا بیرون کشیده شوند.

4-     کنترل نشست در مواقعی که شالوده های تکی یا گسترده روی یک خاک نامرغوب یا خاک با فشردگی بالا قرار می گیرند.

5-           تثبیت خاک تکیه گاه شالوده های ماشین آلات جهت کنترل دامنه ارتعاش و نیز فرکانس طبیعی سیستم.

6-            بعنوان ایمنی اضافی در زیر پایه های پل بخصوص در جائیکه خطر آب شستگی وجود دارد.

7-     درساخت سازه های دریایی برای انتقال بارهای سطح آب از طریق آب به خاک بستر. این حالت وضعیتی است که در آن شمعهای نیمه مدفون تحت بارهای قائم (و کمانش ) و نیز بارهای جانبی قرار می گیرد.

گاهی شمعها برای کنترل حرکات زمین (برای مثال زمین لغزه ها)مورد استفاده قرار می گیرند. پایه های برجها و بسیاری از تابلوها را می توان به عنوان شمعهای نیمه مدفون تحت بارهای جانبی در نظر گرفت. در این موارد بارهای قائم ممکن است چندان مهم نباشند، درعین حال دراعضا بسیار بلند بررسی گسیختگی کمانش ممکن است لازم شود.

شالوده شمعی بسیار گرانتر از شالوده های تکی بوده و احتمالا از شالوده گسترده نیز گرانتر است. در هر حالت می بایست درتعیین خواص خاک ناحیه تا عمق مورد نظر دقت زیادی صورت گیرد بنحویکه بتوان حتی الاامکان بطور دقیق تعیین نمود که آیا به شالوده شمعی نیاز می باشد و اگر چنین است تعداد و طول شمعها بیش از مقدار لازم تعیین نشوند. برای تعیین اینکه شالوده گسترده یا شمعها بویژه با توجه به نوع شمع (فولادی ، بتن و غیره) کدامیک اقتصادی ترند، لازم است یک تحلیل بها صورت پذیرد. در مواردی که از شمعها برای کنترل نشست در نواحی با خاک نامرغوب استفاده می شود بایست دقت شود، می بایست دقت شود تا هم زمین موجود و هم شمعها همراه هم مورد استفاده قرار گیرند بنحوی که حداقل تعداد شمع مورد نیاز باشد.

انواع شمع به لحاظ نوع مصالح مصرفی

شمع ها معمولا با مصالح چوب، فولاد و یا بتن ساخته می شوند. در این بخش توضیح مختصری راجع به هر یک ا زاین نوع شمع ها ارائه می گردد.

الف ) شمعهای چوبی

شمعهای چوبی متشکل از تنه تراشیده شده درختان می باشند که معمولا با نوعی محافظ پوشانده شده و با انتهای کوچکتر بعنوان نوک کوبیده می شوند. گاهی برای مقاصد خاصی نظیر نصب شمع در خاک بسیار نرم که بعد از کوبش شمع خاک دوباره به سمت بدنه شمع بازگشت خواهد کرد، انتهای بزرگ شمع به داخل زمین کوبیده می شود، در اینحالت برای افزایش ظرفیت باربری نوک پهن شمع بصورت یک پایه بر لایه سخت قرار می گیرد. هنگامیکه شمع قرار است در خاک سخت نفوذ نماید نوک شمع به یک پاشته فروبرنده فلزی مجهز می گردد؛ در غیر اینصورت نوک شمع می تواند بصورت مربعی یا نوک دار بریده شود.

بطور کلی محدودیتهایی در مورد اندازه نوک و انتهای پهن شمع و نامحوریت مجاز آن وجود دارد. آئین نامه ساختمانی شیکاگو مقرر می سازد در صورتیکه طول شمع زیر m 6/7 است نوک آن دارای قطر حداقل mm 150 و انتهای پهن آن دارای قطری برابر mm250،برای طول شمع بیش از m6/7قطر انتهای پهن می بایست mm300باشد. مشخصه مستقیم بودن شمع به اینصورت وارسی می گردد که خط مستقیم مرتبط کننده قطر سرشمع به قطر نوک شمع بایست در داخل بدنه شمع قرار گیرد.

هنگامیکه یک شمع چوبی در معرض تر و خشک شدنهای متناوب قرار گیرد عمر مفید آن کوتاه (شاید کمتر از یک سال) خواهد بود مگر آنکه توسط محافظ مناسبی بعمل آورده شود. شمعهای نیمه کوبیده و شمعهای بالای سفره آب درمعرض آسیب ناشی از چوب خورها و دیگر حشرات قرار دارند مگر آنکه توسط محافظهای مخصوص بعمل آورده شوند.

با بکار بردن یک کلاهک کوبشی یا نوار فلزی در اطراف سر شمع در حین شده آن بصورت مربعی بریده شده و محل برش و نیز خراشهای ظاهر شده با بکارگیری مقدار زیادی محافظ پوشانیده شوند.

بار طراحی مجاز بر اساس مصالح چوب عبارت است از:

(7-1)                                                                                                                                Pa=APfa

که در آن AP سطح مقطع متوسط سرشمع می باشد،  f aمقدار تنش طراحی مجاز (آئین نامه ای) برای نوع چوب شمع می باشد.

ب)شمعهای بتنی

شمعهای بتنی می توانند بصورتهای پیش ساخته، پیش فشرده، ریخته شده در محل یا با ساخت مرکب اجرا شوند:

I-شمعهای بتنی پیش ساخته

این دسته شمعهای ممکن است با فولادگذاری معمولی ساخته شوند. شمعهای ساخته با آرماتور گذاری معمولی بنحوی طراحی می شوند که مقاومت لازم برای تحمل تنشهای خمشی حاصله در حین جابجائی و حمل به ناحیه را دارا باشند و لنگرهای خمشی حاصل از بارهای جانبی را تحمل نمایند. بعلاوه در طراحی این شمعها مقاومت لازم برای مقابله با بارهای قائم و هر گونه نیروی کششی گسترش یافته در حین کوبش تامین می گردد. تنشهای موقت مربوط به جابجایی و کوبش شمع (از نوع کششی) را می توان در حدود 50 درصد بزرگتر از تنشهای مجاز طراحی بتن در نظر گرفت. حداقل فولاد شمع می بایست یک در صد باشد.

نقطه بلند کردن شمع بایست بوضوح علامتگذاری شود، زیرا لنگرهای خمشی شدیدا به موقعیت این نقطه بستگی دارد. شمعهای پیش فشرده با کشش کابلهای پیش فشرده فولادی خیلی مقاوم(  fultبرابر 1700 تاMPa 1860)به مقدارf ult5/0 تا f ult 7/0 و ریختن بتن در اطراف کابل ساخته می شود. وقتیکه بتن سخت می شود کابلهای پیش فشرده بریده می شوند.

 وجود نیروی کششی در کابلها در این مرحله،در حالیکه فولاد تلاش دارد به طول اولیه بازگردد، باعث ایجاد یک تنش فشاری بر شمع می شود. تحت بار پیش فشردگی  Piشمع کوتاهتر و نیز بتن دچار خزش می گردد، بعلاوه بطور همزمان مقداری آسودگی در فولاد ایجاد می شود.

 این آسودگی در فولاد باعث کاهش کلی نیروی پیش فشردگی می گردد که مقدار دقیق آن قابل ارزیابی نمی باشد ولی مقدار تقریبی آنرا می توان تخمین زد.

در شمعهای پیش فشرده بار مجاز طراحی مصالح شمع را می توان با منظور تمودن اتلاف پیش فشردگی ناشی از بارگذاری و خزش بصورت زیر محاسبه نمود:

(7-2)                          Pa=Ag(0/33f'c-0/27fpe)

که در Ag سطح مقطع کلی بتن و fpe پیش فشردگی موثر بعد از کسر کلیه اتلاقها و معمولا در حدود  fpe  = f باشد که در آن M لنگر خمشی حداکثر محاسبه شده و S مدول مقطع می باشد. مورد دوم یعنی مقابله با تنش های کششی در حین کوبش به ویژه حائز اهمیت می باشد زیرا شمع غالباً تحت شرایط سخت و دشواری اجرا می گردد.

چنانچه تنش های کششی در حین کوبیدن شمع به اندازه کافی بزرگ باشند ترک های کششی موقتی در شمع ایجاد می گردد.

در طی مدتی که این ترکها باز هستند مواد خارجی می توانند وارد آن شده و باعث خوردگی فولاد شوند. چنین آسیبی ممکن است برای یک دوره زمانی طولانی شناسایی نشود.

طرح بتن معمولی مورد استفاده در سازه های دریایی باید مطابق با معیارهای زیر باشد:

1-         از مصالح دانه ای غیر فعال استفاده شود.

2-         هشت و نیم تا ده کیسه سیمان برای هر متر مکعب بتن بکار برده شود.

3-         از سیمان نوع 5 (سیمان ضد سولفات) استفاده شود.

4-         نسبت آب به سیمان کمتر از 53/0 باشد (نسبت وزنی)

5-         در نواحی معتدل و سرد از بتن هوادار استفاده شود.

6-         برای کلیه فولادها حداقل پوشش بتنی mm75 بکار برده شود (پوشش معمولی بتن در حدود 50 تا mm70 است).

روش های اجرا

شمعها به روش های متعددی داخل زمین کارشته می شوند:

1-    کوبش شمع به وسیله ضربات متمدد و متوالی بر سر شمع با استفاده از چشک شمع کوب؛ ای روش سروصدا و ارتعاشات زیادی ایجاد می نماید که مممکن است توسط آئین نامه های محلی یا نمایندگیهای زیست محیطی غیرمجاز شمرده شوند، البته این روش می تواند به ساختمانها مجاور نیز آسیب وارد نماید.

2-    کوبش با استفاده از یک ابزار ارتعاشی متصل به سر شمع؛ این روش معمولا بطور نسبی بی سروصدا می باشد و ارتعاشات کوبشی نمی تواند بیش از اندازه باشند.این روش عمدتا در رسوبات با چسپندگی کم به کار می رود.

3-    فرو راندن شمع به داخل زمین بوسیله رانش استاتیکی(Jacking). این روش بیشتر برای شمعهای کوتاه و محکم کاربرد دارد.

4-    حفر یک چاه و قرار دادن شمع درآن بصورت متداولتر پر کردن آن بوسیله بتن که با سفت شدن آن یک شمع ایجاد می شود. روشهای متعددی برای انجام این کار وجود دارد.

4-شمع کوبی

در زمین هائی ک خیلی سست بوده و به هیچ وجه قدرت تحمل بار ساختمان را نداشته باشند مانند خاک های دستی و یا زمین های ماسه و یا در محل هایی که زمین بکر در عمق های زیاد قرار داشته و برداشتن کلیه خاک های سطحی مقرون به صرفه نباشد از طریق شمع کوبی بار ساختمان را به زمین بکر منتقل می نمایند. بدین طریق که در امتداد پی های ساختمان یعنی در طول دیوارهای اصلی که باربر می باشند با فاصله های معین (در حدود 2 متر یا 5/2متر)چاه حفر نمایند و در ساختمان های فلزی و بتوی که باید پی نقطه ای اجرا کنیم. زیر هر ستون چاه حفر می نمایند و این حفاری را تا زمین بکر و محکم ادامه می دهیم و کف چاه ها را خزینه نموده تا سطح اتکا آن با زمین بیشتر باشد.

بعد این چاه ها را از بتن و یا شفته پر می کنند، در موقع پر کردن این چاه ها با بتون باید سعی نمود از ایجاد حفره های خالی مخصوصا در کناره های خزینه جلوگیری شود.

برای این کار می توان با پرتاب سنگ های کوچک و بزرگ بتن را به تمام گوشه های چاه هدایت نمود و از ایجاد این نوع حفره ها جلوگیری کرد. مقدار این سنگ ها حتی می تواند تا 30% حجم بتن باشد و یا می توان ضمن بتن ریزی آنرا با چوب های بلند کوبید.

 البته این کار در صورتی ممکن است که عمق چاه زیاد نباشد بعد از پر کردن این چاها روی آن بوسیله طاق آجری و یا سنگی و یا تیرهای بتنی بهم مربوط نموده و بعد روی آن را دیوار چینی می نمائیم و یا با نصب صفحه های فلزی روی آن را اسکلت فلزی بنا می کنیم.

خاصیت این چاه ها بدین طریق می باشد که شفته با بتن پس از خود گیری مانند ستونی است که در زیر زمین بنا شده و طاق یا تیر بتنی روی آن مانند کلافی این پایه ها را به پکدیگر متصل می کنند و در نتیجه بار ساختمان را متسقیما به زمین بکر و محکم منتقل می نماید. و قستمی از بار ساختمان نیز بوسیله اصطکاک ایجاد شده بین این ستون بندی و خاک اطراف حتی اگر خاک دستی باشد تحمل می شود.

 بدیهی است که در موقع بتون ریزی شیره بتون به داخل خاک اطراف نفوذ کرده و به آن چنگ می اندازد که خود موجب اصطکاک بیشتر می شود. این نوع شمع کوبی که در محل ریخته می شود ساده ترین نوع شمع کوبی می باشد. ممکن است بجای حفر چاه و بتن ریزی تیرهای بتنی یا فولادی را که در خارج تهیه شده است به محل کارگاه حمل نموده و در زمین محل پی بوسیله چکش های مکانیکی کوبید و بعد روی آن را مانند طریقه فوق بهم متصل نموده و ساختمان را ادامه داد.

در بعضی مواقع به علت سستی فوق العاده زمین و لرزشی بودن آن حفر چاه خالی از اشکال نیست و دارای خطرات جانبی برای مقنی می باشد. برای جلوگیری از ریزش این گونه چاهها معمولا از حلقه های بتنی و یا سفالی که به آن کول یا کور می گویند استفاده میشود.

گول های بتنی یک تکه یا دو تکه و گول های سفالی دو تکه هستند. قطر این استوانه های بتنی در حدود 80الی 100سانیتمتر بوده وارتفاع آنها در حدود 10سانتیمتر بوده وارتفاع آنها در حدود 10 سانتی متر است. این استوانه ها کاملا گرد نیستند.

 طرز استفاده از گول بدین طریق است که ابتدا در حدود 30الی 40 سانتیمتر از محل چاه را حفر نموده و اولین گول را روی زمین حفر شده قرار می دهند. و بعد زیر آنرا خالی کرده تا گول پایین تر برود آنگاه کول دوم را روی آن قرار می دهند و همینطور کار را ادامه می دهند. چنانچه گولهای قبلی در اثر ریزش بدنه چاه تنگ افتاده باشد و در نتیجه پایین تر نرود دراین موقع از گول های دو تکه استفاده می نمایند.

بدین طریق که ابتدا از یرگول قبلی را خالی نموده و یکی از تکه های گول جدید را نصب کرده و بعد تکه دوم را در محل خود قرار می دهند. باید توجه داشت که د رموقع نصب گولهای دو تکه آنها را نصب نمود که درز آنها در مقابل هم قرار نگیرد.

ضوابط کلی پی ها

ابعاد اجزا پی می بایست بنحوی طرح شوند که هم تنش تماس با خاک در حد ایمن باشد و هم نشست ها را به یک مقدار قابل قبول محدود نماید. در پنجاه سال گذشته تعداد اندکی از ساختمانها(اما تعداد زیادی از انواع خاکریزها)در اثر اضافه تنش ایجاد شده در خاک زیرین دچارگسیختگی شده اند. اما مشکلات نشست اضافی نسبتا عمومی بوده و تا حدودی مخفی باقی مانده اند زیرا تنها موارد بسیار دیدنی انتشار یافته اند.

تعداد اندکی ساختمانهای مدرن در اثر نشستهای اضافی فرو میریزند، امام وقوع فروریختگیهای جزئی یا گسیختگی موضعی در یک عضو سازه ای چندان غیرمعمول نیست . بیشتر آسیبهایی که که روی می دهند شامل ترکهای ناخوشایند در دیوار و کف، کف های ناهموار (خیزها و شیب ها)، درها و پنجره های چفت شده و غیره می باشند.

تغییرپذیری خاک همرا با بارهای پیش بینی نشده یا حرکت های بعدی خاک (نظیر زلزله ها)می توانند به مشکلاتی از نشست منجر می شوند که مهندس کنترل اندکی بر آنها دارد. بعبارت دیگر آخرین روش های موجود طراحی ممکن است احتمال مشکلات نشست (ضریب خطر)را به مقدار زیادی کاهش دهند، اما عموما یک پروژه خالی از خطر بدست نمی آید.

با این همه بطور منطقی برخی مشکلات نتیجه مستقیم طراحی ضعیف یا بی دقتی های ساده یا عدم توانایی مهندس می باشند.

یک عامل عمده که کار طراحی پی را مشکل می سازد آن است که پارامترهای خاک مورد استفاده در طراحی قبل از شروع پروژه بدست می آیند.

 بعدا هنگام اجرا پی بر خاکی بنا می شود که خواص آن به مقدار زیادی نسبت به حالت اولیه اصلاح شده است که این اصلاح یا بواسطه روند اجرا یا احداث پی ایجاد می گردد.

 این بدان معنی است که خاک ممکن است حفاری و یا جایگزین گشته و متراکم گردد.حفاری در جهت بار از روی خاک زیرین بوده و سبب انبساط آنرا فراهم می کند، کوبش شمع معمولا خاک را متراکم تر می نماید وغیره.هر یک از این وقایع یا مستقیما خواص خاک را تغیر داده (جایگزینی خاک)یا پارامترهای مقاومتی برآورده شده اولیه را اصلاح می نماید.

در نتیجه ابهامات موجود در میزان باره، خواص خاک ، و با توجه به تغییر پذیری خاک وعوامل دیگر ، عرف معمول بر محتاط بودن در طراحی این بخش مهمترین بخش سیستم سازه (پی) می باشد اما در صورت بروز مشکلات بعدی، می توان بخوبی متوجه شد که این بخش مهمترین بخش سیستم سازه و در عین حال بلحاظ دسترسی مشکلترین بخش می باشد، از این رو یک طرح محتاطانه یا حتی بیش طراحی برای پی بلحاظ سرمایه گذاری بازده بهتری از سرمایه گذاری در دیگر بخش های سازه دارد. محافظه کاری در طراحی بدان معنی است که بسیار غیر محتمل است که دو شرکت طراحی پارامترهای خاک و طرح نهائی پی را بصورت کاملا یکسان ارائه نمایند. این غیرمعمول نیست که برای مثلا یک شرکت فشار تماس مجازرا =200پیشنهاد نماید در حالیکه دیگری این فشار را = 225 یا حتی=250 تعیین نماید و این در شرایطی است که هردو شالوده منفرد را توصیه می نماید. اما چنانچه یک شرکت فشار تماس =200 و دیگری آنرا =100پیشنهاد نماید بطوریکه مورد دوم مستلزم طرح پی گسترده یا شمعی باشد، ممکن است مشکلی بلحاظ اصول مهندسی وجود داشته باشد . مسلما یکی از این دو توصیه یا بیش از حد خوشبینانه (=200)و یا واقعی می باشد. توصیه دیگر یا واقعی ویا بیش از اندازه محتاطانه است. محافظه کاری بیش از حد بلحاظ شئونات مهندسی مورد سوال می باشد. مگر اینکه کارفرما از چندین گزینه اطلاع یافته و محتاطانه آنها را بهترین پیشنهاد در جهت منافع خود بیابد.

به طور خلاصه یک طرح مناسب به طی مراحل زیر نیازمند است:

1-    تعیین هدف از بنای ساختمان ، بارگذاری احتمالی بهره دهی در طول عمر مفید، نوع قاب سازه، نیمرخ خاک، روش های ساختمانی و هزینه های ساختمان

2-          تعیین نیازهای کارفرما

3-    انجام طراحی با اطمینان به اینکه طرح آسیب زیادی به محیط زیست وارد نمی سازد و یک حاشیه ایمنی بدست می دهد که احتمال خطر برای کلیه طرف های ذیربط یعنی جامعه، کارفرما و مهندس در حد مجاز خواهد بود.

انتخاب نوع پی

جدول 1-1 استفاده و بکارگیری چندنوع کلی پی نشان داده شده در شکل (1-3) را ارائه می نماید. نحوه طراحی این نوع پی ها بطور مشروح در فصول بعدی مطرح خواهد شد اما در اینجا بدست آوردن یک دید کلی درمورد چگونگی انتخاب نوعی معین از شالوده مناسب و مفید می باشد.

در محلی که سفره آب زیرزمینی وجود دارد روش معمول این است که آنرا به طور دائمی یا در طول انجام کارهای ساختمانی، تا زیر ناحیه ساختمانی پایین آورند. سفره آب زیرزمینی نشان داده شده در شکل 1-3 الف زیر تراز کف شالوده بوده و احتمالا پایین تر از ناحیه ساختمانی خواهدبود. اگر بعدا آب زیرزمینی به ترازی بالاتر از کف شالوده صعود نماید، شالوده تحت تاثیر نیروی بالابر یا شناوری قرار می گیرد ک می بایست در طراحی به حساب آورده شود.

چنانچه لازم باشد آب زیرزمینی بطور موقت یا دائمی پایین آورده شود. معمولا ضرورت دارد از نمایندگی های حفاظت محیط زیست مجوز لازم کسب گردد. بعلاوه چنانچه سفره آب زیرزمینی به مقدار زیادی پایین آورده شود یک مشکل بالقوه وجود دارد و آن وقوع نشست در نواحی اطراف محوطه ساختمانی می باشد به همین علت رسم بر این است که اطراف محوطه ساختمانی سپرهای آب بند نصب گشته وآب تنها از داخل این محوطه به بیرون پمپ شود.

 

 

خاک تکیه گاه پی

پی اغلب بر روی خاک یا سنگ در نزدیکی سطح زمین بنا می گردد. خاک مجموعه ای از دانه های با شکلهای نامنظم و اندازه های متفاوت و دارای بخشهای متمایز یعنی دانه های جامد، فضاهای خالی بین دانه ها، و آب در برخی از این فضاها و هوا در بقیه می باشد.

خاک را می توان به دو نوع خاک بر جا و خاک حمل شده تفکیک نمود. خاک بر جا از هوازدگی سنگ مادر درموقعیت کنونیش تشکیل شده است. چنین خاکی حاوی قطعات سنگ گوشه دار با اندازه های متغییر درناحیه حائل بین خاک و سنگ می باشد . خاکهای حمل شده خاکهایی هستند که بعد از تشکیل بواسطه هوازدگی سنگ در محل ، توسط باد ، آب ، یخ یا نیروی ثقل به محل فعلی انتقال یافته اند.

درانتخاب خاک بعنوان تکیه گاه پی، معمولا خاکهای برجا از اولویت بیشری برخورداند، زیرا خواص مهندسی بهتری از خود نشان می دهند. خاکهای حمل شده بخصوص توسط باد یا آب اغلب دارای کیفیتی ضعیف می باشند. ریز بودن اندازه دانه ها، مقدار بالای خلل و فرج، قابلیت جذب مقدار زیادآب منفذی، و غالبا قابلیت فشردگی بسیار بالا از مشخصات بارز چنین خاکهایی می باشند. اما باید به این نکته توجه نمود که معمولا استثنائاتی و جود دارد و بطور کلی هر ناحیه می بایست برای مزایای خاص خودش مورد بررسی قرار گیرد.

ساختمانهای آجری

نخستین مرحله در ساختمانهای آجری مانند سایر ساختمانها پی سازی می باشد که این کار بعد از گودبرداری و پی کنی باید صورت گیرد. معمولا برای ساختمانهای آجری که دیوارهای اصلی حمال می شود. پی های نواری را در امتداد دیوارهای حمال و تیغه ها با عمق معین حفر می نمایند.

عمق پی های نواری

همانطور که قبلا توضیح داده شد در زمینهای خوب حداقل عمق پی های نواری در حدود 50 سانتیمتر می باشد. و اگر در این عمق به زمین بکر دسترسی نباشد باید عمق پی را تا زمین بکر ادامه دارد و یا از روشهای دیگر که قبلا توضیح داده شد مانند شمع کوبی استفاده نمود.

عروض پی

معمولاً عرض پی قدری بزرگتر از عرض دیوار روی آن ساخته می شود. زیرا اولا همیشه فشار وارده و سطح تحت فشار با هم نسبت معکوس دارند. در ثانی فرض بر این است که بار وارده وسیله دیوار یاستون به پی با زاویه 45درجه منتقل می شود. بدین جهت هم عرض پی را بزرگتر از عرض دیوار می گیرند و چنانچه پی از مصالح گران قیمت ساخته شود از ساختن کناره های پی خودداری نموده و آنرا بصورت پله و یا شیب دار می سازند.

لایه های پی های نواری

لایه های پی سازی در پی های نواری به ترتیب از پائین به بالا عبارتند از:

1-شفته ریز

2-کرسی چینی

3-شناژ

1-    شفته ریزی :

بخواهیم شفته را با ضخامت زیاد بریزیم باید حداکثر آنرای در لایه های 30 الی 40 سانتیمتر ریخته و با تخماغ چوبی کوبیده بعدا لایه بعدی ریخته شود.

2-   کرسی چینی

معمولا در طبقه همکف ساختمانها سطح اطاق ها را چند سانتیمتری از کف حیاط یا کوچه بلندتر می سازند. به این اختلاف ارتفاع کرسی چینی می گویند. معمولا کرسی چینی به سه علت انجام می شود. اول اینکه از قدیم الایام  بشر تمایل داشت قدری بلندتر از کف سطح زمین سکونت کند و بدین ترتیب احساس امنیت بیشتری می نمود.

دوم اینکه اختلاف طبقه همکف با سطح زمنی مانع ورود برف و باران و برگ و خاشاک و غیره به داخل اطاقها می شد.

سوم اینکه چون اغلب زمنیهائی که ما برای ساختمان انتخاب می کنیم کاملا مسطح نبوده و دارای شیب می باشد و از طرفی اطاقها و سالنهای ساختمان باید کاملا در یک سطح ساخته شوند لذا برای مسطح کردن اطاقها قسمتهای پائین زمین را بوسیله کرسی چینی با قسمتهای بلند آن هم سطح می نمایند.

عرض دیوارهای کرسی چینی بستگی به ارتفاع آن دارد. هر قدر این ارتفاع بیشتر باشد به علت وجود خاکی که در پشت آن قرار می گیرد باید پهنای آن بیشتر شود تا بتواند در مقابل فشارهای جانبی کاملا مقاومت نماید.

این مسئله در دیوارهای بیرونی که فشارهای جانبی از یک طرف می باشد باید بیشتر رعایت گردد. در هر حال عرض کرسی چینی باید قدری بیشتر از دیوار اصلی و قدری کمتر از پی ریز آن باشد. اگر ارتفاع کرسی چینی فقط در حدود 10الی 15سانتی متر باشد می تواند هم عرض دیوار روی آن باشد. باید توجه نمود که برای کلیه دیوارها اعم از دیوارهای حمال و یا تیغه و پارتیشنها باید پی سازی و کرسی چینی بشود.

بخش دوم

شناژ

شناژ

شن به فرانسه به معنای زنجیر و شناژ به معنی زنجیر کردن می باشد. این قسمت از ساختمان که روی کرسی چینی و معمولا در یک تراز ساخته می شود برای متصل کردن کلیه پی ها بهمدیگر ایجاد می گردد در اثر وجود شناژ کلیه قسمتهای ساختمان بطور یکپارچه عمل نموده و کلیه نشستها یکنواخت بوده و نیروهای وارده اتفاقی (مانند زمین لرزه و باد)به یک نقطه ساختمان به تمام قسمتهای ساختمان منتقل گشته، درنتیجه از شدت نیروی وارده در یک نقطه کاسته شده و مانع خرابی ساختمان می گردد. همانطور که در بالا گفته شد معمولا شناژهای افقی را روی کرسی چینی در طبقه همکف اجرا می نمایند ولی گاهی اوقات نیز در طبقات زیر هر سقف روی کلیه دیوارها شناژ اجرا می گردد و این شناژهای افقی که در پایین دیوار ساخته می شود بوسیله شناژهای عمودی در چند نقطه به یکدیگر متصل می گرد، اجرا شناژ افقی و عمودی درناحیه های زلزله خیز الزامی می یاشد زیرا این شناژها به نسبت قابل ملاحظه ای از شدت نیروی وارده می کاهند.

در ساختمان های مختلف شناژ را با مصالح متفاوت از قبیل تیرآهن ،میل گردو تیر چوبی می سازند. ولی متداولترین آن شناژ بتنی می باشد. این نوع شناژ از سه قسمت تشکیل می گردد.

الف-قالب بندی (کفراژ بندی)

دراین مرحله روی کرسی چینی را با تخته و باآجر قالب بندی می نمایند. انواع قالب و تفاوت های آن در پی های تکی بطور کامل شرح داده خواهد شد.

ب- آرماتور بندی

برای ایجاد مقاومت در مقابل نیروهای کششی در بتن داخل شناژ بتنی چند ردیف در بالا و پائین میله گرد طولی قرار می دهند واین میله گردهای طولی را بوسیله میله گردهای عرضی که به آن خاموت می گویند متصل می نمایند.

 میله گردهای طولی و عرضی را قبلا مطابق شکل زیر می بافند و بعد در داخل قالب بندی شناژ قرار می دهند. باید توجه داشت که پهنای این قفسه بافته شده باید در حدود 5 سانتیمتر کوچکتر از پهنای قالب شناژ باشد (هر طرف 5/2سانتیمتر) بطوریکه این میله گردها کاملا در بتن غرق شود.

ج-بتون

بتون مخلوطی است از شن و ماسه وآب و سیمان که در فصل بعد درباره آن بطور مفصل توضیح داده خواهد شد.

قشر ماسه و سیمان-زیر و روی قیر و گونی

زیر و قیر گونی را بدو دلیل با یک قشر ماسه و سیمان اندود می نمایند.

الف- برای ایجاد یک سطح صاف و مناسب جهت اندود قیر گونی ، زیرا چنانچه بخواهیم بلافاصله بعد از کرسی چینی اقدام به قیر گونی بنماییم سطح آجر کرسی چینی به علت ناهمواریها برای قیر گونی مناسب نیست و اصولا قیر گونی از زیر و رو به علت شکننده بودن باید بین دو پوشش محافظ قرار گیرد.

ب- چنانچه ملات عمومی که برای ساختمان مصرف می شود دارای آهک باشد یعنی برای ساختمان از ملات ماسه آهک و یا ماسه سیمان و آهک استفاده شود برای دور نگه داشتن قیر از آهک اقدام به ایجاد یک لایه ماسه سیمان روی آجر می نمایند. زیرا در غیر اینصورت به سبب ترکیب قیر با آهک بعد از مدتی قیر و گونی از بین می رود. چنانچه ایزولاسیون روی شناور بتنی اجرا شود اگر سطح بالایی بتن را بتوان بوسیله تخته مالی بخوبی صاف نمایند احتیاج به قشر ماسه و سیمان نیست .

 اگر ملات عمومی ساختمان دارای آهک باشد باید روی قیر گونی را با پوسته ای از سیمان پوشانید، بطوریکه قیر و گونی به هیچ وجه نباید با آهک در تماس مستقیم باشد. در مورد ماسه و سیمان در بخش ساختمان های بتونی توضیح داده خواهد شد.

ایزولاسیون(عایق رطوبتی)

ایزولاسیون و یا عایق کاری به معنای جداکردن یا جداسازی بکار می رود. ایزولاسیون انواع مختلف دارد مانند ایزولاسیون حرارتی که در آن از پشم شیشه استفاده می کنند و یا ایزولاسیون های صوتی که در آن از انواع مانع های صوتی استفاده می گردد و یا ایزولاسیون در مقابل اشعه x در بیمارستان ها برای اتاق های رادیوگرافی که از ورقه های سرب استفاده می شود و یا ایزولاسیون های رطوبتی که انواع مختلف دارد و متداولترین آن در ایران قیر و گونی می باشد.

 

قیر

قیر مصرفی در ایران اکثرا به دست آمده از نفت خام می باشد که در بشکه های 170تا 200کیلوگرمی بفروش می رسد و بر چسب درجه نفوذی آن را10 × 20تا320 × 280شمار گذاری شده است. معمولا برای ایزولاسیون روی پی در نواحی سردسیر ومتعدل از قیر60-70 استفاده می شود. قیر را باید بوسیله حرارت ذوب نموده بطوریکه کاملا روان بشود. باید توجه داشت چنانچه بیش را حد لزوم به قیر حرارت بدهند قیر می سوزد و خاصیت عایق بودن خود را از دست می دهد.

علائم قیر سوخته آن است ک ریگ آن قهوه ای بوده و خاصیت چسپندگی ندارد. در صورتی که قیر معمولی دارای رنگ مشکی براق بوده و خاصیت چسبندگی دارد . چنانچه آب داخل بشکه قیر بشود در موقع گرم کردن قیر کف کرده و  کلیه آن سر می رود. برای لایه هایی که در تماس مستقیم با هوا و آفتاب می باشد از قیرهای سفت مانند قیر  25× 85 یا 15-90 که در مقابل حرارت دیر ذوب می گردد و برای سطوحی که با آفتاب تماس ندارند از قیرهای شل مانند قیر70× 60استفاده می شود.

گونی یا چتائی

گونی یا چتائی بعنوان الیاف نگه دارنده در قیر بکار می رود. گونی های مورد استفاده در قیر و گونی از لحاظ درشتی و ریزی بافت به انواع مختلف زیر تقسیم می گردد:

7 × 40،8× 45،9×45 ،10× 45،11× 45،12× 45

عدد اول (45یا 40) نماینده عرض چتائی بر حسب اینچ می باشد که عرض 45اینچ تقریبا مساوی با 114سانتیمتر است و  عدد دوم 8و9 نماینده وزن یک فوت آن بر حسب اونس است. بدیهی با عرض ثابت هر قدر وزن یک فوت آن بیشتر باشد چتائی ریز بافت تر است.

راه کارهای بهینه سازی مصرف انرژی در ساختمان

راه کارهای بهینه سازی مصرف انرژی در ساختمان

در میان مولفه‎های مصرف انرژی در ساختمان، سیستم‎های گرمایشی که عمدتا از سوخت‎های فسیلی استفاده می‎کنند و از جمله مصرف کنندگان عمده انرژی هستند، از اهمیت ویژه‎ای برخوردار می باشند، چرا که 70% از گاز طبیعی مصرفی کشور به گرمایش ساختمان اختصاص می‎یابد. توجه به عوامل گوناگونی که در میزان مصرف انرژی گرمایشی ساختمان نقش دارند، تاثیر فراوانی در ارائه راهکارهای صرفه‎جویی در بخش ساختمان و کاهش مصرف انرژی در این بخش دارند.آنچه مسلم است در میان تمامی پارامترهای تاثیرگذار، بکارگیری تجهیزات با ظرفیت مناسب ( بعنوان مثال انتخاب دیگ و مشعلی با ظرفیت مورد نیاز ساختمان)، بهره‌وری بالا (بعنوان مثال استفاده از بخاری هایی با مصرف کم و بازدهی بالا ) و همچنین کنترل سامانه های گرمایشی ( بعنوان مثال لستفاده از سیستم های کنترل هوشمند در موتورخانه و شیرهای ترموستاتیک رادیاتورها) از عوامل موثر در میزان مصرف انرژی گرمایشی در ساختمان محسوب می‎شوند.
امروزه برای آگاهی عامه مردم از میزان بهره وری انرژی در تجهیزات انرژی‌بر مانند آبگرمکن و بخاری، استفاده از برچسب انرژی که معرف رده مصرف انرژی این نوع تجهیزات است، الزامی است. با در نظر گرفتن رده مشخص شده در برچسب در موقع خرید کالا، می توان وسایلی با مصرف کم و بازدهی بالا انتخاب کرد.
لازم بذکر است بکارگیری تجهیزاتی با ظرفیت مناسب و بهره وری بالا سبب کاهش میزان بار حرارتی ساختمان می‌شود. بار حرارتی ساختمان در حقیقت میزان حرارتی است که به عناوین مختلف از ساختمان خارج می‎گردد. بطور کلی اتلاف حرارتی ساختمان از دو منبع اصلی ناشی می‎شود، اتلاف حرارتی از جداره‎های ساختمان ( نظیر دیوارها، سقف، کف) و اتلاف حرارتی در نتیجه ورود هوای سرد خارج به داخل ساختمان از طریق نفوذ و تجدید هوا.
از اینرو رعایت عایق‎کاری حرارتی در طراحی و اجرای ساختمان‎ها و استفاده از مصالح مصرفی مناسب که اولا نیاز به گرمایش و سرمایش را کاهش می ‎دهد و دوم از هدر رفتن گرما و سرمای تولید شده جلوگیری بعمل آورد، از اهمیت زیادی برخوردار بوده و باعث صرفه‎جویی قابل توجهی در مصرف انرژی خواهد شد. لازم بذکر است عایق‎کاری حرارتی متناسب با اجزای تشکیل دهنده پوسته خارجی ساختمان، بر مبنای اصول،  قواعد و ضوابط خاصی صورت می‎گیرد. عدم شناخت یا عدم رعایت این اصول موجب انتخاب راه‎حل‎هایی می شود که از نظر کارایی و دوام با کمبود‎ها و مشکلاتی همراه خواهد بود. بنابراین با توجه به گستردگی و تنوع در انواع عایق‎ها, لازم است مصرف کننده با خواص، نحوه بکارگیری و مزایای انواع عایق‎ها آشنا شود تا بتواند سیستم بهینه و مناسبی برای عایق‎کاری ساختمان طراحی و اجرا نماید.
همانطور که اشاره شد یکی دیگر از مهم‎ترین راه‎های اتلاف حرارت که هم در ساختمان‎های قدیمی و هم در ساختمان‎های جدید مورد بحث است، نفوذ هوای بیرون به داخل ساختمان از طریق منافذ است . این عمل وقتی اتفاق می افتد که هوای گرم بالا می‎رود و هوای سرد از راه درزها به ساختمان نفوذ می‎کند و بنابراین باعث افزایش مصرف سوخت در ساختمان بمنظور جبران افت دما می شود. وجود نورگیرها، سقف‎های بلند و باز بودن دودکش شومینه‎ها و سرعت باد می‎تواند این اثر را تشدید کند. همچنین هواکش کانال‎های کولر و دریچه‎های تهویه هوا که در برخی ساختمان‎ها نصب می شوند، نیز باعث خروج هوای داخل ساختمان و جایگزینی هوای بیرون می‎شود. بنابراین با توجه به رابطه مستقیم نفوذ هوا به داخل ساختمان و مصرف انرژی، بکار بردن روش‎های جلوگیری از نفوذ هوا به عنوان راهکاری در زمینه کاهش انرژی مصرفی در ساختمان ضروری است. در این زمینه درزگیری درها و پنجره‎ها با استفاده از لایه های درزگیر و استفاده پنجره دو جداره، نصب فنر بر روی درها که به فضاهای تهویه نشده باز می شوند، مسدود کردن نورگیرهای سقفی با یک صفحه پلاستیکی شفاف، نصب هواکش با دریچه خودکار، نصب دریچه یا درپوش بر دودکش و بستن کانال‎های پشت بام، از جمله شیوه های عملی بمنظور کاهش نفوذ هوا به داخل می باشد.
بمنظورکاهش مصرف انرژی در ساختمانها آنچه در حال حاضر توسط شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت پیگیری می شود بهینه سازی مصرف انرژی در ساختمانهای جدید  و  ساختمانهای موجود،  بهینه سازی مصرف انرژی در تاسیسات و تجهیزات خانگی و جایگزینی حاملهای انرژی به جای سوختهای پرمصرف و فسیلی می باشد.
در این راستا تدوین و اجرای قوانین و استانداردهای معیار مصرف از اهداف مدیریت ساختمان و مسکن سازمان بهینه‌سازی مصرف سوخت کشور بشمار می‌رود. رعایت مقررات ملی ساختمان و نظارت بر اجرای آن که کلیه موارد مرتبط با بهینه‌سازی مصرف سوخت در ساختمان را شامل می‌شود از ضروریات دستیابی به این مهم می‌باشد. اجرای مبحث 19 مقررات ملی ساختمان (صرفه‌جویی در مصرف انرژی در ساختمان)  از جمله اقدامات اساسی در این زمینه می‌باشد. مطابق با مبحث 19 مقررات ملی ساختمان رعایت موارد زیر در ساختمان الزامی است:
1- عایق‌کاری دیوارهای خارجی ساختمان (عایق‌کاری دیوارهایی که با محیط بیرون  یا فضاهایی که ازنظر دمایی کنترل نمی‌شوند (نظیر پیلوت) الزامی است)
2- نصب پنجره‌های دوجداره با قابهای فلزی ترمال‌بریک، چوبی یا PVC استاندارد
3- عایق‌کاری کانالهای هوا، لوله‌های تاسیسات و سیستم تولید آب‌گرم
4- نصب سیستمهای کنترل کننده موضعی نظیر شیرهای ترموستاتیک بر روی رادیاتورها
5- نصب سیستمهای کنترل مرکزی هوشمند و مجهز به سنسور اندازه‌گیری دمای هوای محیط
شایان ذکر است با وجود اینکه اکثر مردم بر این باورند که اجرای مبحث 19 مقررات ملی ساختمان سبب افزایش هزینه‌های ساختمان می‌شود، اما چنانچه این مبحث در ساختمان بدرستی اجرا گردد، علاوه براینکه هزینه‌های اولیه ساخت را کاهش می‌دهد، با توجه به صرفه‌جویی انجام شده در هزینه‌های بهره‌برداری و مصرف انرژی  ساختمان، برای مصرف‌کننده سودآور نیز خواهد بود.
 با اجرای مبحث 19 مقررات ملی ساختمان شامل عایق‌کاری سیستم تاسیسات و لوله‌ها، عایق‌کاری جداره خارجی ساختمان و نصب پنجره‌های دوجداره استاندارد در ساختمان حداکثر 5% هزینه‌های ساختمان را افزایش می‌دهد. اما ظرفیت سیستم گرمایش و سرمایش مورد نیاز ساختمان را  تا 40%  نسبت به حالتیکه این مبحث اجرا نمی‌شود، کوچکتر می‌کند، که این امر منجر به کاهش قابل ملاحظه هزینه‌ها می‌شود. بنابراین چنانچه در طراحی و ساخت ساختمان اصول اولیه مهندسی رعایت شود، علاوه بر ایجاد فضای مناسب برای زندگی ساکنین و افزایش سطح رفاه جامعه، هزینه‌های اولیه نیز کاهش می‌یابد.

بخش برق
نصب لامپ های کم مصرف، نصب سنسورهای هوشمند در فضاهای مشاع، نصب خازنهای اصلاح ضریب قدرت، جمع آوری سیستمهای سرمایش و گرمایش پرمصرف مازاد مانند اسپیلت ها، از جمله اقداماتی بوده که بکار بستن آنها کاهش مصرف برق درسالجاری را به همراه داشته است.
بخش گاز: بکارگیری چیلرهای جذبی در فصل سرما و گرما به طوری که این سیستم در فصل تابستان که مشکل گاز وجود ندارد با مصرف کمترین میزان برق سرویس دهی نموده و در زمستانها با قطع چیلر و در سرویس قرار گرفتن بویلر ها آب گرم مورد نیاز ساختمان را با حداقل مصرف گازشهری تأمین می کند. همچنین استفاده از آبگرمکن های خورشیدی، نصب در و پنجره های دو جداره، نیز از اقداماتی بوده که بکار بستن آنها سبب کاهش مصرف گاز در ساختمان شرکت بهینه سازی مصرف سوخت شده است.
بخش آب
نصب شیر آلات هوشمند، تقلیل سطح آب در فلاش تانکها و بهره گیری از آب چاه برای شستشوی حیاط و آبیاری فضاهای سبز از جمله راهکارهایی است که بکار گیری آنها کاهش مصرف آب در سالجاری را به همراه داشته است. 
روابط عمومی شرکت بهینه سازی در ادامه این افزود: اصلاح الگوی مصرف در شرکت بهینه سازی در موارد دیگری مانند تلفن، کاغذ، لوازم التحریر و... نیز اعمال شده است.
اجرای الگوهای مصرف صحیح در ساختمانهای اداری سراسر کشور و ایجاد صرفه جویی 25 درصدی حاصل از آن نقش قابل توجهی در کاهش هزینه های جاری به وی‍ژه مصرف انرژی خواهد داشت.

اقدام مدیریت توسعه منابع انسانی شرکت بهینه سازی مصرف سوخت در این راستا الگوی بسیار مناسبی است برای سایر دستگاههای اجرایی تا از این طریق بتوانند به میزان قابل توجهی هزینه های خود را کاهش داده و مصرف بهینه در کلیه زمینه ها و به ویژه در بخش انرژی را جایگزین اتلاف موجود نمایند.

شرکت بهینه سازی مصرف سوخت اعلام کرد نامگذاری سال جاری به عنوان سال اصلاح الگوی مصرف توسط مقام معظم رهبری در شتاب بخشیدن به این حرکت در شرکت آنها موثر بوده است.
اقدام مدیریت توسعه منابع انسانی شرکت بهینه سازی مصرف سوخت در این راستا می تواند الگوی بسیار مناسبی برای سایر دستگاههای اجرایی بویژه در وزارت نفت باشد تا از این طریق بتوانند به میزان قابل توجهی هزینه های خود را کاهش داده و مصرف بهینه در کلیه زمینه ها و به ویژه در بخش انرژی را جایگزین اتلاف موجود نمایند. 

صرفه جویی در انرژی به وسیله معماری

طراحی ساختمان با توجه به بهینه سازی مصرف انرژی به شما کمک می کند که در هزینه های انرژی به میزان قابل توجهی صرفه جویی نمائید و در تابستان و زمستان دمای مطلوبی در منزل احساس کنید.

همچنین منابع محیط زیستی نیز به میزان قابل ملاحظه ای با کاهش میزان گازهای گلخانه ای حفاظت می شوند.

طراحی ساختمان با توجه به بهینه سازی مصرف انرژی از نور و گرمای خورشید کمک می گیرد و با این خصیصه منزل شما را در تابستان خنک و در زمستان گرم و روشن نگه می دارد.

شاید اگر نگاهی به معماری سنتی ایران و معماری که سال ها ی پیش و نه سال های خیلی دور در این سرزمین انجام می شد بیندازیم بهترین نمونه طراحی محیط اطراف ساختمان را بتوانیم بیابیم که این نمونه در خانه های سنتی ایران به وفور یافت می شود که متاستفانه امروزه این مقوله در معماری به دست فراموشی سپرده شده است و با  ساختن ساختمان های جدید دیگر رنگ و بوی آن معماری به مرور زمان در حال فراموش شدن است و حال لازم است حتی در ساختمان های جدید ساز شیوه هایی را تعریف کنیم تا از انرژی به طور مطلوب استفاده کنیم و از هدر رفتن انرژی در ساختمان های خود به طور قابل ملاحضه ای جلوگیری کنیم .

انتخاب زمین:

زمینی که دسترسی خوبی به آفتاب زمستانی دارد زمین خوبی است چون در زمستان آفتاب مایل تر از تابستان به ساختمان می خورد و نور آفتاب به داخل فضاهایی که پنجره دارند راه پیدا می کند اما در تابستان آفتاب مستقیما بر و عمود تر به ساختمان می تابد و باعث گرم شدن ساختمان می شود و لذا لازم است در انتخاب زمین زمینی را برای ساخت انتخاب کنیم که دارای نور جنوب است چون در زمستان خورشید به سمت جنوب مایل می شود و نور آن از سمت جنوب ساختمان را تغذیه می کند .

مصالح ساختمانی:

دیوار‌ها و کف ( دیوارهای آجری و کف موزائیک یا سنگ ) می توانند دما را ثابت نگه دارند. این حالت برای ساختمانهایی که پنجره های جنوبی دارند بسیار بهتر است .

مصالح سبک مانند دیوارهای چوبی و پلاستیکی ( مصالح پیش ساخته ) فرصت سریع گرم و سرد شدن را به اتاقها می دهند. این ویژگی برای مکانهایی که گاهاً استفاده می شود مناسب است .

در نما های ساختمان در مناطقی که هوا گرم است و جزء اقلیم گرم وخشک به حساب می آید بهتر است از مصالح با رنگ روشن در نما استفاده شود تا نور خورشید را منعکس کند و برعکس اگر اقلیم سرد است باید از مصالحی استفاده شود که نور را جذب کند و نمای ساختمان به صورت تیره پوشش داده شود

طراحی داخلی ساختمان و محل قرارگیری اتاق ها

قسمتهایی از منزل که زیاد از آنها استفاده می کنید مانند اتاق ناهار خوری و اتاق نشیمن را در قسمت جنوبی ساختمان قرار دهید.

اگر فضای کافی برای تمام موارد بالا وجود نداشت اتاق نشیمن را حتماً در جنوب ساختمان قرار دهید .

چون تعدادی از فضا ها در داخل ساختمان هستند که لازم است از نور طبیعی و درجه یک و یا نوری که برای ساختمان جزء نورهای عالی به حساب می آید استفاده کنند لذا لازم است این فضا ها رو به جنوب که نور بهتری نسبت به نور شمال دارد قرار گیرد . همچنین تعدادی از فضاهای مثل اتاق خواب ، اتاق مطالعه و  اتاق پذیرایی اگرچه داشتن یک منظر خوب برای آنها ضرورت دارد اما اگر به آنها نور درجه دو نیز برسد این نور برای این فضاهای کافی به نظر می رسد چون فضاهایی نیستند که بیشتر کار افراد خانه در آنها صورت پذیرد و درجه اهمیت آنها بعد از آشپزخانه و اتاق نشیمن است و بیشتر برای زمان های خاص مثل زمان خوابیدن(اتاق خواب) و یا زمانی که می خواهیم از یک میهمان استقبال کنیم (اتاق پذیرایی) به کار می آیند .

سعی کنید تا آنجا که امکان دارد فضای قسمت نشیمن کوچکتر باشد و همچنین سقف آنرا کوتاهتر بسازید, بهتر است ارتفاع سقف در این قسمت حدود 7/2 متر باشد. این کار به منظور کاهش مصرف سوختی که برای گرمایش استفاده می شود پیشنهاد می شود.

چون اتاق نشیمن به فضاهای مختلفی راه دارد و لذا درب ها و پنجره های زیادی به سبب اهمیت این فضا در آن قرار دارد و باز و بسته شدن هر کدام از این درب ها باعث تخلیه انرژی از فضای اتاق نشیمن می گردد لذا لازم است این فضا بر حسب نیاز افراد خانواده طراحی شود تا به هنگام خنک کردن و یا گرم کردن آن نیاز نباشد از وسایل برودتی و حرارتی زیادی استفاده کنیم . همچنین لازم به ذکر است که کوتاهی سقف این فضا باعث می شود که هوا در محدوده ای که انسان به فعالیت و زندگی مشغول است در جریان باشد و اگر سقف این فضا ها بلند در نظر گرفته شود بسیاری از انرژی های تولید شده صرف گرم کردن و یا سرد کردن قسمت هایی خواهد شد که انسان کمتر با آنها در ارتباط است و یا به عبارتی قسمتی است که در نزدیکی سقف است و جزء فضاهایی به حساب می آید که کمترین استفاده را برای انسان دارد اما از لحاظ گرمایش و سرمایش بیشترین انرژی تولید شده را نیاز دارد .

اندازه و محل قراگیری پنجره

اندازه و محل قرارگیری پنجره ها باید با توجه به محل قرارگیری زمین ساختمان و نوع مصالح ساختمانی, طراحی و نصب شوند .

سرمایش مناسب در تابستانها با استفاده از پنجره های باز شو قابل حصول است. استفاده از سایه بان نیز در مقابل پنجره پیشنهاد می شود .

در طراحی پنجره برای ساختمان حتما باید پنجره ها از نوع پنجره های دو جداره طراحی شود تا چه از لحاظ صوتی و چه از لحاظ حرارتی انرژی تولید شده در داخل ساختمان را فقط برای خود ساختمان محفوظ نگاه دارد و از ورود صداهای بیهوده به داخل ساختمان جلوگیری کند . لازم است بدانید که پنجره های معمولی تا نسبت 10 برابر از پنجره های دوجداره بیشتر اتلاف حرارتی دارند که این میزان بسیار قابل توجه است . پنجره هایی که در سمت شمال قرار می گیرند حد الا مکان باید نسبت به پنجره های جنوبی کوچکتر طراحی گردد تا از ورود نور مضر به داخل ساختمان جلوگیری شود و همچنین پنجره های جنوب باید بزرگتر در نظر گرفته شوند تا سهم بسزایی در جذب انرژی خورشیدی مناسب در زمستان داشته باشند . سایه بان که بر روی پنجره های قرار می گیرد می تواند باعث یک عقب رفتگی در پنجره های شود و از ورود نور به طور مستقیم جلوگیری کند و همچنین نور را با شکست وارد فضاهای ساختمان کند تا نور مستقیما به فضا نتابد و با یک حریم مخصوص وارد ساختمان ما شود ، همچنین یکی از عواملی که باعث حفظ انرژی در داخل ساختمان و جلوگیری از ورود نور مضر به داخل ساختمان می شود پرده است که امروزه در انواع و اقسام مختلفی برای ساختمان ها تهیه می شود و از ورود نور مضر می تواند به خوبی جلوگیری کند و علاوه بر حفظ انرژی در داخل ساختمان بر جنبه زیبایی ساختمان می افزاید و باعث ایجاد یک حریم مناسب در داخل اتاق ها می شود .

عایقکاری

تمام کف ها ، سقف ها ، و دیواره های منزلتان را حتما عایقکاری کنید تا از اتلاف انرژی جلوگیری نمائید . عایقکاری کاراترین تکنیک به منظور استفاده هوشمندانه از انرژی است ، یک منزل عایقکاری شده به طوری که این عایق کاری به صورت اصولی  و دقیق انجام شده باشد هوا را در زمستان 5 درجه گرمتر و در تابستان هوا را 10 درجه خنک تر نگه می دارد . گاهی عایق کاری برای جلوگیری از به هدر رفتن انرژی است مثل دو جداره کردن پنجره های و گاهی عایق کاری برای جلوگیری از نفوذ یک ماده به داخل ساختمان می باشد مانند نفوذ رطوبت که  رطوبت خود رطوبت به دو نوع صعودی (رطوبتی که از کف ساختمان به ساختمان آسیب می زند)

و رطوبت نزولی (رطوبتی که ناشی از نزولات جوی است مثل آب باران) است می باشد . به هر حال برای جلوگیری از به هدر رفتن انرژی باید حتما ساختمان داری عایقکاری باشد و این می تواند چه در انتخاب مصالح عایق و چه در اجرای روش های ساخت که نهایتا منجر به عایق شدن ساختمان می شود رعایت گردد .

سیستم های گرمایشی و سرمایشی

طبقه بندی کردن قسمتهای مختلف منزل و استفاده از بخاریهای کم مصرف ( راندمان بالا ) بهترین و راحت ترین راه بهینه سازی مصرف سوخت است، یعنی هر قسمت از ساختمان ما برای خود سیستم سرمایش و گرمایش داشته باشد و وظیفه گرم کردن و سرد کردن هر قسمت به عهده سیستمی که در آن قسمت تعبیه شده باشد زیرا اگر بخواهیم وظیفه گرم کردن و سرد کردن کلیه قسمت های ساختمان را به عهده یک قسمت از ساختمان بگذاریم سیستمی که در آن قسمت تعبیه شده نه می تواند فضای اختصاصی خود را گرم یا سرد نماید و نه می تواند به قسمت های دیگر را به خوبی پوشش دهد پس لذا بهتر است که هر قسمت از ساختمان جداگانه به سیستم سرمایش یا گرمایش وصل باشد و از قسمت های دیگر تغذیه نشود .

روشنایی ساختمان

روشنایی در ساختمان و چگونگی نحوه  تامین روشنایی قسمت های مختلف ساختمان از نکات بسیار مهمی است که در طراحی ساختمان باید لحاظ گردد یک معمار لازم است به این قضیه فکر کند که فضاهایی که او برای یک ساختمان طراحی کرده از چه راهی روشنایشان تامین می شود آیا از راه طبیعی این روشنایی به دست می آید یا باید از روشنایی های مصنوعی استفاده کرد و اگر از روشنایی طبیعی یا مصنوعی استفاده می کنیم آیا به صرفه جویی در انرژی می انجامد یا خیر .

اگر از روشنایی طبیعی استفاده می کنیم (نور خورشید) این فضاهایی را پوشش دهد که نیاز به نور طبیعی دارند مانند آشپزخانه اتاق نشیمن و اگر از نور مصنوعی(لامپ) استفاده می کنیم فضاهایی را پوشش دهد که به نور مصنوعی احتیاج دارد مانند اتاق مطالعه اتاق پذیرایی و این نور از طریق لامپ ها و وسایلی تامین شود که خود منجر به گرم کردن محیط نشوند و از گرم کردن محیط توسط وسایل روشنایی جلوگیری شود . لازم است که برای هر لامپ از کلیدی جداگانه استفاده کنیم و اینکه چندین لامپ را به یک کلید متصل می کنند کاری اشتباه است و باعث به هدر رفتن مقدار بسیار زیادی از انرژی می گردد .

فضا سازی اطراف ساختمان

استفاده از درختهای بلند در فضای اطراف ساختمان اجازه استفاده از نور خورشید در زمستان و سایه در تابستانها را به شما می دهند ، زیرا در زمستان برگ درختان می ریزد و این امکان تابش مستقیم به ساختمان را به خورشید می دهد و در تابستان به دلیل سر سبز بودن درختان با تابش خورشید سایه ای از آنها بر روی ساختمان ایجاد می گردد .

شاید بتوان یکی از بهترین فضاسازی های اطراف ساختمان و بهینه سازی مصرف انرژی را مربوط به خانه های سنتی ایرانی که اکنون در کاشان و یزد به وفور یافت می شود دید که در این خانه های با استفاده از حیاط گودال باغچه ای و قرارگیری حوض در وسط حیاط و باغچه ها در کنار آن و تقسیم نمودن ساختمان به دو قسمت تابستان نشین و زمستان نشین بهترین نمونه بهینه سازی مصرف انرژی را در معماری ایجاد نموده اند . در آن روزگار قدیم به وسیله ترفند های زیبای معماری که توسط معماران مختلف ابداع می شد از انرژی در ساختمان به نحو احسن استفاده می کردند اما متاستفانه امروزه با وسایلی که هیچ رابطه ای با معماری ما ندارد و بیشتر خود باعث به هدر رفتن انرژی (انرژی برق ، آب ، گاز و...) می شود استفاده می گردد که اینها بیشتر وسیله آسایش اند اما در زمان قدیم معماری عامل آسایش مردم بوده است .

در این مقاله سعی شده که در مورد شیوه هایی صحبت شود که لااقل امروزه در معماری ما مورد استفاده قرار گیرد و از هدر رفتن انرژی در ساختمان هایی که دیگر آن رنگ و بوی سابق را ندارد و کمتر در مورد اقلیم آنها فکر می شود جلوگیری به عمل آید .

استفاده از عایق حرارتی در پوسته خارجی ساختمان

                عدم اجرای عایق کاری حرارتی در ساختمان باعث اتلاف انرژی و کاهش دما در زمستان می شود . این تلفات را می توان با اضافه کردن لایه عایق حرارتی مناسب درپوسته خارجی ساختمان کاهش داد .

سمت قرار گرفتن پنجره ها

                سمت قرار گرفتن پنجره ها از نظر استفاده بهینه از روشنایی خورشید بسیار حائز اهمیت است . این راهکار در استفاده ار گرمای خورشید درزمستان نیز قابل توجه است به طوری که با به کار گیری سطح مناسب پنجره های جنوبی ساختمان در مناطق سرد سیر می توان در مصرف سوخت صرفه جویی کرد .

 استفاده از پنجره با شیشه های دو جداره و قاب استاندارد :      یکی از مهمترین عوامل تلفات انرژی حرارتی ساختمان ها عبور گرما از شیشه های تک جداره و نشست هوای گرم داخل خانه از طریق درزهای در و پنجره است .

وجود شیشه های تک جداره و درز بندی مناسب در و پنجره ها علاوه بر بروز تلفات حرارتی ساختمان موجب ورود گرد و غبار و همچنین آلودگی صوتی می شود . با استفاده از پنجره هاییی با شیشه های دو جداره و قاب استاندارد در زبندی شده ، می توان تا حد زیادی از تلفات انرژی گرمایی و تسایر مشکلات ناشی از شیشه های تک جداره و قاب های غیر استاندارد در و پنجره جلو گیری کرد .

استفاده از سقف کاذب

                اجرای صحیح سقف کاذب در ساختمان ها می تواند به میزان قابل توجهی مصرف سوخت را کاهش دهد سقف کاذب با حذف بخشی از فضای مورد سرمایش و گرمایش میزان مصرف انرژی را که برای این منظور به کار می رود کاهش می دهد سقف کاذب در طبقات فوقانی می تواند از انتقال حرارت بین فضای داخل خارج ساختمان بکاهد .

                استفاده از عایق های حرارتی در سقف های کاذب و اجرای صحیح و بدون درز این گونه سقف ها تبادل حرارتی را کاهش می دهد .

بهینه سازی مصرف انرژی با عایق
ساختمانها برای ایجاد محیطی سالم و راحت برای کار و زندگی مردم ساخته شده اند. فضای داخلی باید از نظر شرایط آسایشی ثابت باشد، برخی از این شرایط عبارتند از: دمای مناسب، تهویه مناسب، عاری از آلوده کننده های محیطی و رطوبت، سکوت و آرامش محیط و نور مناسب. از آنجا که در بسیاری از کشورها، ساختمانها بیشتر از 40% سهم کل انرژی را مصرف می کنند، برنامه های جدی برای کاهش مصرف انرژی در این بخش وجود دارد و هدف این است که با در نظر گرفتن کاهش منابع، هم سلامت و بهداشت و هم شرایط آسایش ساختمان، با حداقل مصرف انرژی تأمین شود.                                از سایر مسایل مهم در این زمینه، هدایت حرارتی از طریق رسانایی، تابش و همرفت، پل های حرارتی، مقاومت حرارتی، انرژی و پنجره و... است. به همین منظور طراحی ساختمان باید با توجه به آب و هوای سرد صورت گیرد و برای جلوگیری از اتلاف حرارت در مواقع سرد سال توجه به ظرفیت حرارتی و عایق حرارتی در ساختمان سازی ضروری است و در صورت طراحی صحیح اقلیمی در بقیه سال (مواقع گرم) نیاز به دستگاههای مکانیکی جهت برقراری شرایط آسایش در فضاهای داخلی ساختمان، احساس نمی شود. همچنین در اکثر ساختمانهای متداول و معمولی در ایران، به کار بردن یک لایه عایق حرارتی به ضخامت 5 سانتی متر، بیشتر از 7 درصد صرفه جویی در مصرف سوخت را دنبال خواهد داشت. نهایتاً، این مسئله بسیار مهم است که مصرف کنندگان متوجه شوند که رفتار صرفه جویانه آنها به واحد لیتر و کیلو وات است، ولی به زبان پول، معادله صرفه جویی و به زبان محیط، به معنی حفاظت از محیط زیست و کاهش دی اکسید کربن و سایر مواد آلاینده است. 1ـ طراحی ساختمان: طراحی ساختمان از اهمیت ویژه ای در به حداقل رساندن مصرف انرژی دارد، زیرا طراح با توجه به دستیابی به بهینه مصرف انرژی، به گونه ای مؤثر باید با محیطمربوطه ارتباط داشته باشد و با دید باز به طراحی ساختمان بپردازدکه با توجه به فضای اطراف ساختمان وسمت و سوی آن و فضای اشغال شده ساختمان بتواند به بهینه ی انرژی و از سوی دیگر به نظر کارفرما به همه ی این موارد تا حد امکان پاسخگو باشد و یک قدم مثبت در صرفه جویی انرژی بردارد.                            2ـ سمت قرار گرفتن ساختمان: دانسته ایم مطلب مهم است که طی آمار ارائه شده، ساختمان های شمالی در طی روز و شب با دریافت میانگین 2/78 درصد از روشنایی خورشید، گرم ترین ساختمانها می باشد که این مطلب می رساند که در روزها، منازل شمالی بالاترین میزان تابش خورشید را دریافت کرده و به همین میزان در این منازل کمترین سوخت نسبت به منازل دیگر (شرق، غرب، جنوب) مصرف می شود. به همین دلیل باید در احداث ساختمان ها، سمت قرار گرفتن ساختمانها را با توجه به بهینه سازی انرژی تعیین کرد. 3ـ سمت قرار گرفتن پنجره ها: سمت قرار گرفتن پنجره ها از استفاده ی بهینه از روشنایی و میزان حرارت خورشید بسیار حائز اهمیت است این عمل با استفاده از گرمیا خورشید در زمستان قابل بررسی است. زیرا سطح مناسب پنجره ها در مناطق سردسیر در فصول مختلف و از جمله در زمستان در مصرف سوخت تا اندازه ای صرفه جویی می نمایند، در این مورد باید حتی الامکان از قرار گرفتن سمت پنجره ب محیط باز پرهیز گردد. 4ـ استفاده از گیاهان در پوشش ساختمان: در نماهای ساختمان ها، پوشش گیاهی عامل مهمی در عایق کاری حرارتی ساختمانها بکار برده می شود. اما این گیاهان باید خزان ناپذیر باشند، عیب بزرگ این است که اگر باد تندی بوزد ممکن است کلیه ی این گیاهان از بین رفته و نابود شوند و به همین علت باید از آنها مراقبت ویژه ای نمود، زیرا که از منابع خوب صرفه جویی انرژی می باشد.                                        5ـ استفاده از سقف کاذب: نصب سقف کاذب می تواند تا اندازه ای از انتقال حرارت بکاهد و همچنین می تواند بخشی از فضای سرمایش وگرمایش انرژی را بکاهد و این نکته حائز اهمیت است که سقف کاذب در طبقات فوقانی می تواند از انتقال حرارت بین فضای داخل و خارج ساختمان بکاهد. به این منظور یکی از روش های صرفه جویی در مصرف انرژی است. 6ـ استفاده از پنجره های دو جداره و قاب استاندارد: در کشورهای صنعتی دنیا اغلب پنجره ها در ابعاد کوچک و دو جداره ای می باشند ولی در کشورهای جهان سوم می بینیم که ابعاد پنجره ها اغلب بزرگند و دارای شیشه های معمولی می باشند. ولی این عامل به نظر ساده و در صرفه جویی سوختن و همچنین در جلوگیری از ورود صوت و گرد و غبار نیز اهمیت دارد و یکی از روش های مهم صرفه جویی سوختن می باشد. اگر پنجره ها کاملاً در ابعاد استاندارد و شیشه ها نیز دو جداره باشند، مسلماً از میزان مصرف انرژی می کاهد. در اینجا حائز اهمیت است که یادآوری شود که درزهای بین شیشه ها وقابل ها به طور کامل مسدود شود و اگر نه باعث مصرف انرژی بیشتر انرژی و ورود گرد و غبار به درون ساختمان میشود. 7ـ استفاده از فضای خالی در بین دیوارها مطابق با استانداردهای جهانی: در این روش در بین دیوارهای اصلی و فرعی ساختمانها با توجه به استانداردهای موجود در جدول زیر می توان فضاهای خالی وبا صرفه اقتصادی جهت استفاده ی بهینه از انرژی بکار برد. این روش سبب ایجاد جریان همرفتی در بین دیوار می گردد و هر چه ضخامت لایه کم و مقدار رسانایی در این قسمت زیادتر باشد، جریان همرفتی بیشتر است و تبادل حرارتی ثابت می ماند. این فضای خالی همچون یک عایق سبب می شود که گرما و سرما از بین دیوارها عبور نکنند و انرژی موجود در مکان مورد نظر ثابت بماند.

بهسازی

 بهسازی

چکیده :

اغلب بناهای روستایی به دلیل عدم توجه کافی به ضوابط طراحی، ساخت و مقررات قانونی از استحکام کافی برخوردار نبوده و این امر در هنگام بروز سوانح طبیعی صدمات جبران ناپذیری بر پیکر روستاها وارد می آورد. که باعث می شود روستا ها از رونق بیفتد و روی مهاجرت روستاییان نیز تاثیر می گذارد و سبب می شود که زمین های کشاورزی و مراتع از بین رود چون روستا منبع تولید کشاورزی یک کشور می باشد از بین رفتن روستاها بر رونق ملی و توسعه کشاورزی نیز تاثیر می گذارد. بنابراین باید روستاها مورد توجه قرار گیرند.

فصل اول:

کلیات تحقیق

١ـ١ـ مقدمه

در جامعه امروزی، روستا واژه غریب و ناآشنایی نیست. در واقع شکل گیری زندگی ابتدایی بشر به صورت یکجا نشینی به صورت روستاهای اولیه بوده که در کنار رودخانه ها و جاهایی که شرایط زیستی مناسبی را ایجاد می کرده ایجاد شده است. و با پیشرفت بشر و رشد وسایل و مصالح انسان ها هم به ساخت و آباد کردن خانه هایی برای خود شد و مصالح اولیه که از قبیل شاخ و برگ و تنه درختان و خاک که از دل طبیعت بدست می آمد کنار رفت و جای خود را به مصالخ مقاوم تر از قبیل آجر، سیمان، آهن، بتن داد. البته نادیده نمی توان گرفت که با وجود پیشرفت علم ساختمان سازی هنوز در بیشتر روستاها از مصالح قدیمی و نا مرغوب استفاده می شود که باید اقدمات لازم باید صورت گیرد.

2ـ1ـ بیان مسئله:

با استناد به اصل سوم واصل سی ویکم قانون اساسی «داشتن مسکن متناسب با نیاز، حق هر فرد وخانواده ایرانی است و دولت موظف است با رعایت الویت برای آنها که نیاز مندترند بخصوص روستائیان وکارگران کشاورزی زمینه اجرای این اصل را فراهم کند.»درطی سال‌های اخیر وبراساس برنامه‌های پنجساله توسعه، سیاست‌ها وراهبردهایی برای تأمین مسکن اقشار کم درآمد تدوین شده است اما درعمل این سیاست‌ها وبرنامه‌ها موفقیت چندانی نداشته است. البته مشکل مسکن در روستا نسبت به شهر کمتر است چون به علت ارزان بودن زمین ومصالح بکار رفته درخانه‌های روستایی، هزینه‌های مسکن آنها کمتر از مردمی‌است که ساکن شهرها هستند. اما کیفیت پایین منازل مسکونی روستایی آنها را در برابر بلایای طبیعی همچون سیل وزلزله بسیار آسیب پذیر کرده است به‌طوری که بیشترین تلفات ناشی از زلزله در روستا‌ها اتفاق می‌افتد.

طبق آمارها درصد خانه‌های با مصالح نامرغوب در روستاها حدود ۲۲ درصد درمقابل ۴ درصدی خانه‌های شهری گزارش شده است که تاییدی است بر نامطلوب بودن وضعیت مسکن روستایی. از نظر تسهیلات موجود واحد‌های مسکونی روستایی: در مورد برق رسانی می‌توان گفت وضعیت مطلوب است لیکن بسیاری از روستاها (بیش از ۱۲درصد) از دسترسی به آب آشامیدنی محروم هستندودر هنگام خشکسالی‌ها درصد دسترسی بشدت کاهش می‌یابد واز طرفی موضوع بهداشتی نبودن آب شرب و نبود سیستم جمع آوری و دفع فاضلاب را نیز بایستی به این مقوله اضافه کرد.بنیاد مسکن انقلاب اسلامی‌تلاشهای زیادی را از طریق تهیه واجرای طرح‌هادی روستایی برای اصلاح بافت فرسوده وافزایش مقاومت بناهای مسکونی دربرابر حوادث غیرمترقبه انجام می‌دهد که با نیازهای فرهنگی روستاهای کشور فاصله زیادی دارد.

طرح بهسازی مسکن روستایی از سال 1374 توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، با هدف بهبود کیفیت مسکن و بافت روستایی و ارتقاء سطح ایمنی، بهداشتی، رفاه و آسایش مسکن روستایی آغاز گردید. این مهم توأم با ارایه تسهیلات و زیرساخت‌ها، قابلیت آن را می‌یافت که به ایجاد حس تعلق به مکان، حفظ تراکم جمعیت خانوار، بهبود سیمای بصری و چشم انداز روستا، مقاوم سازی مسکن و در نتیجه بهسازی زندگی روستایی بینجامد، هر چند با فراز و نشیب‌ها و مشکلات فراوان اداری و اجرایی روبرو بود. لیکن به منظور تسریع در روند اجرای بهسازی مسکن روستایی و نیل به اهداف این طرح، و با عنایت به کسب تجارب ارزنده و شناسایی نقاط ضعف و کمبود سال‌های گذشته، طرح ویژه بهسازی مسکن روستایی در سال 1384 در هیأت محترم دولت مطرح شده و به تصویب رسید.ارزیابی‌ مشکلات‌ مسکن‌ روستایی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ عوامل‌ زیر بیشترین‌ تاثیر را در آسیب‌پذیری‌ ساختمان‌های‌ روستایی‌ دارند: 

الف: وجود مصالح‌ کم‌ دوام‌ و نامرغوب. 

ب: تلفیق‌ مصالح‌ ساختمانی‌ محلی‌ و جدید به‌ صورت‌ غیراصولی. 

ج: نبود دانش‌ فنی‌ کافی‌ و دید مهندسی‌ و در نتیجه‌ ضعف‌ در طراحی‌ و اجرا. 

حاصل‌ عوامل‌ فوق‌ در ساخت‌ و ساز واحدهای‌ مسکونی‌ روستایی، وجود خانه‌های‌ گلی‌ و سنگی‌ قدیمی‌ است‌ که‌ بسیار آسیب‌پذیر می‌باشند و نیاز به‌ بهسازی‌ و نوسازی‌ دارند. باتوجه‌ به‌ جمعیت‌ بیش‌ از چهل‌ درصدی‌ روستانشین‌ از کل‌ نفوس‌ کشور، لازم‌ است‌ معایب‌ خانه‌های‌ روستایی‌ را به‌ دقت‌ شناسایی‌ کرده‌ و با برنامه‌ریزی‌های‌ کوتاه‌ مدت‌ و بلند مدت‌ درصدد مقاوم‌سازی‌ و بهسازی‌آن‌ها برآمد. 

3ـ1ـ اهمیت و ضرورت تحقیق:

اهمیت این پروژه، همانطور که در بالا گفته شد روشن می گردد. که بحث مقاوم سازی و بهسازی خانه های روستایی مسئله ساده ایی نیست که به راحتی از کنار آن گذشت همانطور که بیان شد در بلا های طبیعی از قبیل زلزله این روستاییان هستند که بیشترین آسیب را می بینند. و جان و مال آنها به خطر می افتد با تامین ساختمان ها و شرایط زندگی مناسب علاوه بر اینکه از مرگ و میر آنها کاسته می شود بلکه به رونق اقتصادی کشور نیز کمک می شود با این طرح مهاجرت روستاییان به شهر کمتر شده و رشد کشاورز ی و دامداری بیشتر شده و از رشد نابجای شهری و حاشیه نشینی ها و ایجاد مشاغل کاذب کاسته می شود. با این کار از ایجاد فضاهای شهری شلوغ و غیر بهداشتی نیز جلوگیری می شود. روستا منبع درآمد خوبی می شود اگر به آن اهمیت داده شود و شرایط مناسب زندگی ایجاد گردد.

4ـ1ـ اهداف تحقیق:

- ترویج اصول فنی ساختمان سازی و رشد آگاهی عمومی‌

- هدایت بافت فیزیکی روستاها و بهسازی محیط زیست و سکونتگاههای روستایی براساس طرح‌های هادی روستایی

- بالا بردن کیفیت ساخت و سازهای روستایی

- استفاده صحیح از مصالح مقاوم و استاندارد

- شناسایی، بکارگیری و ساماندهی نیروهای انسانی بومی‌مستعد در فن ساختمان سازی روستایی

- بالا بردن سطح دانش فنی و اجرایی ناظرین با آموزش علمی‌و عملی مستمر آنان

5ـ1ـ سوالات تحقیق:

مقاوم سازی خانه ها تا چه حد از مرگ و میر روستاییان در حوادث طبیعی می کاهد

آیا بهسازی و نوسازی از مهاجرت روستاییان می کاهد

نقش دولت و مردم در این طرح چگونه است

آیا روستاییان تمایل به همکاری در این طرح دارند

6ـ1ـ فرضیات:

فرضیه اصلی تحقیق:

بین مقاوم سازی و بهسازی خانه های روستایی و مرگ و میر روستاییان در حوادث طبیعی رابطه مستقیمی وجود دارد.

بین ایجاد خانه های مناسب و مهاجرت روستاییان رابطه ی مستقیم وجود دارد. 

فرضیه فرعی :

بین حضور روستاییان و رونق کشاورزی و رشد اقتصادی رابطه مستقیم وجود دارد.

7ـ1ـ تعاریف عملیاتی

بهسازی:عملیاتی که به بهبود وضع مسکن و معیشت مردم انجام می گیرد گفته می شود.  

روستا:

8ـ1ـ متغیر ها:

الف) متغیرهای وابسته در این تحقیق جلوگیری از مرگ روستاییان در حوادث طبیعی و جلوگیری از مهاجرت آنها می باشد.

ب) متغیر مستقل در این تحقیق رونق محصولات کشاورزی و رشد اقتصادی که در توسعه ملی تاثیر می گذارد می باشد .

ج) متغیر های مداخله گر طرح های هادی و اقدامات دولت و نقش مردم در این خصوص می باشد.

فصل دوم:

ادبیات تحقیق

1-2- پیشینه شکل گیری روستاها:

تقسیم قراردادی زمان پیش از تمدن بشر، تحت عنوان، دیرینه سنگی، میان سنگی و نوسنگی براساس تکامل ابزارهای سنگی و نحوه ی استفاده از آن ها است که زمان و طول مدت این دوره ها در بین مناطق مختلف جهان متفاوت است.

دوره میان سنگی در اروپا، همزمان با عقب نشینی یخچال ها و نابودی ماموت ها بوده است. در این دوره، انسان موفق به اهلی کردن سگ شد. در دوره میان سنگی که برخی از دانشمندان آن را مرحله گذر از دوره پارینه سنگی به نوسنگی دانسته اند، ابزارهای سنگی و نحوه زندگی انسان نخستین، قدری پیشرفت داشته است، به این دلیل، دوره میان سنگی را مقدمه ای بر دوره نوسنگی می دانند.

در دوره نوسنگی انسان در راه تسلط بر محیط خویش گام بزرگی برداشت. دراین دوره بود که انسان به کشاورزی پرداخت و موفق به اهلی کردن برخی جانوران وحشی گردید، و با این کار، از شکار کردن به کشاورزی و دامداری و تشکیل نخستین گروه های روستایی روی آورد به طور کلی در این دوره است که بشر از طبیعت جدا شده ون دست به ساختمان و تغییر محیط طبیعی خود زد. بشر از مراحل مختلف جمع آوری و گردآوری خوراک، به تولید خوراک نائل آمد. ایجاد خانه یا کلبه از شاخه ها، اولین ساخته بشر بود.( زارعی، 89)

2-2- مفهوم روستا:

در مورد روستا و دِه تعاریف متعدد و زیادی گفته شده، ده یا روستا که در کتاب‌های نشر قدیم به صورت دیه هم دیده می‌شود، در زبان پهلوی، ده (Deh) در پارسی باستان (Dahya) به معنی سرزمین و در اوستا به شکل دخیو (Daxya) آمده‌است.

در ایران، ده از قدیمی‌ترین زمان یک واحد اجتماعی و تشکیلاتی و جایی بوده‌است که در آن گروههایی از مردم روستایی برای همکاری در زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی گرد هم تجمع یافته‌اند. ده اساس زندگی اجتماعی ایران را تشکیل می‌دهد و اهمیت آن به اعتبار اینکه یک واحد تشکیلاتی در زندگی روستایی است، در سراسر قرون وسطی و از آن پس تا به امروز برقرار بوده‌است.

در عرف ده عبارت از محدوده‌ای از فضای جغرافیایی است که واحد اجتماعی کوچکی مرکب از تعدادی خانواده که نسبت به هم دارای نوعی احساس دلبستگی، عواطف و علائق مشترک هستند، در آن تجمع می‌یابند و بیشتر فعالیت‌هایی که برای تأمین نیازمندی‌های زندگی خود انجام می‌دهند، از طریق استفاده و بهره‌گیری از زمین و در درون محیط مسکونی‌شان صورت می‌گیرد، این واحد اجتماعی که اکثریت افراد آن به کار کشاورزی اشتغال دارند در عرف محل ده نامیده می‌شود.

پلاسید رامبد (Placide Ramboud) جامعه شناس فرانسوی می‌گوید: ده واحد اجتماعی ویژه‌ای است که با یک فضا در ارتباط متقابل است و این فضا به عنوان یک عنصر ضروری در نظام اجتماعی ده نقش دارد و به این ترتیب ده دارای بعد اجتماعی است که می‌تواند یکی از عوامل اساسی تشکیل دهنده آن به شمار رود. ده محصول کنش‌های متقابل گروههای انسانی و فضا است، میان اعضای ده رابطه‌ای محلی وجود دارد که نتیجه کنشهای متقابل تاریخی است و موجب پیدا شدن حافظه جمعی و محلی است و در نتیجه نوعی وجدان یا شعور جمعی به وجود می‌آورد.

تعریف ده در قانون ایران:

درقانون اصلاحات ارضی در ایران ده چنین تعریف می‌شده‌است. ده یا روستا عبارت از یک مرکز جمعیت و محل سکونت و کار تعدادی خانواده که در اراضی آن ده به کار کشاورزی اشتغال دارند و درآمد بیشتر آنان از طریق کشاورزی حاصل می‌شود.رامبد می‌گوید: روستا برآیندی از عناصر طبیعی و عناصر ساخته شده‌است که به گونه‌ای زمینه سازگاری فرد را با جامعه فراهم می‌آورد و موجب جامعه پذیری می‌شود. در ده بین گروه و فضای جغرافیایی محدود و بسته و ثابت نوعی روابط اقتصادی - اجتماعی - فرهنگی وجود دارد و این روابط موجب پیدایش وحدت و یکپارچگی گروه می‌شود و آن را از گروه دیگر متمایز می‌سازد. اجتماع ده دارای نیروی معنوی مسلط بر اعضایش است که بر رفتار افراد نظارت عالیه شدید دارد و آنها را به پیروی از هنجارهای اجتماعی وادار می‌کند و این نیروی معنوی همان سنت‌های روستایی و قوانین ثابتی است که بر جامعه ده حاکم است. تونیس (Tonnies) می‌گوید: جامعه روستایی به عنوان یک جامعه آرمانی که سرشار از تقدس، هماهنگی و صلح و صفاست. روث گلاس (Ruth Glass) می‌نویسد: برای ما صفت روستایی دارای مفهوم خوشایند و مطمئنی است. زیبایی، سادگی، راحتی، فراغت، منظره‌های دلگشا، آزادی، صلح و صفا و آرامش است.

3-2- طبقه بندی روستاها در ایران:

روستاهای ایران شاید به دلیل متنوع بودن در تیپ، معیشت، زبان،فرهنگ وقومیت از معدود کشورهای جهان باشد یا به عبارت دیگر شاید بتوان گفت پیدا کردن روستاهایی در ایران که از هر لحاظ مشابه هم باشند بسیار بعید ومشکل است، زیرا که تنوع در توپو گرافی، اقلیم، معیشت، اوضاع اجتماعی، اقتصاد...

مذهب، قومیت، مالکیت،منابع اب،نوع خاک وجنس زمین در جای جای مملکت به چشم می خورد. از انجا که روستاها در رابطه با این عوامل ودهها عامل دیگر شکل گرفته وبوجود امده اند هر یک خمیر مایه ای از عوامل مختلف را دارا شده که موجب تنوع روستاها گردیده است.

1-3-2- گروه بندی روستاها بر اساس شکل استقرار وتیپ آنها

اصولا در تیپ شناسی روستایی سه تیپ مشخص تحت عنوان روستاهای متمرکز ویا گرد امده،روستاهای پراکنده وروستاهای بینابین می توان معرفی کرد.

الف)روستاهای متمرکز ویا گرد امده:

در این تیپ روستاها،مساکن روستایی به یکدیگر چسبیده وچشم اندازی متمرکز وعموما بدون فضای خالی در محدوده دارد،مزارع که محل تولید روستائیان محسوب می شود از خانه ها جدا وگاهی در فاصله نسبتا دوری قرار دارند.

عوامل مختلفی در شکل گیری این تیپ از روستاها دخالت دارند که عمده ترین انها عبارتند از:ضرورت امر دفاع وامنیت،وجود منبع اب دائمی مثل چاه،چشمه وقنات،قومیت،توپوگرافی زمین وشیوه های بهره برداری است.

روستاهای متمرکز در اکثر نقاط ایران وجود دارد. به عبارت دیگر تیپ غالب روستا ها در ایران روستاهای متمرکز ویا گرد امده است. این شکل استقرار در مناطق غربی، مرکزی وشمال وشمال شرقی ومشرق وجنوب ایران به تعداد زیاد به چشم می خورد. در مناطق خشک ونیمه خشک کشور شاید یکی از علل عمده تشکیل روستاهای متمرکز وجود منابع آب باشد.

قومیت وشیوه های بهره برداری نیز در پیدایش روستاهای متمرکز در ایران موثر بوده اند چون جامعه روستایی به علت شرایط خاص جغرافیایی و اجتماعی همگرا می باشد.

ب)روستاهای پراکنده

درشناخت این تیپ، شکل ووسعت مزارع دخالت دارند. زیرا مزارع گسترده سطوح وسیعی از اراضی را در بر می گیرند وبه علت وجود پاره ای مشکلات که در مورد روستاهای گردامده بیان گردید در این روستاها وجود ندارد وروستائیان ترجیح می دهند خانه های خود را در میان کشتزارهای خود بسازند. چون حدود مزارع مشخص ومالکیت مزارع نیز محرز است در نتیجه در داخل هر مزرعه یک خانه بنا می گردد وروستاها ی پراکنده بوجود می اید.ضریب تفرق روستاهای پراکنده در رابطه با وسعت اراضی انجام می گردد.قلمرو عمده روستاهای پراکنده مناطق شمالی کشور بخصوص در منطقه گیلان وحواشی شکل غالب وکامل ان مشاهده می گردد.

ج)روستاهای بینابین

این تیپ روستاها ویژگی روستاهای پراکنده وگرد امده را با هم دارا می باشند.تیپ مشخص این روستاها عموما دربرخی کشورهای جهان بر اساس یک برنامه ریزی مشخص طرح ریزی و ساخته میشود ولی در این نوع برنامه ریزی برای ساخت روستاهای بینابین وجود نداشته واگر هم احتمالا روستایی در این تیپ قرار می گیرد ناشی از وجود برخی عوامل طبیعی  ویا انسانی می باشد. مثلا وجود رودخانه ها واستقرار مساکن روستایی در حاشیه ی رودخانه ویا استقرار روستا در امتداد کف یک دره ویا در امتداد یک جاده موجب پیدایش روستاهای خطی ویا ریسمانی گردیده است.

2-3-2- گروه بندی روستاها بر اساس عوامل طبیعی

برخی از عوامل طبیعی در شکل گیری روستاها موثر هستند ویا به عبارت دیگر روستاها را می توان بر اساس ان عوامل طبقه بندی نمود که مهمترین این عوامل عبارتنداز: توپوگرافی،اقلیم،منابع اب وخاک.

1)توپوگرافی:

شکل وچهره ی زمین وبالاخص عامل ارتفاع در توزیع وشکل گیری روستاهای کشور بسیار موثر بوده اند.اصولا ارتفاعات جاذب جمعیت نیستند واین امر حتی برسطح کره زمین نیز کاملا مشهود است وحدود 57 درصد از جمعیت جهان در ارتفاعی بین صفر تا 200از سطح دریا زندگی می کنند .به طور کلی ارتفاعات به علت وجود شیب،عدم تشکیل خاک،مشکل بودن ارتباطات،کاهش فشار جو ودر نتیجه کمی اکسیژن وغیره موجب عدم پذیرش انسانها می شود به طور کلی شکل زمین در ایران در توذیع تیپ ودر نتیجه در معیشت روستاها بسیار مهم می باشد. بنابراین روستاهای ایران را در رابطه با عامل ارتفاع می توان به صورت زیر طبقه بندی نمود.

الف) روستاهای کوهستانی

ب)روستاهای میان کوهی

ج)روستاهای پایکوهی

د)روستاهای جلگه ای

دراین طبقه بندی نوع غالب روستاها جلگه ای ویا روستاهایی هستند که در دشت ها استقرار یافته اند،وسعت اراضی وجمعیت پذیری این روستاها بیشتر از تیپهای دیگر می باشد بعد از روستاهای

جلگه ای نوع روستاهای پایکوهی هستند.پایکوها به علت داشتن شیب ملایم ،وجود اب وبافت خاک نسبتا خوب مکان های مناسبی برای استقرار روستاها می باشند تعداد زیادی از روستاهای کشور در پای کوها استقرار یافته اند.

روستاهای میان کوهی روستاهایی هستند که در داخل مناطق کوهستانی ودر میان دره ها شکل گرفته اند، در میان دره ها در هر جا دامنه های دره از هم فاصله گرفته و پادگانه ها ی ابرفتی تشکیل شده مکان مناسبی برای بوجود امدن روستا و یا مزرعه بوده ،به همین دلیل است که در ایران در امتداد دره ها بخصوص رود خانه ها وجود راههای ارتباطی که درمیان درهها معمولا رودخانه ها را تعقیب می نمایند وهمچنین شرایط میکروکلیمایی مناسبی که بوجود می اید در شکل گیری وبقای  روستاها بسیار می تواند موثر باشد . در این تیپ از روستاها به علت کم بودن وسعت اراضی ،زراعت دامنه ی وسیعی ندارند واصولا معیشت روستاهای میان کوهی به باغداری ودامداری وصنایع دستی وپاره ای از امور خدماتی متکی می باشد روستاهای کوهستانی از جمله نوع محدود ی از روستاهای کشور هستند که در ارتفاعات استقرار یافته اند.این قبیل روستاها به علت داشتن شیب تند ،سختی معیشت وامد وشد جاذب جمعیت های زیادی نیستند این روستاها عموما در رابطه با دامداری ،باغداری واحتمالا برخی خدمات زیارتی وتفریحی و ورزشی شکل می گیرند.

2)اقلیم:

گسترده بودن ایران در عرض های وسیع جغرافیایی،وجود ارتفاعات ودشتها وبیابانها ودوری ونزدیکی به دریا ها ومجاورت داشتن با مناطق پر فشار قاره ای وکم فشار اقیا نوسی اقالیم متنوعی در گستره ایران بوجود اورده که ان تنوع در اقلیم در ساختارهای فیزیکی اقتصادی واجتماعی روستاها تظاهر می نماید ودر نتیجه با هر نوع اقلیم تیپ ویا نوع حاصل از روستا ها شکل می گیرد.مثل مقدار ریزش بارشهای جوی یکی از عوامل عمده در این نوع شکل گیریهای روستایی می تواند مطرح شود ،مثلا روستاهای مناطق پر باران ،کم باران ،نیمه خشک وروستاهای مناطق خشک می تواند از جمله این طبقه بندی باشند واگر لازم باشد می توان روستاها بر اساس میزان کمی بارش طبقه بندی نمود همچنین عامل درجه حرارت نیز که از عناصر مهم اقلیمی است می تواند در تقسیم بندی روستاها به کار رود.

3)آب:

ایران چون در منطقه خشک جهان قرار گرفته وجود اب در شکل گیری سکونتگاه نقش عمده ای ایفا می نماید ،بخصوص در مورد روستاها این عامل شکل حاد تری به خود می گیرد .منابع ابی روستاهای کشور عموما به منابع ابی سطح الارض وتحت الارض واحتمالا مخلوطی از هر دو محدود می گردد،در مناطق شمالی وغربی کشور منابع ابی روستاها اکثرا سطح الارض ویا رودخانه ها هستند وبر عکس در فلات مر کزی ایران به علت کمی بارش های جوی جریان رودخانه های دائمی کم ومحدود می باشد.ودر نتیجه منابع ابی اکثر روستاها ابهای تحت الارض است که به صورت چشمه،چاه وقنات مشاهده می گردد.یکی از علل عمده تخلیه روستا ودر نتیجه متروک شدن اراضی کشاورزی در ایران خشک شدن قنوات می باشد.

3)خاک:

در ایران به علت وجود تنوع اقلیمی و ویژیگی های زمین شناسی و تنوع در پوشش گیاهی،خاک ها و یازمین هایی که با تواناییهای مختلف به وجود امده است.

3-3-2- گروه بندی روستاها براساس عوامل انسانی:

1)جمعیت:

بر اساس وزارت کشور تا سال 1365سکونتگاهایی که بیش از5000نفر جمعیت داشته اند شهر و سکونتگاههایی که کمتر از 5000نفر داشته روستا نامیده می شوند که البته در سر شماری 1370این عدد به 10000 افزایش یافته است.

2)معیشت:

روستاهای ایران به علت داشتن تنوع در اقلیم،توپوگرافی،نزدیکی به دریا،اداب و رسوم و فرهنگ منابع زیر زمینی وعوامل دیگر معیشت های مختلفی در روستاهای کشور به وجود امده است.

مهمترین عواملی که در روستاهای ایران معیشت روستائیان بدان ها متکی می باشد عبارتند از:

1-    زراعت(کشت محصولات یک ساله)2-باغداری(اعم از محل مرکبات)3-دامداری(اعم کوچک وبزرگ)4-بهره برداری از جنگل وعلفزار5-صید وشکار وابخور داری6- استفاده از منابع زیر زمینی (معادن)7-صنایع دستی8- صنایع بزرگ(کارخانه های صنعتی)9- اماکن(زیارتی،سیاحتی وورزشی)10-صنایع روستایی11-مشاغل دولتی وخدماتی.

باید توجه داشت که در روستاهای ایران اگر چه درصد قابل توجهی از معیشت روستائیان به امور کشاورزی وابسته است،ولی تعدادی روستا وجود دارند که معیشت انها وابستگی به کشاورزی نداشته و از راهای مختلف امرار معاش می نمایند.در سواحل دریای عمان وخلیج فارس روستاهایی دیده می شوند که معیشت انها صرفا به صیادی وابسته است.

4-3-2- گروه بندی روستاها بر اساس توسعه یافتگی:

قبل از هر نوع تقسیم بندی باید هدف از ان را معلوم نمود واینکه طبقه بندی در راستای چه طرح وکدام سیاست وبرنامه ریزی انجام می گیرد تعین کرد، در این راستا است که پرداختن به طبقه بندی روستاها مستلزم تعیین وتبین استراتژی روستایی در کشور می باشد.

همانگونه که در مفاهیم توسعه هنوز تعریفی روشن وجامع از توسعه که مورد قبول همگان باشد ارائه نشده در زمینه محرومیت نیز متاسفانه در بعد ملی و مملکتی تصویر روشنی ترسیم نشده است.

4-2- مهاجرت روستاییان به شهر:

1-4-2- مقدمه:

مسئله مهاجرت که موضوع محوری بحث ما است، که یک بحث بسیار حساس و در عین حال مهم برای ما است و خواهد بود، نخست باید تعریفی از مهاجرت داشته باشیم:

مهاجرت عبارت است از جابجایی انسان از یک سرزمین به سر زمین دیگر. و یا مهاجرت عبارت است از ترک سرزمین، دوستان، خویشاوندان است و جای گزینی به منطقه دیار دیگر است. و مهاجر کسی است که از جایی به جایی دیگر برود و یا از سرزمینی به سر زمین دیگر برود و یا از سرزمینی به سر زمین دیگر هجرت کند.

تلاش به منظور رفاه، ارتقاء معیشت و دستیابی به زندگی بهتر از جمله اهداف اجتماعی بشر به منظور ماندگاری در کلیه عرصه های سکونتگاهی می باشد. از این رو افراد در راستای فرار از مشکلات و تنگناهای موجود در محل سکونت خویش و همچنین برخورداری از خوشبختی و آنچه که حق طبیعی انسان برای ادامه زندگی قلمداد می گردد به فضای سکونتگاهی دیگر مهاجرت می کنند.

در راستای این روند جمعیتی، روستاییان به منظور استفاده از امکانات معیشتی – رفاهی و نیز در جهت یافتن شغل و ایجاد درآمد مکفی به سمت شهرها و دیگر مراکز اقامتگاهی کشور مهاجرت می کنند. ( شمسی الدینی 89)

ولی مهاجرت روستائیان به شهر تنها تغییر مکان نیست بلکه تغییر در عرصه های مختلف است بطور مثال روستائیان خود اکثریت به شغل کشاورزی مشغول اند اما زمانیکه به شهر می آیند در چنین محیطی یعنی محیط شهر شغل متذکره مساعد نیست بناً مهاجرین مجبورند تا تغییر شغل دهند. و آنها مجبور اند که به شغل و حرفه ای که در شهر معمول است بپردازند اینجاست که تغییر شغل بوجود می آید و البته علمای  و مصلحان اجتماعی پدیدۀ مهاجرت روستائیان به شهر را ناپسند، مخرب اخلاق و سلامت جامعه می شمارند.

این مهاجرت روستائیان ممکن است به شکلی باشد که تمام خانواده و یا یک، نفر و یا دو نفر از یک خانواده مهاجرت کرده باشند که هر دو شکل آن به دلیل بعضی عوامل صورت می گیرد.

از جمله مهمترین آن علت ها عوامل اقتصادی می باشد.

2-4-2- عوامل مؤثر مهاجرت روستائیان به شهر:

- سواد:

خانواده ها بخاطر با سواد شدن فرزندان شان خانه و کاشانه خود را ترک می کنند و رو می آورند به شهر ها، چون در  روستا ها آن امکانات تحصیلی مثل مکتب ، پوهنتون ، نهاد های تعلیمی ، کورس های  آموزشی و غیره ... وجود ندارد، یعنی در روستا به آن شکلی که در شهر وجود دارد، وجود ندارد. بناءً روستائیان بخاطر استفاده از این امکانات تعلیمی رو می آورند به شهر ها،

- بیکاری:

یکی از عوامل دیگر مهاجرت روستائیان به شهر نبود کار در جامعه روستایی است و باالخصوص در چند دهۀ اخیر ما شاهد نیروی کار فراوان و ارزان هستیم که از روستا به شهر آمده اند که در اینجا می خواهیم به دو موضوع اشاره کنم.

 الف: در جامعه روستایی شغل اندک وجود دارد و آن محدود می گردد به زراعت یعنی کشاورزی، مالداری (دامداری) باغداری و بعضی شغل های دیگر.

ب: نبود کشاورزی به شکل استندرد آن یعنی کشاورزی میکانیزه نشده است. از طرف دیگر ما شاهد خشکسالی های پی در پی هستیم، زراعت روستائیان بالای برف و باران های موسومی استوار است  بنا بر آن نبود ماشین آلات مورد نیاز از یک طرف و خشک سالی از طرف دیگر کشاورزی را تا حدی از بین می برد که این موضوع روستائیان را مجبور به ترک خانه و کاشانۀ شان می کنند.

- نداشتن زمین:

اشخاصی که در روستا زندگی می کنند دو گروه هستند. 1- مالکین زمین (زمن داران). 2- خوش نشینان: خوش نشینان اشخاصی اند که از خود زمین ندارند و تا عمر باید نوکری و خدمت کاری دیگران را بکنند عده ای از اینان از این وضع زندگی خسته می شوند که و به شهر ها رو می آورند و شهر را نسبت به روستای خود بهتر و خوبتر می بینند.

-  حقیر شمردن شغل زراعت، مالداری و باغداری:

اگر تاریخ بشریت را مطالعه کنید می بینید که در گذشته این شغل ها بهترین و معتبر ترین  شغل ها شغل ها بوده است. بر عکس کار های که در شهر صورت می گیرد و آن زمان حقیر و پست شمرده شده است. اینکه چرا این شغل ها به پسترین شغل ها مبدل شده است دو علت دارد.

الف: بوجود آمدن تکنولوژی که انسان را بیکاره و بیهوده ساخته است این تکنولوژی تاثیر مستقیم بالای روستائیان دارد.

ب: ارتباط روستائیان با شهر است.

زمانیکه یک روستایی از یک شغل شهری مطلع می گردد از آرامش ها و آسوده گی های که یک شهری دارد این روستایی نیز می خواهد تا همانند همان شهری گردد و از این کار های مشکل رهایی پیدا کند. البته باید گفت که بیشتر این مسئله بر می گردد به ارتباط شهر و روستا و این ارتباط باعث آگاهی روستائیان از جریان که در شهر وجود دارد با خبر می سازد.

- پنجمین علت مهاجرت روستائیان به شهر را سرمایه داران و ثروتمندان تشکیل می دهد:

این طبقه از مردم بخاطر استفاده از امکانات شهری روستا را ترک می کنند به شهر ها رو می آورند. این طبقه مردم زمین فرراوان و پول زیاد دارند یعنی ثروتمندان اصلی روستا را تشکیل می دهد. اینها چون می خواهند که در آرامش بسر برند و چون امکانات در روستا وجود ندارد بنابراین روستا را ترک و به شهر ها می  آیند. اینها زمانیکه به شهر می آیند از چند جنبه از امکانات شهری استفاده می کنند. مثلاً فرزندان شان با سواد شوند چون در روستا طوریکه قبلاً هم تذکر یافت نهاد های تعلیمی در روستا وجود ندارد.

- عوامل طبیعی

پدیدۀ دیگری که در جابجایی مردم نقش دارد واقعات ناگوار طبیعی مثل طوفان، زلزله، آفات اراضی گیاهی، سیلاب و بخصوص خشکسالی که در بسیاری از کشور ها امکان وقوع آن وجود دارد.

3-4-2-پیامد های مهاجرت روستائیان به شهر:

در ابتدا باید گفت، مهاجرت ها از روستا به شهر نه تنها برای شهر پیامد دارد بلکه به خود روستا و در سطح کلان به دولت هم پیامد دارد. زیرا با بیرون آمدن نیروی کار از روستا ها زمین های کشت و کار و بی حاصل می ماند که در نتیجه باعث پائین آمدن محصولات کشور نیز می گردد. و بطر عموم این مهاجرت ها هم پیامد مثبت دارد و هم منفی.

پیامد های مثبت:

1-   سطح جهان بینی مردم روستا وسیع می گردد.

مردمانی که در روستا زندگی می کنند بطور عموم فکر می کنند جهان همین قدر است که ده ما است انسانهایی که در جهان زندگی می کنند همین هایی است که در ده ما زدگی می کنند و بس. ولی با مهاجرت آنها به شهر این مهاجرت باعث این می گردد تا با جهان نو و انسانهای نویی و با تفکرات جدید آشنا می شوند.

2-از بین رفتن سنت های غلط

 پیامد های منفی:

1-   به لحاظ روانی:

مها جرین وقتی از محل اصلی زندگی شان (روستاها) وارد محل جدید می شود با مسایل و مشکلات زیاد رو به رو میگردد.

2-   به لحاظ اقتصادی:

از جمله مهمترین این پیامد می باشد. اول اینکه همین خود مهاجرت و خالی شدن روستا ها باعث این می شود تا زمین ها خشک نگهداشته شود، نیروی کار در دهات کم می گردد بنا بر این محصولات کشور نیز کم می شود از طرف دیگر در شهر نیروی کار زیاد می گردد و نیروی کار از ظرفیت شهر بیشتر می شود و خود نیروی کار زیاد و نیروی کار پائین . بنا بر این بیکاری و فقر در جامعه زیاد گردیده که خود باعث دزدی، قاچاق اطفال، قاچاق مواد مخدر و چیزی دیگری که بیشتر عمومیت پیدا کرده انتحاری است.

 3-   به دلیل نبود کار پیامد های ذیل را خواهد داشت:

- بازار کار درشهر مشبوع می شود.

- اختلافات طبقاتی شدید می شود

- انحرافات اخلاقی و اجتماعی را بار می آورد.

- اعتیاد به مواد مخدر

- تخریب محیط زیست:

 انسانها و محیط ماحول آنها همراه با شرایط اقلیمی، جمعیتی، و تأثیرات  متقابل آن ها بالای همدیگر بنام محیط زیست یاد میشود. پس محیط  زیست مجموعه از عالم زنده و غیر زنده است که انسان جزء لاینفک این عالم بوده و برای حیات خود به آن شدیداً وابسته است. این وابستگی با ازدیاد نفوس افزایش یافته استفاده از انرژی و سایر منابع طبیعی بالا میرود و به آلودگی محیط می افزاید.

- زمین های بسیار با ارزش حواشی شهر زیر پوشش منازل رهایشی میرود.

-  بوجود آمدن حاشیه نشینان در اطراف شهر ها:

اصطلاح حاشیه نشینی در کشور های در حال توسعه به محلات فقیر نشین اطلاق می گردد که در اطراف شهر های بزرگ بوجود آمده و ساکنین این مناطق به علل های گوناگون نتوانسته اند جذب نظام های اقتصادی اجتماعی شهر شده تا از امکانات و خدمات شهری استفاده کنند. پس حاشیه نشینان به کسانی گفته می شود که در شهر سکونت دارند ولی به علل گوناگون نتواسته است جذب نظام اقتصادی شهر شود و از خدمات شهری استفاده کند. که این حاشیه نشینان بیشتر افراد مهاجر و روستایی و عشایر و کمتر شهری از شهری دیگری یا خود همان شهری هستند که اغلب فاقد مهارت لازم شهری و بعضاً غیر ماهرند. حاشیه نشینان عبارت از وضع زندگی تمام کسانی که در جامعه شهری زندگی می کنند ولی از نظر درآمد بهره گیری از امکانات و خدمات در شرایط نا مطلوبی به سر می برند. حاشیه نشینان فرهنگ به خصوص خود را دارند که به نام فرهنگ فقیر مشهور است. اکثر کشور های جهان چه پیشرفته و چه عقب مانده این حاشیه نشینان را تجربه کرده اند اما مشکل اصلی در جهان سوم نهفته است که دانشمندان می گویند حاشیه نشینی یا همان اسکان غیر رسمی از جمله پدیده های ناشی شهر نشینی شتابان معاصر و از جلوه های بارز فقر شهر است که در شکل برنامه ریزی نشده و خود رویی یا اطراف شهر ها ظاهر می شوند.

5-2-اجرای ساختمان های بنایی :

ساختمانهای رایجی که ما امروز اجرا می کنیم برای مصارف مختلف از سه نوع بنایی ، اسکلت فولادی و اسکلت مبتنی استفاده می شود که نوع بنایی خود شامل دو نوع سازه به شرح ذیل می باشد .

الف ـ ساختمان بنایی نیمه اسکلت فلری

ب ـ ساختمان بنایی نیمه اسکلت بتنی

ساختمان بنایی بعلت اقتصادی بودن و راحتی اجرادرساختمانهای مسکونی1الی2 طبقه بااستقبال زیادی روبروست ساختمانهای اسکلت بتنی وفولادی با توجه به شرایط برای آپارتمان سازی ساختمانهای اداری ودولتی وغیره ...مورد استفاده قرارمیگیرند.

قبل از پرداختن به اجرای ساختمان های بنایی اشاره ای به مسکن روستایی می کنیم که بر اساس اقلیم ساخته می شده است. واحدهای مسکونی خانواده‌های سنتی روستایی از یک سو تحت تاثیر اقلیم و شرایط محیط طبیعی است و از سوی دیگر با الگوی معیشت خانواده‌ها ارتباط دارد. بطور عمده خانواده‌های روستایی در ساختن مسکن از امکانات محیط پیرامون خود و مواد و مصالحی که طبیعت در اختیار آنان قرار می‌دهد، استفاده می‌کنند.

الف)وضع مسکن در روستاهای جنگلی:

روستائیان ساکن دهکده‌های جنگلی در ساختن خانه‌ها بیشتر چوب بکار می‌برند، دیوارها ، کف و سقف اتاق چوبی است، حتی پوشش بسیاری از واحدهای مسکونی مناطق جنگلی از قطعه‌های تخته بطول 80 تا 90 و عرض 30 تا 40 و قطر 4 سانتیمتر به نام (Lat) تهیه می‌شود که در پشت بام به شکل خاصی آنها را روی هم سوار می‌کنند. در گیلان - بویژه ناحیه‌های جنگلی - استخوان بندی خانه‌های سنتی از جنس چوب و پوشش بام‌ها از مواد گیاهی )گالی) است.

ب)وضع مسکن در روستاهای کوهستانی:

در روستاهای مناطق کوهستانی سنگ و گل مصالح عمده ساختمان‌های سنتی را تشکیل می‌دهد. در دشت‌های مرکزی و سرزمین‌های حاشیه کویر ، خانه‌ها خشت و گلی و با دیوارهای ضخیم ساخته می‌شود و اغلب به صورت سقف گنبدی (ضربی) یا گهواره‌ای است تا گرمای محیط به درون اتاق نفوذ نکند. بر بالای بام بعضی خانه‌ها بادگیرهایی جهت تهویه هوا ‌ایجاد شده است.

ج)وضع مسکن در مناطق نیمه خشک:

در مناطق نیمه خشک ‌ایران گاه ساختمانهای بلندی با حجم زیاد دیده می‌شود که در وسط کف آن حوض بزرگی وجود دارد. ‌این نوع بناها که به حوض خانه معروف است هوای خنکی دارد و تابستان‌ها برای حفظ بدن از گرمای طاقت فرسای محیط مورد استفاده خانواده قرار می‌گیرد. در اورازان دهکده‌ای از طالقان واحدهای مسکونی قدیمی ‌عمدتا گلی است، پوشش سقف خانه‌ها تیرچوبی و کاه گلی است و دیوارها تا کمر از سنگ و باقی با گل چینه است. در خانه‌های نوساز آجر و بعضا تیرآهن هم به کار رفته است. ویژگی اساسی مساکن روستایی ویژگی اساسی مساکن روستایی اختلاط فضای کار تولیدی و فضای مسکونی است.

مسکن‌های روستایی برخلاف مسکن‌های شهری تنها محل سکونت و استراحت خانواده نیست، بلکه به اقتضای نوع کارکرد اقتصادی خانواده ، مرکز نگاهداری و پرورش دام و طیور ، تولید فراورده‌های دامی‌ ، محل کارگاه صنایع دستی و نیز نگاهداری وسایل تولید و محصولات کشاورزی است. تقسیمات داخلی ساختمانها تا حد زیادی متاثر از نحوه معیشت خانواده‌ها ست. مثلا در روستاهای شمال ‌ایران زیر پوشش ساختمان فضای خالی به نام بام وجود دارد که روستائیان از آن به عنوان انبار جهت نگهداری لوازم زندگی ، وسایل تولید و محصولات تولیدی بویژه شالی (شلتوک) استفاده می‌کنند.

به علت بارندگی شدید و مداوم و رطوبت زیاد هوا ، خشک کردن شالی در فضای باز دشوار است و بام خانه برای نگهداری شالی محل مناسبی است و خانواده‌های روستایی معمولا شالی‌ها را در بام خانه انبار می‌کنند، تا هم از باران محفوظ بماند و هم در اثر حرارت اتاق که غالبا دارای بخاری یا اجاقی است که در آن به منظور گرم نگهداشتن اتاق در موقع ضروری و پخت و پز آتش می‌افروزند به تدریج خشک می‌شود و نمی‌پوسد. همچنین در بام برخی طویله‌ها ، کاه ، علوفه و خوراک دام‌ها و چهارپایان را نگهداری می‌کنند و در برخی از خانه‌های قدیمی‌ زیر اتاق نشیمن طویله‌ای وجود دارد که دام‌ها و چهارپایان به هنگام زمستان در آنجا نگاهداری می‌شوند تا از سرما محفوظ بمانند. در گذشته به علت وجود نا امنی‌هایی که در روستاها وجود داشت، با نگاهداری دام‌ها و چهارپایان در ‌این محل از دستبرد محفوظ می‌ماندند.

د) تغییر و دگرگونی در وضع مساکن روستایی:

در سال‌های اخیر تغییرات و دگرگونی‌های زیادی در وضع مسکن‌های روستایی پدید آمده است. بر اثر بهبود نسبی وضع اقتصادی خانواده‌ها در نتیجه افزایش قیمت محصولات کشاورزی و نیز به دست آوردن در آمدهای غیر کشاورزی ، کم و بیش نوسازی در روستا آغاز گردید و گروه‌های زیاد از خانواده‌های روستایی در واحدهای مسکونی خود تغییراتی ‌ایجاد کرده‌اند.بعد از انقلاب بر اثر توجه روستایی به وضع سکونت خود ، کمبود مسکن چه از نظر کیفی و چه از لحاظ کمی ‌در روستا احساس شد و خانواده‌های روستایی به احداث خانه‌های جدید اقدام کرده‌اند. وجود خانه‌های نوساز آجری با پوشش ورقه‌های آهن سفید ، آسفالت یا موزائیک در کنار اتاق‌های گلی و جگن پوش و کاهگلی و نیز حداث خانه‌های ویلایی به سبک خانه‌های شهری نمونه‌ای از ‌این تغییرات است.

قسمتهای مختلف ساختمان بنایی

ــ پی

ــ کلافها

ــ دیوارها

ــ ستونها

ــ سقف

مراحل اجرا :

پی کنی :

عرض و ارتفاع پی با توجه بار های وارده و مقاومت خاک منطقه وعرض دیوارها یی که روی آن اجرا خواهند شد محاسبه شده و بعد پلان فنداسیون با توجه به پلان تیپ بندی ومحل قرار گیری ستونها طراحی و آکس بندی میگردد و از روی پلان فنداسیون توسط ریسمان آکسها را مشخص و بعد با گچ عرض پی کنی که باید پی کنی شود مشخص می شود بعد پی کنی با دست یا به صورت مکانیکی با بیل مکانیکی انجام می گیرد که این مرحله برای تمام انواع ساختمان ها چه اسکلت فولادی و چه اسکلت بتنی و بنایی مشترک است

مقاومت خاک مناطق مختلف شهری در دفاتر فنی فعال ، شهرداری ، مسکن و شهرسازی واستانداری موجود می باشد برای ساختمانهای بنایی مقاومت خاک را می توان با بازدید از محل نیز تخمین زد به شرح زیر :

ـ خاک دستی فاقد مقاومت لازم برای پی سازی است که باید برداشته شود .

ـ خاک شن وماسه ای ( خاک دج ) دارای مقاومت خوب

ـ خاک رس خشک دارای مقاومت نسبتاً خوب

ـ خاک رس مرطوب فاقد مقاومت لازم است .

هم چنین از روش آزمایش در محل توسط کیسه های سیمان نیزمی توان مقاومت نهایی بعد مقاومت مجاز را محاسبه کرد .

بعد از انجام پی کنی با توجه به اینکه کف ساختمان± ) از پی چه ارتفاعی دارد چندین حالت برای اجرای کورسی و فنداسیون وجود دارد اگر اختلاف ارتفاع کف ساختمان و کف پی به اندازه پی با شد فنداسیون کار کورسی چنین را نیز انجام خواهد ومی توان بعد از اجرای بتن و مگر فنداسیون به کف رسید که این حداقل ارتفاع پی و کف ساختمان است .

در غیر این صورت به دو روش می توان به کف ساختمان رسید و بعد عملیات بلوکاژ را انجا م داد .

الف ـ ابتدا با سنگ لاشه که به آن لاشه چنین کفته می شود انجام داده و بعد فنداسیون نواری یا منفرد را اجرا بعد کروس چینی را روی آن انجام دهیم که بهترین حالت است زیرا کف ساختمان از پایین ترین نقطه به قسمتهای بالاتر ساختمان متصل می شود ولی در روش قبلی فشار را تحمل می کند و مقاومت فنداسیون بتنی که آرماتور بندی شده است را ندارد .

نحوه اجرایی آرماتور بندی فنداسیون

با توجه به پلان فنداسیون و دتایلهای آن تعداد میل گردهای طولی و تقویتی و همچنین شماره آنها و میل گردهای خاموت و شماره و فواصل آنها از هم در پلان فنداسیون محاسبه و آورده شده است که توسط آن به تعدادی که در نقشه داده شده میل گردهایی طولی روی خرک یا زمین قرار گرفته و به طول لازم برش داده می شوند و توسط خاموتها میل گردهای پایینی طولی و بالایی به هم وصل می گردند و همچنین آرماتورهای مش بندی هم بطول های لازم برش داده شده وبه صورت شبکه بندی روی هم قرار گرفته و توسط سیم آرماتور بندی بسته شده و در محل زیر ستونها قرار می گیرند بعد از اینکه آرماتور بندی قسمتی از کلاف پایینی آماده شد آن را در محل قرار داده و قالب بندی را انجام می دهند .

انواع قالب بندی کلاف تحتانی

ـ قالب آجری :

که بهترین حالات قالب بندی است زیرا بعد از بتن ریزی دوباره می توان از آجرها استفاده کرد و همچنین شکل پذیری بالای آن قابلیت عمده ای برای قالب آجری به حساب می آید بدین ترتیب که به عرض مورد نظر همچنین ارتفاع در نظر گرفته شده برای فنداسیون یک دیوار آجری معمولاً 20cm اجرا می کنند و قسمتهای داخلی آن را با پلاستیک می پوشاند تا آب بتن توسط آجرها جذب شده هم آجرها بعداً راحتر از بتن جذب شوند ولی برای کلافهای قایم و فوقانی از قالب آجری نمی توان استفاده کرد .

ـ قالب تخته ای :

که بیشتر برای کلافهای قایم و فوقانی مورد استفاده قرار می گیرد و برای کلافهای تحتانی هم اگر مقرون به صرفه باشد و همچنین قالب تخته ای موجود باشد می توان استفاده کرد و تخته ها قبل از قالب بندی روغن کاری می شوند تا هم آب بتن توسط تخته ها جذب نشود هم قالب ها راحت تر از بنتن جدا شوند که همان کار پلاستیک در قالب آجری را انجام می دهد .

ـ قالب فلزی :

از قالب فلزی هم می تولن برای کلدف تحتانی استفاده کرد ولی برای پروژه های کوچک مقرون به صرفه نیست این قالب ها هم قبل بسته شدن روغن کاری میشوند ولی در اینجا جذب آب دیگر مد نظر نیست .

ـ حالتی هم است که خاک منطقه به عنوان قالب عمل میکند در این موارد پی را به عرض و عمق مورد نظر کند بعد دیواره های پی را با پلاستیک می پوشانند و زمین خود نقش قالب را ایفا می کند و نیازی به قالب نیست و عایق بندی به علت این است که آب بتن جذب نشده و نسبت آب به سیمان بتن تغییر نکند .

در محل اتصال کلدف های قائم به تحتانی میلگردهای انتظار قرار داده می شوند تا بعد از بتن ریزی آرماتورهای آن به این آرماتورهای انتظار بسته شوند .

بتن ریزی فنداسیون :

در ساختمانهای کوچک بتن ریز ی توسط دست وبدون ویبراتور و بتو نر انجام می گیرد و طرح اختلاط بتن در اینجا نقشی ندارد و گارگران به صورت تخمینی میزان شن و ماسه و سیمان و حتی عامل مؤثر بتن یعنی آب تعیین و بتن را تهیه و آماده می کنند و بتن ریزی به صورت تکه تکه انجام می گیرد و در بعضی موارد بتن قسمتی از کلدف ریخته شده و بعد از چند روز فاصله قسمتهای دیگر اجرا می شود که یک عیب بزرگ برای قسمت مهمی از یک ساختمان به شمار می رود در ساختمان های با اهمیت های بیشتر شاهد طرح اختلاط بتن تخمینی و بتونر هستیم بدین صورت که میزان شن وماسه برای یک کیسه و محاسبه شده وآن را به وزنی که یک بیل معمولی می تواند از شن یا ماسه برداشته شود تقسیم می کنند و تعداد بیلهایی که از شن وماسه باید در مخزن بتونر برای یک کیسه سیمان ریخته شود مشخص می شود و میزان آب را هم به وزن یک سطل تقسیم کرده و تعداد سطل های آب برای یک کیسه سیمان 50 کیلو گرمی به دست می آید به طور مثال : 35 بیل شن ، 40 بیل ماسه ، 1کیسه سیمان و دو سطل آب نمو نه ای از طرح اختلات بتنی برای یک ساختمان با اهمیت که از لحاظ کار بری یک ساختمان مسکونی آپارتمانی بود می توان نام برد.

ـ کلاف قائم و افقی

بعد از اتمام فنداسیو ن دیواره های کناری که در ساختمان بنایی معمولاً باربر هستند اجرا می شود و محل کلدفهای قائم را خالی می گذارند و خود دیوارها هم به عنوان قالب عمل می کنند و بعد آرماتوربندی کلدف قائم را نجام داده و در محل مورد نظر قرار می دهند اینجا نیز نوع قالب معمولاً تخته ای است .

ـ ستون گذاری

در محل ستون ها که مش بندی در فنداسیون اجرا می شود بیس پلیت هایی را توسط بولت به فنداسیون اتصال داده و بعد از اتمام بتن ریزی دوباره صحفه ها را باز کرده و زیر آن ملات نرمه ریخته و دوباره در جای خود قرار داده و پیچ ها را می بندند که این عمل را مونتاژ یا هوا گیری می نامند بعد ستون ها را روی بیس پیلیت ها اتصال میدهند .

ـ تیر ریزی

بعد از ستون گذاری شاهتیرها اجرا می شوند و تیر های فرعی روی شاهتیرها و دیوار باربر قرار می گیرند بهترین حالت برای تیر ریزی این است که تیرها داخل کلدف فوقانی قرار می گیرند که بدلیل مشکل بودن اجرای آن انجام نمی شود در غیر این صورت باید از پلیت های کوچک برای اتصال تیرها به کلدف فوقانی استفاده کرد که این هم در عمل به خاطر اقتصادی نبودن و مشکلات عدیده با استقبال روبرو نشده است و عیبی دیگر بر معایب کارهای اجرایی افزوده است .

ـ باربند افقی :

در سقفهای طاق ضربی برای مقابله نیروی افقی از باربند افقی استفاده می شود که به صورت ضربدری و برای مساحت کوچک تر یا مساوی 25 متر مربع اجرا می شود که معمولاً با ید توسط پیچ ومهره اجرا شود ولی در عمل یک میل گرد طوری در عرض تیر ها می اندازند وبه تیرها وبه تیر اتصال می دهند آن برای اینکه تیرها هنگام اجرای طاق ضربی تکان نخورند .

اجرای پله فلزی

با توجه به دتایلهای پله فلزی که در دانشکاه تدریس می شود زیر تیرهای پله فلزی هم مانند یک ستون باید بیس پلیت قرار داده شود و مانند ستون به آن اتصال داده شود ودر عمل کف ساختمان را اجرا می کنند تا به کف پله برسند و بعد زیر آن را صاف و شمشیری های پله را با یک تیر کوچک به هم وصل کرده روی آن قرار می دهند .

ـ اجرای طاق ضربی :

بین دو تیر فرعی با قوس معمولی 3cm ولی در عمل بعلت کمتر شدن حجم گچ خاک روی آن کمتر از 3cm هم اجرا می گردد . به دین ترتیب که چند دهنه را توسط چوب بست آماده بکار کرده و ملات گچ خاک را به صورت تخمینی و توسط کارگران و بنایان با تجربه ساخته می شودکه هر چه خاک آن بشتر باشد دیر تر گیرش خواهد داشت و علت استفاده از خاک هم پایین آوردن گیرش اولیه گچ است گچ و خاک خشک را روی یک میزان مشخص آب که داخل استانبول ریخته شده بطوری می ریزند که روی سطح آب پخش شود تا تمام ذرات آن با آب تماس داشته باشند سپس ملات گچ وخاک را روی سطح مورد نظر اولیه که یا پروفیل آهن است که تیر های فرعی به آن وصل شده اند یا دیوار آجری مالیده و آجرها را با یک ضربة مشخص که نه چندان شدید و آرام باشد روی ملات گچ وخاک می زنند و به همین خاطر است که با آن نام طاق ضربی داده اند .

بعد از اجرای دیواره های کناری و ستون گذاری و تیر ریزی و اجرای سقف نوبت به دیوار های داخلی یا تیغه ها می رسد که با توجه به پلان معماری داخل ساختمان تیغه بندی می شود که عرض آنها معمولاً 10 سانتی متر است .

عرض انواع دیوار ها در ساختمان بنایی

عرض دیوار های باربر کناری و میانی در ساختمان بنایی بطور معمول 35 سانتی متر است و با توجه به اصل لاغری تا 5/3 متر ارتفاع می توان از این نوع دیوار استفاده کرد .

عرض دیوارهای داخلی تیغه های مشترک 20سانتی متر و بقیه 5 یا 10سانتی متری هستند .

6-2- علل آسیب پذیری خانه های روستایی:

تصویر 1-6-2

اکثر سازه های موجود در روستاها ومناطق روستایی باتاثیر پذیری از اقلیم محیط از مصالح بنایی هستند ،همچنین برای ساخت بنا های جدید نیز از مصالح بنایی استفاده می شود.که برای افزایش طول عمر مفید سازه و افزایش مقاومت نسبی باالطبع افزایش ایمنی سازه ها پیشنهاد شده است. هنگام وقوع زلزله ساختمان های با مصالح بنایی روستایی دچار بیشترین خسارت میشوند و با توجه به اینکه درصد قابل توجهی از مردم جهان در ساختمان های ساخته شده در مصالح بنایی ساکن هستند ، عدم توجه به مقاوم سازی اینگونه ساختمان ها ، موجب تلفات جانی و مالی زیادی در زلزله ها می شود.بنابراین تحلیل آسیب پذیری لرزه ای و بهسازی لرزه ای این نوع ساختمان ها تحت اثر زلزله، دارای اهمیت خاصی می باشد.(رحیمی اصل)

روستاهای‌ کشورمان‌ به‌ عنوان‌ مراکز تولید فرآورده‌های‌ متنوع‌ زراعی‌ و محصولات‌ باغی‌ در سالیان‌ اخیر مورد توجه‌ خاص‌ قرار گرفته‌ است.

روستاهای‌ کشورمان‌ به‌ عنوان‌ مراکز تولید فرآورده‌های‌ متنوع‌ زراعی‌ و محصولات‌ باغی‌ در سالیان‌ اخیر مورد توجه‌ خاص‌ قرار گرفته‌ است. در این‌ میان‌ ایجاد فرصت‌های‌ تولید تجاری‌ اقلام‌ کشاورزی‌ سبب‌ شده‌ است‌ که‌ روستاییان‌ با تولیدات‌ مرغوب‌ فرآورده‌های‌ باغی‌ و زراعی‌ قادر باشند، جهشی‌ قابل‌ توجه‌ در میزان‌ درآمدهای‌ سالانه‌ خود به‌ وجود آورند.

اما مشاهده‌ می‌شود که‌ اکثر روستاییان‌ هنوز نتوانسته‌اند از فرصت‌ تولید تجاری‌ اقلام‌ کشاورزی‌ به‌ نحو احسن‌ استفاده‌ کنند و همچنان‌ در شرایط‌ خط‌ فقر و آسیب‌پذیری‌ مالی‌ گذران‌ روزمره‌ زندگی‌ قرار دارند.

با آن‌ که‌ کشاورزی‌ فعالیتی‌ غالب‌ در روستاها به‌ شمار می‌آید، ولی‌ تنگناهای‌ ظرفیت‌ محدود برای‌ گسترش‌ کشاورزی، تعداد بالای‌ افراد خانوار و فقر و تنگدستی‌ ریشه‌دار موجب‌ شده‌ است‌ که‌ درآمد سالانه‌ ناشی‌ از فعالیت‌های‌ کشاورزی‌ با میزان‌ مخارج‌ تطابق‌ نداشته‌ باشد و در نتیجه‌ اکثر خانوارهای‌ روستایی‌ در چنبرهِ‌ معضلات‌ گوناگون‌ روزگار، فقر همراه‌ با تلاش‌ را طی‌ کنند.

چنین‌ شرایطی‌ سبب‌ شده‌ است‌ که‌ روستائیان‌ چنان‌ که‌ لازم‌ است‌ توجهی‌ به‌ ساختمان‌های‌ محل‌ زندگی‌ خود نداشته‌ باشند و مسکن‌ روستایی‌ به‌ علت‌ قدمت، ضعف‌ ساخت‌ و ساز، نبود دانش‌ فنی‌ کافی‌ و اجرایی‌ و بهره‌گیری‌ از مصالح‌ در دسترس، کم‌ دوام‌ و نامرغوب، از وضعیت‌ نامطلوب‌ برخوردار باشد. خانه‌های‌ خشتی‌ و سنگی‌ روستایی‌ فاقد پی‌ و دارای‌ ابعاد نامناسب‌ با اندک‌ تکانی‌ فرو می‌ریزد و از دیدگاه‌ آماری‌ بیشترین‌ علت‌ مرگ‌ و میر در زلزله‌های‌ بم، رودبار و منجیل، گلباف‌ کرمان‌ و بالاخره‌ طبس‌ مقاوم‌ نبودن‌ واحدهای‌ مسکونی‌ روستایی‌ بوده‌ است.

این‌ واقعیت‌ را همواره‌ باید درنظر گرفت‌ که‌ کشور ما یکی‌ از زلزله‌خزیترین‌ کشورهای‌ دنیاست‌ و همواره‌ با خطر زمین‌ لرزه‌های‌ شدید که‌ از مهمترین‌ سوانح‌ طبیعی‌ در ایران‌ محسوب‌ می‌شود روبه‌روست.

یک‌ کارشناس‌ مرکز تحقیقات‌ ساختمان‌ و مسکن‌ در مورد چگونگی‌ آسیب‌پذیری‌ واحدهای‌ مسکونی‌ روستایی‌ در برابر زمین‌لرزه‌ می‌گوید: وقوع‌ زلزله‌های‌ متوالی‌ و قرار گرفتن‌ بخش‌هایی‌ از کشورمان‌ برروی‌ گسل‌های‌ خطرآفرین‌ و وحشت‌و اضطراب‌ از پیامدهای‌ سوانح‌ طبیعی‌ سبب‌ شده‌ است‌ که‌ مردم‌ شهر و روستا درصدد مقاوم‌ سازی‌ و یا بهسازی‌ محل‌های‌ مسکونی‌ خود برآیند.

در این‌ راستا، سیاستگزاران‌ و سازمان‌های‌ کنترل‌ کننده‌ ساخت‌ و ساز اقداماتی‌ برای‌ کنترل، طراحی‌ و اجرا به‌ عمل‌ آورده‌اند که‌ با تمامی‌ گستردگی، کافی‌ نیست‌ و در نتیجه‌ ناهمگونی‌های‌ مشهودی‌ در ساخت‌ و سازها به‌ چشم‌ می‌خورد. شدت‌ این‌ وضعیت‌ در جوامع‌ کوچک‌ و روستاها بیشتر است.

امروزه‌ اغلب‌ روستاییان‌ در واحدهای‌ مسکونی‌ قدیمی‌ ساکن‌ هستند و به‌ لحاظ‌ بهره‌گیری‌ از خانه‌های‌ کهن‌ و فاقد استقامت‌ و استواری، سبک‌ ساخت‌ و ساز معماری‌ قدیمی‌ را مردود دانسته‌ و از این‌ خانه‌ها دلزده‌اند.

بیشتر روستاییان‌ براین‌ باورند که‌ استفاده‌ از مصالح‌ جدید و گاهی‌ همگونی‌ و تلفیق‌ آن‌ با مصالح‌ در دسترس‌ بومی‌ و تقلید از نقشه‌ و تیپ‌ و سبک‌ ساخت‌ و ساز شهری‌ می‌تواند در افزایش‌ پایداری‌ و عمر مفید بناهای‌ روستایی‌ موثر واقع‌ شود.

اما واقعیت‌ این‌ است‌ که‌ نبود دانش‌ فنی‌کافی‌ و کارگران‌ زبده‌ و ماهر و نهایتا غیبت‌ سازمان‌های‌ کنترل‌ کننده‌ در بخش‌های‌ دور افتاده‌ و روستاها، سبب‌ شده‌ است‌ که‌ بیشتر ساختمان‌های‌ جدید روستایی‌ نیز همانند ساختمان‌های‌ کهن‌ و قدیمی، بسیار آسیب‌پذیر باشند. این‌ موضوع‌ یکی‌ از مشکلات‌ اساسی‌ جوامع‌ روستایی‌ است، که‌ لازم‌ است‌ چاره‌های‌ کاربردی‌ برای‌ جلوگیری‌ از گسترش‌ این‌ شیوه‌های‌ احداثی‌ اندیشیده‌ شود، تا با اتخاذ رویه‌های‌ نوین‌ خطرات‌ و پیامدهای‌ بلایای‌ طبیعی‌ در مناطق‌ گوناگون‌ روستایی‌ کاستی‌ گیرد.

ساخت‌ و ساز متکی‌ به‌ دانش‌ فنی‌ و مهندسی‌ در روستاها، با استفاده‌ از سیستم‌های‌ نظارتی‌ و کنترلی‌ برساخت‌ و بهسازی‌ واحدهای‌ موجود مسکونی‌ و استفاده‌ درست‌ از مصالح‌ مرغوب‌ ساختمانی‌ سبب‌ می‌شود به‌ تدریج‌ خانه‌های‌ روستایی‌ استوار و مقاوم‌ پدید آیند.

ارزیابی‌ مشکلات‌ مسکن‌ روستایی‌ نشان‌ می‌دهد که‌ عوامل‌ زیر بیشترین‌ تاثیر را در آسیب‌پذیری‌ ساختمان‌های‌ روستایی‌ دارند:

الف: وجود مصالح‌ کم‌ دوام‌ و نامرغوب.

ب: تلفیق‌ مصالح‌ ساختمانی‌ محلی‌ و جدید به‌ صورت‌ غیراصولی.

ج: نبود دانش‌ فنی‌ کافی‌ و دید مهندسی‌ و در نتیجه‌ ضعف‌ در طراحی‌ و اجرا.

حاصل‌ عوامل‌ فوق‌ در ساخت‌ و ساز واحدهای‌ مسکونی‌ روستایی، وجود خانه‌های‌ گلی‌ و سنگی‌ قدیمی‌ است‌ که‌ بسیار آسیب‌پذیر می‌باشند و نیاز به‌ بهسازی‌ و نوسازی‌ دارند. باتوجه‌ به‌ جمعیت‌ بیش‌ از چهل‌ درصدی‌ روستانشین‌ از کل‌ نفوس‌ کشور، لازم‌ است‌ معایب‌ خانه‌های‌ روستایی‌ را به‌ دقت‌ شناسایی‌ کرده‌ و با برنامه‌ریزی‌های‌ کوتاه‌ مدت‌ و بلند مدت‌ درصدد مقاوم‌سازی‌ و بهسازی‌آن‌ها برآمد.

1-6-2- نبود یکپارچگی‌ عناصر سازه‌ای:‌

در بیشتر ساختمان‌هایی‌ که‌ طی‌ سالیان‌ اخیر در روستاها احداث‌ شده‌ است، «پی» بنا به‌ علت‌ عدم‌ رعایت‌ دانش‌ فنی‌ و مهندسی‌ دارای‌ ابعادی‌ نامتناسب‌ با دیگر اجزاء بناست؛ در نتیجه‌ انتقال‌ بار سقف‌ ساختمان‌ و دیوارها به‌ زمین‌ به‌ نحو مطلوبی‌ صورت‌ نمی‌گیرد. انتخاب‌ مصالحی‌ از قبیل‌ سنگ‌ و ملات‌ گل‌ در «پی» به‌ لحاظ‌ عدم‌ رفتار یکسان‌ سازه‌ای‌ موجب‌ شکستن‌ ملات‌ و در نتیجه‌ جدا شدن‌ قطعات‌ سنگ‌ از یکدیگر و در نهایت‌ کاهش‌ سطح‌ مقطع‌ «پی» می‌شود.

به‌ طور کلی‌ ضعف‌ در «پی» ساختمان‌های‌ روستایی‌ موجب‌ عدم‌ نشست‌ یکسان‌ در ساختمان‌ و لغزش‌ بنا می‌شود. همچنین‌ فقدان‌ کلاف‌ کردن‌ «پی» در سطح‌ زمین‌ و یا اجرا شدن‌ آن‌ در روی‌ زمین‌ از جمله‌ نقاط‌ ضعف‌ در بناهای‌ روستایی‌ است، که‌ همواره‌ در زمان‌ وقوع‌ زلزله‌ موجب‌ بی‌ثباتی، لغزش‌ و جابه‌جایی‌ و در نهایت‌ تخریب‌ ساختمان‌های‌ روستایی‌ می‌شود.

در بیشتر بناهای‌ روستایی، ابعاد نامتناسب‌ دیوارها یکی‌ از نقاط‌ ضعف‌ در استحکام‌ ساختمان‌ بوده‌ است. ارتفاع‌ نامتناسب‌ دیوارها، طول‌ محاسبه‌ نشده‌ و مهار نشده‌ دیوارهای‌ ساختمان‌ و نسبت‌ بالای‌ ارتفاع‌ به‌ ضخامت‌ دیوار همگی‌ از مواردی‌ هستند که‌ در زمان‌ وقوع‌ زمین‌لرزه، دیوار ساختمان‌های‌ روستایی‌ را دچار ضعف‌ کرده‌ و ایجاد «مود» های‌ خمشی‌ و شکست‌ برشی‌ می‌کند. از موارد دیگری‌ که‌ در زمینه‌ ضعف‌ دیوارها می‌توان‌ به‌ آن‌ اشاره‌ کرد.

2-6-2- بازشوهای وسیع:

یکی‌ از دیگر معایب، وجود بازشوها با سطح‌ زیاد و نزدیک‌ بودن‌ آن‌ها به‌ یکدیگر در گوشه‌های‌ ساختمان‌ است‌ که‌ جملگی‌ موجب‌ ضعف‌ عدم‌ یکپارچگی‌ در این‌ عناصر سازه‌ای‌ می‌شوند. فقدان‌ نعل‌ درگاه‌ها، در محل‌ بازشوها نیز از جمله‌ موارد ضعف‌ در دیوارهاست، که‌ در بسیاری‌ از موارد در زمان‌ وقوع‌ زمین‌ لرزه، موجب‌ شکست‌ ناگهانی‌ در محل‌ اتصال‌ دیوارها به‌ بازشوها می‌شود.

عدم‌ اتصال‌ مهندسی‌ دیوارها در ساختمان‌های‌ روستایی‌ به‌ یکدیگر و در واقع‌ عدم‌ انتقال‌ درست‌ نیروهای‌ اعمالی‌ به‌ اجزای‌ سازه‌ای‌ موجب‌ تخریب‌ کلی‌ و یکباره‌ ساختمان‌های‌ روستایی‌ می‌شود.

از سوی‌ دیگر به‌ طور کلی‌ از مشکلات‌ عمده‌ موجود در سقف‌ ساختمان‌های‌ روستایی‌ وزن‌ زیاد، عدم‌ اتصال‌ و گیرداری‌ اعضای‌ تشکیل‌ دهنده‌ی‌ آن‌ به‌ یکدیگر و اتصالات‌ نامناسب‌ سقف‌ به‌ دیوارهای‌ اطراف‌ است، که‌ در زمان‌ وقوع‌ سوانحی‌ مانند زلزله‌ به‌ دلیل‌ ضعف‌ موجود در سقف‌ها و سایر اعضای‌ سازه‌ای، مانند دیوارها، حداکثر تخریب‌ در ساختمان‌های‌ روستایی‌ رخ‌ داده‌ است.

بنابراین‌ با آگاهی‌ از نقاط‌ ضعف‌ ساختمان‌های‌ روستایی‌ می‌توان‌ با آموزش‌ دست‌اندرکاران‌ ساخت‌ و ساز محلی، شیوه‌های‌ مقاوم‌سازی‌ و بهسازی‌ ساختمان‌ها را در سطح‌ فرهنگ‌ عامه‌ روستاها گسترش‌ داد.

ساختن‌ بناهای‌ استوار و مستحکم‌ دولتی‌ با استفاده‌ از نیروهای‌ کاری‌ محلی‌ ونظارت‌ عالیه‌ متخصصان، شیوه‌ای‌ نوین‌ و راهی‌ اساسی‌ برای‌ ترویج‌ فرهنگ‌ درست‌ ساخت‌ و ساز در روستاهاست. همچنین‌ در کنار آموزش‌ چگونگی‌ صحیح‌ ساختن، باید شیوه‌هایی‌ برای‌ بهره‌گیری‌ اساسی‌ از مصالح‌ در دسترس‌ بومی‌ و راه‌های‌ تقویت‌ آنها نیز ارائه‌ شود.

3-6-2- مصالح مصرفی در ساختمان های روستایی:  

به‌ طور کلی‌ مصالح‌ مصرفی‌ در ساخت‌ و ساز واحدهای‌ مسکونی‌ روستایی‌ را می‌توان‌ به‌ دو دسته‌ زیر تقسیم‌کرد:مصالح‌ بومی،  مصالح‌ ساختمانی‌ کارخانه‌ای.

تصویر 1-3-6-2

تصویر 2-3-6-2

تصویر 3-3-6-2

مصالح‌ بومی‌ از دیرباز به‌ روش‌های‌ ساده‌ و عملی‌ و بودن‌ نیاز به‌ هیچگونه‌ تکنولوژی‌ خاص‌ و اغلب‌ با ابزارهای‌ ابتدایی‌ دستی‌ تولید می‌شوند. تجربه‌ نشان‌ داده‌ است‌ که‌ این‌ مصالح‌ اغلب‌ دارای‌ خواص‌ مناسب‌ ساختمانی‌ نیستند، اما می‌توان‌ با شیوه‌های‌ ساده‌ای، خواص‌ آنها را بهبود بخشید و یا با انجام‌ تمهیدات‌ خاص‌ در اجرا، از تاثیر کیفیت‌ نامطلوب‌ آنها کاست.

همچنین‌ از طرفی‌ با رشد فرهنگ‌ روستایی‌ وجود ارتباطات‌ بیشتر شهر و روستا، به‌ منظور بهسازی‌ خانه‌ های‌ روستایی‌ که‌ براثر سوانح‌ طبیعی‌ مانند زمین‌ لرزه، رانش‌ زمین‌ و سیل‌ و سیلاب‌ آسیب‌ دیده‌اند، به‌ کارگیری‌ مصالح‌ جدید کارخانه‌ای‌ مانند سیمان، فولاد، میله‌گرد و آجر گسترش‌ یافته‌ است. استفاده‌ از مصالح‌ تازه‌ ساختمانی‌ در روستاها، سبک‌ و شیوه‌ ساخت‌ و ساز روستایی‌ را متحول‌ ساخته‌ است.

گفتنی‌ است‌ اغلب‌ روستاییان‌ به‌ خصوص‌ درمناطق‌ دور افتاده، بنا به‌ وجود پاره‌ای‌ مسایل‌ اقلیمی، اقتصادی‌ و اجتماعی‌ ناگزیرند برای‌ احداث‌ سرپناه‌های‌ روستایی‌ از همان‌ مصالحی‌ که‌ در محل‌ زندگی‌ آنان‌ عرضه‌ می‌شود، استفاده‌ کنند، مگر در موارد استثنایی‌ که‌ برخی‌ از مصالح‌ ساختمانی‌ مانند چوب‌ برای‌ ساخت‌ در و پنجره‌ و کمدها، آهک‌ برای‌ ساخت‌ شفته‌ و ملات، و سنگ‌ برای‌ پی‌کنی‌ و کرسی‌چینی‌ اولیه‌ ساختمان‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد. براین‌ اساس‌ می‌توان‌ مصالح‌ عمده‌ مصرفی‌ در ساخت‌ و ساز روستایی‌ را به‌ این‌ شرح‌ برشمرد:
 چوب‌ موجود از مناطق‌ کوهستانی‌ و یا نقاطی‌ که‌ درخت‌ فراوان‌ در دسترس‌ است.  خشت‌ مناطق‌ در دور دست‌ کویری‌ که‌ خاک‌ رس‌ فراوان‌ در دسترس‌ است.  سنگ‌ موجود در مناطق‌ کوهستانی، که‌ معمولاً برای‌ ساخت‌وساز واحدهای‌ مسکونی‌ از دیرباز مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد. این‌ نکته‌ را نیز باید یادآور شد که‌ در روستاهای‌ کشورمان، اغلب‌ از ملات، گل، کاهگل، ماسه، آهک‌ و گچ‌ و خاک‌ در ساختمان‌سازی‌ استفاده‌ می‌شود و بهره‌گیری‌ از ملات‌های‌ سیمانی‌ به‌ علت‌ گران‌ بودن‌ قیمت‌ سیمان‌ و گاه‌ مشکل‌ بودن‌ تهیه‌ آن‌ به‌ خصوص‌ در مناطق‌ دوردست‌ و یا صعب‌العبور کوهستانی‌ چندان‌ رایج‌ و متداول‌ نیست. ولی‌ از چوب‌ در روستاها به‌ فراوانی‌ در ساخت‌ و ساز استفاده‌ می‌شود.

روستاییان‌ اغلب‌ چوب‌های‌ فراهم‌ آمده‌ از مناطق‌ جنگلی‌ و یا حاشیه‌ اراضی‌ کشاورزی‌ را بدون‌ توجه‌ به‌ اصول‌ چوب‌ خشک‌کنی‌ در فضای‌ آزاد قرار می‌دهند، تا از میزان‌ رطوبت‌ آنها کاسته‌ شود. اما چوب‌های‌ درختی‌ در مقابل‌ قارچ، باکتری‌ و به‌ خصوص‌ حشرات‌ موذی‌ چوب‌خوار بسیار آسیب‌پذیرند و اغلب‌ در هنگام‌ ساخت‌ و ساز بخشی‌ از چوب‌ها که‌ صدمه‌ دیده‌ و یا تخریب‌ شده‌ است، مورد بهره‌برداری‌ قرار می‌گیرد.

چنین‌ شیوه‌هایی‌ ناپسند و غیرمعمول‌ در ساخت‌ و ساز روستایی‌ موجب‌ کاهش‌ عمر مفید ساختمان‌ می‌شود. از سوی‌ دیگر باید گفت‌ که‌ چوب‌ دارای‌ دو عیب‌ عمده‌ زیر است‌ که‌ کمتر مورد توجه‌ روستاییان‌ قرار می‌گیرد:

 چوب‌ درختی، یکی‌ از مصالح‌ ساختمانی‌ ناهمگون‌ بوده‌ و ویژگی‌های‌ فیزیکی‌ و مکانیکی‌ آن‌ در جهات‌ مختلف‌ از نظر طولی‌ و شعاعی‌ با یکدیگر تفاوت‌ دارند.  انقباض‌ ناشی‌ از خشک‌ شدن‌ چوب‌ بسیار زیاد است‌ و به‌ خصوص‌ خشک‌ شدن‌ تدریجی‌ چوب‌های‌ درختی‌ مرطوب‌ پس‌ از مصرف‌ و کارگذاری‌ در قسمت‌های‌ گوناگون‌ ساختمان‌ در سیستم‌ سازه‌ای‌ «ایجاد تنش‌ و تکان» می‌کند. گاهی‌ روستاییان‌ به‌ علت‌ نداشتن‌ شناخت‌ از ویژگی‌های‌ فیزیکی‌ و مکانیکی‌ چوب، از چوبهای‌ با مقاومت‌ اندک‌ به‌ خصوص‌ در قسمت‌ حساس‌ ساختمان‌ اعضای‌ «باربر» ساختمان‌ استفاده‌ می‌کنند، که‌ در نتیجه‌ استواری‌ و پایداری‌ مناسبی‌ در برابر فشار بارهای‌ نقلی‌ و جانبی‌ ندارد. نکته‌ بسیار حایز اهمیت‌ در ساخت‌ و ساز روستایی، استفاده‌ از چوب‌ برای‌ ساختن‌ شمع‌کوب‌های‌ بنا می‌باشد که‌ در صورت‌ وجود رطوبت، به‌ تدریج‌ می‌پوسد و استواری‌ ومقاومت‌ خود را از دست‌ می‌دهد.

بنابراین‌ برای‌ استفاده‌ صحیح‌ از چوب‌ در ساخت‌ و ساز مطلوب‌ روستایی، موارد زیر توصیه‌ می‌شود:

 چوب‌هایی‌ که‌ در ساختمان‌سازی‌ مورد بهره‌برداری‌ قرار می‌گیرد باید سالم، بدون‌ ترک، خشک‌ و عاری‌ از صمغ‌ و شیره‌های‌ رایج‌ گیاهی‌ باشند. وجود گره‌های‌ پوسیده، ترکیدگی، قارچ‌ زدگی، تمرکز صمغ‌ برروی‌ سطح‌ نمایان‌ چوب، نشانه‌ نامرغوب‌ بودن‌ آن‌ است. از چوب‌های‌ بامقاومت‌ بالا نظیر ممرز، انجیلی‌ و افرا برای‌ ساخت‌ اعضای‌ «باربر» ساختمان‌ استفاده‌ شود، تا مقاومت‌ و استواری‌ بنا افزایش‌ پیدا کند.
برای‌ جلوگیری‌ از پوسیدگی، قارچ‌زدگی‌ و موریانه‌ خوردگی‌ چوب‌ باید به‌ شیوه‌های‌ رایج‌ و متداول‌ از آن‌ محافظت‌ به‌ عمل‌ آید. قیراندود کردن، خیس‌ کردن‌ در روغن‌ و یا محلول‌های‌ شیمیایی‌ از روش‌های‌ مطلوب‌ و عملی‌ هستند که‌ به‌ راحتی‌ می‌توان‌ در روستاها آنها را به‌ کار گرفت.

یکی‌ از مصالح‌ ساختمانی‌ رایج‌ دیگر برای‌ ساخت‌ و ساز روستایی‌ خشت‌ است. خشت، یکی‌ از مصالح‌ سنتی‌ ساختمانی‌ است‌ که‌ در بیشتر نواحی‌ کشورمان، اعم‌ از شمال، روستاهای‌ مناطق‌ کویری‌ و کوهستانی‌ به‌ صورت‌ فراگیر مورد بهره‌برداری‌ قرار می‌گیرد.

در روستاهای‌ دورافتاده، خشت‌ ساختمانی‌ را به‌ روش‌ دستی‌ و در قالب‌هایی‌ با ابعاد مورد نظر و با فشار دست‌ تهیه‌ می‌کنند، به‌ طورکلی‌ خشت‌ دارای‌ دو عیب‌ عمده‌ آب‌ شستگی، وارفتن‌ در آب‌ و ترک‌ خوردن‌ بعد از خشک‌ شدن‌ است. معمولاً مقاومت‌ چندان‌ زیاد و به‌ سان‌ آجر فشاری‌ نیست.

برای‌ تولید خشت‌ با کیفیت‌ بهتر، موارد زیر به‌ دست‌اندرکاران‌ ساخت‌ و ساز روستایی‌ توصیه‌ می‌شود:

استفاده‌ از مقدار بهینه‌ آب‌ در ساخت‌ خشت.  تثبیت‌ خاک‌ مصرفی‌ در ساخت‌ خشت‌ با استفاده‌ از تثبیت‌ کننده‌هایی‌ مانند آهک، سیمان، کاه، قیر، ماسه‌ و رس. به‌ طور کلی‌ برای‌ جلوگیری‌ از ایجاد ترک‌ در خشت‌ باید سعی‌ شود که‌ رطوبت‌ خشتها پس‌ از خشک‌ شدن‌ درحد مناسب‌ و بین‌ دو تا چهار درصد باشد. همچنین‌ ابعاد قالب‌ خشت‌ باید به‌ نحوی‌ انتخاب‌ شود که‌ خشت‌های‌ به‌ دست‌ آمده‌ از آن‌ دارای‌ تراکم‌ کافی‌ بوده‌ و حداقل‌ خلل‌ و فرج‌ داشته‌ باشند. خشتهای‌ تولید شده‌ باید ابعاد متناسب‌ و مشابه‌ داشته‌ باشند تا یک‌ کارگر به‌ راحتی‌ بتواند آنها را حمل‌ کند. با این‌ که‌ هیچ‌ محدودیتی‌ از لحاظ‌ اندازه‌ خشت‌ها وجود ندارد، ولی‌ بهتر است‌ که‌ نسبت‌ ابعاد آن‌ یکسان‌ انتخاب‌ شود.

7-2- زلزله و نمونه های موردی آن :

براساس گزارش سال 2000 برنامه عمران ملل متحد UNDP، ایران یکی از سانحه‌خیزترین کشورهای جهان محسوب می‌شود مانند سیل، طوفان، رانش زمین و از همه مهمتر زلزله، هر ساله بسیاری از سکونتگاهای ایران را به ویژه در مناطق روستایی تهدید می‌کند.

از نظر زلزله‌خیزی تقریباً در مقاطع 5 تا 7 سال یک بار شاهد وقوع زلزله با بزرگی 6 تا 7 درجه در مقیاس ریشتر و گاهی بیشتر هستیم براساس مطالعات زمین‌شناختی حدود 97 درصد از شهرها و روستاهای کشور ما در معرض خطرات ناشی از وقوع زلزله می‌باشد.

بنابراین بنیاد مسکن برای مقابله با تهدید سوانح طبیعی عملیات پیشگیری پیش از وقوع سانحه را با اجرای طرح ویژه بهسازی و نوسازی سکونتگاههای آسیب‌پذیر روستایی و همچنین بازسازی مناطق سانحه‌دیده پس از وقوع سانحه را در دستور کار خود قرار داده است.

زلزله یکی از عواملی است که در طول تاریخ باعث تخریب و متلاشی شدن بناهای تاریخی و روستایی شده است. به طوری که در پیکر بنا حرکت ارتعاشی را به وجود آورده و در اثر تغییر مکان های ایجاد شده دیوارها حرکت کرده و باعث غیر شاقولی شدن آنها می گردد.(طایفی)

بنابراین مقاوم سازی خانه های روستایی و شهرهای مختلف کشور، به خصوص آنهایی که روی گسل ساخته شده اند، یک ضرورت است تا تعداد کشته ها  و مجروحان این حادثه طبیعی را به شدت کاهش دهد. اما به این دلیل که بیش از 90 درصد خانه ها در برخی مناطق کشور مقاوم سازی نشده و خشتی گلی و باسنگ وچوب و گل ساخته شده اند، در نتیجه خسارت زلزله بیش از میزانی است که در سایر نقاط جهان تجربه شده است.

به عنوان مثال در کشوری مانند ژاپن، خسارت چنین زلزله ای نزدیک به صفر است و تعداد کشته و زخمی ها نیز تقریبا به سمت صفر تمایل دارد.

براین اساس، مردم ایران باید موضوع زلزله را در منطقه زلزله خیز ایران زمین جدی بگیرند و با مقاوم سازی و اصلاح تدریجی سازه ها تلاش کنند که میزان خسارت را تاجایی که ممکن است کاهش دهند تا با کاهش کشته ها وزخمی در زمان چنین حادثه ای مواجه شوند.

به قول یکی ازکارشناسان زلزله باید قبول کنیم که در ایران زلزله یک امر طبیعی است و به خاطر وجود گسل ها و شرایطی که در کشور وجود دارد، به طور مستمر بازلزله و خسارت های  آن مواجه هستنیم لذا باید مقاوم سازی را جدی بگیریم و خانه های خود رامقاوم سازی کنیم و به استاندارهای ساخت و ساز ضد زلزله توجه کنیم.

در این زمینه سازمان نظام مهندسی کشور، شهرداری ها و مهندسان ایرانی باید تلاش کنند تا راهکارهایی باهزینه کم را برای مقاوم سازی ارائه دهند و اجازه ندهند که ساخت و سازهای جدید بدون توجه به استانداردها انجام شود.

کارشناسان زلزله شناس در ایران معتقدند که اگر زلزله 6 ریشتری که در آذربایجان رخ داد و 300 کشته و هزاران زخمی به جای گذاشته در نقطه دیگری از جهان اتفاق افتاده بود حداکثر 6زخمی به جای می گذاشت اما به دلایل متعدد که یکی از مهمترین آنها مقاوم نبودن خانه هاست، تعداد کشته ها و زخمی ها زیاد بوده است.

استاد بهرام عکاشه پدر علم زلزله‌شناسی ایران ، با اشاره به این نکته که دو زلزله در عمق کم در آذربایجان رخ داد، گفت: اگر این دوزلزله در عمق 20 کیلومتری و در سطح وسیع تری رخ می داد، تخریب کمتری به جا می گذاشت اما چون در عمق 10 کیلومتری رخ داده و خانه ها نزدیک به گسل  قرار داشته اند و جنس و نوع سازه ها ضعیف بوده است در نتیجه میزان کشته و زخمی ها و تخریب بیش از حدی است که از یک زلزله 6 ریشتری انتظار می رفت.

وی افزود: ساخت و سازهای اصولی، مقاوم سازی خانه های موجود، توجه به استانداردها و.. راهکارهایی است که به کاهش تلفات و زخمی ها و خسارت ها منجر می شود. این روش ها موجب می شود که زلزله 6 ریشتری مانند سایر نقاط جهان نتواند 300 کشته و هزاران مجروح به جای گذارد....

پدر علم زلزله‌شناسی ایران گفت: زلزله 6 ریشتری در دنیا 6 زخمی به جا می‌گذارد نه آنکه 300 نفر کشته و هزاران نفر زخمی شود.

این استاد زلزله شناس با بیان اینکه خانه های روستاهای تخریب شده از گل و چوب تشکیل شده بود، افزود: در این روستاها حداقل اصول ایمنی رعایت نشده و این برای کشور ما که 90 درصد سطح آن زلزله خیز است، جای سوال دارد.

این استاد زلزله شناس با اشاره به اینکه شهر مشکین‌شهر، شهر بزرگی است، بنابراین احتمال چنین خسارتی در هنگام وقوع زلزله برای آن پیش بینی می شد، گفت: اگر چنین اتفاقی در تهران رخ دهد خسارت چندین برابر و چند صد نفر در ساعات اول کشته و هزاران نفر زخمی می شوند هر چند این موضوع بستگی به زمانی است که زلزله به وقوع می پیوندد زیرا اگر همین زلزله به جای 6 بعد از ظهر، 5 صبح رخ می داد میزان کشته شدگان بیشتر بود در تهران نیز به همین صورت اگر در ساعات اولیه صبح زلزله رخ دهد مطمئنا خسارات بیشتر خواهد بود.

تصویر1-7-2                               

عکاشه با اشاره به زلزله بم که چندین سال پیش به وقوع پیوست گفت: زلزله بم تنها دودهم درجه از این زلزله بیشتر بود، اما به دلیل اینکه 5 بامداد روز جمعه در دیماه رخ داد و تقریبا همه خواب بودند، 30 هزار نفر کشته و هزاران نفر زخمی بر جای گذاشت که هنوز نیز بازسازی نشده است. این به دلیل آن است که مردم در آن ساعت همگی خواب بودند اما در زلزله آذربایجان شرقی همه بیدار و منتظر افطار بودند و امکان فرار وجود داشت.

وی بیان کرد: مردم و مسئولان با زلزله جدی و عینی برخورد کنند و آن را به عنوان بلای آسمانی ندانند زیرا با برخورد علمی است که کشوری مانند ژاپن با وجود زلزله های بالا هیچ کشته ای نمی دهد اما در کشور ما زلزله 6 ریشتری صدها کشته برجای می گذارد.

زلزله هیچ گاه خبر نمی کند؛ گاه آهسته و آرام می آید و گاهی با لرزشی ویرانگر پیکره شهرها را در هم می کوبد و گفته می شود در میان تمامی استانها وضعیت خراسان رضوی در مرحله قرمز و هشدار قرار دارد طوری که مطابق آخرین پیش

بینی های کارشناسان بزرگترین و مرگبارترین زلزله بعد از بم، در یک قدمی استان خراسان رضوی به ویژه مشهد است.

زلزله 7.6 ریشتری نیشابور و 7.3 ریشتری کاخک گنابادبزرگترین زلزله هایی که در دل این استان پهناور اتفاق افتاده گاه خسارت سنگینی را به مردم و مسئولان تحمیل کرده است. زلزله 7.6 ریشتری در سال 784 هجری شمسی در نیشابور، زلزله 7.3 ریشتری کاخک گناباد در شهریور 1314 و زلزله 7.2 ریشتری قوچان در دی ماه 1250 جز پرحادثه ترین زلزله های این استان بوده است.

اگر این روزها به روستاهایی که با فاصلـه بیشتری از مراکز شهری کهگیلویه و بویراحمد واقع هستند سری بزنیم شاهد خواهیم بود که در ساخت بیشتر این بناها به علت نوع آب و هوا و سازگاری با این محیط از کاهگل وگاهی گچ و سنگ استفاده شده است که به همین علت ضرورت " مقاوم سازی " واحدهای مسکونی روستایی استان بر کسی پوشیده نیست 

کارشناس ستاد حوادث غیرمترقبه کهگیلویه وبویراحمد هم با بیان اینکه پارسال بیش از پنــج بار سیـل در روستاهای استان جاری شده است گفت : وضــع معابر و خانه های روستایی بگونه ای است که با بارش های متوسط هم دچار آبگرفتگی می شوند . موسوی افزود : حدود 18 روستای استان در مسیر سیلاب و در مدخل رودخانه های فصلی قرار دارند و لازم است که با تدابیر ویژه جابجا شوند . پارسال بیش از 500 میلیون تومان خسارت به این روستاها وارد شد .

کارشناس زمین شناسی مسکن و شهرسازی کهگیلویه و بویراحمد هم درخصوص بافت گسل های استان گفت 2 گسل مهم و بزرگ در استان وجود دارد که یکی در شهرستان دنا و دیگری هم در شهرستان بویراحمد ( شرق یاسوج ) قرار دارد و حدود 100 هزار نفر از جمعیت استان در حاشیه و روی این گسل قرار دارند

اینها چند نمونه از زلزله ها و تخریب های موردی آن می باشد که اهمیت دادن به این پدیده و مقاوم سازی در مقابل این امر طبیعی را در روستاها را نشان می دهد.

برنامه ریزی برای مدیریت بحران در سوانح باید قبل از وقوع بلایا انجام گیرد

با توجه به گستردگی مناطق روستایی استان حوزه تاثیر اکثر این زلزله ها در مناطق روستایی است، این در حالیست که هنوز درمناطق روستایی به جهت شرایط اقتصادی، فرهنگی، محیطی و نبود سیاست مناسب و عدم کنترل ساخت و ساز از سوی ارگانهای دولتی، حتی حداقل ضوابط و معیارهای فنی در ساختمان سازی رعایت نمی شود.

تصویر2-7-2

بنابراین بیشتر ساختمانهای مناطق روستایی استان در برابر پدیده های مخرب طبیعی به ویژه زلزله بسیار آسیب پذیر هستند، هر چند در اکثر مناطق روستایی دور افتاده امکان تهیه مصالح مرغوب میسر نیست و استفاده از مصالح در دسترس و محلی امری اجتناب ناپذیر است.

 تحقیق در زمینه بهبود خواص این مصالح و بکارگیری نتایج بدست آمده، آموزش دست اندرکاران ساخت و ساز روستایی و در نهایت رعایت اصول و ضوابط فنی و دخالت و نظارت ارگانهای دولتی در ساخت و ساز روستایی می تواند در بهبود کیفیت ساخت و ساز مناطق روستایی موثر باشد.

برنامه اصولی مقاوم سازی خانه های روستایی علاوه بر ایمنی روستائیان موجب صیانت از سرمایه های ملی می شود، موضوع مقاوم سازی ساختمانها امری بسیار پیچیده است و نباید با ساده انگاری و سهل انگاری در این زمینه برخورد شود.

همچنین برای داشتن کیفیت مناسب در خانه‌های روستایی و رعایت کردن فرهنگ بومی طرح گونه ‌شناسی اقلیمی منازل روستایی ضرورتی اجتناب ناپذیر است.

با توجه به اینکه روستاها به‌ عنوان‌ مراکز تولید فرآورده های‌ متنوع‌ زراعی، باغی‌ و دامی هستند متاسفانه هنوز اکثر روستانشینان استان از فرصت‌ تولید تجاری‌ اقلام‌ کشاورزی‌ به‌ نحو احسن‌ استفاده‌ نکرده و همچنان‌ در شرایط‌ آسیب ‌پذیری‌ مالی‌ گذران‌ روزمره‌ زندگی‌ قرار دارند.

با آنکه‌ کشاورزی‌ فعالیتی‌ غالب‌ در روستاها به‌ شمار می ‌آید ولی‌ تنگناها و محدودیتهای فراوان ‌باعث شده درآمد سالانه‌ ناشی‌ از فعالیتهای‌ کشاورزی‌ با میزان‌ مخارج‌ تطابق‌ نداشته‌ باشد.

در چنین‌ شرایطی‌ روستائیان‌ توجهی‌ به‌ ساختمانهای‌ محل‌ زندگی‌ خود نداشته‌ و مسکن‌ روستایی‌ به‌ دلیل‌ قدمت، ضعف‌ ساخت‌ و ساز، نبود دانش‌ فنی‌ کافی‌ و اجرایی‌ و بهره ‌گیری‌ از مصالح‌ در دسترس، کم‌ دوام‌ و نامرغوب، از وضعیت‌ نامطلوب‌ برخوردار است.بدون شک اکثر روستاها، همواره‌ با خطر زمین‌ لرزه ‌های‌ شدید که‌ از مهمترین‌ سوانح‌ طبیعی‌ در ایران‌ محسوب‌ می ‌شود روبه ‌رو هستند. بنابراین باید توجهی ویژه به این مهم شود.

یک‌ کارشناس‌ ساختمان‌ و مسکن‌ در مورد چگونگی‌ آسیب ‌پذیری‌ واحدهای‌ مسکونی‌ روستایی‌ در برابر زمین‌ لرزه‌ گفت: نبود دانش‌ فنی ‌کافی‌، کارگران‌ ماهر و در نهایت غیبت‌ سازمانهای‌ کنترل‌ کننده‌ در بخش ‌های‌ دور افتاده‌ و روستاها باعث شده‌ که‌ بیشتر ساختمانهای‌ روستایی‌، بسیار آسیب‌ پذیر باشند.

تصویر3-7-2

اجرای طرح گونه ‌شناسی اقلیمی منازل روستایی ضرورتی اجتناب ناپذیر است که باید مورد توجه قرار گیرد. ساخت‌ و ساز متکی‌ به‌ دانش‌ فنی‌ و مهندسی‌ در روستاها، با استفاده‌ از سیستمهای‌ نظارتی‌ و کنترلی‌ بر ساخت‌ و بهسازی‌ واحدهای‌ موجود مسکونی‌ و استفاده‌ درست‌ از مصالح‌ مرغوب‌ ساختمانی‌ باعث‌ می ‌شود به‌ تدریج‌ خانه ‌های‌ روستایی‌ استوار و مقاوم‌ پدید آیند.

بررسی ها نشان می دهد عوامل‌ همچون وجود مصالح‌ کم‌ دوام‌ و نامرغوب، تلفیق‌ مصالح‌ ساختمانی‌ محلی‌ و جدید به‌ صورت‌ غیراصولی، نبود دانش‌ فنی‌ کافی‌ و دید مهندسی‌ و در نتیجه‌ ضعف‌ در طراحی‌ و اجرا در آسیب‌ پذیری‌ ساختمانهای‌ روستایی‌ بسیار موثر هستند. با توجه‌ به‌ جمعیت‌ بیش‌ از چهل‌ درصدی‌ روستانشین‌ از کل‌ نفوس‌ استان باید معایب‌ خانه ‌های‌ روستایی‌ را به‌ دقت‌ شناسایی‌ کرده‌ و با برنامه ‌ریزی ‌های‌ کوتاه‌ مدت‌ و بلند مدت‌ درصدد مقاوم‌ سازی‌ و بهسازی‌ آنها برآمد.در این ارتباط مدیر کل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی گفت: در شش سال گذشته 49 هزار واحد مسکونی روستایی با اعتباری سه هزار و 600 میلیارد ریال در استان مقاوم سازی شده است. سیاوش ذوالفقاری با اعلام اینکه عملیات مقاوم سازی 70 هزار واحد خانه روستایی از سال 84 آغاز شده است در خصوص اهداف طرح بهسازی و نوسازی مسکن روستایی نیز اشاره کرد و افزود: این طرح با هدف ایمن سازی بناهای روستایی در مقابل حوادث طبیعی، غیر مترقبه نظیر زلزله و غیره اجرا می شود. برنامه ریزی برای توسعه در هر کشور باید از حوزه روستایی شروع شود. روستاها و عملکرد بهینه آنها در بسیاری جهات به ویژه تولید ناخالص ملی بسیار حائز اهمیت هستند.

مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی گیلان با بیان اینکه این برنامه ریزی برای روستاها در کشور ایران اسلامی توسط طرح هادی انجام می شود، گفت: اگر اجرای طرح هادی در حوزه روستایی با برنامه ریزی درست و اصولی انجام شود، پیشرفت روستاها سریعتر بوده و نیل به اهداف پیش بینی شده در طرحهای هادی قابل دسترس خواهد شد.

وی افزود: مهمترین بخش طرح هادی نیز برنامه ریزی کالبدی روستا و ارائه راهکارهای بهینه سازی بافت روستا و ارائه شیوه ها و اصول صحیح اجرای ساختمانها در روستاست.

تصویر4-7-2

لزوم برنامه ‌ریزی ‌های‌ کوتاه‌ مدت‌ و بلند مدت‌ برای مقاوم‌ سازی‌ خانه های روستایی غیر قابل اجتناب است.

ذوالفقاری عنوان کرد: با توجه به مسایلی همچون زلزله خیز بودن، وجود بلایای طبیعی بسیار، فرسوده و ناکارآمد بودن اکثر بافتهای روستایی، عدم استفاده بهینه از مصالح جدید ساخت و ساز در ساختمانها و همینطور قدیمی بودن ساختمانهای موجود اکثر روستاها، مقوله ساخت و ساز در این حوزه اهمیت دوچندان پیدا می کند.وی اظهارداشت: مسکن بعنوان یکی از اساسی ترین نیازهای بشری همواره از سوی دولتها مورد توجه بوده و بخش عمده ای از منابع مالی، انسانی، مواد و مصالح، مدیریتی و غیره کشورها را به خود اختصاص می دهد.

مدیرکل بنیاد مسکن گیلان گفت: در حال حاضر نیز این نیاز به ویژه در مورد اقشار محروم و آسیب پذیر جزء پیچیده ترین مسائل جوامع است.

وی یادآور شد: با توجه به اینکه ایران از حیث بلایای طبیعی یکی از پر حادثه ترین کشورهای دنیاست، تهیه مسکن مقاوم برای اقشار ضعیف جامعه همواره از دغدغه های اصلی خدمتگزاران نظام بوده و هست تا با اتخاذ سیاستها و تدابیر مناسب حتی الامکان خسارات ناشی از این حوادث کاهش یابد.

به هر حال جمعیت قابل توجهی از گیلان در ‌روستاها استقرار دارند و نیمی از سکونتگاههای روستایی بر اساس معماری بومی و سنتی و به مفهومی گویاتر، معماری روستایی بنا شده است، این وضع توجه و اقدام شایسته ملی را در رابطه با مقاوم ‌سازی و بهسازی سکونتگاههای روستایی، ضروری می سازد.

دیگر کارشناس مسکن و ساختمان دراین رابطه گفت: با اجرای طرح مقاوم سازی خانه های روستایی جهش فوق العاده ای در بهسازی مسکن روستایی انجام گرفته است.

محمد غلامی افزود: بسیاری از روستائیان همکاری های لازم را انجام نمی دهند و سعی می کنند تا سلیقه های فردی خود را بدون اطلاع و آگاهی از اصول کارشناسی مقاوم سازی ساختمانها بکار گیرند.

وی اظهارداشت: همچنین کمبود نیروی ماهر و کاردان در ساختمان سازی، کمبود مصالح استاندارد و با کیفیت دراستان، بی اطلاعی مردم از حوادث غیرمترقبه مانند سیل و زلزله از دیگر معضلات این بخش است.

این کارشناس مسکن و ساختمان در ادامه جلوگیری از ارائه و تولید مصالح بی کیفیت و غیراستاندارد مانند شن، ماسه، بلوک و آجر، افزایش زمان و کیفیت آموزش اصول ساختمان سازی به مردم و مجریان، اطلاع رسانی مردم از عواقب حوادث غیرمترقبه با برگزاری کلاسهای آموزشی و نشر بروشور، بنر و برگزاری همایش را از مهمترین راهکارهای تسریع طرح بازسازی، مقاوم سازی و افزایش کیفیت بافتهای روستایی ذکر کرد.

به این ترتیب وقوع زلزله در مناطق روستایی به دلیل عدم استحکام بناهای موجود که بیشتر فاقد سیستم سازهای مقاوم در برابر زلزله هستند، همواره با خسارتهای جبران ناپذیر جانی همراه خواهد بود.

مقاوم سازی خانه های روستایی باید از دو جنبه مد نظر قرار گیرد، نخست اینکه این مقاوم سازی دارای عملکردی در حد سطح عملکرد ایمنی جانی براساس دستورالعمل بهسازی لرزهای ایران و دوم هزینه آن متناسب با درآمد قشر آسیب پذیر روستایی باشد.

تصویر5-7-2

حفظ و پایداری روستاها یکی از الزامات کشور است

معاون عمرانی استاندار گیلان با بیان اینکه حفظ و پایداری روستاها یکی از الزامات کشور است، گفت: به جهت ایجاد پایداری در روستاها و ادامه حضور آنها در پهنه جغرافیایی ایران در هنگام بروز حوادث، اهمیت توجه به مقاوم سازی مسکن روستایی را دوچندان می کند.

محمد اکبرزاده با اشاره به اثرات طرح ویژه مقاوم سازی درسطح روستاهای استان افزود: اجرای طرح ویژه بهسازی مسکن روستایی علاوه برمقاوم شدن مساکن در برابر بلایای طبیعی باعث ارتقاع سطح رفاه روستائیان، اشتغالزایی فارغ التحصیلان رشته های عمران و معماری، بکارگیری معماران و کارگران محلی و به طبع آن باعث ایجاد امنیت و آرامش درسطح روستاها توام با افزایش بهداشت و خدمات شده است.

وی همچنین به مهاجرت معکوس روستائیان از شهر توجه و تاکید در ساخت واحدهای مسکونی روستایی را مطابق با نقشه و ضوابط فنی اشاره کرد و اظهارداشت: ناظران نظام فنی روستایی بعنوان بازوان توانمند بنیاد مسکن هستند که درسطح روستاهای استان به امر نظارت و ساخت و ساز این واحدها مشغول هستند.

با اجرای طرح بهسازی و نوسازی مسکن روستایی و احداث ساختمانهای مقاوم و زیبا روز به روز چهره روستا، درحال تغییر و دگرگونی است و این امر موجب مهاجرت معکوس و بازگشت روستائیان از شهرها به روستاها شده است.

بدون شک اجرای طرح مقاوم سازی مسکن روستایی زمینه تغییر چهره روستاها و تبدیل واحدهای مسکونی سنتی موجود به واحدهای به ظاهر هدایت شده با نگرش و لحاظ زیبایی، بهداشت، استحکام، خواسته مالکان و غیره فراهم شده است.

بنابراین رعایت ویژگی های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و غیره روستائیان و همچنین موضوع بافت روستایی که ضمن داشتن تنوع، دارای هویت فرهنگی و تاریخی خاصی است باید بیشتر توجه شود.

به هر حال منازل روستایی گیلان به دلیل شرایط آب و هوایی و وجود رطوبت بالا از عمری کمتری برخوردارند در نتیجه بی دفاع در برابر انواع بلایایی طبیعی هستند.

8-2- راهکار های مقاوم سازی ساختمان های بنایی:

برای بهبود رفتار لرزه ای ساختمان های بنایی باید موارد زیر را انجام داد

- تقویت مصالح

- تقویت اجزای سازه ای

- تقویت ساختمان به عنوان یک کل

- سخت کردن پی ها

- پایدار کردن عملکرد سازه

- محدود ساختن جابه جایی ها(محمودی) 

معمولاً روش های مقاوم سازی و بهسازی برای ساختمان های مسکونی استفاده از شبکه فولادی و شاتکریت و یا پشت بند بتنی در ساختمان های خاص استفاده از الیاف پلیمری است.

1-8-2- روش شبکه فولادی و شاتکریت:

در این روش ابتدا تاسیسات نازک کاری دیوارها تا رسیدن به سطح آجر تخریب و جمع می گردد به نحوی که سطح دیوارها عاری ار مصالحی مانند گچ و مواد مضر برای بتن باشد کف سازی پای دیوار نیز تا رسیدن به کلاف زیر دیوار (فونداسیون) جمع آوری می گردد. سپس میلگردهایی با فواصل مشخص و معین در فونداسیون قرار داده شده و مش بندی روی دیوار صورت می گیرد. پس از آن عملیات بتن پاشی با ضخامت حداقل 3 سانتی متر انجام می پذیردو مجدداً نازک کاری و تاسیسات روی دیوارها اجرا می شود.

عمده مزایای این روش :

- این روش قابل اجرا بر روی دیوارهای بنایی می باشد.

- اجرای آسان و بدون نیاز به نیروی انسانی متخصص .

- ضعف عملکرد خارج از صفحه دیوارها را برطرف می کند.

- توزیع تقریباً یکنواخت سختی در ساختمان

2-8-2- روش استفاده از پشت بندهای بتنی:

در این روش در محل تقاطع دیوارهای طولی و عرضی و همچنین محل شناژهای قائم که به طور معمول به صورت تقارن و منظم در ساختمان وجود دارند یک پشت بند بتن آرامه تعبیه می شود. ضخامت این پشت بندها به طور معمول بین 35 تا 50 سانتی متر قرار می دهند.

عمده مزایا:

- عدم نیاز به تخریب و اجرای مجدد نازک کاری درداخل ساختمان

- امکان بهره برداری از ساختمان حین اجرای عملیات بهسازی

- توزیع سختیدر ساختمان و عدم نیاز به تقویت های خاص دیافراگم

- عدم تغییر دار معماری داخلی ساختمان

3) روش استفاده از الیاف پلمیری:

مشابه روش شبکه فولادی، نازک کاری دیوارها برداشته شده و به جای شبکه فولادی از شبکه پلمیری استفاده می شود. (طایفی)

9-2- چرایی توسعه روستایی:

1-9-2-مقدمه:
در برخی محافل، توسعه روستایی موضوعی منسوخ شده تلقی می شود این بدان معنی نیست که از شیوع یا شدت فقر روستایی در کشور های جهان سوم در سال های اخیر کاسته شده است. بلکه در بخش های بزرگی از جهان این موضوع کاملا بر عکس است.و دلیل آن این است که در طی ده تا پانزده سال گذشته اولویت های دولت ها و الگو های بسیاری از کارگزاری های کمک کننده در حال تغییر بوده است. بانک جهانی، بر اساس تعریف محافظه کارانه اش، تعداد افرادی را که در کشورهای جهان سوم همچنان در فقر بسر می برند و با فلاکت و ناامنی ناشی از فقر دست به گریبان اند را بیش از یک میلیارد نفر برآورد می کند، در بسیاری از کشورها بخصوص در جنوب صحرای آفریقا و جنوب آسیا، روستایبان فقیر نیمی از کل جمعیت را تشکیل    می دهند.

در طی دهه ۱۹۷۰، الگوهای غالب در میان کارگزاری های یاری دهنده، توسعه بر کاهش فقر متمرکز بود، با اذعان به اینکه اکثریت خانواده ها، به خصوص در نواحی روستایی، عمدتا از منافع رشد اقتصادی کلان بی نصیب بودند. بالا بردن سطح قابلیت ها و آسایش فقرا می توانست آنها را بیشتر در شکل دهی اقتصاد و جامعه شان سهیم کند. بر این اساس انتظار می رفت که به طرح‌های دولتی و موردنظر حامیان نیازهای اولیه، توجه شده و میزان بهره وری این اکثریت فراموش شده افزایش یابد. توجه خاص به فقرزدایی در دهه ۱۹۸۰ تحت الشعاع فرمول نئوکلاسیکی قرار گرفت.

2-9-2-توسعه روستایی (ضرورت ها و راهبردها):

 روستا یکی از عرصه های پایدار و بسیار کهن سکونت جمعی انسان و شامل فضاهای عمومی است که زندگی اجتماعی در آن شکل می گیرد.

اقتصادی و صنعتی شدن کشورهای مغرب زمین و اتخاذ راهبردهایی در بسیاری از کشورهای جهان سوم موجب شد تا پیامدهای منفی مهاجرت و جابجایی شدید جمعیتی، افزایش شدید شکاف بین مناطق شهری  و روستایی و غیره حادث شود. (نقوی،91)

چنانکه می دانیم اقتصاد کشور های جهان سوم از جمله کشور ما اغلب بر تولیدات کشاورزی متکی است.و فعالیتهای کشاورزی هم، غالبا در روستاها انجام می شود. لذا از یک طرف به خاطر بهبود بخشیدن به روشهای سنتی تولیدات کشاورزی و بهره برداری بهینه از زمین و منابع تولید و توزیع محصولات کشاورزی و از سوی دیگر تخفیف گرسنگی و محو فقر و از طرف دیگر به منظور نو سازی اجتماعی و فرهنگی روستاها که خود منبعث از توجه به مسائل انسانی و ضرورت های سیاسی است، موضوع توسعه روستایی و اهمیت آن آشکار می گردد. برای همین هم هست که گفته اند مشکلات آینده جهان سوم اعم از بیکاری، فقر، کمبود درآمد، گرسنگی، کمبود تولید و غیره باید در روستاها حل و فصل گردد. بنابراین توسعه روستایی به خاطر حل مشکلات مزبور و مخصوصا برآوردن نیازهای اساسی مردم روستایی از اهمیت و اولویت خاصی برخوردار است.بررسی ضرورت های توسعه روستایی یک بحث کلی و دامنه داری است که نمی توان آن را در چند صفحه خلاصه کرد. لذا ما در اینجا تا حد امکان به بررسی آن می پردازیم.

بطور کلی ضرورت توجه به توسعه روستایی ناشی از عوامل زیر است:

۱)توسعه کشاورزی

۲)توزیع بهینه جمعیت

۳)استفاده از ظرفیت های تولیدی

۴)بازسازی ظرفیت های تولیدی

۵)بازسازی اقتصاد کشور

۶)عدالت اجتماعی، رفع فقر و محدودیت های اجتماعی

7)بهبود شرایط محل زندگی و توجه به بهداشت و مسکن

توسعه با شرایطی همراه است که عبارتند از: 

۱)میزان زیاد و پایدار پس اندازهای داخلی

۲)سرمایه گذاری بخش عمده ای از آن پس اندازها در صنایعی که به جای فناوری‌های کار اندوز از فناوری‌های کاربر بهره می‌گیرند

۳)میزان نسبتاً کم رشد جمعیت

در بیشتر کشورهای کمتر توسعه یافته کنونی، معدودی از این شرایط وجود دارد. میزان پس اندازها معمولا پایین است، و پس انداز ها نه برای تولید صنعتی بلکه برای زمین، اموال غیر منقول شهری یا تجارت سرمایه گذاری می شوند.و سرمایه های داخلی به میزان قابل ملاحظه ای به مکان های امن در کشور های صنعتی در آن سوی مرزها سرازیر می شود.

ضرورت و اهمیت توسعه روستایی در ایران با توجه به جایگاه، اهمیت و نقش جامعه روستایی و مسائل و مشکلاتی که این جامعه با آن مواجهه است و همچنین با توجه به شرایط کشور کاملا روشن و آشکار است.طبق آخرین سرشماری جمعیت ایران در سال ۱۳۸۵، حدود ۵ /۳۱ درصد از جمعیت کشور که معادل ۲۲۲۲۷۷۷۱ نفر است، در محیط روستایی زندگی می کنند (مرکز آمار ایران ۱۳۸۵ ، سرشماری نفوس و مسکن). هر چند که از ابتدای قرن اخیر بویژه از میانه این قرن به تدریج از سهم جمعیت روستایی کاسته شده و شهرنشینی گسترش یافته اما با توجه به آمار ارائه شده هنوز یک سوم جمعیت ایران در روستاها زندگی می کنند.

رشد بی وفقه جمعیت در نواحی روستایی نیروی کار جوانی را بوجود آورده است که با توجه به فناوری های مورد استفاده و نظام های رایج اجاره داری زمین و سازمان دهی تولید، بسیار بیشتر از تعدادی است که بتوان به طور مولد در اقتصاد روستایی به کارگمارد. پیامد های این روندها را می توان در محله های فقیرنشین، حلبی آباد ها و سکونتگا ههای غصبی در نواحی شهری که روز به روز در حال گسترش هستند در جای جای جهان سوم مشاهده کرد. در آنجا کارگران بیکاری که از نواحی روستایی آمده اند نا امیدانه در جستجوی هر نوع کاری ( بیشتر در بخش غیر رسمی) هستند.روستائیان فقیر در بسیاری موارد با سوء تغذیه و مشکلات حاد بهداشتی دست به گریبان اند و گاه تعصبات نژادی باعث می شود که اغلب در مناطق دور افتاده و مجزا زندگی کنند و دسترسی محدودی به منابع تولید داشته باشند

3-9-2-نقش توسعه روستایی در توسعه ملی:

اساساً حوزه های روستایی به عنوان قاعده نظام از نظر سکونت و فعالیت ملی، نقش مهمی در توسعه ملی ایفا می‌کنند، چرا که توسعه پایدار سرزمین در گرو پایداری نظام روستایی به عنوان زیر نظام تشکیل دهنده نظام سرزمین است، و پایداری فضاهای روستایی در ابعاد مختلف می تواند نقش موثری در توسعه منطقه ای و ملی داشته باشد.حال اگر به دلایلی در روند پیشرفت و توسعه فضاهای روستایی وقفه ای ایجاد شود، به گونه ای که نظام روستایی قادر به ایفای نقش سازنده خویش در نظام ملی و سرزمینی نباشد، در آن صورت آثار و پیامدهای مسایل روستایی در حوزه های شهری و در نهایت در کلیت سرزمین گسترش می یابد.
از این رو باید به این موضوع اذعان نمود که توسعه پایدار و یکپارچه ملی معطوف به توسعه پایدار در سطوح منطقه ای، شهری و روستایی است. متاسفانه شواهد و تجربیات نشان می دهد که به حق و وظیفه توسعه جوامع و فضاهای روستایی، به تناسب سهم، جایگاه و کارکرد آن در اقتصاد ملی، کم توجهی شده و حوزه های روستایی در شرایطی کاملا نابرابر از جهت دسترسی به فرصتها و منافع حاصل از رشد و توسعه قرار نگرفته اند. از این رو تعدیل نابرابری‌های اجتماعی – اقتصادی و سرزمینی در جهت بالندگی جوامع روستایی و تسهیل رشد و ارتقای این جوامع، ضرورتی اساسی و اجتناب ناپذیر محسوب می شود.

توسعه یک ناحیه روستایی باید در چارچوب کلی سیاستهای ملی طراحی گردد.  چراکه این مسئله نشانگر پیوستگی توسعه روستایی و توسعه ملی است. از سویی چون روستاها کانون تولیدات زراعی هستند تاکید بر دانش روز، یکپارچه شدن اراضی، بالا بردن بهره وری و راندمان هیچ منافاتی با یکدیگر ندارد. و با این رویکرد، می توانیم غذای مردم را که یکی از مسائل اساسی کشور است، تامین نماییم.تکیه بر واردات مواد غذایی، که قیمت آن در نوسان است و ممکن است که هر لحظه گرانتر شود، عاقلانه نیست و با توجه به حذف حمایت ها و یارانه های تولیدی و صادراتی سایر کشورهای تولید کننده محصولات مواد غذایی که طبق آموزه های سازمان تجارت جهانی صورت می پذیرد، واردات مواد غذایی در آینده باعث افزایش رشد منفی تراز پرداخت های کشور خواهد شد و در نتیجه قیمت محصو لات غذایی گران تر می شود. که تحمل این امر بسیار مشکل است.

اما اگر بتوانیم توسعه ملی را طوری سامان دهیم که اهمیت ویژه ای به کشاورزی، روستا و تولید داده شود، می توانیم باعث ارتقاء دانش فنی و بومی کردن آنها در کانون های تولید و روستاها شویم . و از این طریق نه تنها می‌توانیم صرفه‌جویی قابل توجهی در تراز پرداخت ها بوجود آوریم بلکه اگر با سیاست های آگاهانه و حمایت از تولید به افزایش مازاد بر نیاز دست یابیم آن وقت صادرات دور از دسترس نیست و می توانیم درآمد ارزی بیشتری داشته باشیم.

  «مایکل تودارو » در کتاب توسعه اقتصادی در جهان سوم، ابعاد و اهمیت توسعه روستایی و نقش آن در توسعه ملی رابدین صورت بیان می کند:

توسعه کشاورزی و توسعه روستایی محور اصلی توسعه ملی است، وی معتقد است که توسعه و رشد بخش کشاورزی به عنوان موتور و محرکه اصلی توسعه روستایی است و علت آن را اشتغال بیش از ۸۰ درصد جمعیت روستایی جهان سوم بطور مستقیم و غیر مستقیم در فعالیتهای کشاورزی می داند.

در نظر تودارو توسعه ملی، وابسته به توسعه روستایی است چرا که ریشه تمامی مشکلات و مسائل عقب ماندگی مثل فقر، نابرابری در حال رشد، رشد سریع جمعیت و بیکاری فزاینده در مناطق روستایی قرار دارد.

«جان رابینسون»، «آنتوان داکوره» نیز همچون تودارو توسعه روستایی را شرط توسعه ملی می دانند و برای این منظور تاکید خاصی بر رشد بخش کشاورزی دارند. رابینسون تولید مواد غذایی را به عنوان ضروری‌ترین وسیله برای قطع وابستگی سیاسی می داند و می گوید:« نوعی تعاونی یا مالکیت جمعی زمین و وسایل تولید ضروری است تا شرایطی را فراهم آورد که مدرنیزاسیون بتواند بدون قطبی شدن ثروت و فقر که امروزه سراسر جهان دچار آن است صورت گیرد.» تز توسعه کشاورزی و روستایی در دهه ۱۹۸۰ فرایند غالب بر توسعه جهان سوم بود.

نظریه دیگری که امروزه مطرح است نظریه «میسرا» در باب توسعه روستایی است. میسرا بر دو جنبه‌ای بودن توسعه شدیداً می تازد و معتقد است که توسعه شهری، روستایی، صنعتی و کشاورزی و ... باید با در نظر گرفتن شرایط در اولویت قرار گیرند و تاکید صرف بر هر یک از آنها باعث انحراف مسیر توسعه خواهد شد.

میسرا معتقد به الگوی مراکز رشد به عنوان مطلوب ترین راهبرد توسعه روستایی است و با تأکید بر توسعه روستایی متکی بر بنیان قوی صنعتی که همزمان توسط دولت و مردم انجام می شود الگوی توسعه خویش را بنیان می گذارد و اصلاحات ارضی در روستاها را امری ضروری می داندسرنوشت اغلب کشورهای جهان در هر دوره از تاریخ به سرنوشت روستاها بستگی داشته است. یکی از خصیصه های بارز روستا آن است که تامین کننده غذای بشر است و می تواند بدون تکیه به شهر، به حیات خود ادامه دهد. در حالیکه شهر بدون روستا و بهره گیری از منابع آن محکوم به نابودی است. جمله زیبای سقراط که می‌گوید: ((نظامی می تواند بر آتن حکومت کند که بتواند غذای مردم آن را تامین نماید)) موید مطالب فوق الذکر است. بر این اساس، در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران آمده است که بخش کشاورزی محور توسعه تلقی شده و اهداف این بخش را در راستای توسعه اقتصادی، در بسیج کلیه امکانات ملی و همه بخشهای اقتصادی به منظور نیل به خود کفایی در تولید کالاهای اساسی کشاورزی، تقویت توان اقتصادی روستاها و احیای آن به عنوان منبع و جایگاه اصلی تولید بیان داشته است ( آسایش، ۱۳۷۹، ۵۲) حال با توجه به اهمیت روستا و کشاورزی، به ضرورت توسعه روستایی و اهمیت و نقش آن در توسعه ملی می پردازیم.

میزان زیاد فقر را در کشورهای در حال توسعه نمی توان فقط با ذکر این که میزان درآمد سالانه در این کشورها خیلی پایین تر از میزان درآمد در کشورهای توسعه یافته است، بیان کرد. بلکه باید حداقل دو عامل یا دو ویژگی دیگر از توسعه نیافتگی را در نظر گرفت. این دو ویژگی عبارتند از: ویژگی های داخلی و خارجی. در باب ویژگی های داخلی این کشورها باید به مساله توزیع در آمدها اشاره کرد. شکی نیست که نابربری در تمام کشورها وجود دارد، اما نابرابری در میان گروهای فقیر و ثروتمند در کشورهای توسعه نیافته به مراتب از نابربری در کشورهای ثروتمند بیشتر است.

عامل بیرونی که باید به خاطر داشت این است که در مقایسه با کشورهای پیشرفته، اکثر کشورهای در حال توسعه از رشد بطئی درآمد سرانه برخوردارند.(ازکیا،۱۳۶۵)

نقش تولیدی روستا جهت حصول به امنیت غذایی، مساعدت به بخش صنعت و نیز نقش صادرات غیر نفتی روستا در تولید ناخالص کشور و ایجاد فرصت های شغلی در ابعاد مکانی از جمله آثار مناطق روستایی در توسعه ملی کشور است . در سال های اخیر نیز توسعه صنعت گردشگری روستایی بویژه در کشورهای توسعه یافته، عامل اساسی در فرایند توسعه روستایی و تحقق اهداف توسعه ملی بوده است.

نقش توسعه روستایی در توسعه ملی را در ۴ بخش کلی زیر می توان بررسی کرد.

1-3-9-2-بعد اقتصادی (Economic dimension):

نواحی روستایی بویژه از طریق تولیدات کشاورزی و صنایع دستی نقش مهمی در اقتصاد ملی دارند. رشد بالای بخش کشاورزی در سالهای اخیر نشان دهنده وجود ظرفیت های بالقوه زیاد این بخش برای افزایش تولید و توسعه بیشتر است. این همه دستاوردهای بخش کشاورزی برای اقتصاد ملی در شرایطی است که سهم این بخش از کل منابع سرمایه گذاری شده دولت در ۳۰ سال گذشته همواره کمتر از ۶ درصد بوده است. در واقع بخش کشاورزی با حداقل سرمایه گذاری ریالی و ارزی، بالاترین نقش را در اقتصاد ملی داشته است. بنابراین، نقش مهم نواحی روستایی در اقتصاد ملی بویژه از طریق تولیدات کشاورزی ایجاب می کند که برای تدوام و افزایش این نقش، مخصوصا در زمینه امنیت غذایی پایدار، نواحی روستایی به عنوان عرصه مهم این فعالیت مورد توجه بیشتر قرار گیرد.

2-9-3-2-بعد اجتماعی (social dimension)

در بعد اجتماعی سکونت بیش از ۳۱ درصد جمعیت کشور در مناطق روستایی، همچنین وجود توانمندیهای فرهنگی، یادمان های تاریخی، ساختارهای اجتماعی متنوع و کارآمد، نوع و شیوه زندگی منحصر به فرد روستایی با خصلت‌هایی چون خودکفایی و توانمندی، قادرند ضمن ایجاد ثبات اجتماعی و فرهنگی و منطقه ای، در تحقق فرایند توسعه ملی کشور در بعد اجتماعی و فرهنگی مساعدت نمایند.

3-3-9-2-بعد زیست محیطی (Environmental Dimension):

قوانین کشاورزی و زیست محیطی تاثیر زیادی بر توسعه نواحی روستایی دارد. بنابراین نقش زیست محیطی روستا در تحقق اهداف توسعه ملی با قابلیت های مناطق روستایی در جهت مقابله با بیابان‌زایی و خطرات ناشی از خشکسالی ها، مقابله با فرسایش و تخریب خاک، حفظ و نگهداری منابع طبیعی و نیز میکرو اقلیم ها، معنا می یابد.بدین ترتیب اگر توسعه را به معنای تعامل بهنجار نظام های اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی بدانیم، در آنصورت روستاو مناطق روستایی نقش اساسی در تحقق توسعه پایدار کشور ایفا می نمایند.

4-3-9-2-بعد سیاسی و امنیتی(Political Dimension):

ملاحظات امنیتی و سیاسی از دیگر نکاتی است که تاثیر و نقش توسعه روستایی را در توسعه ملی نمایان می سازد. به لحاظ امنیتی بهبود وضع زندگی روستاییان و نیز تثبیت جمعیت فضاها و نقاط روستایی بویژه در فضاهای خاص مانند سرحدات مرزی، حواشی دشت کویر، دشت لوت و مناطق شرقی و جنوب‌شرقی کشور نقش موثری در حفظ امنیت کشور خواهد داشت. توسعه نیافتگی مناطق مرزی، تاثیرات زیادی بر روند توسعه کشور می گذارد و چالشهای اساسی در برابر آن قرار می دهد. توسعه نیافتگی در مناطق مرزی کشور، امنیت این مناطق را تهدید می کندو ناامنی مناطق مرزی ناامنی را به داخل کشور منتقل می سازد که این امر به نوبه خود چالشهای بزرگی را در برابر توسعه ملی می گذارد( رضوانی، ۱۳۸۳، ۸.

فلذا توجه به روستاها و توسعه روستایی امری لازم و ضروری است. با توجه به این که برنامه‌ریزی، بهترین راه رسیدن به توسعه است فلذا برای رسیدن به توسعه ملی باید یک برنامه مدون و اصولی در تمامی زمینه ها چه در مناطق شهری وچه در مناطق روستایی داشته باشیم.برای کشوری مثل ایران با این جمعیت انبوه که امنیت غذایی برایش مهم است، روستا به عنوان کانون تولید مواد غذایی خیلی معنی دار است. علی رغم اینکه کشور ما یک کشور خشک محسوب می شود، ولی با صرفه جویی و بالا بردن راندمان مصرف آب در فرایند تولید محصولات نهایی، صنایع تبدیلی و تکمیلی مواد غذایی می تواند به راحتی این نوید را بدهد که ما در تامین امنیت غذایی غذایی موفق خواهیم شد.(ایمنی)

10-2- بهسازی

بهسازی در لغت به مفهوم اصلاح و اعاده وضع چیزی و در صنعت ساختمان به مفهوم احیاء یا افزودن قابلیت بهربرداری ساختمان و افزایش طول عمر مفید آن است .و یا بهسازی به مجموعه تعهدات و عملیاتی گفته       می شود که قابلیت انجام وظیفه یا وظایفی را در ساختمان ایجاد می کنند که در وضع موجود قادر به انجام تمام و کمال آنها نیست

طرح بهسازی مسکن روستایی از سال 1374 توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، با هدف بهبود کیفیت مسکن و بافت روستایی و ارتقاء سطح ایمنی، بهداشتی، رفاه و آسایش مسکن روستایی آغاز گردید. این مهم توأم با ارایه تسهیلات و زیرساخت‌ها، قابلیت آن را می‌یافت که به ایجاد حس تعلق به مکان، حفظ تراکم جمعیت خانوار، بهبود سیمای بصری و چشم انداز روستا، مقاوم سازی مسکن و در نتیجه بهسازی زندگی روستایی بینجامد، هر چند با فراز و نشیب‌ها و مشکلات فراوان اداری و اجرایی روبرو بود. لیکن به منظور تسریع در روند اجرای بهسازی مسکن روستایی و نیل به اهداف این طرح، و با عنایت به کسب تجارب ارزنده و شناسایی نقاط ضعف و کمبود سال‌های گذشته، طرح ویژه بهسازی مسکن روستایی در سال 1384 در هیأت محترم دولت مطرح شده و به تصویب رسید.

براساس این طرح نسبت به مقاوم سازی واحدهای مسکونی کم دوام و بی دوام در روستاهای کل کشور اقدام و سالانه 200 هزار واحد مسکونی روستایی ساخته می‌شود و در طی دو برنامه پنج ساله دولت تعداد دو میلیون واحد مسکونی روستایی مقاوم سازی خواهد شد.

تصویر1-10-2

منشور اهداف طرح ویژه بهسازی مسکن روستایی

- ماده 1: احداث مسکن مقاوم و بادوام روستایی

- ماده 2: تلاش در حفظ هویت معماری بومی‌مسکن روستایی

- ماده 3: تأمین جنبه زیباشناسانه سیمای روستا

- ماده 4: تأمین مسکن متناسب با نیاز روستایی

- ماده 5: احداث مسکن سبز روستایی

- ماده 6: تغییر فضای روستایی از محیطی غیربهداشتی، آسیب پذیر و رو به زوال به فضای سرزنده، شاداب و جاذب و زیبا به لحاظ جلوگیری از مهاجرت

- ماده 7: تطبیق کالبد مسکن روستایی با زندگی امروزی (احداث مسکن روستایی مطابق زندگی امروزی)

-   ماده 8: گذر از نگرش (تأمین سرپناه برای روستایی) به (تأمین مسکن برای روستایی)

-  ماده 9: ارتقاء توسعه سکونتگاههای روستایی و تلاش در نزدیکی سطح بهره مندی از رفاهیات شهرها و روستاها

- ماده 10: تلاش در بهینه سازی مصرف انرژی در مسکن روستایی

- ماده 11: افزایش قابلیت و سرعت اجرای طرح‌های کالبدی و عمرانی روستاها

- ماده 12: تأمین بهداشت محیط روستایی با تولید مسکن روستایی بهداشتی (ارتقاء سطح بهداشت در سکونتگاههای روستایی)

- ماده 13: تلاش در به حداقل رساندن آثار مخرب تقلید کورکورانه از ظواهر شهری نامناسب در تولید مسکن روستایی

- ماده 14: ایجاد تحرک در چرخه تولید مسکن روستایی

-ماده 15: ترویج الگوهای منتخب و برجسته معماری روستایی به لحاظ فرم و جنبه‌های زیباشناختی سیمای روستا

- ماده 16: ترویج فرهنگ بیمه و ایجاد زمینه‌های لازم جهت تحت پوشش قرار دادن واحدهای احداثی مسکن روستایی

1-10-2- ضرورتهای بهسازی:

 - بهسازی ضرورتی است برای مقابله با اثر فرساینده زمان

بطور بدیهی ، هیچ چیز در جها ن ابدی نیست و عمر مفیدی دارد که طی آن در اثر مرور زمان یا عللی دیگر فروپایگی پیدا کرده وبلاخره از حیز انتفاع خارج می شود ساخته های دست بشر از جمله ساختمانها ، مصالح و فرآورده های ساختمانی هم از این قاعده کلی مسنثنی نیستند .عمر مفید ساختمانها به عوامل متعدد از جمله کیفیت طرح ، کیفیت اجرا ، که خود تابع کیفیت مصالح و کیفیت کاربرد آنها است ، کیفیت رویاروئی و شرایط محیطی ، کیفیت بهربرداری و بلاخره نگهداری بستگی دارد. هر چند با طراحی خوب و متناسب با شرایط محیطی ، با اجرای خوب و بهربرداری و نگهداری صحیح می توان عمر مفید ساختمان را طولانی تر کرد ولی در نهایت از عوارض پیری و فرسودگی گریزی نیست .

به عبارت دیگر نمی توان چیزی ساخت که فروپایگی نکند . ولی می توان با رعایت نکات فنی ، آهنگ و دامنه فروپایگی را کاهش داد.

با گذشت زمان بتدریج ویژگیهای ساختمان تقلیل یافته و حاشیه ایمنی آن باریکتر می شود و وقتی این ویژگیها به سطح وظیفه رسید و از آن تنزل کرد عمر مفید ساختمان به پایان می رسد و ساختمان از حیز انتقال می افتد.لذا برای به تعویق انداختن از حیز انتفاع افتادن ساختمان و طولانی تر کردن عمر مفید آن ، متوسل به بهسازیهای ادواری می شویم که از لحاظ مقابله با اثر فرساینده زمان یک ضرورت است.

-بهسازی ضرورتی است برای مقابله با اثرات تخریبی سوانح و حوادث:

احتمال تقلیل قابلیتهای ساختمان در اثر سوانح را نیز باید در نظر داشت چون در اثر بروز زلزله ، سیل ، آتش سوزی و یا مشابهات آنها گاه اتفاق می افتد که ساختمانی کیفیتهای مطلوب خود را از دست بدهد.و حاشیه ایمنی آن باریک شود و ممکن است ساختمان بطور کامل غیر قابل بهربرداری گرددلذا با اقدام به بهسازی نه تنها با کاهش تدریجی حاشیه ایمنی در اثر گذشت زمان می توان مقابله کرد بلکه می توان آسیبهای نشأت گرفته از حوادث و سوانح را نیز جبران کرد و قابلیت بهربرداری ساختمان را به آن باز گرداند.

-        بهسازی ضرورتی است برای حفظ محیط زیست :

بهسازی از این منظر نیز یک ضرورت است زیرا ریختن نخاله حاصل از تخریب هر ساختمان و برداشتن مصالح از منابع محدود کرده خاکی ما برای ساختن ساختمانی بجای آنچه که تخریب کرده ایم به محیط زیست آسیب می رساند وبا اقدام به بهسازی می توان ساختمانهای تخریبی و در نتیجه حجم نخاله حاصل از تخریب و حجم مصالح لازم برای بازسازی و نوسازی را کاهش داد و به این ترتیب به حفظ محیط زیست کمک کرد.

-بهسازی و ضرورت زمان :

از آنجائیکه روز به روز به حجم وعمر ساختمانها که از دیدگاه اقتصادی و سیاسی بسیار با ارزش می باشند و بخش عمده ای از ثروت ملی کشورها را تشکیل می دهند، افزوده می شوند، ولی امکانات لازم برای جایگزینی آنها به همان نسبت افزایش نمی یابند با توجه به این واقعیت و از طرفی سیر نزولی آهنگ رشد جمعیت و میل کردن آن به سمت صفر در کشور های توسعه یافته ، آغاز قرن بیست ویکم ، با کاهش ساخت و ساز و افزایش بهسازی آنچه فعلاً موجود است همراه خواهد بود. و کوشش فن سالاران برای حفظ آنچه تاکنون ساخته شده اختصاص خواهد یافت این دگرگونی را می توان در کشورهای توسعه یافته صنعتی مشاهده نمود.

فصل سوم:

شیوه اجرا

1-3-مقدمه:

پایه هر علمی روش شناخت آن است و اعتبار و ارزش قوانین هر علمی به روش شناختی مبتنی است که در آن علم به کار می رود. چرا که علم دانشی است کلی و نظامدار که از روی آن قضایای معین هماهنگ به اصول کلی استنتاج می شود و پژوهش علمی نیز اصولا تلاشی است نظام دار به این پاسخ دادن به
پرسش های خاص .به عقیده صاحبنظران تحقیق را می توان تلاشی منظم برای بررسی مساله ای خاص که یک راه حل نیاز دارد توصیف کرد و شامل گام هایی است که طراحی و پیگیری می شوند تا پاسخ هایی برای مشکل مورد نظر در محیط کاری معلوم به دست آید.

2-3-روش تحقیق :

روش تحقیق در این مقاله از نوع توصیفی – تحلیلی و همچنین روش جمع آوری اطلاعات با استفاده از روش مطالعات کتابخانه ای (کتابخانه ای ، مقاله، پایان نامه ،سایت) انجام شده است.

توجه به آمار مرگ و میر ناشی از زلزله که هر ساله از طریق رسانه های مختلف اعلام می گردد ما را به این وا می داد که توجه کنیم به مسئله مسکن و ساختمان سازی در مناطق روستایی و با توجه به چند روستای موردی که نگارنده از نزدیک دیده که روستاییان در این روستاها به ساخت و ساز پرداخته اند و سوالات شفاهی نیز پرسیده شده است آنان در جواب اینکه آیا تمایل به ساخت و بهسازی خانه هایشان دارند اینطور پاسخ داده اند.

ما خیلی علاقه داریم که ساختمان هایمان نو شود و بهتر از قبل گردد چه کسی از نو بودن و امن بودن بدش می آید این وام هایی هم که دولت در اختیارمان قرار می دهد یه کم کار را بهتر کرده است و راضییم

اما همه روستاییان هم از نحوه دسترسی و در اختیار قرار دادن وام ها راضی نبودند و بعضی از آنها گله مند بودند از نحوه ارائه و سخت گیری های بی مورد آن

بعضی از روستاییانی که بضاعت مالی خوبی نداشتند نظری راجع به وام و نحوه عمل دولت نداشتند آنها علاقمند به نوسازی بودند اما توانایی آن را نداشتند.

فصل چهارم:

بحث و تفسیر و

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

واقعیت این است که مسکن به عنوان سرپناهی برای انسان‌ها از جایگاه مهمی برخوردار می‌باشد و یکی از ضروریات زندگی است و دغدغه اصلی انسان‌ها در حین ازدواج و تشکیل خانواده داشتن مسکن و سرپناهی برای ادامه زندگی‌ است وچه بسیار خانواده‌هایی که قسمت مهمی از زندگی خودشان را صرف تأمین مسکن مورد نیاز می‌کنند تا سرپناهی برای زندگی خود تهیه کنند و آرامش‌خاطر داشته باشند

پس نتیجه می گیریم که  ساخت خانه های مقاوم برای روستاییان با توجه به ساخت های غیر اصولی یکی از ضرویات لازم می باشد که با راهکارهای زیر ایجاد می گردد.

- احداث مسکن مقاوم و بادوام روستایی با در اختیار گذاشتن الگوهای مناسب روستایی

- تأمین مسکن متناسب با نیاز روستایی و توجه به پیشه و منبع درآمد روستاییان

طراحی به روز و ایجاد فضاهای معیشتی مدرن یک طرفه قضیه است و توجه به شغل آنها طرف دیگر قضیه است که باید به آن توجه کرد در بیشتر طرح های جدیدی که ارائه می گردد به این وضوع توجه نمی شود. برای مثال توجهی به شغل دامداری نمی شود و فضای مناسبی برای نگه داری دام در نظر گرفته می شود

- پرداخت تسهیلات وام به روستاییان تا به ساخت و ساز  ساختمان های قدیمی بپردازند

- حمایت دولت از روستاییان کم بذاعت و در اختیار گذاشتن مهندسین طراح و ناظر به صورت رایگان به هزینه دولت یا با پورسانت مناسب

- تطبیق کالبد مسکن روستایی با زندگی امروزی (احداث مسکن روستایی مطابق زندگی امروزی)

- گذر از نگرش (تأمین سرپناه برای روستایی) به (تأمین مسکن برای روستایی)

-  ارتقاء توسعه سکونتگاههای روستایی و تلاش در نزدیکی سطح بهره مندی از رفاهیات شهرها و روستاها

- افزایش قابلیت و سرعت اجرای طرح‌های کالبدی و عمرانی روستاها

-  تأمین بهداشت محیط روستایی با تولید مسکن روستایی بهداشتی (ارتقاء سطح بهداشت در سکونتگاههای روستایی)

- تلاش در به حداقل رساندن آثار مخرب تقلید کورکورانه از ظواهر شهری نامناسب در تولید مسکن روستایی

-ایجاد تحرک در چرخه تولید مسکن روستایی

- ترویج الگوهای منتخب و برجسته معماری روستایی به لحاظ فرم و جنبه‌های زیباشناختی سیمای روستا

برنامه ریزی برای مدیریت بحران در سوانحی از قبیل زلزله که باید قبل از وقوع بلایا انجام گیرد.

با توجه به گستردگی مناطق روستایی حوزه تاثیر اکثر این زلزله ها در مناطق روستایی است، این در حالیست که هنوز درمناطق روستایی به جهت شرایط اقتصادی، فرهنگی، محیطی و نبود سیاست مناسب و عدم کنترل ساخت و ساز از سوی ارگانهای دولتی، حتی حداقل ضوابط و معیارهای فنی در ساختمان سازی رعایت نمی شود.

با توجه به مطالب گفته شده در فصل های پیشین نتیجه می گیریم که:

1)توسعه روستاها نه تنها یک بحث حاشیه ای و ساده نیست بلکه با توجه به نظر (( تودارو )) که توسعه ملی هر کشوری را در گروه توسعه روستایی آن کشور می داند، یک بحث مهم و حیاتی است لذا برای توسعه پایدار ملی، هر کشوری نیازمند توسعه روستاها و توجه به روستا و روستایی است.

۲) تقریبا ۳۲ درصد جمعیت کشور در روستاها ساکن هستند و توجه به آنان و رفع مشکلات معیشتی و اجتماعی آنها یک وظیفه اصلی و حیاتی برای حکومت ها بویژه حکومت اسلامی ایران است. پس توجه به روستاهای کشور باید یک وظیفه برای دولت محسوب شده و در کنار تمامی مسائل، برنامه ریزی توسعه روستایی را نیز جزء اولویت کاری خود قرار دهد.

۳)با توجه به اینکه یکی از ابعاد مهم توسعه بعد انسانی آن است بنابراین به لحاظ انسانی، لازم است که جامعه روستایی متناسب با جامعه شهری از فرصتها برخوردار گردد. و همچنین با توجه به اینکه امروزه بیش از هر زمان دیگر توجه به حقوق انسانها و محرومیت زدایی از اجتماعات انسانی در کانون توجه همگانی قرار دارد و حق توسعه و برخورداری از امکانات و فرصتها، از حقوق مسلم انسانی محسوب می شود،لذا توسعه روستایی و برنامه ریزی برای تحقق آن در کشور یکی از ضرورتهای مهم در فرایند توسعه ملی است.

۴)فقر و بیکاری از جمله مشکلات بزرگ و اساسی در روستاهای ماست و این امر باعث تشدید مهاجرتهای روستایی می شود. همچنین با توجه به اینکه جوان و نخبه گزین بودن از ویژگیهای بارز مهاجرتهای روستایی است بنابراین برای رفع فقر و بیکاری در روستاها، توسعه روستایی یک ضرورت بنظر می رسد. در این راه می توان با متنوع کردن اقتصاد روستایی و همچنین با استفاده از کارآفرینی و ایجاد بنگاههای کوچک و متوسط، فرصتهای جدید شغلی خصوصا برای فارغ التحصیلان، جوانان و زنان روستایی ایجادکرد.

منابع و ماخذ:

ایمنی، سیاوش،28/7/1387،ضرورت توسعه روستایی و نقش آن در توسعه ملی

زارعی، دکتر محمدابراهیم،1389،آشنایی با معماری جهان، تهران،فن آواران

طایفی نصرآبادی، عباسعلی، رشیدی مهرآبادی، محمدحسین، پاییز1387، روش های مقاوم سازی و بهسازی سازه های بنایی و خشتی در برابر زلزله ،مجله عمران دانشگاه آزاد اسلامی، سال اول پیش شماره 2

غفاری مقدم، زهرا، صبوحی،محمود،بررسی عوامل مهاجرت از روستا به شهر در ایران، دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد کشاورزی و استادیار دانشگاه زابل،

شمس الدینی،علی،25/6/89، علل موثر در مهاجرت روستاییان به شهرها با تاکید بر شبکه مهاجرت  

رحیمی اصل،مهدی، آسیب پذیری لرزه ای ساختمان های روستایی ومقاوم سازی ساختمانهای روستایی واقع در مناطق با خطر نسبی بسیار زیاد، کارشناس ارشد مهندسی عمران،زلزله ،تهران،دانشگاه تربیت معلم تهران

محمودی، علیرضا، بهبود و بهسازی لرزه ای ساختمان های بنایی،دانشگاه آزاد واحد ابرکوه

نقوی،محمدرضا،25/5/91، بررسی و تحلیل نقش فرهنگ در توسعه روستایی با رویکردهای توسعه پایدار

www.Daneshju.ir

www.Nochaman.ir

http//Vista.ir
ww.Roshd.ir

بهسازی خمشی اعضای بتنی با پلیمرهای مسلح با الیاف ""FRP

بهسازی خمشی اعضای بتنی با پلیمرهای مسلح با الیاف ""FRP

بر اساس آیین نامه  ACI 440.2R-08

دکتر محمدرضا توکلی‌زاده1 و مهندس محیا فاضلی‌پور2

(1) استادیار گروه مهندسی عمران ، دانشگاه فردوسی مشهد

(2) دانشجوی کارشناسی ارشد سازه ، دانشگاه فردوسی مشهد

[e-mail]

پیشگفتار

  به منظور تحمل بارهای مضاعف طراحی ، بهبود نارسایی‌های ناشی از فرسودگی ، افزایش شکل‌پذیری سازه وغیره ، طی سالیان اخیر مقاوم سازی سازه‌های بتنی با استفاده از پلیمرهای مسلح با الیاف (FRP) از رشد قابل توجهی برخوردار بوده است. از طرفی طراحی با چنین مصالحی برایمهندسان سازه یک چالش جدی به حساب می‌آید، زیرا پارامترهای بسیاری وجود دارند که قابل تغییراند و همچنین وجود مدهای شکست چند گانه وپیچیدگی رفتار در چنین سازه‌هایی فنون تحلیل ویژه‌ای را می‌طلبد. به همین علت روش‌های طراحی نوین به منظور کاربردی نمودن این دانش فنی ارائه شده است .در این مقاله با بررسی توصیه‌های طراحی بر اساس آخرین تغییرات لحاظ شده در آیین ‌نامه‌‌ی ACI 440-2R بوسیله انجمن بتن آمریکا مورد بررسی قرار می‌گیرد. چاپ پیشین این آیین نامه در نشریه 345 سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در گذشته به فارسی برگردانده شده که به نظر می‌رسد با توجه به تغییرات اساسی در آن نیاز به بازبینی دارد.

1-   مقدمه

اتصال مصالح FRP در ناحیه کششی بتن به طوری که راستای الیاف در جهت طولی عضو خمشی قرار گیرد ، باعث افزایش مقاومت خمشی عضو می‌گردد . این افزایش به راحتی می‌تواند تا  40% مقاومت خمشی عضو برسد. در حال حاضر، این روش در تقویت خمشی اعضای شکل پذیر مقاوم در برابر زلزله که انتظار تشکیل مفصل پلاستیک در آن ها مطلوبست را در بر نمی‌گیرد. در طراحی این چنین سازه‌هایی باید رفتار قاب تقویت شده با درنظر گرفتن کاهش قابل توجه چرخش و انحنا در بخش‌های تقویت شده مورد بررسی قرار گیرد. همچنین در این وضعیت اثر بارهای دوره‌ای بر مصالح FRP نیز باید بررسی شود.

2-   رفتار خمشی و ظرفیت اسمی

در این روش طراحی مقاومت خمشی عضو نباید از میزان لنگر با ضریب  ارائه شده در رابطه1 تجاوز کند.  به عبارتی، مقاومت خمشی طراحی  که حاصل از تاثیر ضریب کاهش مقاومت  در مقاومت اسمی عضو است بایستی بیش از لنگر با ضریب با توجه به لنگر محاسبه شده از بارهای با ضریب باشد.                               

رابطه (1)                           
افزون بر این، ضریب کاهش مقاومت  به منظور بهبود قابلیت اطمینان مقاومت پیش بینی شده و نیز در نظر گرفتن حالات شکست متفاوت در اعضای تقویت شده با مصالح FRP بکار می‌رود.

مقاومت خمشی اسمی اعضای تقویت شده با مصالح FRP همراه با میلگردهای فولاد نرمه بر اساس اصل سازگاری کرنشی تعیین می‌شود.

2-1 حالت‌های گسیختگی خمشی

مقاومت خمشی یک مقطع تقویت شده به نوع شکست آن بستگی دارد. حالت‌های گسیختگی خمشی زیر برای یک مقطع مورد بررسی قرار می‌گیرد:

1-    خرد شدن بتن در فشار پیش از جاری شدن فولاد

2-    پارگی لایه‌های FRP به دنبال جاری شدن فولاد کششی

3-    خرد شدن بتن در فشار به دنبال جاری شدن فولاد کششی

4-    جداشدن لایه‌ی FRP از لایه‌ی زیرین بتن

5-    جداشدگی پوشش بتن در سطوح کششی یا برشی

خردشدن بتن زمانی اتفاق می‌افتد که کرنش فشاری بتن به حداکثر کرنش مجاز ان  

برسد. شکست لایه‌ی خارجیFRP زمانی رخ می دهد که کرنش در ورق FRP  پیش از رسیدن بتن به کرنش نهایی بتن در فشار  به کرنش شکست ( ) برسد.

جداشدگی پوشش بتن ویا لایه‌ی FRP  زمانی می‌تواند رخ دهد که نیروی داخلی ورق FRP نتواند توسط تنش های برشی بین دو مصالح به لایه‌های زیرین منتقل شود ( شکل1). چنین رفتارهایی زمانی رخ می‌دهد که صفحه‌ی شکست تا منطقه‌ی اتصال FRP به سطح بتن گسترش یابد.

شکل 1-الف: جداشدگی لایه‌ی FRP در محل ترک‌ها                 شکل 1-ب: جداشدگی پوشش بتن در محل قطع

شکست ناشی از جداشدگی لایه‌ها می‌تواند در مقطعی که توسط ورق FRP پوشیده شده، رخ دهد که به منظور جلوگیری از ایجاد ترک‌های ناشی از این جدا شدگی کرنش موثر در مصالح FRP باید به کرنش که در رابطه2  ارائه شده است محدود شود :

رابطه (2) 

بحث قابلیت اطمینان در تقویت خمشی با مصالح FRP توسط اعمال ضریب کاهشی  در سهم مصالح FRP در ظرفیت ، به همراه ضریب کاهش مقاومت  در طراحی سازه‌های بتنی در نظر گرفته می‌شود.

با توجه به رابطه2  به کار‌ گرفتن لایه‌های عرضی FRP به عنوان مهاری،  باعث بهبود رفتار مرزی می‌شود ، به طوری که استفاده از چنین لایه‌هایی به شکل نعل در محل های بحرانی سبب افزایش 30% در کرنش جداشدگی FRP  می‌شود .

درکاریرد جدیدی که روش نصب در نزدیک سطح (NSM) نامیده می‌شود، مقادیر  با توجه به پارامترهای طراحی همچون ابعاد عضو، درصد فولاد ، درصد الیاف مسلح و زبری سطح مصالح FRP، می‌تواند بین 60% تا 90% مقدار     تغییر کند. اما بر اساس مطالعات موجود استفاده از  توصیه شده است.

3-   اعضای بتن مسلح

دراین بخش چگونگی تعیین ظرفیت خمشی اعضای بتنی با افزودن لایه‌های FRP در ناحیه کششی آن  مورد بررسی قرار می گیرد.به طور ویژه، تقویت مقاطع مستطیلی بتن مسلح در ناحیه‌ی کششی ارائه شده است. مفاهیم ارائه شده می تواند برای اعضایی با اشکال هندسی غیر مستطیلی و  مقاطع با فولاد فشاری نیز مورد استفاده قرار گیرد.

 3-1 فرضیات

فرضیات زیر در محاسبات تقویت خمشی مقطع بتنی با استفاده از ورق FRP بکار می‌روند:

-         محاسبات طراحی بر اساس ابعاد واقعی موجود، نحوه استقرار میلگردها و ویژگی‌های  مصالح عضو تقویت شده می‌باشد.

-         کرنش در بتن و مصالح  FRP متناسب با فاصله آنها از محور خنثی است. به عبارتی شکل مقطع پیش و پس از بارگذاری تغییر نمی‌کند.

-         هیچ نوع لغزش نسبی بین لایه‌ی FRP و بتن رخ نمی‌دهد.

-         تغییر شکل برشی در لایه چسب، با توجه به ضخامت کم آن، نادیده گرفته می‌شود.

-         حداکثر کرنش فشاری بتن 003/0 فرض می‌گردد.

-         از مقاومت کششی بتن صرفنظر می‌شود.

-         رابطه تنش ـ کرنش FRP تا نقطه شکست آن، به صورت الاستیک و خطی فرض می‌شود.

البته باید توجه داشت که بعضی از فرض‌های بالا رفتار دقیق این چنین روشی را برای تقویت خمشی با مصالح FRP منعکس نمی‌کند و استفاده از آنها به خاطر سادگی محاسبات می‌باشد. برای نمونه، در لایه چسب تغییر شکل برشی وجود داشته و از لغزش نسبی بین FRP و بتن نمی‌توان به صورت آرمانی جلوگیری نمود. به هر حال عدم صحت دقیق فرضیه‌ها تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر مقاومت خمشی عضو تقویت شده با ورق FRP نخواهد گذاشت.

3-2 مقاومت برشی مقطع

هنگامی که از مصالح FRP برای افزایش مقاومت خمشی عضو استفاده می شود، عضو مربوط باید بتواند نیروی برشی مربوط به افزایش بارهای وارده را نیز تحمل کند. ظرفیت گسیختگی برشی مقطع بوسیله مقایسه مقاومت برشی طراحی و مقاومت برشی موردنیاز مقطع بررسی می‌گردد. در صورتی که به مقاومت اضافی نیاز باشد، لایه‌های FRP به صورت عرضی روی سطوح جانبی مقطع چسبانده می‌شوند.

3-3  کرنش موجود در بتن

در صورتی که قبل از نصب مصالح FRP ، تمامی بارهای روی عضو ،شامل وزن آن و هر نیروی پیش تنیدگی از روی عضو برداشته نشوند، کرنش اولیه در سطح کششی بتن می‌بایست در محاسبات درنظر گرفته می‌شود. این کرنش به عنوان کرنش اولیه در نظر گرفته شده و از کرنش بوجود امده پس از بارگذاری مستقل می‌باشد. میزان کرنش اولیه در بتن، ، می‌تواند با استفاده از تحلیل الاستیک عضو و با درنظر گرفتن تمامی بارهای وارده در حین نصب ورق‌های FRP تعیین شود. توصیه می‌گردد که این تحلیل بر پایه ویژگی‌های مقطع ترک خورده انجام شود.

 3-4  مقاومت خمشی در سطوح تورفته

تورفتگی عضو بتنی همواره منجر به تنش کششی در راستای عمود بر سطح تماس بین FRP و بتن می‌شود. این تنش‌های کششی در زمانی که لایه‌های FRP در مقابل بارهای اعمالی مقاومت می‌کنند، می‌توانند باعث جداشدگی لا یه‌های FRP وکاهش اثر آنها شوند. اگر طول خمیدگی بیش از  5 میلی‌متر در طول 1 متر باشد، سطح باید قبل از تقویت تسطیح گردد. بکار‌گیری مهاری‌های مکانیکی و یا دورپیچ‌های FRP  به منظور جلوگیری از جدا شدگی توصیه شده است.

3-5  کرنش در مصالح FRP

تعیین میزان کرنش FRP در حالت حدی نهایی مهم است. از آنجا که مصالح FRP تا نقطه شکست رفتارکشسان و خطی دارند، لذا کرنش در لایه‌های FRP  با مقدار تنش ایجاد شده رابطه‌ی مستقیم خواهد داشت. حداکثر کرنشی که می‌تواند در مصالح FRP ایجاد گردد، از میزان کرنش FRP در نقطه‌ای که بتن در فشار می‌شکند و یا نقطه‌ای که FRP  در کشش سیخته شده ویا از سطح بتن جدا می‌شود، بدست می‌آید. این مقدار با رابطه 3  مشخص می‌شود.

رابطه (3)                                                                                    

3-6   تنش در مصالح FRP

تنش مؤثر در مصالح FRP  حداکثر میزان تنشی است که می‌تواند در FRP قبل از شکست خمشی مقطع ایجاد گردد. این تنش می‌تواند از سطح کرنش FRP با فرض رفتار کشسان کامل با رابطه 4  محاسبه گردد.

رابطه (4)                                                                                                   

3-7  ضریب کاهش مقاومت

استفاده از مصالح FRP برای تقویت خمشی، شکل پذیری عضو را کاهش می‌دهد.برای تعیین معیاری از شکل‌پذیری باید کرنش فولاد در حالت حد نهایی کنترل شود. برای اعضای مسلح بدون پیش‌تنیدگی ، شکل پذیری مناسب زمانی بدست می‌اید که کرنش در فولاد در لحظه ای که بتن در فشار می‌شکند یا نقطه‌ا ی که FRP در کشش گسیخته می‌شود (شامل پارگی و یا  جداشدگی) حداقل 0.005 باشد. ضریب کاهش مقاومت در رابطه 5  ارائه شده است که در ان    کرنش کششی خالص فولاد در حالت نهایی است.

رابطه (5)     

0.90 for

for        

0.65 for

در این روابط ضریب کاهش مقاومت  برای مقاطع شکل پذیر 9/0 وبرای مقاطع تردکه امکان جاری شدن فولاد نیست 65/0  وبرای حالات بینابین رابطه‌ای خطی ارائه شده است.

3-8   قابلیت بهره برداری

قابلیت کاربری اعضا تحت بارهای بهره برداری باید به میزان مناسب فراهم شود. تاثیر مصالح FRP در رفتار عضو تحت بارهای بهره برداری توسط تحلیل مقطع عرضی تعیین می‌شود.

برای جلوگیری ازتغییرشکل‌های نا کشسان اعضای بتنی تقویت شده با مصالح FRP بایستی از جاری شدن میلگرد‌های موجود در مقطع تحت بار های بهره‌برداری جلوگیری شود ( بویژه برای اعضا

تحت بارهای دوره ای) . با توجه به رابطه6 و رابطه7 ، در هنگام چنین بارگذاری هایی، تنش کششی در میلگرد‌ها باید به 80% مقاومت جاری شدن و نیز تنش فشاری در بتن به 45% مقاومت فشاری آن محدود شود.

رابطه (6)                                                                                                     

رابطه (7)                                                                                                               

3-9 خزش ومحدودیت‌های خستگی

برای جلوگیری از شکست ناشی از خزش مصالح FRP تحت تنش‌های ماندگار و یا گسیختگی آنها تحت تنش‌های دوره ای وخستگی مصالح FRP ، باید تنش در مصالح FRP مورد بررسی قرار گیرد. این تنش‌ها در محدوده ‌ای از پاسخ کشسان عضو هستند و می‌بایست توسط تحلیل کشسان محاسبه گردند.

مقاومت در برابر پدیده شکست خزشی و ویژگی‌های خستگی مصالح FRP  برای  الیاف مختلف مورد ازمایش قرار گرفته است. نتایج حاصل از این آزمایشات نشان می دهند که الیاف شیشه، ارامید وکربن به ترتیب 3/0 ، 5/0 و9/0  مقاومت نهایی خود در برابر این اثرات عمل  می‌کنند.

به منظور جلوگیری از شکست خزشی وخستگی در مصالح FRP محدودیت‌های تنشی در این شرایط برای مصالح در نظر گرفته می‌شود که در رابطه 8 به ان اشاره شده است.

رابطه (8)                                                             Sustained plus cyclic limit      تنش در مصالح FRP توسط تحلیل کشسان محاسبه  می‌شود. در این  روش لنگر ناشی از بارهای ماندگار (بار مرده وبخش ثابتی از بارهای زنده) به حداکثر لنگر غالب خستگی در بارهای دوره‌ای اضافه می‌شود (شکل 2).

                               شکل 2  نمایش لنگر اعمالی که در محاسبه تنش در مصالح FRP بکار می رود

مقادیر تنش های مجاز ماندگار ودوره‌ای در جدول1 ارائه شده است .

جدول 1  تنش مجاز برای بارهای ماندگار و دوره ای

4-   مقاومت نهایی تیرهای مستطیلی

شکل3  تنش و کرنش داخلی مقطع مستطیلی تحت خمش را در حالت حدی نهایی نشان می‌دهد. در این روش به منظور افزایش مقاومت نهایی بایستی سازگاری کرنشی مناسب ، تعادل نیرویی ونحوه‌های شکست حاکم در نظر گرفته شوند. با توجه به موارد ذکر شده روش انتخابی بر اساس روش ازمون وخطا ارائه شده است. این روش شامل انتخاب عمقی فرضی نسبت به تار خنثی(c) ، محاسبه ی کرنش در هر ماده با استفاده از سازگاری کرنشی و به دنبال ان برقراری تعادل نیرویی است.

شکل 3  نمودار تنش ـ کرنش داخلی مقطع مستطیلی تحت خمش در حالت حد نهایی

در اغلب فرض‌هایی که برای فاصله نسبت به تار خنثی (c) در نظر گرفته می شود، کرنش مصالح FRP می تواند توسط رابطه 8  محاسبه شود :

 رابطه (8)                      

این رابطه حالات شکست حاکم را در فرضیات (c) در نظر می‌گیرد. سمت چپ رابطه ، به شکست فشاری بتن و سمت راست رابطه به گسیختگی کششی مصالح FRP (شامل پارگی و جدا شدگی) اشاره دارد .

تنش موثر در مصالح FRP می‌تواند از کرنش ان با فرض رفتار کاملا کشسان از رابطه9 بدست اید :

رابطه (9)                                                                                                          

بر اساس کرنش مصالح FRP کرنش در فولادهای غیر پیش‌تنیده از رابطه10 بدست می اید:

رابطه (10)                                                                  

با توجه به منحنی تنش-کرنش ، تنش در فولاد با استفاده از رابطه11 بدست می‌اید:

رابطه (11)                                                                            

با مشخص شدن تنش وکرنش در مصالح FRP وفولاد ، تعادل نیروهای داخلی توسط رابطه12 کنترل می‌شود:

رابطه (12)
ضرایب و  در رابطه 12 پارامتر‌های مشخص کننده‌ی بلوک تنش مستطیلی در بتن ، معادل توزیع غیر خطی تنش در بتن است. اگر شکست فشاری بتن حالت شکست حاکم باشد ( قبل یا بعد از جاری شدن فولادها ) و  می توانند به عنوان مقادیر مستطیل تنش ویتنی بدست ایند.

برای محاسبه فاصله نسبت به تار خنثی (c) مقدار اولیه ای در ابتدا فرض شده  وتنش وکرنش توسط رابطه‌های3 ، 9 ،10 و 11 محاسبه می‌شود و توسط 12 مقدار (c) اصلاح می‌شود ومقادیر محاسبه شده و فرض شده مقایسه می‌گردند در صورت وجود اختلاف فرایند تکرار شده تا به همگرایی برسد.

مقاومت خمشی اسمی مقطع تقویت شده با مصالح FRP از رابطه 13 محاسبه شده وضریب کاهشی در مصالح FRP ،  در مقاومت خمشی اعمال می‌گردد.

رابطه (13)

 مقدار توصیه شده برای  ، 85/0 است. این ضریب کاهش مقاومت در مصالح FRP بر اساس تحلیل قابلیت اطمینان و ویژگی‌های استاتیکی خمشی بیان شده است.

4-1  تنش در فولاد تحت بارهای بهره‌برداری

تنش در میلگردهای فولادی بر اساس تحلیل مقطع ترک خورده در مقطعی که توسط مصالح FRP تقویت شده و بوسیله‌ی رابطه 14 محاسبه می‌شود :

رابطه (14)

توزیع تنش و کرنش در مقطع مسلح بتنی در شکل 4  ارائه شده است. مشابه بتن مسلح عمق تار خنثی تحت بار های سرویس ، kd ،  توسط محاسبه‌ی لنگر اول سطح مقطع محاسبه می‌شود.

شکل 4:  توزیع تنش و کرنش در مقطع بتنی

این روش همچنین زمانی که اختلا فی در کرنش اولیه‌ی FRP وجود دارد بکار میرود،  زیرا کرنش اولیه تاثیر چندانی در فاصله تا تار خنثی (c) در محدوده رفتار کشسان عضو ندارد.

 در رابطه 14 لنگر ناشی از تمام بارهای ثابت به همراه حداکثر لنگر غالب خستگی در بارهای دوره‌ای است.

4-2  تنش درمصالح FRP تحت بارهای بهره‌برداری

 تنش درمصالح FRP توسط رابطه 15 تحت لنگر اعمالی در محدوده پاسخ کشسان سازه ارائه شده است. (در این رابطه از رابطه 14 بدست می اید.)

رابطه (15)                                                                 

5-    مقایسه و نتیجه‌گیری :

اخرین تغییرات ارائه شده در تقویت خمشی اعضای بتنی با مصالح FRP که توسط انجمن بتن امریکا در سال 2008 میلادی به چاپ رسیده،  شامل موارد ذیل است:

·        به منظور  جلوگیری ازجداشدگی لایه ی FRP  از سطح بتن در ایین نامه‌ی پیشین از ضریب    استفاده می گردیده که تنها اثرجداشدگی لایه‌ی FRP  از سطح بتن در نظرگرفته شده، اما در ایین نامه‌های جدید این اثر همراه با اثر جداشدگی بین لایه‌ای FRP در رابطه‌ 2 به صورت کاملتری ارائه شده است.

·         قابلیت اطمینان در تقویت خمشی با مصالح FRP توسط اعمال ضریب کاهشی مصالح  FRP ، به همراه ضریب کاهش مقاومت متداول بتن  در نظر گرفته شده است.

·        در بخش قابلیت بهره برداری در ایین نامه‌های قبلی تنها محدودیت تنش در میلگردها بیان شده اما در ایین نامه‌های جدید محدودیت تنش فشاری در بتن نیز توسط رابطه 7 ارئه شده است.

·        افزوده شدن بخش مقاومت خمشی سطوح مقعر در ایین نامه‌ی جدید از دیگر تغییرات اعمال شده در ایین نامه‌های جدید می‌باشد.

·        بکار‌گیری نتایج ازمایشگاهی معتبر ونیز بررسی پروژه‌های انجام یافته در بازبینی روابط        طراحی ارائه شده ، منجر به در نظر گرفتن رفتار مناسب‌تری از اعضا ومصالح در طراحی بوده است که نتیجه‌ی ان ارائه‌ی روابط دقیق‌تر وکاملتر در ایین نامه های جدید می‌باشد.

6-   مراجع:

-         ACI  Committee  440, 2008, ”Guide  for  the  Design  and construction  of  Externally  Bonded  FRP  Systems for  strengthening concrete  Structures (440.2R-08)” , American concrete  institute, Farmington  Hills, MI.

-         ACI  Committee  440, 2008, ”Guide  for  the  Design  and construction  of  Externally  Bonded  FRP  Systems for  strengthening concrete  Structures (440.2R-02)” , American concrete  institute, Farmington  Hills, MI.

-         ACI  Committee  440,  2008,  ” State-of-the-Art Report on Fiber Reinforced Plastic (FRP) Reinforcement  for concrete  Structures (440. R-96)” , American  concrete  institute , Farmington  Hills, MI.

-         ACI  Committee  440,  2008,  ” Guide Test Methods for Fiber-Reinforced Polymers (FRPs) for Reinforcing or strengthening  concrete  Structures (440.3R-04)” , American  concrete  institute , Farmington  Hills, MI.

-         ACI  Committee  318,  2005,  ” Building Code Requirements for Structural Concrete (318R-05)” , American  concrete  institute , Farmington  Hills, MI.

-         راهنمای طراحی و ضوابط اجرایی بهسازی ساختمان‌های بتنی موجود با استفاده از مصالح تقویتی  FRP نشریه شماره 345 ، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور

-         کاربرد کامپوزیت‌های FRP در سازه‌های بتن آرمه و بررسی دوام آنها، دومین همایش بتن شرق کشور، انجمن بتن ایران شاخه خراسان رضوی، مشهد، 18 اسفند 1384

-         مروری بر ایین‌نامه‌ی تقویت عضوهای بتنی با ورق‌های FRP ،سومین همایش بتن شرق کشور، انجمن بتن ایران شاخه خراسان رضوی، مشهد، 12 آذر 1388

بهداشت حرفه ای

دانستنیهای بهداشتی

·         بهداشت حرفه ای

o        جوشکاری، عوارض و راههای پیشگیری از آن

o        روشنایی محیط کار و تاثیر آن بر بینایی

o        سموم، خطرات و شرایط استفاده از آن

جوشکاری، عوارض و راههای پیشگیری از آن

مقدمه:

   بشر از زمانیکه خود را شناخته در پی کار و فعالیت بوده و در هر زمان دستخوش تحولاتی گردیده  است. به وجود آمدن ابزار کار قدیمی‌ترین تحولی است که در زندگی بشر بوجود آمده است. زمانی ابزار سنگی و بعداً با پیدایش آهن و فلزات ابزار فلزی جایگزین آن شد به تبع توسعه صنایع و ابزار آلات مشاغل مرتبط با آنها نیز به صورت تخصصی درآمده و از هم جدا گردید که حرفه جوشکاری یکی از آنها می‌باشد.

عوامل زیان آور موجود در کارگاه جوشکاری:

   در کار جوشکاری ابزار و وسایلی استفاده می‌شود که در صورت عدم رعابت موازین ایمنی باعث بروز مشکلاتی می‌گردد. عمده‌ترین عوامل زیان‌آوری که در رابطه با این حرفه وجود دارد عبارتند از:

1-    انواع اشعه‌های ناشی از جوشکاری

2-    سر و صدای محیط کار

3-    دود و گازهای ناشی از جوشکاری

4-    حرکات و وضعیت‌های نامناسب بدن در حین کار که در مورد هر یک توضیحات مختصری ارائه میگردد.

1-    اشعه‌های ناشی از جوشکاری:

نور مرئی IR- UV

   نور مرئی همان نور طبیعی و نور مصنوعی ناشی از لامپ‌ها می‌باشد که نه تنها نقش مهمی در رویت اشیا و جلوگیری از برخورد با آنها دارد بلکه بر اساس آخرین تحقیقات نقش بسیار مهمی در افزایش بازدهی و جلوگیری از خستگی ناشی از کار دارد.

   در بین اشعه‌ها، اشعه ماوراء بنفش (UV) ناشی از نقطه جوش و مادون قرمز (IR) ناشی از التهاب فلز گداخته خطر بیشتری دارند. تابش اشعه حاصل از جوشکاری بخصوص دستگاههای جوش الکتریکی بر چشم سبب ناراحتی چشم با علائم سرخی، ریزش اشک، خارش و ترس از نور، ورم ملتحمه،‌ خیرگی و آب مروارید می‌گردد.

روش پیشگیری : در مورد جوشکاران بایستی از عینکها و یا سپرهای حفاظتی شیشه‌های آن قادر به جذب اشعه ماوراء بنفش و مادون قرمز می‌باشند استفاده شود.

2ـ سر و صدای محیط کار :

خستگی شنوایی : کاهش قدرت شنوایی، تحریک اعصاب، وزوز کردن گوش، سوت کشیدن پرده گوش از جمله عوارض ناشی از سر و صدای محیط کار می‌باشد. تغییر در ترکیبات خون و سایر مایعات بدن نیز گزارش شده است که افزایش یا کاهش قندخون از آن جمله‌اند.

   در صورتیکه سر و صدای محیط کار در حدی باشد که باعث مختل شدن مکالمه عادی بین دو نفر در محیط کار گردد بالاتر لز حد مجاز بوده و کارگر باید از گوشی جهت محافظت سیستم شنوایی استفاده کند.

وسایل حفاظت سیستم شنوائی شامل:

پلاک گوش: طوری طرح و ساخته شده است که کاملاً در مجرای داخلی گوش قرار میگیرد.

گوشی: کاملاًً‌ گوش خارجی را می‌پوشاند از نظر حفاظت بهتر و در ضمن خیلی راحت‌تر از پلاک گوش خواهد بود.

3-   دود و گازهای ناشی از جوشکاری:

   دود حاصل از جوشکاری با کاربید و استیلن حاوی انواع فلزات سمی و سایر مواد شیمیایی بوده که استنشاق آنها به آسانی صورت میگیرد که این ذرات می‌توانند به قسمتهای انتهایی ریه‌ها نفوذ نموده و عوارض شدیدی ایجاد نمایند.

گازهای زیان آور ناشی از جوشکاری:

   از جمله گازهایی که در حرفه جوشکاری استفاده می‌شود گاز استیلن می‌باشد که گازی است بی‌رنگ که خالص آن بوی بدی ندارد علت بوی بدی که در جوشکاریها استشمام می‌شود هیدروژن سولفوره مخلوط با آن است که به علت ناخالصی کاربید می‌باشد.

 عوارض ناشی از این گاز شامل:

   سرفه، ریزش اشک، سردرد، سرگیجه، ورم ملتحمه، اختلالات گوارشی، بیهوشی،‌ نارسایی تنفسی می‌باشد که در غلظت‌های زیاد باعث اغماء و مرگ می‌گردد.

راههای پیشگیری از عوارض فوق :

   برای جلوگیری از ایجاد عوارض فوق استفاده از ماسکهای مخصوص و فیلتردار جهت حفاظت دستگاه تنفسی الزامی است و همچنین استفاده از سیستم تهویه  عمومی و موضعی در کاهش بار آلودگی محیط کار مؤثر می‌باشد.

4-  حرکات و وضعیت‌های بدن در حین کار:

   یعضی از حرکات مفصلی به علت تجاوز از حد طبیعی و به جهت شدت و تکرار شدنشان باعث ایجاد ضایعات مفصلی میگردند. انجام کارها به طور غیرطبیعی باعث درد عضلات میگردد. دردهای پشت، انقباض عضلات کنار مهره‌ای، دردهای منطقه بین فقرات گردن و پشت کمر دردهای ناشی از کار کردن در یک وضعیت نامتناسب، تغییر شکل ستون فقرات از جمله این عوارض می‌باشد

راههای پیشگیری:

   برای پیشگیری از عوارض فوق ایجاد فواصل معین و منظم بین زمان استراحت و کار الزامی می‌باشد و همچنین نحوه درست بلند کردن بار حائز اهمیت می‌باشد.

---

روشنایی محیط کار و تاثیر آن بر روی بینایی

مقدمه:

   چشم: همانقدر که عضو خارق‌العاده و شگفت‌انگیز است بهمان اندازه نیز ظریف و بی‌پناه و آسیب‌پذیر میباشد . بنابراین در هنگام کار یا هر جای دیگری باید از آن محافظت نمود.

   ناراحتی‌های چشمی اکثراً‌ در ساعات کار اتفاق افتاده و ناشی از علل گوناگون می‌باشد. این صدمات ممکن است ناشی از ازدیاد نور، کمبود نور، پرتاب ذرات، تاثیر مواد سمی، اشعه ایکس یا سایر تشعشعات یونیزان و حرارت باشد.

تاثیر و روشنایی بر روی بینایی کارگران:

   تامین نور کافی و مناسب در محل کار موجب می‌شود که:

1-    میل و رغبت به کار در کارگر افزایش یابد.

2-    دقت عمل در کار بیشتر شود.

3-    راندمان و نتیجه کار افزوده گردد.

4-    سلامت چشم و قدرت بینایی کارگر محفوظ مانده و خستگی اعصاب کمتر شود.

5-    کار بهتر،‌ راحتتر و دقیق‌تر انجام شود.

6-     از میزان حوادث حین کار کاسته گردد.

تامین نور کافی و مناسب در محیط‌ های کار:

   در محیطهای کاری با نور مناسب امکان بروز هر نوع حادثه نیز کاهش می‌یابد. نور مناسب از طریق استفاده از نور طبیعی و مصنوعی و یا هر دو تامین میگردد.  این نور می‌بایست دارای روشنایی کافی بوده، خیره کننده نباشد و بطور یکسان پخش شده باشد .

عوارض ناشی از ازدیاد نور:

خیرگی: مهمترین عارضه ناشی از ازدیاد نور است. این حالت در اثر برخورد مستقیم نور به چشم و یا انعکاس شعاع تابش نور از سطوح شفاف به چشم بوجود میآید.

علائم خیرگی: احساس ناراحتی و درد در چشم، کم شدن حس بینایی، ترس از نور و ریزش اشک پدید می‌آید. مثلاً زمانی که منبع نور به طور مستقیم در میدان دید کارگر قرار گیرد باعث بروز خیرگی میشود برای جلوگیری از بروز این مشکل منابع روشنایی بایستی به فواصل مناسبی نسبت به هم نصب شود.

عوارض ناشی از کمبود نور:

   در کارگاههائیکه نور مناسب و کافی وجود نداشته باشد بخصوص در مورد کارهای ظریف و دقیق باعث اختلال و کاهش بینایی خواهد شد.

   این عوارض شامل فشار در چشم، سردرد،‌ سرگیجه خستگی، بی‌میلی نسبت به کار و نیستاگموس حرفه‌ای می‌باشد.( بیماری نیـسـتاگـموس سـبب بـروز حـرکـات غیـر طبیعی در چشم می شود.)

چه عاملی سبب بروز نیستاگموس در معدنچیان می‌گردد:

   اگر کمبود نور به مدت طولانی ادامه داشته باشد این عارضه بوجود می‌آید.

   در بیماری نیستاگموس کارگران معمولاً وقت خروج از معدن متوجه این عارضه می‌گردند. بدین ترتیب که به مدت چند لحظه احساس می‌کنند که اشیاء جلوی چشمشان می‌لرزد. این عارضه ممکن است یک یا هر دو چشم را گرفتار سازد.

   تامین روشنایی در معادن سبب محو سریع نیستاگموس معدنچیان می‌گردد.

    عواملی که عوارض ناشی از کمبود یا ازدیاد نور را تشدید می‌کند:

   خستگی فکری، خستگی چشمی، سن

 منابع نور:

   برای روشنایی کارگاهها از دو منبع نور طبیعی (نور خورشید) و نور مصنوعی (الکتریکی) می‌توان استفاده نمود.

روشنایی طبیعی:

   نور آفتاب سالم‌ترین و ارزان‌ترین وسیله روشنایی و یکی از منابع مهم تامین انرژی نورانی می‌باشد.

به منظور استفاده بهتر و صحیح‌تر از روشنایی روز بایستی به نکات زیر توجه نمود:

·         در صورتی که کارگاه یا محل کار بزرگ باشد و پنجره‌های آن برای رساندن نور به همه قسمتها کافی نباشد باید در قسمتهایی از سقف از پوشش شیشه‌ای استفاده شود.

·         برای جلوگیری از تابش مستقیم نور خورشید در تابستان بهتر است بالای پنجره‌ها سایبان داشته باشد.

·         برای استفاده بیشتر از نور آفتاب باید سقف کارگاه و دیگر سطوح منعکس کننده نور به رنگ روشن بوده تا نور را بهتر منعکس کند.

·         برای اینکه نور کافی به محل کار برسد بایستی با توجه به نوع کار، تابش نور و آفتابی بودن محل مجموع سطوح پنجره‌ها و یا سقف شیشه‌ای کارگاه متناسب با مساحت کف کارگاه باشد.

در طرح روشنایی مصنوعی برای محیط کار این نکات باید مورد توجه قرار گیرد:

-     نور حاصله از منابع روشنایی باید تا حدامکان به روشنایی روز نزدیک باشد.

-    سقف و قسمت بالایی دیوارها معمولاً به منظور افزایش راندمان روشنایی وارده از پنجره‌ها به رنگ روشن و قسمت پایین دیوارها برای ایجاد شرایط آسایش به رنگ تیره رنگ آمیزی میشوند.

-    مقدار نور حاصله از منابع روشنایی باید ثابت و به اندازه کافی بوده و بر کلیه سطوح محیط کار به طور یکنواخت توزیع شود تا از بوجود آمدن سایه و زوایای تاریک جلوگیری شود.

-     تعمیر و سرویس به موقع منابع روشنایی

-     تمیز و پاک نمودن نورگیرها به طور مرتب

                  -     در مورد میزان نور برای کارگاههای مختلف ارقام زیر می‌تواند راهنمای مناسبی باشد:

محل کار	میزان روشنایی مطلوب بر حسب لوکس*
کارهای بزرگ	80-100
کارهای ظریف	150- 250
کارهای بسیار ظریف	500- 1000

    آیا محیط کار شما از میزان نور مناسب برخوردار می‌باشد؟

* لوکس: واحد اندازه‌گیری روشنایی در محیط کار گویند که بوسیله دستگاه لوکس‌متر اندازه‌گیری میشود.

---

سموم، خطرات و شرایط استفاده از آن

مقدمه:

   در بعضی موارد ما مجبوریم از سم استفاده کنیم. اما باید بدانیم سم مثل هر دارویی باید فقط در حد لزوم و در موقع ضرورت با روش درست بکار رود، وگرنه بسیار خطرناک بوده و همانطور که حشرات و موشها را از بین می‌برد میتواند انسان و حیوانات مفید را هم بیمار کرده یا بکشد.

سم چیست؟

   سم ماده‌ای است که دارای منشع گیاهی، حیوانی و شیمیایی بوده  و از یک راه خاص و یا راههای مختلف در مقادیر معینی باعث اختلال و یا توقف فعل و انفعالات حیاتی به‌طور موقت یا دائم میگردد. سم اگر به مقدار خیلی کم خورده شود و یا بخار و بوی آن تنفس گردد باعث ناراحتی، بیماری و مسمومیت شده است منجر به مرگ گردد.

مسموم کیست؟

   هر انسان یا حیوانی که سم از طریق بینی، دهان یا پوست وارد بدن او شده و موجب ناراحتی و بیماری یا مرگ وی گردد مسموم شده است.

علائم مسمومیت:

   بستگی به نوع سم و مقدار آن و مدتی که از مصرف آن سم گذشته باشد دارد اما بطور کلی میتوانیم بگوییم: سرگیجه، حالت تهوع و استفراغ، دل درد، دل پیچه، عرق کردن، رنگ پریدگی و خواب آلودگی معمولاً در شخص مسموم دیده میشود.

روشهای نگهداری سموم در منزل :

1-    هیچ وقت سم را در آشپزخانه و یا اتاقی که در آن زندگی می‌کنید قرار ندهید.

2-   سم را باید در قوطی و ظرف خودش نگه‌داری کرد و هرگز نباید آنرا داخل ظرف و یا شیشه دیگر ریخت چون ممکن است اشتباهاً از آن استفاده شود.

3-    بعد از هر بار استفاده حتماً باید در قوطی سم را محکم بست.

4-     هر نوع سم را باید در محلی دور از دسترس افراد و بچه‌ها قرار داد.

چه کسانی می‌توانند با سم کار کنند؟

   کسی که سم را مصرف می‌کند باید بدانند سم چیست؟‌ و چه خطراتی دارد و چگونه باید آنرا بکار برد تا خطری برای خود و اطرافیان نداشته باشد.

-    کسی که با سم سر و کار دارد باید سالم و قوی بنیه باشد زنان و مردان پیر و بچه‌ها قبل از 18 سالگی نباید به هیچ‌وجه سم‌پاشی کنند.

-     کسانی که عوارض قلبی، کلیوی و کبدی داشته باشند نباید سم‌پاشی کنند.

-     زنان حامله به هیچ وجه نباید با سم سر و کار داشته باشند.

چگونه سم را مصرف کنیم؟

·         برای استفاده از سم باید لباس، عینک،‌ کلاه و ماسک داشته باشیم.

·         سم فقط باید در جایی که لازم است بکار رود.

·         از سم باید فقط به مقداری که لازم است استفاده کنیم نه بیشتر

·         نوع سم‌پاشی باید متناسب با سم، مقدار آن و محل سم‌پاشی باشد.

·         لازم است در ابتدا با ریختن آب در مخزن، سم‌پاش را آزمایش کنیم تا چکه نکند و هنگام کار به مقدار کافی محلول از آن خارج شود.

چگونه از قوطی اسپری حشره‌کش استفاده کنیم؟

    وقتی می‌خواهید داخل اتاق را اسپری کنید:

1-    همه باید از اتاق خارج شوند.

2-    پنجره‌ها و درها را ببندید.

3-    روی ظرف غذاخوری و وسایل بچه‌ها را با نایلون بپوشانید یا در صورت امکان ظروف را از محیط خارج کنید.

4-    موقع اسپری حشره‌کش قوطی اسپری را طوری بدست بگیرید که از خودتان فاصله داشته باشد.

5-    بعد از اسپری کردن فوراً از اتاق خارج شوید و در را ببندید و دستهایتان را بشویید.

6-  بعد از گذشتن حدود نیم ساعت درها را باز کنید و هوای اطاق را تهویه نمایید. بعد از گذشتن نیم تا یک ساعت از تهویه، اطاقها می‌توانند مورد استفاده قرار بگیرند.

در چه شرایطی باید سم را مصرف کنیم؟

-   فرد سم‌پاش باید لباسی بپوشد که کاملاً بدن او را بپوشاند و کلاهی که موهای او را حفظ کند.

-   فرد سم‌پاش باید از عینک مخصوص که کناره‌های آن بسته است و چشم را کاملاً محافظت می‌کند استفاده کند.

-   باید موقع کار با سم حتماً‌ از ماسک استفاده کنیم یا با پارچه تمیزی روی بینی و دهان خود را بپوشانیم.

   -   موقع سم‌پاشی و تهیه سم حتماً باید دستکش لاستیکی بدست کرد. اگر دستکش سوراخ

   باشد سم پوست دست را آلوده می‌کند.

-   در روزهایی که باد شدید می‌وزد نباید باغ و مزرعه را سم‌پاشی کرد و اگر باد کم است موقع سم‌پاشی باید پشت به باد بایستیم تا قطرات سم به ما نپاشد.

چه کارهایی برای فرد مسموم باید انجام دهیم؟

·          از اطرافیان و خود مسموم بپرسید که با چه ماده‌ای تماس داشته و یا آن را خورده است.

·          قوطی سم را بگیرید و برچسب آن را بخوانید.

·         فوراً‌ کمکهای اولیه را شروع کنید.

کمکهای اولیه در مورد فرد مسموم:

·         فوراً‌ مسموم را از محل سمپاشی خارج کنید و در هوای آزاد نگه دارید.

·          اگر لباس او آلوده به سم است بلافاصله آنها را بیرون بیاورید.

·         محلهایی از بدن را که به سم آلوده شده با آب و صابون شستشو کنید سپس او را خشک کرده و بپوشانید.

·         بیمار را در حالت استراحت و گرم نگه دارید.

·         اگر سم داخل چشم‌ها پاشیده شد فوراً چشم را زیر شیر آب بگیرید و شستشو دهید (15 دقیقه)

·         اگر سم به تازگی خورده شده باشد باید مسموم را وادار به استفراغ کنید.

·         اگر علائم سوختگی ناشی از سموم در لب و دهان مشاهده شد او را وادار به استفراغ نکنید فقط کمی آب به فرد مسموم بخورانید تا سم رقیق شود.

·         باید راههای تنفسی یعنی دهان و گلو و بینی را تمیز کرده و باز نگه دارید.

·         فوراً‌ مسموم را به مرکز بهداشتی‌درمانی ارجاع دهید. ‌

آیین‌نامه‌ حفاظت‌ و بهداشت‌ عمومی‌ در کارگاه‌ها

آیین‌نامه‌ حفاظت‌ و بهداشت‌ عمومی‌ در کارگاه‌ها

ماده‌ ۱: کلیه‌ کارگاه‌های موجود و کارگاه‌هایی‌ که‌ در آتیه‌ تاسیس‌ می‌شوند باید مقررات‌ عمومی‌ مربوط‌ به‌ حفاظت‌ و بهداشت‌ کار را که‌ در این‌ آیین‌نامه‌ مقرر می‌شود طبق‌ ماده‌ ۴۸ قانون‌ کار رعایت‌ نمایند.

فصل‌ اول‌ – ساختمان‌
ماده‌ ۲: ساختمان‌ کارگاه‌ها و کارخانه‌ها باید با وضع‌ آب‌ و هوای‌ محل‌ متناسب‌ باشد.
ماده‌ ۳: برای‌ هر کارگر در کارگاه‌ حداقل‌ باید ۱۲ متر مکعب‌ فضا منظور گردد و فضای‌ اشغال‌ شده‌ به‌وسیله‌ ماشین‌ آلات‌ یا ابزار و اثاثیه‌ مربوط‌ به‌کار همچنین‌ فضای‌ بالاتر از ارتفاع‌ سه‌ متر جزء فضای‌ مزبور محسوب‌ نمی‌شود.
ماده‌ ۴: سقف‌ و بدنه‌ و کف‌ عمارات‌ کارگاه‌ باید با مصالحی‌ ساخته‌ و اندود شود که‌ از نفوذ رطوبت‌ به‎داخل‌ کارگاه‌ جلوگیری‎نماید و حتی‌‎الامکان‌ مانع‌ نفوذ‎گرما و یا سرمای‌ خارج‌ گردد.
ماده‌ ۵:کف‌ عمارات‌ کارگاه‌ باید هموار و بدون‌ حفره‌ بوده‌ و به‌ نحوی‌ مناسب‌ مفروش‌ شود که‌ قابل‌ شستشو باشد و تولید گرد و غبار نکند و موجب‌ لغزیدن‌ کارگران‌ نگردد.
در مواردی‌ که‌ نوع‌ کار اقتضای‌ ریخته‌ شدن‌ آب‌ را به‌ کف‌ کارگاه‌ داشته‌ باشد باید کف‌ کارگاه‌ دارای‌ شیب‌ متناسب‌ و مجرای‌ مخصوص‌ برای‌ خروج‌ آب‌ و جلوگیری‌ از جمع‌ شدن‌ آب‌ در کف‌ کارگاه‌ باشد.
ماده‌ ۶:در محل‌هایی‌ که‌ مواد شیمیایی‌ و سمی‌ بکار می‌برند باید بدنه‌ دیوار کارگاه‌ تا یک‌ متر و شصت‌ سانتیمتر ارتفاع‌ از کف‌ زمین‌ قابل‌ شستشو باشد.
ماده‌ ۷:در صورتی‌ که‌ در ساختمان‌ کارگاه‌ دهانه‌ها یا سوراخ‌هایی‌ موجود باشد که‌ احتمال‌ سقوط‌ اشخاص‌ برود باید به‌وسیله‌ نصب‌ پوشش‌های‌ فلزی‌ محکم‌ و نرده‌هایی‌ که‌ حداقل‌ ارتفاع‌ آن‌ ۶۰ سانتیمتر باشد موجبات‌ جلوگیری‌ از سقوط‌ اشخاص‌ و رفع‌ خطر بعمل‌ آید.
ماده‌ ۸:عرض‌ پلکان‌ عمومی‌ کارگاه‌ باید حداقل‌ ۱۲۰ سانتیمتر و پاگردهای‌ آن‌ متناسب‌ با عرض‌ مزبور باشد. در مورد پلکان‌هایی‌ که‌ بیش‌ از چهار پله‌ دارد در طرف‌ باز پلکان‌ باید نرده‌ محکم‌ نصب‌ شود و در مسیر پلکان‌ نباید هیچگونه‌ مانعی‌ وجود داشته‌ باشد.
ماده‌ ۹:عمارات‌ کارگاه‌ باید به‌ تناسب‌ وسعت‌ محل‌ کار به‌ اندازه‌ کافی‌ در و پنجره‌ برای‌ ورود نور و هوا داشته‌ باشد.
ماده‌ ۱۰:کارگاه‌هایی‌ که‌ وسایل‌ کار و نوع‌ محصول‌ آن‌ طوری‌ است‌ که‌ بیشتر در معرض‌ حریق‌ واقع‌ می‌شود حتی‌ الامکان‌ باید با مصالح‌ نسوز ساخته‌ شوند.

فصل‌ دوم‌ – روشنایی‌
ماده‌ ۱۱:در هر کارگاه‌ بایستی‌ روشنایی‌ کافی‌ (طبیعی‌ یا مصنوعی‌) متناسب‌ با نوع‌ کار و محل‌ تامین‌ شود. در صورتی‌ که‌ برای‌ روشنایی‌ از نور مصنوعی‌ قوی‌ استفاده‌ شود باید برای‌ ممانعت‌ از ناراحتی‌چشم‌ حبابهای‌ مخصوصی‌ نصب‌ گردد.
ماده‌ ۱۲:کلیه‌ پنجره‌های‌ بدنه‌ و سقف‌ که‌ جهت‌ روشنایی‌ اطاق‌ها تعبیه‌ شده‌ و کلیه‌ چراغها و حبابها باید نظیف‌ نگاه‌ داشته‌ شود.

فصل‌ سوم‌ – تهویه‌ و حرارت‌
ماده‌ ۱۳:محل‌ کار در هر کارگاه‌ باید بطوری‌ تهویه‌ شود که‌ کارگران‌ همیشه‌ هوای‌ سالم‌ تنفس‌ نمایند. در مورد محل‌های‌ کار پوشیده‌ مقدار حداقل‌ هوای‌ لازم‌ برای‌ هر کارگر بر حسب‌ نوع‌ کار در هر ساعت‌ ۳۰ الی‌ ۵۰ متر مکعب‌ می‌باشد.
ماده‌ ۱۴:در کارگاه‌هایی‌ که‌ دود و یا گاز و یا گرد و غبار و یا بخارهای‌ مضر ایجاد می‌شود باید مواد مزبور با وسایل‌ فنی‌ موثر طوری‌ از محل‌ تولید به‌ خارج‌ کارگاه‌ هدایت‌ شود که‌ مزاحمت‌ و خطری‌ برای‌ کارگران‌ ایجاد ننماید.
ماده‌ ۱۵:درکارگاه‌هایی‌ که‌ تهویه‌ طبیعی‌ کافی‌ نباشد باید از وسایل‌ تهویه‌ مصنوعی‌ استفاده‌ شود.
ماده‌ ۱۶:هر کارگاه‌ باید دارای‌ وسائلی‌ باشد که‌ در زمستان‌ و تابستان‌ درجه‌ حرارت‌ داخلی‌ آن‌ به‌ وضع‌ قابل‌ تحملی‌ نگاهداری‌ شود.

فصل‌ چهارم‌ – جلوگیری‌ از آتش‌ سوزی‌ و مبارزه‌ با حریق‌
ماده‌ ۱۷: در هر سالن‌ کار به‌ تناسب‌ تعداد کارگران‌ باید درهای‌ یک‌ طرفه‌ای‌ که‌ به‌ خارج‌ باز شوند بنام‌ درهای‌ نجات‌ وجود داشته‌ باشد و درهای‌ مزبور به‌ راهروها و یا معابر خروجی‌ ساختمان‌ منتهی‌ شوند.
ماده‌ ۱۸: درهای‌ خروجی‌ نجات‌ هیچوقت‌ نباید قفل‌ باشد و باید به‌وسیله‌ علایم‌ و یا چراغهای‌ مخصوصی‌ از داخل‌ مشخص‌ باشد.
ماده‌ ۱۹: کلیه‌ پلکان‌ها و پاگردها در ساختمان‌های‌ بلندتر از دو طبقه‌ (طبقه‌ اول‌ ۵ متر و سایر طبقات‌ هر کدام‌ ۴ متر محاسبه‌ می‌شود) باید با مصالح‌ ساختمانی‌ نسوز ساخته‌ شوند.
ماده‌ ۲۰: درهایی‌ که‌ به‌ طرف‌ پلکان‌ باز می‌شود باید لااقل‌ فاصله‌ای‌ به‌ اندازه‌ عرض‌ در تا نخستین‌ پله‌ برای‌ توقف‌ داشته‌ باشد.
ماده‌ ۲۱: در کارگاه‌هایی‌ که‌ بیشتر احتمال‌ بروز حریق‌ می‌رود باید وسایل‌ مخصوص‌ اعلام‌ خطر (آژیر) بکار رود به‌طوری‌که‌ در تمام‌ محوطه‌ کار اعلام‌ خطر شنیده‌ شود.
ماده‌ ۲۲: کارفرما موظف‌ است‌ مواد محترقه‌ مورد نیاز کارخانه‌ را در تانک‌ها و مخازنی‌ که‌ مقاوم‌ در مقابل‌ آتش‌ باشند نگهداری‌ نماید و این‌ مخازن‌ و تانک‌ها باید از محل‌ کار مجزا و فاصله‌ کافی‌ داشته‌ باشند.
ماده‌ ۲۳: در نقاطی‌ که‌ مواد منفجره‌ و یا مواد سریع‌ الاحتراق‌ یا سریع‌ الاشتعال‌ وجود دارد استعمال‌ دخانیات‌ و روشن‌ کردن‌ و حمل‌ کبریت‌ – فندک‌ و امثال‌ آنها باید ممنوع‌ گردد.
ماده‌ ۲۴: در موارد زیر تعبیه‌ و نصب‌ برق‌گیر الزامی‌ است‌:
الف- ساختمان‌هایی‌ که‌ در آن‌ مواد قابل‌ احتراق‌ و یا انفجار تولید و یا ذخیره‌ و انبار می‌شود.
ب- تانک‌ها و مخازنی‌ که‌ بنزین‌ونفت‎وروغن‌ و یا موادقابل‎اشتعال‎دیگر درآنها نگهداری‌ می‌شود.
ج‌ – کوره‌های‌ مرتفع‌ و دوکش‌های‌ بلند.

فصل‌ پنجم‌ – ماشین‌ آلات‌، پوشش‌ و حفاظ‌ ماشین‌ آلات‌
ماده‌ ۲۵: کلیه‌ قسمت‌های‌ انتقال‌ دهنده‌ نیرو (ترانسمیسیون‌) از قبیل‌ تسمه،‌ فلکه،‌ زنجیر و چرخ‌ دنده‌ و امثال‌ آن‌ و همچنین‌ قسمت‌هایی‌ از ماشین‌ها که‌ امکان‌ ایجاد سانحه‌ برای‌ کارگر داشته‌ باشد باید دارای‌ پوشش‌ و یا حفاظ‌ با استقامت‌ کافی‌ باشد.
ماده‌ ۲۶: قبل‌ از شروع‌ به‌ تعمیر و نظافت‌ و روغنکاری‌ ماشین‌ها باید بطور اطمینان‌ بخشی‌ آنها را متوقف‌ ساخت‌.
تبصره‌ – هنگام‌ راه‎ انداختن‌ ماشین‌ها به ‎منظور آزمایش‌ یا پس‌ ازتعمیر لازمست‌‎ این‎کار با‎ ابزار مطمئن‌ به‌وسیله‌ متخصصین‌فنی‌ تحت‎نظر مدیر فنی‌ و یا نماینده‌ فنی‌ ذی‎صلاحیت‌ او انجام‌ گیرد.
ماده‌ ۲۷: در موقع‌ تعمیر تانک‌ها و مخازن‌ مواد خطرناک‌ و قابل‌ احتراق‌ و اشتعال‌ و انفجار از قبیل‌ مخازن‌ بنزین‌ و نفت‌ و روغن‌ و غیره‌ باید مخازن‌ مذکور تخلیه‌ و سپس‌ به‌ خوبی‌ شستشو شود به‌طوری‌که‌ هر گونه‌ مواد زائد و خطرناک‌ از جدار داخلی‌ آن‌ زائل‌ گردد و برای‌ آنکه‌ گازهای‌ موجوده‌ احتمالی‌ بکلی‌ خارج‌ شود باید دریچه‌های‌ مخازن‌ باز بوده‌ و به‌ وسایل‌ لازم‌ تهویه‌ گردد.

فصل‌ ششم‌ – وسایط‌ الکتریکی‌
ماده‌ ۲۸: وسایل‌ و ادوات‌ الکتریکی‌ باید دارای‌ حفاظ‌ بوده‌ و طوری‌ ساخته‌ و نصب‌ و بکار برده‌ شود که‌ خطر برق‌ زدگی‌ و آتش‌ سوزی‌ وجود نداشته‌ باشد.
ماده‌ ۲۹: نصب‌ و امتحان‌ و یا تنظیم‌ وسایل‌ و ادوات‌ الکتریکی‌ باید فقط‌ توسط‌ اشخاصی که‌ صلاحیت‌ فنی‌ آنها محرز باشد انجام‌ گیرد و متخصص‌ قبل‌ از شروع‌ بکار آنرا مورد آزمایش‌ قرار دهد.
ماده‌ ۳۰: برای‌ جلوگیری‌ از ازدیاد سیم‌های‌ متحرک‌ و آزاد لازمست‌ به‌ مقدار کافی‌ پریز در محل‌های‌ مناسب‌ نصب‌گردد تا به‌سهولت‌ بتوان‌ از آنها استفاده‌ نمود.
ماده‌ ۳۱: پوشش‌ها و زره‌ کابل‌های‌ برق‌ و لوله‌ها و بست‌ها و متعلقات‌ و همچنین‌ حفاظ‌ها و سایر قسمت‌های‌ فلزی‌ وسایل‌ برق‌ که‌ مستقیماً تحت‌ فشار برق‌ نیستند برای‌ جلوگیری‌ از بروز خطرات‌ احتمالی‌ باید اتصال‌ زمین‌ موثری‌ داشته‌ باشند.
ماده‌ ۳۲: سیم‌های‌ اتصال‌ زمین‌ باید دارای‌ ضخامت‌ کافی‌ و در نتیجه‌ مقاومت‌ کم‌ باشند تا بتوانند با حداکثر جریان‌ احتمالی‌ که‌ در اثر از بین‌ رفتن‌ و یا خراب‌ شدن‌ عایق‌ بوجود آید استقامت‌ داشته‌ باشند. ضمناً باید در مدار جریان‌ وسایل‌ پیش‌بینی‌ شود که‌ در صورت‌ پیدا شدن‌ نقصی‌ که‎موجب‌ اتصال‎جریان‌ برق‎ به‎زمین‌ گرددتمام‌ مدار یا قسمت‌ معیوب‌ آنرا قطع‎کند.
ماده‌ ۳۳: در نقاطی‌ که‌ احتمال‌ صدمه‌ به‌ سیم‌های‌ اتصال‌ زمین‌ می‌رود بایستی‌ به‌وسیله‌ مکانیکی‌ آنها را محافظت‌ نمود.
ماده‌ ۳۴: در مورد دستگاه‌های‌ الکتریکی‌ متحرک‌ که‌ دارای‌ قسمت‌های‌ فلزی‌ بدون‌ عایق‌ باشند اعم‌ از اینکه‌ با جریان‌ متناوب‌ کار کنند یا دائم‌ باید احتیاطات‌ زیر بعمل‌ آید:
الف‌ – بدنه‌های‌ فلزی‌ بدون‌ عایق‌ وسایل‌ مزبور بایستی‌ بطور اطمینان‌ بخشی‌ اتصال‌ زمین‌ داشته‌ باشند مگر اینکه‌ جریان‌ دائم‌ با فشار کمتر از ۲۵۰ ولت‌ باشد.
ب‌ – بکار بردن‌ دستگاه‌های‌ الکتریکی‌ متحرک‌ با ولتاژ بیش‌ از ۲۵۰ ولت‌ ممنوع‌ است‌.
ج‌ – در مواردی‌ که‌ بکار بردن‌ سیم‌ اتصال‌ زمین‌ موثر مقدور نباشد باید جریانی‌ با ولتاژ کمتر بکار برده‌ شود.
د – در محیط‌های‌ آماده‌ به‌ اشتعال‌ و همچنین‌ در مجاورت‌ مواد قابل‌ اشتعال‌ باید فقط‌ از وسایل‌ مخصوص‌ الکتریکی‌ متحرکی‌ استفاده‌ شود که‌ از لحاظ‌ عدم‌ ایجاد اشتعال‌ اطمینان‌ بخش‌ باشد.
ماده‌ ۳۵: در مدت‌ تعمیر شبکه‌ برق‌ باید آنرا به‌وسیله‌ کلید از منبع‌ جریان‌ قطع‌ و به‌ زمین‌ متصل‌ نمود و در صورت‌ لزوم‌ بین‌ سیم‌های‌ شبکه‌ نیز اتصال‌ مستقیم‌ برقرار کرد.
ماده‌ ۳۶: در محیطی‌ که‌ خطوط‌ تحت‌ فشار برق‌ وجود دارد تعمیر یا نصب‌ ماشین‌ آلات‌ و دستگاه‌ها یا سیم‎کشی‌ یا هرعمل‌ دیگر که‌ ممکن است ایجاد برق‎زدگی‌ نماید اکیداً ممنوع‌ و فقط‌ پس‌ از قطع‌ جریان‌ برق‌ انجام‌ آن‌ مجاز خواهد بود.
ماده‌ ۳۷: سیم‌ها و کابل‌های‌ برق‌ باید دارای‌ روپوش‌ عایق‌ مناسب‌ با فشار الکتریسیته‌ و سایر شرایط‌ موجوده‌ (رطوبت‌ و گرما – ضربه‌ و ساییدگی‌ و غیره‌) بوده‌ و روی‌ اصول‌ فنی‌ نصب‌ و حتی‌ الامکان‌ در لوله‌ و یا کانال‌ قرار گرفته‌ باشند.
ماده‌ ۳۸: سیم‌های‌ پل‌ گردان‌ – جراثقال‌ و سایر سیم‌هایی‌ را که‌ نمی‌توان‌ عایق‌ نمود باید طوری‌ در حفاظ‌ قرار داد که‌ از اتصال‌ احتمالی‌ جلوگیری‌ شود.
ماده‌ ۳۹: در کارگاه‌هایی‌ که‌ مواد منفجره‌ و یا گازهای‌ قابل‌ احتراق‌ و مواد قابل‌ اشتعال‌ تولید می‌شود بایستی‌ اتصال‌های‌ برقی‌ به‌ نحوی‌ باشند که‌ ایجاد جرقه‌ ننماید و از موتورهایی‌ که‌ طبق‌ اصول‌ فنی‌ برای‌ این‌ قبیل‌ کارها ساخته‌ شده‌ استفاده‌ شود.
ماده‌ ۴۰: کلیه‌ ماشین‌ آلات‌ و دستگاه‌هایی‌ که‌ احتمال‌ تولید الکتریسیته‌ ساکن‌ دارد باید اتصال‌ زمین‌ موثر داشته‌ باشند تا از تراکم‌ بارهای‌ الکتریسیته‌ ساکن‌ روی‌ آنها جلوگیری‌ شود.
ماده‌ ۴۱: در محیطی‌ که‌ مواد قابل‌ اشتعال‌ و یا قابل‌ انفجار (گازها – گرد و غبار و بخارات‌ قابل‌ انفجار و مایعات‌ قابل‌ اشتعال‌ و غیره‌) وجود دارد علاوه‌ بر اتصال‌ زمین‌ باید به‌ وسایل‌ مطمئن‌ دیگری‌ نیز از تراکم‌ بارهای‌ الکتریسیته‌ ساکن‌ جلوگیری‌ نمود.

فصل‌ هفتم‌ – آب‌ آشامیدنی‌
ماده‌ ۴۲: در کلیه‌ کارگاه‌ها کارفرما مکلف‌ است‌ آب‌ آشامیدنی‌ گوارا و سالم‌ به‌ مقدار کافی‌ در مخازن‌ سربسته‌ و محفوظ‌ که‌ طبق‌ اصول‌ بهداشت‌ ساخته‌ و نگاهداری‌ شود در دسترس‌ کارگران‌ بگذارد.
ماده‌ ۴۳: به‌ کارگرانی‌ که‌ در گرمای‌ زیاد برای‌ مدت‌ مدیدی‌ کار می‌کنند باید قرص‌های‌ نمک‌ طعام‌ داده‌ شود.
ماده‌ ۴۴: استفاده‌ از لیوان‌ عمومی‌ برای‌ آشامیدن‌ آب‌ ممنوع‌ است‌.

فصل‌ هشتم‌ – نظم‌ و نظافت‌ در کارگاه‌
ماده‌ ۴۵: محل‌های‌ کار و سالن‌های‌ کار – راهروها – انبارها و سایر قسمت‌های‌ دیگر کارگاه‌ باید طبق‌ اصول‌ بهداشت‌ نگاهداری‌ شود.
ماده‌ ۴۶: دیوارها – سقف‌ – پنجره‌ها و درها و شیشه‌ها باید پاکیزه‌ بوده‌ و بی‌ عیب‌ نگاهداشته‌ شوند کف‌ سالن‌ها باید پاکیزه‌ بوده‌ و در حدود امکان‌ تر و لغزنده‌ نباشد.
ماده‌ ۴۷: جارو و نظافت‌ کردن‌ تا جایی‌ که‌ امکان‌ دارد باید در فواصل‌ نوبت‌های‌ کار انجام‌ شده‌ و به‌ ترتیبی‌ صورت‌ گیرد که‌ از انتشار گرد و غبار جلوگیری‌ شود.
ماده‌ ۴۸: انداختن‌ آب‌ دهان‌ و بینی‌ روی‌ زمین‌ و دیوار و راه‌ پله‌ ممنوع‌ است‌ و در هر محل‌ کار باید به‌ تعداد کافی‌ ظروف‌ مخصوصی‌ برای‌ ریختن‌ زباله‌ و ظروف‌ دیگری‌ برای‌ انداختن‌ اخلاط‌ موجود باشد. این‌ ظروف‌ باید قابل‌ پاک‌ کردن‌ بوده‌ و در شرایط‌ مناسب‌ بهداشتی‌ نگهداری‌ و گندزدایی‌ شوند.
ماده‌ ۴۹: فاضلاب‌ و سایر فضولات‌ کارخانجات‌ باید به‌وسیله‌ مجاری‌ فاضلاب‌ به‌ چاه‌ها و یا حوضچه‌های‌ تصفیه‌ ریخته‌ شود و این‌ مجاری‌ باید با مصالح‌ غیر قابل‌ نفوذ ساخته‌ شده‌ و قطر داخلی‌ و شیب‌ آنها طوری‌ باشد که‌ به‌ سهولت‌ فاضلاب‌ را به‌ چاه‌ها و یا حوضچه‌های‌ تصفیه‌ هدایت‌ نماید. در محل‌هایی‌ که‌ شیب‌ کافی‌ وجود ندارد به‌ وسایل‌ مکانیکی‌ بایستی‌ این‌ منظور تامین‌ گردد.
ماده‌ ۵۰: در کارگاه‌هایی‌ که‌ فضولات‌ حاصله‌ ممکن‌ است‌ موجب‌ مسمومیت‌ یا بیماری‌ گردد باید فضولات‌ مزبور با عملیات‌ فیزیکی‌ یا شیمیایی‌ در حوضچه‌های‌ مخصوص‌ تصفیه‌ گردد در هر حال‌ در دفع‌ فضولات‌ باید از نظر حفظ‌ سلامت‌ و بهداشت‌ و جلوگیری‌ از خطرات‌ ممکنه‌ دقت‌ و پیش‌بینی‌های‌ لازمه‌ بعمل‌ آید.
ماده‌ ۵۱: مواد اولیه‌ و محصول‌ کارگاه‌ باید طوری‌ در داخل‌ انبارها و یا کارگاه‌ گذارده‌ شود که‌ عبور و مرور کارگران‌ و در صورت‌ اقتضا وسایل‌ نقلیه‌ به‌ راحتی‌ ممکن‌ باشد و ضمناً مواد مزبور باید طوری‌ چیده‌ شود که‌ خطر سقوط‌ و بروز سوانح‌ وجود نداشته‌ باشد.
ماده‌ ۵۲: هر کارگاه‌ باید دارای‌ تعداد کافی‌ مستراح‌ مردانه‌ و زنانه‌ بطور مجزا باشد ساختمان‌ مستراح‌ باید طوری‌ باشد که‌ بوی‌ عفونت‌ آن‌ به‌وسیله‌ هواکش‌ به‌ خارج‌ منتقل‌ گردد و آبی‌ که‌ در آن‌ استعمال‌ می‌شود از شیر برداشته‌ شود. برای‌ هر ۲۵ کارگر حداقل‌ باید یک‌ مستراح‌ وجود داشته‌ باشد و در هر مستراح‌ یک‌ آفتابه‌ گذاشته‌ شود شستشو و گندزدایی‌ مرتب‌ مستراح‌ها الزامی‌ است‌.
ماده‌ ۵۳: هر کارگاه‌ باید دارای‌ تعداد کافی‌ روشویی‌ یا شیر باشد روشویی‌ها باید طوری‌ ساخته‌ شود که‌ طبق‌ اصول‌ بهداشتی‌ قابل‌ استفاده‌ و قابل‌ پاک‌ کردن‌ باشد. برای‌ هر ۲۰ نفر کارگر حداقل‌ باید یک‌ روشویی‌ وجود داشته‌ باشد.
ماده‌ ۵۴: کارفرما مکلف‌ است‌ برای‌ تامین‌ نظافت‌ کارگران‌ به‌ مقدار کافی‌ صابون‌ در اختیار آنان‌ گذارده‌ و وسایل‌ خشک‌ کردن‌ دست‌ و روی‌ کارگران‌ را تامین‌ نماید.
ماده‌ ۵۵: در کارگاه‌هایی‌ که‌ پوست‌ بدن‌ کارگران‌ در معرض‌ مواد سمی‌ یا عفونی‌ یا محرک‌ یا مواد کثیف‌ و گرد و غبار بوده‌ و همچنین‌ در کارگاه‌هایی‌ که‌ کارگران‌ در گرمای‌ زیاد کار می‌کنند کارفرما مکلف‌ است‌ برای‌ هر شش‌ نفر کارگری‌ که‌ در یک‌ زمان‌ کار خود را ترک‌ می‌کنند حداقل‌ یک‌ دوش‌ با آبگرم‌ و سرد تهیه‌ نماید و محل روش‌ها باید با مراقبت‌ کامل‌ نظیف‌ و گندزدایی‌ شود.
ماده‌ ۵۶: در هر کارگاه‌ باید اطاقی‌ با وسعت‌ کافی‌ و قفسه‌های‌ انفرادی‌ برای‌ تعویض‌ و گذاردن‌ لباس‌ شخصی‌ کارگران‌ اختصاص‌ یابد. اطاق‌ مزبور و قفسه‌های‌ آن‌ باید مرتباً تهویه‌ و گندزدایی‌ و پاکیزه‌ شود.

فصل‌ نهم‌ – ناهار خوری‌
ماده‌ ۵۷: هر کارگاه‌ که‌ کارگران‌ آن‌ در همانجا غذا صرف‌ می‌نمایند باید دارای‌ محل‌ مخصوصی‌ با وسعت‌ کافی‌ و تعداد لازم‌ میز و نیمکت‌ برای‌ عده‌ای‌ که‌ در یک‌ موقع‌ غذا می‌خورند باشد. محل‌ غذاخوری‌ باید دارای‌ روشنایی‌ کافی‌ بوده‌ و پیوسته‌ طبق‌ اصول‌ بهداشتی‌ پاکیزه‌ نگهداری‌ شود.
ماده‌ ۵۸: ظروف‌ غذاخوری‌ باید همیشه‌ پاک‌ و عاری‌ از هر گونه‌ آلودگی‌ باشد.
ماده‌ ۵۹: کارکنان‌ محل‌ غذاخوری‌ باید دارای‌ روپوش‌ تمیز بوده‌ و نسبت‌ به‌ نظافت‌ شخصی‌ خود مراقبت‌ کامل بنمایند و ماهی‌ یک‌ مرتبه‌ معاینه‌ پزشکی‌ بشوند.
ماده‌ ۶۰: کارگران‌ قبل‌ از ورود به‌ محل‌ غذاخوری‌ باید دست‌ و روی‌ خود را با صابون‌ بشویند و درصورتی‌ که‌ با مواد سمی‌ یا عفونی‌ و یا کثیف‌ سروکار دارند لباس‌ کار خود را تعویض‌ نمایند.

فصل‌ دهم‌ – وسایل‌ استحفاظی‌ فردی‌
ماده‌ ۶۱: کارفرما موظف‌ است‌ در هر سال‌ دو دست‌ لباس‌ کار مجاناً در اختیار هر کارگر بگذارد. لباس‌ کار باید مناسب‌ با نوع‌ کار باشد و طوری‌ تهیه‌ شود که‌ کارگر بتواند به‌ راحتی‌ وظائف‌ خود را انجام‌ دهد و موجب‌ بروز سوانح‌ نگردد.
تبصره – به کارگران زن علاوه بر لباس کار باید سربند نیز داده شود.
ماده‌ ۶۲: به‌ کارگرانی‌ که‌ با مواد شیمیایی‌ کار می‌کنند باید علاوه‌ بر لباس‌ کار – بر حسب‌ نوع‌ کار وسایل‌ استحفاظی‌ لازم‌ از قبیل‌ پیش‌ بند و کفش‌ و دستکش‌ مخصوص‌ و عینک‌ و غیره‌ که‌ آنان‌ را از آسیب‌ مواد مزبور مصون‌ دارد، داده‌ شود.
ماده‌ ۶۳: به‌ کارگرانی‌ که‌ در مجاورت‌ کوره‌های‌ ذوب‌ فلز و آهنگری‌ کار می‌کنند باید لباس‌ یا پیش‌ بند نسوز و نقاب‌ یا عینک‌ و به‌ کارگرانی‌ که‌ مستقیماً با مواد گداخته‌ کار می‌کنند علاوه‌ بر وسایل‌ فوق‌ دستکش‌ و کفش‌ نسوز داده‌ شود.
ماده‌ ۶۴: برای‌ سیم‌ کشی‌ و هر نوع‌ کار دیگر در ارتفاعات‌ مانند دیوارها و پایه‌های‌ بلند و بطور کلی‌ هر محلی‌ که‌ امکان‌ تعبیه‌ وسایل‌ حفاظتی‌ برای‌ جلوگیری‌ از سقوط‌ کارگر مقدور نباشد باید به‌ کارگران‌ کمربند اطمینان‌ داده‌ شود.
ماده‌ ۶۵: لباس‌ کارگرانی‌ که‌ با مواد سمی‌ کار می‌کنند باید در محل‌ مخصوصی‌ جدا از محل‌ لباس‌کن‌ عمومی‎نگاهداری‌ و به‎ترتیبی‌ شستشوشودکه‎کارگران‌ را از آسیب‎نفوذ سم ‎مصون‌ بدارد.
ماده‌ ۶۶: برای‌ کارگرانی‌ که‌ موقع‌ کار در معرض‌ سقوط‌ اجسام‌ قرار دارند باید کفش‌ حفاظتی‌ و کلاه‌ مخصوص‌ حفاظتی‌ از فلز و یا ماده‌ سخت‌ دیگری‌ که‌ قابل‌ اطمینان‌ باشد تهیه‌ شود.
ماده‌ ۶۷: کارفرما مکلف‌ است‌ مراقبت‌ نماید کارگرانی‌ که‌ در نزدیکی‌ قسمت‌های‌ گردنده‌ ماشین‎آلات‌ مشغول‌ کار می‌باشند. موهای‌ خود را‎کوتاه‌ نموده‌ و یا به‌وسیله‎سربندنگهداری‌ نمایند.
ماده‌ ۶۸: در مواردی‌ که‌ نوع‌ کار طوری‌ است‌ که‌ خطراتی‌ برای‌ چشم‌ کارگران‌ وجود دارد از قبیل‌ سمباده‌ و جوشکاری‌ و ماشین‌های‌ تراش‌ و نظائر آن‌ کارفرما مکلف‌ است‌ عینک‌های‌ مخصوص‌ مناسب‌ با کار در دسترس‌ کارگران‌ بگذارد.
ماده‌ ۶۹: کارفرما مکلف‌ است‌ به‌ کارگرانی‌ که‌ روی‌ شبکه‌ تحت‌ فشار برق‌ کار می‌کنند و در معرض‌ خطر برق‌ زدگی‌ هستند علاوه‌ بر ابزار مخصوص‌ دستکش‌ و کفش‌ و کلاه‌ مخصوص‌ عایق‌ الکتریسیته‌ بدهد.
ماده‌ ۷۰: در مواردی‌ که‌ جلوگیری‌ از انتشار گرد و غبار و مواد شیمیایی‌ و یا تهویه‌ محیط‌ آلوده‌ به‌ مواد مزبور از لحاظ‌ فنی‌ ممکن‌ نباشد کارفرما موظف‌ است‌ ماسک‌ و یا وسایل‌ استحفاظی‌ متناسب‌ دیگری‌ تهیه‌ و در اختیار کارگر مربوطه‌ قرار دهد.
ماده‌ ۷۱: در محیط‌های‌ مرطوب‌ و در مورد کارهایی‌ که‌ در آب‌ انجام‌ می‌شود کارفرما باید به‌ تناسب‌ نوع‌ کار کفش‌ یا چکمه‌های‌ لاستیکی‌ و در صورت‌ لزوم‌ دستکش‌های‌ غیر قابل‌ نفوذ تهیه‌ و در دسترس کارگران بگذارد.
ماده‌ ۷۲: به‌ کارگرانی‌ که‌ با اشیاء و مواد برنده‌ (از قبیل‌ اوراق‌ فلزی‌ و جام‌های‌ شیشه‌و خورده‌شیشه‌ و غیره‌) کار می‌کنند باید دستکش‌های‌ متناسب‌ با نوع‌ کار داده‌شود.
ماده‌ ۷۳: کارفرما مکلف‌ است‌ به‌وسیله‌ مسئولین‌ فنی‌ خود کلیه‌ وسایل‌ استحفاظی‌ را مرتباً بازرسی‌ و در صورت‌ لزوم‌ تعمیر و یا تعویض‌ نماید تا پیوسته‌ وسایل‌ مزبور برای‌ تامین‌ حفاظت‌ کارگران‌ آماده‌ باشد.
ماده‌ ۷۴: کارفرما مکلف‌ است‌ مراقبت‌ نماید که‌ کارگران‌ مرتباً از وسایل‌ استحفاظی‌ که‌ به‌وسیله‌ او تهیه‌ و در اختیار آنان‌ گذاشته‌ شده‌ استفاده‌ نمایند. عدم‌ استفاده‌ از وسایل‌ مزبور قصور در انجام‌ وظیفه‌ محسوب‌ می‌شود.

فصل‌ یازدهم‌ – کمک‌های‌ اولیه‌
ماده‌ ۷۵: کارفرما مکلف‌ است‌ در صورت‌ امکان‌ مرکزی‌ برای‌ استفاده‌ فوری‌ بیماران‌ یا اشخاص‌ آسیب‌ دیده‌ تحت‌ نظر یک‌ یا چند پزشک‌ یا پزشکیار تاسیس‌ نماید و در صورت‌ عدم‌ امکان‌ باید یک‌ یا چند قفسه‌ محتوی‌ داروها و لوازم‌ کمک‌های‌ اولیه‌ متناسب‌ با تعداد کارگران‌ و نوع‌ خطرات‌ کارگاه‌ در نقاطی‌ که‌ دسترسی‌ فوری‌ به‌آنها برای‌ کارگران‌ میسر باشد ایجاد نماید. مراکز کمک‌های‌ اولیه‌ و محل‌ نصب‌ قفسه‌ها باید به‌وسیله‌ علایم‌ مخصوص‌ بصورتی‌ مشخص‌ باشد که‌ کلیه‌ کارگران‌ از محل‌ آن‌ مطلع‌ باشند. کارفرمایانی‌ که‌ کارگران‌ آنان‌ مشمول‌ مقررات‌ بیمه‌های‌ اجتماعی‌ می‌باشند می‌توانند در صورت‌ وقوع‌ حادثه‌ ناشی‌ از کار یا بیماری‌ حرفه‌ای‌ هزینه‌ انجام‌ کمک‌های‌ اولیه‌ را طبق‌ ماده‌ ۸۵ لایحه‌ قانونی‌ بیمه‌های‌ اجتماعی‌ کارگران‌ از سازمان‌ بیمه‌های‌ اجتماعی‌ کارگران‌ دریافت‌ نمایند.
ماده ۷۶: در کارگاه‌هایی‌ که‌ به‎سبب‌ نوع‎ کار احتمال‌ مخاطرات‌ مهم‌ از قبیل‌ خفگی‌ و برق‌زدگی‌ و امثال‌ آنها وجود دارد کارفرما مکلف‌ ‎است‌ برای‌ نجات‌ کارگر آسیب‌‎دیده‌ پیش‌بینی‌های‌ لازم‌ را بنماید.
ماده‌ ۷۷: کارفرما مکلف‌ است‌ به‌ محض‌ اطلاع‌ از ابتلا یکی‌ از کارگران‌ به‌ امراض‌ واگیر مراتب‌ را به‌ اولین‌ پست‌ وزارت‌ بهداری‌ و همچنین‌ به‌ سازمان‌ بیمه‌های‌ اجتماعی‌ کارگران‌ اطلاع‌ دهد.
ماده‌ ۷۸: کارفرما مکلف‌ است‌ دستورات‌ بهداشتی‌ مربوط‌ به‌ کارگاه‌ خود و همچنین‌ دستورات‌ بهداشتی‌ مربوط‌ به‌ امراض‌ واگیر و امراضی‌ که‌ به‌ صورت‌ همه‌گیری در آمده‌ است‌ برای‌ اطلاع‌ کارگران‌ در محل‌های‌ مناسب‌ نصب‌ نماید.
ماده‌ ۷۹: کارفرما موظف‌ است‌ آمار بیماران‌ و حادثه‌ دیدگان‌ خود را در آخر هر ماه‌ به‌ ادارات‌ کار محل‌ ارسال‌ دارد.
ماده‌ ۸۰: متخلفین‌ از اجرای‌ مقررات‌ این‌ آیین‌نامه‌ مشمول‌ شق‌ دوم‌ از ماده‌ ۶۰ قانون‌ کار مصوب‌ اسفند ماه‌ ۱۳۳۷ خواهند بود.
این‌ آیین‌نامه‌ مشتمل‌ بر ۸۰ ماده‌ و ۲ تبصره‌ به‌ استناد ماده‌ ۴۷ قانون‌ کار تدوین‌ و در یازدهمین‌ جلسه‌ شورایعالی‌ حفاظت‌ فنی‌ مورخ‌ یکشنبه‌ ۱۴/۶/۱۳۳۸ به‌ تصویب‌ نهایی‌ رسیده‌ و قابل‌ اجرا است‌

آیین‌نامه کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار

 

ماده‌ 1: به منظور تامین مشارکت کارگران و کارفرمایان و نظارت بر حسن اجرای مقررات حفاظت فنی و بهداشت کار، صیانت نیروی انسانی و منابع مادی کشور در کارگاه‌های مشمول و همچنین پیشیگیری از حوادث و بیماری‌های ناشی از کار، حفظ و ارتقاء سلامتی کارگران و سالم سازی محیط های کار، تشکیل کمیته‌های حفاظت فنی و بهداشت کار با رعایت ضوابط و مقررات مندرج در این آیین نامه در کارگاه‌های کشور الزامی است.

ماده‌ 2: کارگاه‌هایی که دارای 25 نفر کارگر باشند، کارفرما مکلف است کمیته‌ای به نام کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار در کارگاه با اعضای ذیل تشکیل دهد:

1 – کارفرما یا نماینده تام الاختیار او.

2 – نماینده شورای اسلامی کار یا نماینده کارگران کارگاه

3 – مدیرفنی و در صورت نبودن او یکی از سراستادکاران کارگاه.

4 – مسئول حفاظت فنی

5 – مسئول بهداشت حرفه‌ای.

تبصره 1 : مسئول حفاظت فنی می‌بایستی ترجیحاً از فارغ التحصیلان رشته حفاظت فنی و ایمنی کار باشد.

تبصره  2: مسئول  بهداشت حرفه‌ای می‌بایستی ترجیحاً فارغ التحصیل بهداشت حرفه‌ای یا پزشک عمومی مورد تایید مرکز بهداشت شهرستان باشد.

تبصره 3: اعضاء کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار با هزینه کارفرما بایستی در برنامه‌های آموزشی و بازآموزی مربوط به حفاظت فنی و بهداشت کار که توسط ارگان‌های ذیربط برگزار می‌گردد شرکت نمایند.

تبصره 4: در کارگاه‌هایی که بین 25 تا 100 نفر نفر کارگر داشته باشند در صورتی که یک یا دو نفر از اعضاء کمیته در کارگاه حضور نداشته باشند جلسه کمیته با حداقل سه نفر از افراد مذکور تشکیل می‌گردد مشروط بر آنکه در این کمیته مسئول حفاظت فنی یا مسئول بهداشت حرفه‌ای حضور داشته باشد.

ماده‌ 3: در کارگاه‌هایی که کمتر از 25 نفر کارگر دارند و نوع کار آنها ایجاب نماید با نظر مشترک و هماهنگ بازرس کار و کارشناس بهداشت حرفه‌ای محل، کارفرما مکلف به تشکیل کمیته مذکور خواهد بود.

تبصره1:  دراینگونه کارگاه‌ها کمیته مذکور با سه نفر از اعضاء به شرح ذیل تشکیل می‌گردد:

1 – کارفرما یا نماینده تام الاختیار وی.

2 – نماینده شورای اسلامی کار یا نماینده کارگران کارگاه.

3 – مسئول حفاظت فنی و بهداشت حرفه‌ای.

تبصره 2 : صلاحیت مسئول حفاظت فنی و بهداشت حرفه‌ای برای اینگونه کارگاه‌ها باید به تایید اداره کار و مرکز بهداشت محل برسد.

تبصره 3:  در کلیه کارگاه‌هایی که کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار با سه نفر تشکیل می‌گردد مسئول حفاظت فنی و بهداشت حرفه‌ای می‌تواند یک نفر باشد. مشروط برآنکه پس از آموزش‌های لازم که با هزینه کارفرما توسط مرکز بهداشت و یا اداره کل محل حسب مورد تشکیل می‌گردد شرکت نموده و گواهی نامه لازمه را دریافت نماید.

ماده‌ 4: جلسات کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار باید لااقل هرماه یک بار تشکیل گردد و در اولین جلسه خود نسبت به انتخاب یک نفر دبیراز میان اعضاء کمیته اقدام نمایند. تعیین زمان تشکیل جلسات و تنظیم صورتجلسات کمیته به عهده دبیر جلسه خواهد بود.

تبصره 1 :  در مواقع ضروری یا زودتر از موعد با پیشنهاد مدیرکارخانه یا مسئول حفاظت فنی و یا مسئول بهداشت حرفه‌ای کمیته تشکیل خواهد شد.

تبصره 3 :  کارفرما مکلف است یک نسخه از تصمیمات کمیته مذکور و همچنین صورتجلسات تنظیم شده را به اداره کار و مرکز بهداشت مربوطه ارسال نماید.

ماده‌ 5: وظایف کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار به شرح ذیل است:

1 – طرح مسایل و مشکلات حفاظتی و بهداشتی در جلسات کمیته و ارایه پیشنهادات لازم به کارفرما جهت رفع نواقص و سالم سازی محیط کار.

2 – انعکاس کلیه ایرادات و نواقص حفاظتی و بهداشتی و پیشنهادات لازم جهت رفع آنها به کارفرمای کارگاه.

3 – همکاری و تشریک مساعی با کارشناسان بهداشت حرفه‌ای و بازرسان کار جهت اجرای مقررات حفاظتی و بهداشت کار.

4 – توجیه و آشنا سازی کارگران نسبت به رعایت مقررات و موازین بهداشتی و حفاظتی در محیط کار.

5 – همکاری با کارفرما در تهیه دستورالعمل های لازم برای انجام کار مطمئن، سالم و بدون خطر و همچنین استفاده صحیح از لوازم و تجهیزات بهداشتی و حفاظتی در محیط کار.

6 – پیشنهاد به کارفرما جهت تشویق کارگرانی که در امر حفاظت فنی وبهداشت حفاظتی و بهداشت کار علاقه و جدیت دارند.

7 – پیگیری لازم به منظور تهیه و ارسال صورتجلسات کمیته و همچنین فرم‌های مربوط به حوادث ناشی از کار و بیماری‌های ناشی از کار به ارگان‌های ذیربط.

8 – پیگیری لازم در انجام معاینات قبل از استخدام و معاینات ادواری به منظور پیشگیری از ابتلاء کارگران به بیماری‌های ناشی از کار و ارایه نتایج حاصله به مراکز بهداشت مربوطه.

9 – اعلام موارد مشکوک به بیماری‌های حرفه‌ای از طریق کارفرما به مراکز بهداشت مربوطه و همکاری در تعیین شغل مناسب برای کارگرانی که به تشخیص شورای پزشکی به بیماری‌های حرفه‌ای مبتلاء شده و یا در معرض ابتلاء آنها قرار دارند. (موضوع تبصره 1 ماده 92 قانون کار).

10 – جمع آوری آمار و اطلاعات مربوطه از نقطه نظر مسایل حفاظتی و بهداشتی و تنظیم و تکمیل فرم صورت نواقص موجود در کارگاه.

11 - بازدید و معاینه ابزار کار و وسایل حفاظتی و بهداشتی در محیط کار و نظارت بر حسن استفاده از آنها.

12 – ثبت آمار حوادث و بیماری‌های ناشی از کار کارگران و تعیین ضریب تکرار و ضریب شدت سالانه حوادث.

13 – نظارت بر ترسیم نمودار میزان حوادث و بیماری‌های حرفه‌ای و همچنین نصب پوسترهای آموزشی بهداشتی و حفاظتی در محیط کار.

14 – اعلام کانون‌های ایجاد خطرات حفاظتی و بهداشتی در کارگاه.

15 – نظارت بر نظم و ترتیب و آرایش مواد اولیه و محصولات و استقرار ماشین آلات و ابزار کار به نحو صحیح و ایمن و همچنین تطابق صحیح کار و کارگر در محیط کار.

16 – تعیین خط مشی روشن و منطبق با موازین حفاظتی و بهداشتی برحسب شرایط اختصاصی هر کارگاه جهت حفظ و ارتقاء سطح بهداشت و ایمنی محیط کار و پیشگیری از ایجاد حوادث احتمالی و بیماری‌های شغلی.

17 – تهیه و تصویب و صدور دستورالعمل‌های اجرایی حفاظتی و بهداشتی جهت اعمال در داخل کارگاه در مورد پیشگیری از ایجاد عوارض و بیماری‌های ناشی از عوامل فیزیکی، شیمیایی، ارگونومیکی، بیولوژیکی و روانی محیط کار.

ماده‌ 6: وجود کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار و مسئولین حفاظت و بهداشت حرفه‌ای در کارگاه به‎هیچ‎وجه رافع مسئولیت‌های قانونی کارفرما درقبال مقررات وضع شده نخواهد بود.

ماده‌ 7: این آیین نامه در 7 ماده و 10 تبصره به استناد ماده 93 قانون کار جمهوری اسلامی ایران توسط وزارتخانه‌های کار و امور اجتماعی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی تهیه شده و در تاریخ 11/4/74 به تصویب وزرای کار و امور اجتماعی و بهداشت، ‌درمان و آموزش پزشکی رسید.

دانستنیهای بهداشتی

·         بهداشت حرفه ای

o        جوشکاری، عوارض و راههای پیشگیری از آن

o        روشنایی محیط کار و تاثیر آن بر بینایی

o        سموم، خطرات و شرایط استفاده از آن

جوشکاری، عوارض و راههای پیشگیری از آن

مقدمه:

   بشر از زمانیکه خود را شناخته در پی کار و فعالیت بوده و در هر زمان دستخوش تحولاتی گردیده  است. به وجود آمدن ابزار کار قدیمی‌ترین تحولی است که در زندگی بشر بوجود آمده است. زمانی ابزار سنگی و بعداً با پیدایش آهن و فلزات ابزار فلزی جایگزین آن شد به تبع توسعه صنایع و ابزار آلات مشاغل مرتبط با آنها نیز به صورت تخصصی درآمده و از هم جدا گردید که حرفه جوشکاری یکی از آنها می‌باشد.

عوامل زیان آور موجود در کارگاه جوشکاری:

   در کار جوشکاری ابزار و وسایلی استفاده می‌شود که در صورت عدم رعابت موازین ایمنی باعث بروز مشکلاتی می‌گردد. عمده‌ترین عوامل زیان‌آوری که در رابطه با این حرفه وجود دارد عبارتند از:

1-    انواع اشعه‌های ناشی از جوشکاری

2-    سر و صدای محیط کار

3-    دود و گازهای ناشی از جوشکاری

4-    حرکات و وضعیت‌های نامناسب بدن در حین کار که در مورد هر یک توضیحات مختصری ارائه میگردد.

1-    اشعه‌های ناشی از جوشکاری:

نور مرئی IR- UV

   نور مرئی همان نور طبیعی و نور مصنوعی ناشی از لامپ‌ها می‌باشد که نه تنها نقش مهمی در رویت اشیا و جلوگیری از برخورد با آنها دارد بلکه بر اساس آخرین تحقیقات نقش بسیار مهمی در افزایش بازدهی و جلوگیری از خستگی ناشی از کار دارد.

   در بین اشعه‌ها، اشعه ماوراء بنفش (UV) ناشی از نقطه جوش و مادون قرمز (IR) ناشی از التهاب فلز گداخته خطر بیشتری دارند. تابش اشعه حاصل از جوشکاری بخصوص دستگاههای جوش الکتریکی بر چشم سبب ناراحتی چشم با علائم سرخی، ریزش اشک، خارش و ترس از نور، ورم ملتحمه،‌ خیرگی و آب مروارید می‌گردد.

روش پیشگیری : در مورد جوشکاران بایستی از عینکها و یا سپرهای حفاظتی شیشه‌های آن قادر به جذب اشعه ماوراء بنفش و مادون قرمز می‌باشند استفاده شود.

2ـ سر و صدای محیط کار :

خستگی شنوایی : کاهش قدرت شنوایی، تحریک اعصاب، وزوز کردن گوش، سوت کشیدن پرده گوش از جمله عوارض ناشی از سر و صدای محیط کار می‌باشد. تغییر در ترکیبات خون و سایر مایعات بدن نیز گزارش شده است که افزایش یا کاهش قندخون از آن جمله‌اند.

   در صورتیکه سر و صدای محیط کار در حدی باشد که باعث مختل شدن مکالمه عادی بین دو نفر در محیط کار گردد بالاتر لز حد مجاز بوده و کارگر باید از گوشی جهت محافظت سیستم شنوایی استفاده کند.

وسایل حفاظت سیستم شنوائی شامل:

پلاک گوش: طوری طرح و ساخته شده است که کاملاً در مجرای داخلی گوش قرار میگیرد.

گوشی: کاملاًً‌ گوش خارجی را می‌پوشاند از نظر حفاظت بهتر و در ضمن خیلی راحت‌تر از پلاک گوش خواهد بود.

3-   دود و گازهای ناشی از جوشکاری:

   دود حاصل از جوشکاری با کاربید و استیلن حاوی انواع فلزات سمی و سایر مواد شیمیایی بوده که استنشاق آنها به آسانی صورت میگیرد که این ذرات می‌توانند به قسمتهای انتهایی ریه‌ها نفوذ نموده و عوارض شدیدی ایجاد نمایند.

گازهای زیان آور ناشی از جوشکاری:

   از جمله گازهایی که در حرفه جوشکاری استفاده می‌شود گاز استیلن می‌باشد که گازی است بی‌رنگ که خالص آن بوی بدی ندارد علت بوی بدی که در جوشکاریها استشمام می‌شود هیدروژن سولفوره مخلوط با آن است که به علت ناخالصی کاربید می‌باشد.

 عوارض ناشی از این گاز شامل:

   سرفه، ریزش اشک، سردرد، سرگیجه، ورم ملتحمه، اختلالات گوارشی، بیهوشی،‌ نارسایی تنفسی می‌باشد که در غلظت‌های زیاد باعث اغماء و مرگ می‌گردد.

راههای پیشگیری از عوارض فوق :

   برای جلوگیری از ایجاد عوارض فوق استفاده از ماسکهای مخصوص و فیلتردار جهت حفاظت دستگاه تنفسی الزامی است و همچنین استفاده از سیستم تهویه  عمومی و موضعی در کاهش بار آلودگی محیط کار مؤثر می‌باشد.

4-  حرکات و وضعیت‌های بدن در حین کار:

   یعضی از حرکات مفصلی به علت تجاوز از حد طبیعی و به جهت شدت و تکرار شدنشان باعث ایجاد ضایعات مفصلی میگردند. انجام کارها به طور غیرطبیعی باعث درد عضلات میگردد. دردهای پشت، انقباض عضلات کنار مهره‌ای، دردهای منطقه بین فقرات گردن و پشت کمر دردهای ناشی از کار کردن در یک وضعیت نامتناسب، تغییر شکل ستون فقرات از جمله این عوارض می‌باشد

راههای پیشگیری:

   برای پیشگیری از عوارض فوق ایجاد فواصل معین و منظم بین زمان استراحت و کار الزامی می‌باشد و همچنین نحوه درست بلند کردن بار حائز اهمیت می‌باشد.

---

روشنایی محیط کار و تاثیر آن بر روی بینایی

مقدمه:

   چشم: همانقدر که عضو خارق‌العاده و شگفت‌انگیز است بهمان اندازه نیز ظریف و بی‌پناه و آسیب‌پذیر میباشد . بنابراین در هنگام کار یا هر جای دیگری باید از آن محافظت نمود.

   ناراحتی‌های چشمی اکثراً‌ در ساعات کار اتفاق افتاده و ناشی از علل گوناگون می‌باشد. این صدمات ممکن است ناشی از ازدیاد نور، کمبود نور، پرتاب ذرات، تاثیر مواد سمی، اشعه ایکس یا سایر تشعشعات یونیزان و حرارت باشد.

تاثیر و روشنایی بر روی بینایی کارگران:

   تامین نور کافی و مناسب در محل کار موجب می‌شود که:

1-    میل و رغبت به کار در کارگر افزایش یابد.

2-    دقت عمل در کار بیشتر شود.

3-    راندمان و نتیجه کار افزوده گردد.

4-    سلامت چشم و قدرت بینایی کارگر محفوظ مانده و خستگی اعصاب کمتر شود.

5-    کار بهتر،‌ راحتتر و دقیق‌تر انجام شود.

6-     از میزان حوادث حین کار کاسته گردد.

تامین نور کافی و مناسب در محیط‌ های کار:

   در محیطهای کاری با نور مناسب امکان بروز هر نوع حادثه نیز کاهش می‌یابد. نور مناسب از طریق استفاده از نور طبیعی و مصنوعی و یا هر دو تامین میگردد.  این نور می‌بایست دارای روشنایی کافی بوده، خیره کننده نباشد و بطور یکسان پخش شده باشد .

عوارض ناشی از ازدیاد نور:

خیرگی: مهمترین عارضه ناشی از ازدیاد نور است. این حالت در اثر برخورد مستقیم نور به چشم و یا انعکاس شعاع تابش نور از سطوح شفاف به چشم بوجود میآید.

علائم خیرگی: احساس ناراحتی و درد در چشم، کم شدن حس بینایی، ترس از نور و ریزش اشک پدید می‌آید. مثلاً زمانی که منبع نور به طور مستقیم در میدان دید کارگر قرار گیرد باعث بروز خیرگی میشود برای جلوگیری از بروز این مشکل منابع روشنایی بایستی به فواصل مناسبی نسبت به هم نصب شود.

عوارض ناشی از کمبود نور:

   در کارگاههائیکه نور مناسب و کافی وجود نداشته باشد بخصوص در مورد کارهای ظریف و دقیق باعث اختلال و کاهش بینایی خواهد شد.

   این عوارض شامل فشار در چشم، سردرد،‌ سرگیجه خستگی، بی‌میلی نسبت به کار و نیستاگموس حرفه‌ای می‌باشد.( بیماری نیـسـتاگـموس سـبب بـروز حـرکـات غیـر طبیعی در چشم می شود.)

چه عاملی سبب بروز نیستاگموس در معدنچیان می‌گردد:

   اگر کمبود نور به مدت طولانی ادامه داشته باشد این عارضه بوجود می‌آید.

   در بیماری نیستاگموس کارگران معمولاً وقت خروج از معدن متوجه این عارضه می‌گردند. بدین ترتیب که به مدت چند لحظه احساس می‌کنند که اشیاء جلوی چشمشان می‌لرزد. این عارضه ممکن است یک یا هر دو چشم را گرفتار سازد.

   تامین روشنایی در معادن سبب محو سریع نیستاگموس معدنچیان می‌گردد.

    عواملی که عوارض ناشی از کمبود یا ازدیاد نور را تشدید می‌کند:

   خستگی فکری، خستگی چشمی، سن

 منابع نور:

   برای روشنایی کارگاهها از دو منبع نور طبیعی (نور خورشید) و نور مصنوعی (الکتریکی) می‌توان استفاده نمود.

روشنایی طبیعی:

   نور آفتاب سالم‌ترین و ارزان‌ترین وسیله روشنایی و یکی از منابع مهم تامین انرژی نورانی می‌باشد.

به منظور استفاده بهتر و صحیح‌تر از روشنایی روز بایستی به نکات زیر توجه نمود:

·         در صورتی که کارگاه یا محل کار بزرگ باشد و پنجره‌های آن برای رساندن نور به همه قسمتها کافی نباشد باید در قسمتهایی از سقف از پوشش شیشه‌ای استفاده شود.

·         برای جلوگیری از تابش مستقیم نور خورشید در تابستان بهتر است بالای پنجره‌ها سایبان داشته باشد.

·         برای استفاده بیشتر از نور آفتاب باید سقف کارگاه و دیگر سطوح منعکس کننده نور به رنگ روشن بوده تا نور را بهتر منعکس کند.

·         برای اینکه نور کافی به محل کار برسد بایستی با توجه به نوع کار، تابش نور و آفتابی بودن محل مجموع سطوح پنجره‌ها و یا سقف شیشه‌ای کارگاه متناسب با مساحت کف کارگاه باشد.

در طرح روشنایی مصنوعی برای محیط کار این نکات باید مورد توجه قرار گیرد:

-     نور حاصله از منابع روشنایی باید تا حدامکان به روشنایی روز نزدیک باشد.

-    سقف و قسمت بالایی دیوارها معمولاً به منظور افزایش راندمان روشنایی وارده از پنجره‌ها به رنگ روشن و قسمت پایین دیوارها برای ایجاد شرایط آسایش به رنگ تیره رنگ آمیزی میشوند.

-    مقدار نور حاصله از منابع روشنایی باید ثابت و به اندازه کافی بوده و بر کلیه سطوح محیط کار به طور یکنواخت توزیع شود تا از بوجود آمدن سایه و زوایای تاریک جلوگیری شود.

-     تعمیر و سرویس به موقع منابع روشنایی

-     تمیز و پاک نمودن نورگیرها به طور مرتب

                  -     در مورد میزان نور برای کارگاههای مختلف ارقام زیر می‌تواند راهنمای مناسبی باشد:

محل کار	میزان روشنایی مطلوب بر حسب لوکس*
کارهای بزرگ	80-100
کارهای ظریف	150- 250
کارهای بسیار ظریف	500- 1000

    آیا محیط کار شما از میزان نور مناسب برخوردار می‌باشد؟

* لوکس: واحد اندازه‌گیری روشنایی در محیط کار گویند که بوسیله دستگاه لوکس‌متر اندازه‌گیری میشود.

---

سموم، خطرات و شرایط استفاده از آن

مقدمه:

   در بعضی موارد ما مجبوریم از سم استفاده کنیم. اما باید بدانیم سم مثل هر دارویی باید فقط در حد لزوم و در موقع ضرورت با روش درست بکار رود، وگرنه بسیار خطرناک بوده و همانطور که حشرات و موشها را از بین می‌برد میتواند انسان و حیوانات مفید را هم بیمار کرده یا بکشد.

سم چیست؟

   سم ماده‌ای است که دارای منشع گیاهی، حیوانی و شیمیایی بوده  و از یک راه خاص و یا راههای مختلف در مقادیر معینی باعث اختلال و یا توقف فعل و انفعالات حیاتی به‌طور موقت یا دائم میگردد. سم اگر به مقدار خیلی کم خورده شود و یا بخار و بوی آن تنفس گردد باعث ناراحتی، بیماری و مسمومیت شده است منجر به مرگ گردد.

مسموم کیست؟

   هر انسان یا حیوانی که سم از طریق بینی، دهان یا پوست وارد بدن او شده و موجب ناراحتی و بیماری یا مرگ وی گردد مسموم شده است.

علائم مسمومیت:

   بستگی به نوع سم و مقدار آن و مدتی که از مصرف آن سم گذشته باشد دارد اما بطور کلی میتوانیم بگوییم: سرگیجه، حالت تهوع و استفراغ، دل درد، دل پیچه، عرق کردن، رنگ پریدگی و خواب آلودگی معمولاً در شخص مسموم دیده میشود.

روشهای نگهداری سموم در منزل :

1-    هیچ وقت سم را در آشپزخانه و یا اتاقی که در آن زندگی می‌کنید قرار ندهید.

2-   سم را باید در قوطی و ظرف خودش نگه‌داری کرد و هرگز نباید آنرا داخل ظرف و یا شیشه دیگر ریخت چون ممکن است اشتباهاً از آن استفاده شود.

3-    بعد از هر بار استفاده حتماً باید در قوطی سم را محکم بست.

4-     هر نوع سم را باید در محلی دور از دسترس افراد و بچه‌ها قرار داد.

چه کسانی می‌توانند با سم کار کنند؟

   کسی که سم را مصرف می‌کند باید بدانند سم چیست؟‌ و چه خطراتی دارد و چگونه باید آنرا بکار برد تا خطری برای خود و اطرافیان نداشته باشد.

-    کسی که با سم سر و کار دارد باید سالم و قوی بنیه باشد زنان و مردان پیر و بچه‌ها قبل از 18 سالگی نباید به هیچ‌وجه سم‌پاشی کنند.

-     کسانی که عوارض قلبی، کلیوی و کبدی داشته باشند نباید سم‌پاشی کنند.

-     زنان حامله به هیچ وجه نباید با سم سر و کار داشته باشند.

چگونه سم را مصرف کنیم؟

·         برای استفاده از سم باید لباس، عینک،‌ کلاه و ماسک داشته باشیم.

·         سم فقط باید در جایی که لازم است بکار رود.

·         از سم باید فقط به مقداری که لازم است استفاده کنیم نه بیشتر

·         نوع سم‌پاشی باید متناسب با سم، مقدار آن و محل سم‌پاشی باشد.

·         لازم است در ابتدا با ریختن آب در مخزن، سم‌پاش را آزمایش کنیم تا چکه نکند و هنگام کار به مقدار کافی محلول از آن خارج شود.

چگونه از قوطی اسپری حشره‌کش استفاده کنیم؟

    وقتی می‌خواهید داخل اتاق را اسپری کنید:

1-    همه باید از اتاق خارج شوند.

2-    پنجره‌ها و درها را ببندید.

3-    روی ظرف غذاخوری و وسایل بچه‌ها را با نایلون بپوشانید یا در صورت امکان ظروف را از محیط خارج کنید.

4-    موقع اسپری حشره‌کش قوطی اسپری را طوری بدست بگیرید که از خودتان فاصله داشته باشد.

5-    بعد از اسپری کردن فوراً از اتاق خارج شوید و در را ببندید و دستهایتان را بشویید.

6-  بعد از گذشتن حدود نیم ساعت درها را باز کنید و هوای اطاق را تهویه نمایید. بعد از گذشتن نیم تا یک ساعت از تهویه، اطاقها می‌توانند مورد استفاده قرار بگیرند.

در چه شرایطی باید سم را مصرف کنیم؟

-   فرد سم‌پاش باید لباسی بپوشد که کاملاً بدن او را بپوشاند و کلاهی که موهای او را حفظ کند.

-   فرد سم‌پاش باید از عینک مخصوص که کناره‌های آن بسته است و چشم را کاملاً محافظت می‌کند استفاده کند.

-   باید موقع کار با سم حتماً‌ از ماسک استفاده کنیم یا با پارچه تمیزی روی بینی و دهان خود را بپوشانیم.

   -   موقع سم‌پاشی و تهیه سم حتماً باید دستکش لاستیکی بدست کرد. اگر دستکش سوراخ

   باشد سم پوست دست را آلوده می‌کند.

-   در روزهایی که باد شدید می‌وزد نباید باغ و مزرعه را سم‌پاشی کرد و اگر باد کم است موقع سم‌پاشی باید پشت به باد بایستیم تا قطرات سم به ما نپاشد.

چه کارهایی برای فرد مسموم باید انجام دهیم؟

·          از اطرافیان و خود مسموم بپرسید که با چه ماده‌ای تماس داشته و یا آن را خورده است.

·          قوطی سم را بگیرید و برچسب آن را بخوانید.

·         فوراً‌ کمکهای اولیه را شروع کنید.

کمکهای اولیه در مورد فرد مسموم:

·         فوراً‌ مسموم را از محل سمپاشی خارج کنید و در هوای آزاد نگه دارید.

·          اگر لباس او آلوده به سم است بلافاصله آنها را بیرون بیاورید.

·         محلهایی از بدن را که به سم آلوده شده با آب و صابون شستشو کنید سپس او را خشک کرده و بپوشانید.

·         بیمار را در حالت استراحت و گرم نگه دارید.

·         اگر سم داخل چشم‌ها پاشیده شد فوراً چشم را زیر شیر آب بگیرید و شستشو دهید (15 دقیقه)

·         اگر سم به تازگی خورده شده باشد باید مسموم را وادار به استفراغ کنید.

·         اگر علائم سوختگی ناشی از سموم در لب و دهان مشاهده شد او را وادار به استفراغ نکنید فقط کمی آب به فرد مسموم بخورانید تا سم رقیق شود.

·         باید راههای تنفسی یعنی دهان و گلو و بینی را تمیز کرده و باز نگه دارید.

·         فوراً‌ مسموم را به مرکز بهداشتی‌درمانی ارجاع دهید. ‌

بهبود ارتباطات --- نکاتی برای مدیران

بهبود ارتباطات --- نکاتی برای مدیران

تحقیقات نشان می دهند که مدیران بین 50  تا 80  درصد  وقت خود را صرف  برقراری ارتباط می کنند. چرا که ارتباطات حیاتی ترین امر در سازمان می باشد. بدون ارتباطات موثر عملکرد مدیران، نوآوری، درک مشتری و همکاری در امور بسیار ضعیف خواهد بود.

ارتباطات موثر سازمانی به سه چیز نیاز دارد:

1-     همه کارکنان باید درک و مهارت مناسب در برقراری ارتباط خوب داشته باشند.         2 - ارتباطات سازمانی موثر نیازمند فرهنگی است که از ارتباطات موثر حمایت کند.

        3-     ارتباطات سازمانی موثر نیازمند توجه است.                                                               نکاتی ویزه در برقراری ارتباط موثر برای مدیران:

   1-     درخواست فعالانه بازخورد درباره ارتباطات خود و ارتباطات درون سازمانی

   2-     ارزیابی درک و دانش ارتباطات خود

3-     کار با کارکنان و تعریف  چگونگی برقراری ارتباطات  در سازمان . توسه عمومی در خصوص: الف) چگونگی کنترل مخالفت ها     ب) نحوه کار ارتباطات افقی ( کارمند با کارمند)  ج) نحوه کار ارتباطات عمودی ( مدیر با کارمند، کارمند با مدیر )    د) نوع و زمان دسترسی به اطلاعات

  4-     توجه به فشارهای ساختاری سازمان و چگونگی تاثیر این فشارها بر ارتباطات      5-یادگیری درباره تکنیک های گوش دادن و استفاده موثر از این تکنیک ها                                                          

  6-در نظر گرفتن یک مسئول برای بررسی ارتباطات.

فصل 1-ارتباط در سازمان

مفهوم ارتباط

ارتباط در لغت به معنی مشارکت در یک نظر و ایجاد رابطه برای انتقال یک خبر به کار رفته است.از اواخر سالهای 1930 وپس از انتشار مقاله ای تحت عنوان(اطلاعات یک مسعله ی اندیشه است)به مرور اندیشمندان درصدد بررسی ارتباطات از طریق ریاضیات برآمدند.رفته رفته مفهوم ارتباطات به فرایند اطلاعات تبدیل شد.متعاقب این امر(سیبرنتیک)عنوان شد که آن عبارت است از مجموعه تعوریهای مربوط به قانونمند ساختن انتقال و دریافت یک خبر بین انسان و ماشین.

   ارتباطات و اطلاعات به عنوان اساس هستی انسانها مطرح شده است.چونکه بدین وسیله مکنونات،خواسته ها،نظرات،از فردی به فردی منتقل و درنتبجه نیازها رفع میشود.بدین گونه بقای حیات انسانی فراهم میگردد.با توجه به آنچه که بیان شد میتوان گغت که در ایجاد ارتباط ,دو طرف وجود دارد.طرفی که اطلاعات را منتقل میکند و طرفی که اطلاعات را دریافت میدارد و با درک خود,آن را تفسیر میکند و نسبت به آن واکنش نشان میدهد.ملاحظه میشود که در ارتباط بر اساس داد و ستد داده و ستانده اطلاعات جریانی بین دو یا چند نفر بوسیاه کلام،علامت،اصطلاحات و رمزها در راستای تفهیم یک خبر رسمی یا غیر رسمی برقرار میشود.ارتباطات با اطلاعات تفاوت دارد.چون ارتباطات برای دریافت اطلاعات،وسیله قرار میگیرد.بطور مثال:فرادستی با فرودستی ارتباط برقرار میکند،تا اطلاعات یا اخباری را به او منتقل کند،ملاحظه مبشودکه ارتباطات، وسیله انتقال پیام درسازمان است.تا بدین گونه تغییرات مطلوب در سازمان بوجود آید.ارتباطات در سازمانهابه صورت اجباری و تمایلی بوجود می اید.در ایجاد نوع اول،فرهنگ سازمانی و در ایجاد نوع دوم،فرهنگ نیروی انسانی دخالت دارد. ارتباطات به هر صورتی که در سازمان برقرار شود،در ایجاد آنها عواملی دخالت دارد.

عوامل ایجاد ارتباط در سازمانها

هر انسانی قبل از ورود در سازمان با تفاوتهای رفتاری همراه است.حیات سازمانی مرهون انواع ارتباطی است که در ایجاد آن دخالت دارد. این ارتباطات در سایه عوامل مختلفی به وجود می آید و عبارتند از:

1-میزان اختیار:

کار مسترک که در سازمان جاری است،از نظر اجرایی و پذیرش مسعولیت و نظارت بر انجام وظیفه،آمریت و ماموریت را در سازمان بوجود می آورد.این امر نشعت گرفته از میزان اختیاری است که هر فرد در حیطه مسعولیت خود دارد.درنتیجه،سبب ایجاد روابط بین فرادست، فرودست و ارباب رجوع میشود.

2-ترکیب:

کار سازمانی در قلمرو کاری نیاز به ترکیب کار اعضای مختلف دارد. بنابر این جهت ایجاد این ترکیب،کارگزاران باید با هم مرتبط شوند.ملاحظه میشود که فعالیت سازمانی که در نهایت به محصول،تولید،خدمت و یا به ترتیبی منجر میشود،مرهون ایجاد ارتباط اعضای سهیم در ایجاد آن کارند.

3-هم ارزشی گروهی:

انساها برای رفع نیازهای خود،محتاج به یکدیگرند.هم ارزشه،عامل عمده ای است که انسانهای نیازمند را به یکدیگر پیوند میدهد.در درون سازمانها،به دور از سلسله مراتب،در اثر مجاورت و مشاهبت کاری،انسانها با ارزشهای مشابه،یکدیگر را پیدا میکنندو در ساعاتفراغت و به دور از محدودیت کاری با هم ،رابطه بر قرارمیکنند.این نوع روابط که جنبه بی ریایی و همزبانی دارد،در تکوین شخصیت انسانی،اهمیت خاص دارد.چون فرد میتواند براحتی خواسته های خود را بیان کند،خود را بنمایاند،بخواهد و خواسته شود.همزبانی بین انسانهای سازمانی،در قالب هم ارزشی گروهی متجلی میشود که در ایجاد تغییر و تثبیت رفتار فردی موثر واقع میشود.

4-نقش سازمانی:

هر عضو سازمانی برای ایفای نقشی وارد سازمان میشود.به محض پذیرفته شدن،عضو در سازمان متعهد میشود تا فعالیتهایی، را طبق نظام سازمانی انجام دهد. انجام این فعالیتها، عضو سازمانی را موظف میسازد و برای او وظایفی را تعیین میکند.انجام وظایف در پایگاههای مختلف سازمانی موجب ایجاد ارتباطات با افراد مختلف در سازمان میشود.

5-علایق و اعتقادات اعضای سازمانی:

انسانا در هر مرتبه و مقام که قرار گیرند،با علایق و اعتقادات خاصی زندگی میکنند.شاید بتوان گفت در سایه نوع علایق و اعتقادات است که افراد با نگرشهای مختلف در جهان زندگی میکنند. و به قول (یکی درد و یکی درمان پسندد ،یکی وصل و یکی هجران پسندد) یکی مال اندوزی پیشه میکند،یکی توجه به دنیا و آخرت دارد و یکی اعراض از این جهان دارد و متوجه آخرت است.

در ایجاد علایق افراد نوعی منطق حاکم است که هرچند بر تعقل و تفکر انسانی استوار است ولی توجیه آن امری بس مشکل است. نیروی انسانی نیز از این امر برخوردار است.مجموعه علایق و اعتقادات اعضای یک سازمان در ایجاد ارتباط سازمانی آنها دخالت دارد.

انواع ارتباط در یک سازمان

در یک سازمان ارتباطی به قرار زیل جریان دارد:

-        ارتباط عام:که مربوط  است به کلیه امور و اطلاعات در خصوص محیط کاری.

-        ارتباط رسمی:که بین اعضا و سازمان از قبل در ساختار سلسله مراتبی سازمان تعیین شده است.

-        ارتباطات غیر رسمی یا خود به خودی:که به صورت مستقل و آزادانه بین کل اعضای سازمان برقرار میشود.این نوع ارتباطات در توزیع اطلاعات مثبت و منفی بدون منع قانون به صورت تمایلی به وجود می آید.

-        ارتباطات بالا به پایین:ارتباطاتی که پیام را از راس هرم سازمانی به طرف پایین در سلسله مراتب به جریان میگذارد.از این طریق چارچوب رویه های اجرایی،سیاستها و خواسته های سازمانی اعضا روشن میشود.

-        ارتباطات پایین به بالا:ارتباطاتی که اطلاعات را از پایین سازمان به راس هرم سازمانی منتقل میکند. از این طریق،فعالیتها،جهت تصمیم گیری و اراعه طریق گزارش میشود.

-        ارتباطات عمودی:ارتباطاتی که بین فرادست و فرودست چه در سلسله مراتبکل سازمان یا درسلسله مراتب یک واحد سازمانیبرقرار میشود.این ارتباطات مربوط به دستور اجرا و یا فرماندهی مدیریت است.

-        ارتباطات افقی:ارتباطاتی که بین افراد یا گروههای سازمانی بدون موجودیت سلسله مراتب در رابطه با امور اجرایی برقرار میشود.این نوع ارتباطات مربوط به همردیفان سازمان است که نسبت به هم برتری یا کهتری ندارند. این نوع ارتباطات موجبات هماهنگی کاری را فراهم می آورد.

انواع ارتباطات در یک سازمان (Communication)

در یک سازمان ارتباطی به قرار ذیل جریان دارد:

-         ارتباطات عام: که مربوط است به کلیه امور و اطلاعات در خصوص محیط کاری.

-         ارتباطات رسمی: که بین اعضا و سازمان از قبل در ساختار سلسله مراتبی سازمان تعیین شده است.

-         ارتباطات غیر رسمی و یا خودبه خودی: که به صورت مستقل و آزادانه بین کل اعضای سازمان برقرار می شود. این نوع ارتباطات در توزیع اطلاعات مثبت و منفی بدون منع قانون به صورت تمایلی به وجود می آید.

-         ارتباطات بالا به پایین: ارتباطاتی که پیام را از راس هرم سازمانی به طرف پایین در سلسله مراتب به جریان می گذارد. از این طریق چارچوب رویه های اجرایی، سیاستها و خواسته های سازمانی اعضا روشن می شود.

-         ارتباطات پایین به بالا: ارتباطاتی که اطلاعات را از پایین سازمان به راس هرم سازمانی منتقل می کند. از این طریق، فعالیتها، جهت تصمیم یگری و ارائه طریق گزارش می شود.

-         ارتباطات عمودی: ارتباطاتی که بین فرادست و فرودست، چه در سلسله مراتب کل سازمان و یا در سلسله مراتب یک واحد سازمانی برقرار می شود. این ارتباطات مربوط به دستور اجرا و یا فرماندهی مدیریت است.

-         ارتباطات افقی: ارتباطاتی که بین افراد یا گروههای سازمانی، بدون موجودیت مربوط به همردیفان سازمان است که نسبت به هم برتری یا کهتری ندارند. این نوع ارتباطات موجبات هماهنگی کاری را فراهم می آورد.

اهمیت ارتباط در سازمان

مدیران، بدون تعبیه شبکه های ارتباطی مناسب نمی توانند در انجام وظایف خود توفیق یابند. مدیران موقعی می توانند به وظایف خود جامه عمل بپوشانند که به مبادله پیام، که حاوی اندیشه های آن هاست بین خود و کارکنان بپردازند. ارتباط موجب می شود که مدیر در اجرای برنامه، توزیع اطلاعات کند، از شرایط کار، نتایج، موفقیتها و از موقعیت و نحوه اجرای برنامه ها آگاهی یابد. به وسیله ایجاد ارتباط، نیروی انسانی از خواسته های مدیریت آگاه می شود و با قرار گرفتن در تعامل می تواند خواسته های خود را نیز به اطلاع مدیران برساند.

بنا به تحقیقات بانک فدرال توسعه کانادا، اکثر مدیران، 90% از وقت خود را در سازمان، صرف ایجاد ارتباط با کارکنان، ارباب رجوع و ... می کنند. 90% امور سازمانی نیازمند کسب اطلاعاتی است که از طریق ارتباط به دست می‌آید.

با توجه به جایگاه ارتباط در سازمان از نظر تخصصی بودن وظایف، وسعت،‌غیر متمرکز بودن نظام، نقش و وظایف سازمان، لازم می نماید که ارتباط سازمانی در وضع مطلوبی قرار گیرد. ارتباط، نظام مندی سازمان را موجب می شود. چونکه نیروی انسانی نیاز و حق دارد در جریان اخبار سازمانی، شغلی، اقتصادی و ... قرار گیرد. بنابراین، عدم توجه به این مهم، به هم ریختگی سازمان را موجب می شود. قانونی کردن ارتباط سازمانی، جریان آن را روان و پایه هیا آن را استوار می سازد. در کشورهای پیشرفته به این امر توجه شده است. بدین معنی که علاوه بر ارتباطات معمول که در صفحات قبل بیان شد، هر سال ارتباطات قانونی جهت توزیع اطلاعات بین نیروی انسانی و سازمان برقرار می شود. به طور مثال در کشور بلژیک از سال 1948، به موجب قانون، سه نوع اطلاعات در اختیار کارکنان قرار می‌گیرد:

1-         اطلاعات سالانه مربوط به نقش فرد که در یک سال ایفا کرده است. (که مربوط به ارزشیابی سالانه است).

2-        اطلاعات شش ماهه، مربوط به اشاعه اطلاعات عمومی است که در راستای پیش بینی وقایع سازمانی قرار دارد.

3-       اطلاعات مربوط بر حسب مورد.

در فرانسه از سال 1982، یکی از قوانین پیشقراول مربوط به حقوق بگیران و سازمان به مورد اجرا در آمد. این قانون که در راستای افزایش شرایط کاری در سازمان قرار دارد موجب می شود که کارکنان سازمان حق رای و تصمیم گیری را در قانونگذاری مربوط به سازمانی که در آن کار می کنند، داشته باشند. بدین گونه ارتباط نه فقط در مفهوم غیر ارادی، بلکه در مفهوم روابط جهت تعیین سرنوشت کاری بین کارکنان و سازمان برقرار می شود.

با توجه به شرحی که گذشت ملاحظه می شود که ارتباط با دارا بودن مفهوم خاص خود، دو نقش عمده در سازمان بازی می کند:

اولا- بالا بردن طرح کیفیت زندگی کاری

دوم- بالا بردن طرح کیفیت سازمان از جهات کلی

ارتباط با ایفای نقش ذکر شده، موجب می شود تا اختلاف بین گروههای کرای در سازمان کاهش یابد. در نتیجه، همبستگی بین گروههای سازمانی که اکسیر حیات بخش در سازمان، جهت افزایش کارایی و بهره وری است به وجود آید. اگر بر اهداف خاص از طریق ایجاد ارتباطات دز سازمان توجه کنیم در می یابیم که حصول اهداف وصول غایتهایی را در سازمان بدنبال دارد.

غایتهای حاصل از ارتباط

-افزایش کارایی و بهره وری:

این غایت از طریق دریافت اطلاعات جهت ایجاد انگیزش و رضایت در نیروی انسانی حاصل می شود در این راستا ایجاد ارتباطات جهت شناسایی انگیزه های نیروی انسانی در ورای سایر ارتباطات سازمانی مورد توجه است که خود مقوله بررسی زمینه های انگیزش کارکنان را بر اساس تئوریهای مختلف طرح می سازد.

- ایجاد تغییرات سازمانی:

این غایت بر اساس دریافت اطلاعات از مسیر مطلوب سازمان حاصل می شود. در این راستا لازم است از طریق ایجاد ارتباط بین امور اجرا شده سازمان و استانداردهای اجرایی اقدام کرد که خود مقوله بررسی کیفیت اجرایی و کنترل آن را مطرح می سازد.

-پیش بینی و جل گیری از تنش های سازمانی

نبود الطلاعات کافی نبودن اطلاعات و یا اطلاعات نادرست که بر اثر ضعف ارتباطات است موجبات درهم ریختگی روانی را در نیروی انساین فراهم می آورد جهت رفع این نقصه سازمانی الزم است ارتباطات آموزنده که می تواند از طریق گردهمایی ها بر حسب امکانات سازمانی به وجو دآید اقدام کرد. ملاحظه می شود که تنشهای سازمانی موقعی به وجود می آید که بین مدیریت و اعضا نقصانهای ارتباطی  رو در رو و یا خارج از مقوله کاری به وجود آید. بدین جهت ایجاد روابط بر اساس کاهش فواصل رسمی در سازمان پیشنهاد می شود.

- پاسخگویی به نیازهای کارکنان و افزایش روحیه:

از طریق ارتباطات فی مابین، مدیریت و اعضا بهتر می توانند نیازهای خود را شناسایی کنند. نیازهایی که رعف آنها موجبات افزایش توان کاری آن ها را فراهم می آورد این غایت بر حسی نیازسنجی که به وسیله ارتباطات تحلیل گرانه از عملکرد نیروی انساین به دست می آید، حاصل می شود. ملاحظه می شود ک در این گونه ارتباط نظارت و کنترل مدیرتی و عملکرد نیروی انسانی قرار دارد. از این طریق کمبودهای  اجرایی اعضا شناسایی می شود و سپس با ایجاد دوره های آمزوشی در فع آن ها اقدام می گردد این ارتباط مکمل ارتباطات در زمینه کنترل کیفی که در مورد دوم ایجاد تغییرات سازمانی توجیه شد قرار می گیرد.

- تحکیم وضعیت کارکنان:

هرگاه کارکنان از انتظارات مدیرت آگاه باشند و بدانند که ارزشیابی آنها از طریق سازمان بر اساس چه ملاکهایی قرار دارد خواهند توانست جایگاه خود را در سازمان تحکیم بخشند. در این راستا ایجاد ارتباطات رودررو بین مدیریت و کارکنان مفید به فایده است. این ارتباط می تواند با سنجش وضعیت نیروی انسانی از جهت توان اجرایی و انطباق خواسته های مدیران با عملکرد نیروی انسانی بهتر مفید باشد.

- ایجاد همبستگی بین اعضا و سازمان:

هرگاه اطلاعات و اخبار سازمانی بدرستی در اختیار اعضا قرار گیرد موجبات افزایش روحیه مشارکت اعضا و سهیم شدن آنها در سازمان می شود این غایت می تواند از طریق توزیع اخبار بر حسب شبکه های ارتباطی سازمان به دست آید.

با توجه به مطالبی که بیان شد، می توان نتیجه گرفت که در اثر ضعف جریان ارتباط در یک سازمان اجرای مصوبات و دستورالعمل ها از مسیر خط مشیهای سازمانی خارج می شود. بدین گونه درهم ریختگی ناخواسته در سازمان به وجود می آید. بنابراین با توجه به انواع ارتباطات ممکن در سازمان وظیفه مدیران است که شبکه های ارتباطی ایجاد کنند و به دو نوع ارتباط افقی و عمودی اکتفا ننمایند. هر چند که در بعضی از سازمانها نظام بندی در ارتباطات افقی و عمودی نیز به علت ضعف نظامهای اجرایی در وضع بهتری قرار ندارد.

ارتباطات سازمانی را چگونه برقرار کنیم؟

اول- توجه به ویژگیهای گیرنده پیام

در این راستا توجه شود که طرف ارتباط چه اطلاعاتی درباره پیام دارد هوش و استعداد او برای تفهیم پیام در چه حدی است. با توجه به مواردی که ذکر شد، گام اول ارتباط یعنی تنظیم پیامی که می خواهد ارسال شود، برداشته می شود. یعنی نحوه ارسال پیام چون رمز، گفتار، نوشتار و ... تعیین و قالب بندی می شودبنابراین یک نوع پیام را برای مخاطبان مختلف نباید به یک نحوه ارسال کرد تا تفاسیر مختلف و نتایج متعدد از آن حاصل نشود.

دوم- ایجاد تسهیلات ارسال پیام

اگر ارتباط رودر رو باشد برای برقراری پیام موانع کمتری به وجود می آید ولی در ارتباطات نارویاروی که فاصله ای بین دو طرف ارتباط وجود دارد به بررسی مسیر عبور پیام نیاز است. به طور مثال مدیری پیام وجود دارد به بررسی بخشنامه و چه به صورت دستورالعمل ارسال می کند. ضرورت اجرایی آن ضرب الاجل است. بنابراین سرعت دریافت آ نبه سویله مخاطبان مورد نیاز است. پس باید دید چه وسیله ای سرعت ارسال و دریافت پیام را برای طرفین به وجود می آورد در سازمانهای گسترده استفاده از وسایل ارتباطات جمعی، حتی برون سازمانی نیز باید مورد استفاده قرار گیرد. بدین گونه موانع وصول پیام مرتفع می شود.

سوم- آگاهی از نتیجه پیام

ارسال کننده پیام نباید صرفا به دریافت پیام بسنده کند بلکه نتیجه ای که گیرنده پیام پس از به کارگیری آن حاصل کرده است را مورد توجه قرار دهد. بدین گونه ارسال کننده پیام علاوه بر آگاهی از دریافت پیام به وسیله مخاطب از صحت تفهیم و نتیجه اجرایی آن نیز مطلع می شود ودر صورت لزوم به اصلاح و رفع ابهام پیام دریافت شده اقدام می کند.

با توجه به موارد ذکر شده لازم است که مدیران:

- ارتباطات را در قالبهای دو سویه تنظیم کنند ارسال پیام بدون آگاهی از صحت و کاربرد آن که به عنوان ارتباطات یکسویه مطرح شده است، در مفهوم ارتباط یعنی مشارکت جدی دو طرف جهت ارسال پیام، دریافت و واکنش نشان دادن با درک آن قرار ندارد. مگر اینکه پس از ارسال پیام گروهی نتایج حاصله از آ نرا با برقراری ارتباط با به کاربندان پیام مورد بررسی قرار دهد که در این صورت ارتباط دو سویه به وجود می آید.

-بهطور کلی ارتباط باید بین دو طرف برقرار شود.

- به فراخور فهم و هوش و معلومات گیرنده، نوع پیام تنظیم شود. و در این رابطه سادگی روان بودن کوتاه بودن و ایجاد انگیزش کردن، مورد توجه قرار گیرد.

- گه گاه در سازمان بر حسب ضرورت، به طور مثال در اثر تغییرات تکنولوژیکی و یا ساختاری، ارسال پیامهایی ضرورت دارد که نمی توان آنها را به صورتی تنظیم کرد که منطبق با ویژگیهای مخاطبان باشد. اگر ارسال این گونه پیامها و ایجاد ارتباطات، مداومت داشته باشد، لازم است که قبلا در گیرندگان پیام، آگاهیهای لازم به وجود آید. این امر مستلزم آموزشهایی در این رابطه است که کلیات امر را جهت تفسیر و درک پیامهای در رابطه بیان می دارد.

- استفاده حداقل از نحوه ایجاد ارتباط غیرکلامی در سازمان پیشنهاد می شود.

پیشنهادهای مربوط به بهبود ارتباطات در سازمان

با توجه به آچه که گذشت می توان جهت بهبود ارتباطات سازمانی پیشنهادهایی به قرار ذیل ارائه نمود:

الف- در خصوص ارتباطات رسمی

-دستورالعملهای اجرایی سازمان در قالب فرمها، بر حسب وظایف واحدهای تابعه تنظیم شود.

-گردش کار واحدهای سازمانی، طبق اصول مدیریت حاکم بر سازمان تنظیم شود. تا بدین گونه هماهنگیهای اجرایی به وجود آید و از اعمال سلیقه جلوگیری شود.

- تصمیمات سازمان، علاوه بر بخشنامه ها، از طریق گردهماییهای توجیهی به اطلاع اعضا برسد تا بدین گونه سهولت اجرایی فراهم شود.

- به منظور ارسال و دریافت اخبار سازمانی، شبکه ارتباطی مدور در سازمان ایجاد شود. تا بدین گونه بین مدیریت و واحدهای سازمان ارتباطات منسجم و وجود آید. در این راستا به طور مستمر اخیار واحدها دریاف تمی شود خبر مورد تحلیل قرار می گیرد متعاقبا برهنمود به واحد ابلاغ می گردد پس از به کارگیری رهنمود کاربرد به مدیریت برگشت می کند بدین گونه اثربخشی ارتباط معلوم می شود.

- نظام ارتباطی سازمان علاوه بر دریافت اخبار سازمانی و به کارگیری آن در راستای حل وفصل مسائل و افزایش بهره وری جهت ارزشیابی نیروی انساین نیز مورد استفاده قرار گیرد تا بدین گونه نظام تحرک که حیا تبخش سازمانهاست، قوام یابد.

ب- در خصوص ارتباطات غیررسمی

- در واحدهای سازمانی بین ساعتهای رسمی به عنوان (زنگ تفریح)، گردهمایی کوتاه مدت غیررسمی تشکیل شود. در این گردهمایی سرپرست یا مسئول هر گروه، نظرات و پیشنهادهای مربوط به مسائل کاری را جمع آوری کند و به اطلاع مدیریت برساند.

- برنامه های گذران اوقات فراغت، در صورت لزوم اعضای سازمانی به اتفاق خانواده تنظیم شود. در این برنامه ها، علاوه بر سرگرمی و تفریح گردهماییهای سازمان یافته بر حسب مورد سازمانی جهت اظهار نظرات به صورت پانل ترتیب یابد.

- از طریق گفتاری، شنیداری و دیداری آموزشهای غیررسمی برنامه ریزی شود.

فصل 3-انواع جلسات در سازمان

ممکن است سازمان جهت ایجاد ارتباط، اشاعة اطلاعات، دریافت نظرات و یا تحلیل مسئله و تصمیم‌گیری تشکیل جلسه دهد. معمولاً وقتی سخن از جلسه به میان می‌آید در ذهن کارکنان یک سازمان، جلسات معمول جهت تصمیم‌گیری‌های موردی و یا بررسی موارد و مسائل مبتلی به سازمان، متبادر می‌شود. ولی نظر به اینکه ضرورت دارد که یک سازمان علاوه بر جلسات معمول به تشکیل نشستهایی به منظورهای مختلف دست بزند که هر یک در نوع خود از مفهوم خاصی برخوردار است، بدین جهت به منظور آشنا ساختن مدیران، به بیان آنها می‌پردازیم.

جلسة گروه موافق و مخالف

این گردهمایی به منظور انجام بحث و ایراد نظرات با تخصیص زمان برابر برای هر دو گروه تشکیل می‌شود. این جلسه که بصورت مباحثة گروهی است، می‌تواند جهت رفع تعارضات فکری به سازمان کمک کند.

جلسة گروه همسو

این نشست جهت داوری و نتیجه‌گیری از مورد خاصی تشکیل می‌شود. جلسات معمول در سازمانها از این نوع هستند.

میزگرد

جلسه‌اس است که عده‌ای دور هم جمع می‌شوند و با هم دربارة موضوعی اظهار نظر می‌کنند. ادارة این جلسه بر عهدة رئیسی است و باید به هر یک از شرکت‌کنندگان فقط یک بار اجازة سخن دهد.

سمینار

سمینار که جنبة آموزشی دارد و موضوع آن از قبل تعیین می‌شود. افرادی که قبلاً مشخص شده‌اند، دربارة آن موضوع مطالعاتی کرده‌اند و نتایج مطالعات خود را به شنودگان خود ارائه می‌دهند. سمینار، برعکس سمپوزیم، جنبة آموزشی دارد و حتی ممکن است حاضرات در آن، آموخته‌های خود را به دیگران بیاموزند. سمینار به لحاظ جنبة آموزشی خود، می‌تواند در تغییر رفتار سازمانی موثر باشد.

سمپوزیم

در این جلسه، یک موضوع از جنبه‌های مختلف که مورد تحقیق و بررسی قرار گرفته است، بیان می‌شود. معمولاً تعداد سخنرانان در سمپوزیم که برای تعداد کثیری سخن می‌گویند، حداکثر پنج نفر است.

جلسة مجمع عمومی

جلسه‌ای است که به منظور تصمیم‌گیری دربارة موضوعی و یا تصویب موردی و یا استماع گزارشی که در آن منافع گروهی وجود دارد، تشکیل می‌شود. این جلسه اکثراً در شرکتها رایج است. از اعضای برگزیده یک گروه یا یک واحد برای مطالعه، بررسی و اظهار نظر امر یا امور خاصی تشکیل می‌شود. سازمانها با توجه به موارد گوناگون می‌توانن کمیته‌های مختلفی تشکیل دهند.

کنفرانس

جلسه‌ای است که به منظور شور و بحث دربارة مسائل گوناگون، اعم از سیاسی، اجتماعی، ادبی و علمی تشکیل می‌شود. هر چند کنفرانسها برای سازمانها کاربرد دارند، ولی بیشتر به منظور حل اختلافات سیاسی بین دول تشکیل می‌شوند.

کنگره

اجتماعی است متشکل از افراد برای تبادل افکار دربارة مسائل سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و دستاوردهای علمی. کنگره‌ها با توجه به موضوع خود، از نمایندگان سیاسی، مجلسی و صاحب‌نظران فرهنگی و علمی تشکیل می‌شوند.

Anchoring To Concrete) از طریق کاشت بولت (Post installed Anchor Bolt)

(Anchoring To Concrete) از طریق کاشت بولت (Post installed Anchor Bolt) به دو روش کاشت مکانیکی (Roll Bolt) وکاشت شیمیایی

بازرگانی کیمیا گروپ نمایندگی فروش و هماهنگ کننده شرکت کالم آلمان KALM در ایران ، ارائه دهنده انواع چسبهای شیمیایی مخصوص کاشت میلگرد و بولت ، بولت در سایزهای مختلف و سایر ملزومات جهت تقویت سازه های بتنی و مقاوم سازی سازه ها می باشد .

ضمنا این شرکت با سالها تجربه در زمینه پروژه های مقاوم سازی سازه های بتنی و کاشت میلگرد ، تحت نظارت کارشناسان آلمانی در ایران مشغول به فعالیت بوده و آمادگی خود را جهت انجام امور مربوطه اعلام می دارد .

از مهمترین مزایای استفاده از چسب های شیمیایی ایجاد اتصال مقاوم بین بتن و فولاد بدون نیاز به تخریب است .
برخی موارد کاربرد محصولات شرکت کالم آلمان به شرح ذیل می باشند :

* نصب تیرهای برق یا گاردریل کنار اتوبانها در پلهای بتنی-
* نصب بولت روی فونداسیون جهت نصب سوله-
* دیوار حائل -
* کاشت و اضافه کردن بولت های پلیت -
* نصب پلیت روی پیشانی تیر یا ستون-
* اضافه کردن تعداد طبقات -
* ایجاد دستک و کنسول -
* افزایش ابعاد فونداسیون -
* کاشت بولت به صورت زیر سقفی -
* اتصال قطعات پیش ساخته -
* کاشت آرماتور انتظار برای دیوار برشی -
* نصب تیر فلزی روی سازه های بتنی -
* نصب ماشین آلات سنگین صنعتی روی کف بتنی -
* نصب سازه های دریایی -
* تثبیت تاسیسات مکانیکی به بتن-
* نبشی کشی داخل چاله آسانسور -
* نصب فندر و تاسیسات پهلوگیری کشتی -
* تثبیت و تحکیم سنگ نمای ساختمان -
* تبدیل پی منفرد به پی نواری -
* تقویت ستون و اتصالات .

گریدهای چسبهای شیمیایی شامل :

* چسب کارتریجی VMK-SF 345 ml
* چسب کارتریجی VMK 345 ml
* چسب کپسولی VPK
* چسب کپسولی HPK (Adhesive Anchor Bolt) و همچنین کاشت میلگرد در بتن،

معماری روستای ماسوله

شرح پروژه: 

جزییات بافت شناخت ترکیب بصری مناظر و تسلسل آن‌ها شبکه معابر ارگانیک و پر پیچ و هم روستای کنگ به همراه کالبدها و عناصر معماری ارزشمند و پدیده‌های طبیعی زیبا پتانسیل قابل ملاحظه‌ای برای ایجاد مناظر متنوع متوالی است. توالی و تسلسل این مناظر باعث ارتقا کیفیت‌هایی چون پیوستگی و انسجام در مجموعه شده و گوناگونی آن‌ها افزایش کیفیت تنوع را در پی دارد. حضور این کیفیت‌ها با ارتقا تنوع فضایی و غنای کالبدی تمایل به حرکت و سیر در مجموعه را افزایش می‌دهد. البته محدودیت‌های خاص بافت کالبدی روستای کنگ پیدایش تنوع فضایی مطلوب را مشکل نموده است. از جمله مهم‌ترین این محدودیت‌ها باعث پیدایش شبکه‌ای از فضاهای باز خطی شده است که عرض ان‌ها به میزان زیادی یکنواحت و همسان است. یکنواختی عرض گذرها و نبود فضاهای گشایشگاهی استفاده از تعدادی از روش‌های ایجاد تنوع فضایی را ناممکن نموده و روش‌های به کار گرفته شده را محدود نموده است. روش‌های طراحی که چه بسا به صورت ناخودآگاه و خودجوش برای ایجاد تنوع فضایی در بافت به کار گرفته شده است شامل موارد زیر می‌شود - استفاده از پیچ و خم در گذرها و بستن مسیر دید - مسقف کردن مواضعی از گذرها و ایجاد تباین فضایی به وسیله ساباط‌ها - تاکید کالبدی با طراحی واحدهای معماری شاخص - ایجاد تنوع فضایی با طراحی بالکن‌های چوبی پیش آمده در گذرها - تنوع در مصالح مصرفی - استفاده از عناصر طبیعی چون درخت - ایجاد بازشوهایی در جداره برای رویت مناظر مطلوبی از بافت کالبدی و عناصر طبیعی خارج بافت در میان معابر بافت روستا حداقل شش گذر اصلی را می‌توان تشخیص داد. ویژگی‌هایی که این مسیرها را به عنوان گذر اصلی مطرح می‌نماید. طول و عرض نسبتا بیشتر این گذرهاست. زیرا طول آن‌ها عموما به اندازه‌ای است که تقریبا سراسر مجموعه را می‌پیمایند و عرض آن‌ها نیز اکثرا بیشترین اندازه‌ای است که گذرها در این روستا دارند. از ویژگی‌های دیگر آن‌ها شیب کمتر نسبت به مسیرهای مشابه و پیوستگی کالبدی آن‌هاست. بر اساس بررسی‌های میدانی از میان این شش مسیر سه مسیر از جهت توالی فضاهای متنوع وضعیت نسبتا مناسبی دارند که برای آشنایی با کیفیت آن‌ها یک مورد به صورت مشروح معرفی می‌گردد. مسیر اول گذری است که از ورودی روستا شروع شده و پس از گذشتن از حمام روستا و رسیدن به گذر سر کمر تقریبا تا انتخای بافت کهن را شامل می‌شود از مشخصات این مسیر شیب نسبتا تند آن است که به همراه ناهمواری کف آن تا اندازه زیادی عابر را به خود مشغول می‌نماید و به همین سبب نسبت توجه را از جداره‌ها و کالبدی‌های مرتفع و مسلط به گذر دور می‌نماید. در ابتدای این مسیر دو بنای دو طبقه آجری بدون نماسازی قرار دارد که نه ورودی مناسبی برای مدخل روستاست و نه آغاز مطلوبی برای این مسیر می‌باشد. اما پس زمینه سبزی که توسط درختان واقع در باغات سر پیچ ایجاد می‌شود تا اندازه‌ای این منظره ناخوشایند را ترمیم می‌نماید. پس از این بخش از گذر فضایی واقع است که یک سوی آن دیوار سنگی باغات و یک سوی آن قطعه زمین بایری قرار دارد. این گشایش فضایی به همراه درخت گردوی نسبتا کهنسال موجود به گذر چهره متفاوتی می‌دهد. پس از عبور از اولین پیچ دوباره بنای دو طبقه آجری با درب و پنجره فلزی واقع است که تاثیر خوبی در ناظر نمی‌گذارد. اما اندکی جلوتر مجموعه‌ای از دیوارهای سنگی و کاهگلی خانه‌های دو سوی گذر به همراه درختان سر برآورده از حیاط‌ها تصویر زیبایی آفریده است. البته فرسودگی زیاد این دیوارها این تصویر را مخدوش می‌نماید. در ادامه گذر حمام روستا واقع است که به دلیل کالبد بی‌ارزش و آلودگی عارض بر آن چهره ناخوشایندی به گذر می‌دهد. اندکی پس از حمام گذر به یک سه راهی تبدیل می‌شود که یک راه آن به سوی گذر سر کمر میل می‌کند در کنار این سه راه کالبد معماری قابل توجهی قرار دارد. این کالبد خانه چهار اشکوبه‌ای است که از نظر معماری با بافت هماهنگی کامل دارد. ایوان این خانه و منازل دو سوی دیگر سه راهی ویژگی‌های معماری بافت را به خوبی به نمایش می‌گذارند. پس از گذشتن از سه راهی مذکور و حرکت به سمت گذر سر کمر دوباره ردیف ایوان‌ها با جزییات شلوغ و در هم چوبی خود بخش قابل ملاحظه‌ای از سقف گذر را می‌پوشاند. اولین ویژگی که پس از ورود به گذر سر کمر جلب توجه می‌کند. شیب تند آن است. در دو سوی خانه‌هایی با معماری بومی و جزییات چوبی خود گذر را محصور کرده‌اند. تاکیدهای کالبدی موجود در جداره‌ها عموما از نوع بیرون‌زدگی ایوان‌های چوبی منازل است که به تصاویر گذر اندکی تنوع می‌بخشد. یکی از کامل‌ترین ساباط‌های روستا در بخش میانی گذر سر کمر قرار دارد. این ساباط به دلیل دهانه عریض سقف چوبی و حجم معماری بالای آن و هم چنین سایه روشنی که ایجاد می‌نماید عنصری کاملا چشمگیر و با ارزش است. در فضای پس از ساباط دیوارهای سنگی با تورفتگی‌ها و بیرون‌زدگی‌های خود به همراه انبوه سبز درختان سر برآورده از حیاط منازل جلوه‌ای کوچه باغی به گذر می‌دهد که آن را از بخش‌های قبلی متفاوت می‌نماید. شناخت عناصر سیما لبه در داخل بافت کالبدی روستا عناصری که به شکل لبه‌های بارز و شاخص ادراک شوند وجود ندارد. تنها یک نمونه از این عنصر در داخل بافت موجود است که آن هم به دلیل نوع برخورد کالبدی با آن به لبه‌ای پنهان تبدیل شده است. لبه مذکور جوی آبی است که از چشمه جنوب غربی روستا تا باغات واقع در شمال شرق آن کشیده شده است. این جوی که در صورت آشکار بودن به لبه‌ای مشخص تبدیل می‌شد به دلیل عبور از زیر واحدهای معماری به لبه‌ای عمدتا نامحسوس و پنهان مبدل شده است. نوعی از لبه‌ها در داخل بافت وجود دارند که با لبه‌های متعارف تفاوت دارند. لبه‌های مذکور را لبه‌های بام واحدهای معماری واقع در پایین است معابر روستا شکل می‌دهند. این ویژگی نتیجه شیب زیاد بستر روستا و شکل پلکانی بافت آن است. این لبه‌ها به دلیل این که در عرصه‌های واقع‌اند که به تعبیری فضاهای نیمه عمومی- نیمه خصوصی بافت هستند گونه‌ای خاص به شمار می‌آیند. به علاوه شکل پرتگاهی به آن‌ها سیمایی مشخص می‌دهد. لبه‌های موجود در جوانب و خارج بافت کالبدی روستا حداقل سه گونه‌اند. گونه اول مرز و حدود باغات مجاور بافت هستند که لبه‌هایی را ساخته‌اند که بر توسعه بافت جدی قاطع گذاشته‌اند. این لبه‌ها در جهات جنوب شرق و شمال بافت مستقرند. در خارج بافت رودخانه به عنوان لبه‌ای بارز خودنمایی می‌کند. این لبه در محدوده‌ای که توسط جاده همراهی می‌شود حضوری قوی دارد. و هنگامی که در ورودی روستا جاده به پایان می‌رسد با گم شدن در میان باغات حضوری نسبتا نامحسوس می‌یابد. این لبه با وجود صراحت و آشکاری به دلیل فاصله‌ای که با بافت دارد بر آن تاثیر چندانی نمی‌گذارد. تاثیر آن صرفا در محدوده کوچکی از جنوب شرقی روستاست که به همراه جاده بر بخشی از بافت حد می‌نهد و هم چنین در محدوده قبل از آن که تبدیل به محوری شده است که واحدهای معماری به صورت تقریبا پراکنده در جنوب آن استقرار یافته‌اند. آخرین لبه‌ای که می‌توان در محدوده روستا سراغ گرفت جاده‌ها و راه‌های دسترسی خارج بافت هستند. از میان آن‌ها جاده ورودی به روستا لبه‌ای آشکار و مهم‌تر است که با رودخانه ترکیب شده است. جاده‌ها و مسیرهای دیگر لبه‌هایی هستند که عموما از میان باغات مجاور روستا می‌گذرند و تاثیری در سیمای کالبدی روستا ندارند. تاثیر آن‌ها صرفا در حدی است که به عنوان جایگاه استقرار کالبدهای پراکنده در خارج بافت دارد.

چکیدهfkبناهای مذهبی

چکیدهfkبناهای مذهبی

مکانهای مذهبی، مساجد، مصلا و.... هموار ه نقش تعیین کننده ای در اعتلای فرهنگ، سیاست، علم و سایر شئونات تمدن ایفا نموده اند. این تحقیق معماری، بدنبال خلق فضایی بمنظور ارائه و انجام فعالیتهای مذهبی و در کنار آن ارائه فعالیتهای خدماتی و فرهنگی تحت عنوان مصلا بزرگ فردیس کرج، می باشد. در بخش شناخت با طرح مباحث مختلف مرتبط با موضوع به بازشناسی عوامل تأثیرگذار در فرآیند طراحی پرداخته شده. در بخش دوم

( کاربرد) ازنتایج حاصل در بخش اول بمنظور خلق فضای معماری بهره گرفته می شود. در این تحقیق سعی برآن شده است تا فرآیند شناخت و کاربرد آن در طراحی معماری رعایت شده و مسیر رسیدن از سئوال به جواب بدرستی طی گردد.

 در بخش اول مباحث و موضوعات مطرح شده در سه عرصه دانش معماری یعنی شکل، معنا، و عملکرد می باشند و در بخش دوم پس از تدوین مبانی نظری، اهداف، اصول ومعیارهای طراحی بمنظور شکل گیری ایده اولیه طرح حرکتی از کل به جز طی می گردد و پس از شکل گیری ایده اولیه بمنظور تکمیل فرآیند حرکتی از جزء به کل داشته وایده اولیه در پرتو تأثیرات نظامهای برنامه ریزی فیزیکی و سازماندهی فضایی و نیز نظام نمادین، نظام هندسی، نظام زیبائی شناسی و نظام سازه، به طرح نهای ختم می گردد.

پیشگفتار

بی شک بناهای مذهبی در طول زمان همواره مورد توجه و احترام ملل و اقوام مختلف بوده است و بدین جهت پیوسته کاملترین تجربه های هنری هنرمندان برجسته هر دوره تاریخی در خدمت معماری و تزئین نقوش بکارفته در احداث چنین اماکنی بوده است. این علاقه و توجه و بذل سرمایه های مادی و معنوی نه از باب منافع اقتصادی و مقاصد مادی، بلکه بر مبنای کشش و علاقه ای قلبی براساس گرایش فطری مردم به مکاتب الهی بروز کرده است. چه بسا مردمی که با مشکلات اقتصادی دست به گریبان بوده، اما در سرمایه گذاری بر مظاهر معنوی از جمله بناهای وابسته به مقدسات مذهبی از هیچگونه تلاشی فروگذار نکرده اند بناهای رفیع و باشکوهی که در طول تاریخ برمعابد، مساجد سربرافراشته اند همواره با یک پشتوانه قلبی و عشق حقیقی همراه بوده است. در تاریخ اسلام مکانهای مذهبی همواره در رأس توجه مردم، بویژه هنرمندان معتقد به مبانی دینی قرار داشته است. در دوره هایی که اثری از پیشرفت های علمی در هیچ کجای عالم دیده نمی شود برجسته ترین آثار معماری جهان، از میان مکانهای بزرگ مذهبی اسلام در جای جای سرزمین های اسلام بجای مانده است. اگرچه به علل گوناگون بویژه هجوم نیروهای متجاوز بیگانه به کشورهای اسلامی بسیاری از این ابنیه مهم و تاریخی دچار تخریب وویران شده و آثار مهم مکتوب و میراث فرهنگی مسلمین که دستخوش غارت و آتش سوزی در کتابخانه های مهم جهان اسلام شده است، ما را از گنجینه های مهمی محروم کرده است با این حال آنچه برجای مانده، خود دریچه ای است برای شناخت عظمت معماری بکاررفته در بناهای مذهبی بزرگ اسلامی، بویژه آنکه درمعماری و کاشیکاری بناها مظاهر معنوی و مفاهیم والای مذهبی چه در انتخاب رنگ و چه در انتخاب شکل وفرم بسیار ماهرانه تلفیق شده اند، و فضای بوجود آورنده که انسان شیفته معنویت را بسوی خود می کشاند.

اگرچه متأسفانه بعلت افول قدرت سیاسی جهان اسلام پس از آنکه حاکمیت سیاسی در دست افراد نااهل و فرصت طلبی قرار گرفت، نقش بناهای مذهبی را در سرنوشت اجتماعی و سیاسی و معنوی مردم کمرنگ ساخته، ولی امید می رود در زمان حاکمیت جمهوری اسلامی، مکانهای مذهبی جایگاه ویژه خود را پس از قرنها بازیابد و مجد و عظمت معنوی و حقیقی جهان اسلام بار دیگر احیاء گردد.

مفاهیم مرتبط با موضوع:

مقدمه:

اسلام اندکی پس از ظهور، در تمامی کشورهای پیرامون شبه جزیره عربستان و حتی کشورهای دور دست پذیرفته شد و تمامی عرصه های زندگی خصوصی و اجتماعی آنان را تحت تأثیر قرار داد. همراه با گسترش اسلام مکانهای مذهبی اسلامی به عنوان مهمترین عامل فیزیکی و پایگاه اسلامی در تمام کشورهای متأثر از فرهنگ اسلامی بنا گردید. مکانهای عبادی اسلام تا حدود زیادی مرکز فعالیتهای فرهنگی می باشد ارتباط مکانهای مذهبی اسلامی با مسئولان حکومتی و افراد قدرتمند جامعه و اشخاص مؤمن و سرشناس باعث می شود که چنین مکانهایی همانند مراکز ارتباطی نهادهای اجتماعی عمل کنند. مراسم مذهبی سنتی اهمیت خاص خودشان را دارند و آن اینست که ما را در تجربه جمعی پرستش سهیم می کند اما هرگز نباید فراموش کرد که تجربه مذهبی در درجه اول یک تجربه عملی عشق است. ما می توانیم از کتابها پیروی کنیم، بر قلبها حاکم شویم و نحوه رفتاری خاصی را برگزینیم ولی هیچکدام فایده ای ندارد. این دل است که تصمیم می گیرد و تصمیم دل قانون است.

« مصلا، تعریف و مشخصه های آن»

مصلا یکی از بناهای مذهبی اصلی در اسلام بشمار می آید و اقامه نمازهای عیدین و جمعه نیز از مهمترین عملکردهای آن است اما تفاوت عمده ای بین آن و مسجد نمی توان قائل شد همانگونه که از قول پیامبر اکرم(ص) نقل شده:« هرکجا نماز برپا دارید همانجا مسجد است». بنابراین می توان گفت که در اسلام مسجد لزوماً نشان از ساختمانهای مشخص با ویژگی های مشخصی ندارد. و تنها مشخصه اصلی آن مکانی جهت اقامه نماز می باشد.

واژه مصلا در فرهنگ لغت فارسی به معنای«عیدگاه» ترجمه شده است، محلی برای برگزاری مراسم اعیاد اسلامی و خواندن نمازهای مربوطه، محلی باز و دلگشا و مفرح که در آن ساختمانی نیست و فقط بنایی که محل ایستادن امام و جهت قبله را نشان می دهد می باشد. درمصلا تأکید بیشتری نسبت به بی سقف بودن آن شده است لذا از این جهت تعریف مصلا مکانی روباز جهت اقامه نمازهای عید قربان، عیدفطر و همچنین نماز استسقاء درنظر گرفته می شود.

 در ابتدای ظهور اسلام، حضرت محمد(ص) با اینکه منزل خود را تبدیل به مسجد نموده و نمازهای عادی را در آنجا برگزار می کردند، نمازهای غیرعادی همانند نماز اعیاد و باران و... در خارج از شهر که بیشتر زمینهای زراعتی و یا زمینهای بیشتر شبیه به محل خرمن کوبی که صاف و هموار بود برگزار می کردند. پیروی از سنت پیامبر ایجاب می کند تا مرزامکان مصلا را همچون مصلای آن حضرت بسازیم بویژه آنکه روایات فراوانی از پیامبر اکر(ص) و اهل بیت گویای آن است که نماز عیدفطر و قربان در صحرا و یا مکانی روباز برگزار شود.

در روایات آمده است پیامبر اکرم(ص) فرموده اند:« دوست دارم نماز عیدفطر و قربان را زیر آسمان بجای آورم». پیامبر حتی کف مصلای خود را با حصیر و بوریا فرش نمی کرد، زیرا دوست داشت در نمازهای عیدین پیشانی را برزمین عریان بگذارد بطورکلی با بررسی نمونه ای از طرح های مصلا می توان فهمید که اولاً فضای مورد استفاده بعنوان مصلا هیچگاه همانند مسجد ازمعماری سنگین و حجیمی برخوردار نبوده است ثانیاً نمی توان تغییر و تحول عمده و مهمی را در طرح مصلا همانند تحولاتی که در طرح مساجد اتفاق افتاده منظور کرد. اما با توجه به گسترش جوامع و فرهنگ اجتماعی می توان فضاهایی متناسب با نیازهای فرهنگی و اجتماعی جامعه در کنار آن در نظر داشت که در طرح ارائه شده در این رساله تا حدود زیادی به این مطلب توجه شده است.

مسجد: معرفی و سیر تحول آن

« ان بیوتی فی الارض المساجد» مساجد خانه های من در زمین است. اسلام به معنی تسلیم بودن به خواست و اراده خداوند است و خداوند تمام ادیان آسمان خود را به نوعی زیر مجموعه این دین کامل می داند. قبل از دین اسلام و ساخت مساجد خانه کعبه که طراح آن خداوند و مجری آن پیامبران بودند اولین خانه ای بود برای پذیرش توبه آدم و محل عبادت و قیام او، جدار آن فقط یک پوسته است با دری به درون وحجم آن یک مکعب( یعنی منظم ترین حجم با سطوح مشابه و یکنواخت برای آرامش وسکون انسان) چون چها رضلعش بر چهار وجه انسان منطبق است و در او ایجاد سکون می کند. پلانش مربع است و پوسته داخلی آن بدون روزن که حریمی مناسب است که نگاه انسان را از حق برگیرد. ابتدا سقف نداشته و بعداً سقف گذاشته اند.[1]

بعد از ظهور دین مبین اسلام، بناهای مذهبی یکی از اساسی ترین عناصر بافت وساخت و شکل شهرها بوده و هستند، دربین بناهای مذهبی درون شهر و روستا، مسجد جایگاه ویژه ای دارد، مسجد به مثابه برجسته ترین عنصر معمارانه منبعث از دین اسلاام از اولین ازمنه حضور مدنی این دین، با جامعه همراه بوده است. مساجد هم یکی از مخلوقات الهی است و هم بیت الله لذا نباید عظمتی از جنس عظمت دیگر بناها داشته باشد.( مساجد یذکر فیها اسم الله کثیراً) مساجد چنین است که خدا در آنها زیاد یاد می شود. مسجد در واقع محلی برای اجتماع سیاسی- مذهبی اقتصادی و فرهنگی جامعه است. مساجد خانه های خدا در زمین است. همانطوری که ستارگان برای اهل زمین می درخشند مساجد نیز برای ملکوتیان نورافشانی می کنند.مسجد یک فضا و بنای عمومی و یک عنصر شاخص معمارانه است که عمیقاً یک عرصه فرهنگی- مذهبی در تصویر ذهنی شهروندان و شهرسازان متبادر می شود، مسجد را می توان محوری ترین، کانونی ترین، عنصر کالبدی متبلورکننده مدیریت جامعه اسلامی دانست. مسجد کانون عبادتی، اجتماعی و فرهنگی و پویایی است که هرگز نمی تواند از ساختار اجتماعی، و شهری آن جدا شود واژه مسجد در قرآن کریم، با تأکید واضح به خانه کعبه در مکه معظمه چنین آمده است:

« قدندی تقلب وجهک فی السماء فلند لینک قبله ترضیها فول وجهک شطر المسجد الحرام و حیث کنتم فولوا وجوهکم شطره بقره آیه 144» ما توجه تو را به آسمان به انتظار وحی و تغییر قبله بنگریم و روی تو را به قبله ای که به آن خشنود شوی بگردانیم پس روی کن بطرف مسجد الحرام و شما مسلمین هرکجا هستید در نماز روی به جانب آن بیاورید.

 مسجد تنها واحد نمونه در معماری اسلامی است که همان اوان طلوع دین مبین ایجاد شد و مسلمانان در طول تاریخ برپایه فرهنگ و تمدنهای بومی و ملی خود، سلیقه ها و شیوه های هنری متفاوتی را در ساخت وساز مساجد بکار برده اند. آنان برترین سبکهای معماری و پدیده های هنری را در مساجد آفریده اند تا جائیک یکی از راههای شناخت فرهنگ و تمدن مسلمانان درهر عصری کاوش در آفرینش های هنری است که در ساخت وساز مساجد بکاررفته است.

 مسلمانان بخاطر عظمت و قداستی که برای مساجد قائلند و آن را منسوب به پروردگار می دانند تلاش می کنند خانه خدا را هرچه بهتر و با عظمت تر بسازند. البته معماری بطورعام و معماری مساجد بطور خاص در هر عصر و زمانی از تحولاتی که در عرصه های مبانی اجتماعی، فرهنگی و ... رخ داده  تأثیر پذیرفته است. مثلاً معماری دوره هخامنشی مفاهیم قدرت و ابهت و عظمت حاکمان و یا معماری دوران صفویه مفهوم دولت را بنوعی نشان می داده است یا معماری مساجد دوران انقلاب اسلامی یادآور هنر مکتبی است.

تردیدی نیست که اسلام چگونگی بنای مسجد را همچون هر بنای دیگری تا حدود زیادی تابع شرایط زمان و مکان و سلیقه ای افراد قرار داده است زیرا هر زمان و مکان، نوع خاصی از معماری را می طلبید.

مسجد در میان اندامهای دورن هر شهر و روستا و نیایشگاه های همجوار همواره جای ویژه خود را داشته  و دارد و از اندامهای دیگر نمایان تر و چشمگیرتر است، مسجد بر دیگر نیایشگاهها همان برتری را داشته که اسلام بر دیگر کیشها دارد. [2]

اولین مسجد:

نخستین مسجد بدست پیامبر با همکاری یاران گرامیش در مدینه ساخته شد که همواره در برگیرنده و الگوی مسجدهای بیشمار و گوناگون بوده است که بدست هنرمندان ما بنا شده است این مسجد که به مسجد نبوی معروف است در مرکز اولین پایتخت اسلامی( یثرب) قرار دارد مشرف به شهر است، این مسجد در ابتدا بعنوان مسجد منذل، بلافاصله پس از هجرت حضرت رسول ساخته شد. ترکیب این مسجد به خانه های حیاط دار آن ناحیه است. این مسجد در ساده ترین حالت ممکن یا مصالحی چون سنگ و تنه درخت نخل، نی و پوست حیوانات ساخته شد و با مردم داری کامل نیایشگاهی را بنیان نهاد که تا سالیان دراز الگوی معماری نو مسلمانانی شد که اگرچه با مصالح متفاوت تر از آن مساجدی را پایه گذاری کردند اما سادگی طرح و بی پیرایگی آن را موخر برروح و نیایش وارتباط با معبود قرار دادند تا هنگامیکه در دوره های بعد نهایت ذوق و هنر هنرمندان در خدمت حکام برای ساخت و تزئین مساجد برای افزایش شهرت و قدرت آنها بکار گرفته سد.

 در مسجد پیامبر پس از مدتی و بنا به درخواست صحابه، بخشی از مساحت سمت قبله حیاط پوشیده سد و عنصر شبستان به این صورت بوجود آمد. با رشد و بلوغ دولت نبوی مسجدالنبی در همان زمان پیامبر توسعه یافت و این نشان از کارکرد متنوعی بود که مسجدالنبی بعنوان مهمترین عنصر شهری در یثرب ایفا می کرد. بعد از پیامیبر این توسعه و گسترش چنان بود که چیزی از ساختمان اصلی باقی نگذاشت دراین دوره تا اواخر دوره امام علی(ع) مساجد شهر فضای چندکاربردی داشتند. در زمان عثمان به علت آتش سوزی بزرگی که در مسجد روی داد تغییرات اساسی برای تعمیر مسجد انجام شد در سال 168 تا به شکل امروزی درآمد مناره و گنبد به سبک ترکان عثمانی ساخته شد.[3]

طبقه بندی طرح مسجدها:

پنج طبقه بندی اساسی از طرح مسجد، در هفت سبک منطقه ای متمایز محقق می شود. در سرزمین اعراب، تا اسپانیا، شمال افریقا، یک سالن ستون دار و یک حیاط باز وجود دارد. در افریقای غربی، سالن ستون دار از یک ساخت آجری، گلی برخوردار است. ایران وآسیای مرکزی دارای یک سبک دومحوری چهار ایوانی است. در شبه قاره هند گنبدهای سه گانه و یک حیاط گسترده وجود دارد و در آناتولی همیشه یک گنبد مرکزی، سبک چیینی دارای عمارت هایی در داخل محوطه باغی دیوارکشی شده است. آسیای جنوب شرقی از یک ساختار سقفی هرمی مرکزی برخوردار است.

پس از قرن 4  شاهد تحولی در فرم فضای مساجد هستیم، مساجد چهارایوانه، ماندگارترین فرم در بستر سلوک تحول معماری ایرانی است که اکنون پس از هزارسال فرم مسلط در بیشتر مساجد ایرانی است گرچه خاستگاه مساجد چهارایوانی را عصر سلجوقی اصفهان می دانند اما نباید از تأثیر معماری خراسان در این تحول غافل شد. معماری مدارس خراسانی از جمله غاثیه ومساجدی چون مسجد گوهرشاد در خراسان بزرگ مهمترین نمونه بجا مانده از دوران تیموری و قرن نهم است که درواقع اوج شکوفای این نوع مساجد است.

پس از آن شاهد مساجد عصر صفویه هستیم که اساساً با پوست اندازی نوینی در تزئین و در جامعه شناسی کاربرد شهر، مساجد از دیگر دورانها متفاوت است. مصداق مساجد صفوی بیش ازهمه در اصفهان بویژه در مسجد شیخ لطف ا... و مسجد امام متجلی است.

 در سده هفتم هجری اویانها در چهار محوراصلی حیاط مسجد پدیدار گشتند وگویی با این چهار ایوان طرح مسجد کامل گردید است و اگر مسجدی چنین نبود بگونه ای کاستی در آن بشمار می آمد در پیشگاه آن نیز، دربندی بنام پیشخوان و جلوخان جای داشت که بیشتر ساختمانهای وابسته به آن می پیوست( مسجد جامع یزد، مسجد مظفری کرمان) مسجد امام قزوین مسجد امام سمنان و بروجرد) گاهی در پیش درگاه مسجد نیز همانند حیاط و صحن آن آبنما می ساختند( مسجد جامع ورامین [4] ).

تیپ بندی مساجد ایران:

1- مساجد یک ایوانه:

در آن ایوان تالار مستطیل شکلی است که در کنار یکی از اضلاع حیاط و عمود بر آن ساخته می شود.منشأ آن مساکن قبایل بین دریاچه های آرال و خزر است که دارای سقفهای نیم گهواره ای از نی و شاخه درختان ساخته می شد، و برای حفاظت از برف، باران روی این سقفها را با پوست حیوانات می پوشاندند. نمونه مساجد یک ایوانه: مساجد بامیان افغانستان.و مسجد جامع نی ریز در فارس است.

2- مساجد با ایوان و چهار طاقی:

که هرکدام از آنها جداگانه در مسجد بکار گرفته می شوند مزیت این نوع مسجد این است که در تابستان دارای سایه ایوان و هوای آزاد و در زمستان در تالار مربع، نمازگزاراان رااز سرمای طاقت فرسا در امان نگه می دارد. مانند مسجد جمعه اردبیل.

 3- مساجد دوایوانه:

در این نوع مساجد عنصر اصلی ایوان است یعنی فضایی با نقشه مستطیل و طاق گهواره ای. استفاده از سایه و هوای آزاد در تابستان علت وجود ایوان جنوبی، و استفاده از آفتاب و هوای آزاد در زمستان علت وجود ایوان شمالی می باشد. دوایوان روبروی هم و با یک محور متقارن به سمت حیاط نگاه می کنند و رواقهایی  در طرفین صحن بصورت کلافی این دوا یوان را بهم می بندد. انواع مساجد دوایوانه: مساجد جامع فریومد، ملک زوزن، و گناباد در خطه خراسان.

 4- مساجد چهارایوانه:

در وزارت خواجه نظام الملک وزیر ملکشاه سلجوقی( 5ه)این بناها معمول بوده و قدیمی ترین بنای چهارایوانه مربوط به مدرسه بزرگی در خراسان است که به دستور ملک شاه سلجوقی و تدبیر خواجه نظام الملک ساخته شد. اولین مسجد که اساساً در ابتدا با طرح چهار ایوانه ساخته شد مسجد جامع زواره است در شمالغربی نائین و مربوط به قرن هشتم و عصر سلجوقی.

5- چهار طاقی:

بناهایی هستند با پلان مربع شکل و با سقفی از خشت، اساس بناهای آتشکده ای ساسانی چهارطاقی هستند. این سبک در مساجدی از جمله مسجد جامع تبریز و مسجد جامع ملک زوزن کاربرد داشته است.[5]

سیر تحول مساجد در ایران:

با ورود اسلام به ایران وواردشدن تمامی ارزشهای راستین الهی به این مرزوبوم تاروپود جامعه طبقاتی ساسانی یکباره بهم ریخت و طرحی نو برای زندگی در حیات آدمیان پی ریزی شد. جامعه متفرق ایرانی که نتیجه منطقی اختلافات ادیان جاهلی بوده است با پیام جدیدی که ارتش اسلام از سرزمین رسول خدا(ص) برای آنها به ارمغان آورد به ندای فطرت خداپرستانه انسانی خویش گوش فرا می دهد و پس از مدت کمی جامعه ایرانی به دین جدیدی روی آورد. از همین رو نیاز به فضایی عبادی، سیاسی، جماعت مسلمین را واداشت تا به ساختن اولین مسجد در ایران اسلامی اقدام کنند.از این تاریخ مساجد ایرانی سه طریق نیز را طی می کنند.

1- ساخت مسجد به سبک و اسلوب و شیوه مساجد اولیه مسلمانان در سرزمین عربستان

2- تبدیل وتغییر مکان مذهبی جاهلی و بازسازی آنها بصورت معماری مساجد اسلامی

3- شروع حرکت مستقلانه معماری اسلامی

ساخت مسجد به سبک و اسلوب وشیوه مساجد اولیه مسلمانان در سرزمین عربستان:

اولین و مهمترین آثار مربوط به مسجدسازی در ایران از خطه خراسان شروع شد و منظور از خراسان تمامی نواحی شرقی( افغانستان، ترکمنستان و ...) است. خصوصیات این مساجد عبارتند از:

1) سادگی و بی پیرایگی و دوری از هرگونه تزئین وزینت مادی و معنوی

2) پرهیز از ارتفاع بنا

3) استفاده از مصالح بومی یعنی مصالح خو منطقه

ابتدا شکل سرپناهی با ستونهایی از درخت نخل و پوششی از نی و بوریا برای جلوگیری از تابش شدید نور آفتاب است که بعدها همین سرپناه به شبستان تبدیل شد.

شبستان بدون در بود که در جلوی آن حیاط یا فضای باز نیمه محصوری وجود داشت ک بتدریج با گذر زمان و روی کار آمدن حکومتهای سلطنتی به عظمت و شکوه معماری مسجدها افزوده شد، البته در این سبک در ایران ایوان بصورت عنصری از معماری بومی در فضای کالبدی مسجدی مورد استفاده قرار گرفت. مساجد که به تقلید از مسجد مدینه ساخته شده اند عبارتند از: الف: مسجد کوفه میزنطنز( 2ه.ق) ب: مسجد سراور گلپایگان[6] ج: مسجد حاجتگاه

تبدیل و تغییر امکان مذهبی قبل از بازسازی آنها بصورت معماری مساجد اسلامی

در ایران پیش از اسلام مهرپرستی ودین زرتشت رواج داشت. از آنجا که مسلمانان برحسب طریق عقل وشرع از آنچه مفید باشد بهره می گرفتند و هرگز مجوز اعمال تعصبات جاهلانه و مغرضانه را نداشتند از ساختمان آتشکده ها تا آنجا که ممکن بود برای ایجاد مساجد و محل اجتماع مسلمین بهره برداری می کردند منتها از لحاظ کیفی و ماهری فضای آن را کاملاً براساس اعتقادات توحیدی خود منقلب و دگرگون ساختند. درواقع با کمترین تغییرات فیزیکی بزرگ ترین تغییرات کیفی را در جهت هماهنگی با اعتقادات توحیدی خود به شرح ذیل بوجود آوردند:

 1) آتش و آتشدان را از مرکز و کانوه فضای داخلی برداشتند و فضا برای حضور جمعی انسانها خالی شد.

2) مردمی که در خارج از فضا، نقش نظاره گر داشتند خود قهرمان داستان و حماسه ساز حادثه شدند، فضا کاملاً متعلق به آنها شد.

3) ضلعی را که به سمت قبله قرار گرفت با دیوار و نماد قبله پوشاندند تا چشم ها از داخل به خارج سیر نکند و آرامش و توجه نمازگزار برای سیر باطنی مهیاترشود.

4) از آنجا که لازم بود بین فضای پاک و آرامش بخش داخلی و مسیر نسبتاً آلوده و پرهیاهوی خارجی کاملاً ازهم تفکیک شود به ایجاد درگاهها، ایوانها، حیاطهای داخلی، درها و دیوارهای خارجی پرداختند. دیوارهای کاملاً پوشاننده  درها و درگاهها، پس راهروها و حیاطهای داخلی ایوانها را بوجود آوردند.

 5) از آنجا که فضای داخلی چون گذشته فقط سن تئاتر برای اجرای نمایش توسط آتش بانان نبود و اسلام استقبال و هجوم توده مردم را به مراکز می طلبید به سرعت چهار طاقی از هر سمت که ممکن بود توسعه یافتند و به شبستان و تالارهای بزرگ اجتماعی تبدیل شدند که تا آن زمان بی سابقه بود زیرا ساختمانهای بزرگ به سلاطین تعلق داشت نه به مردم عادی.

 6) بعدها که شهرها توسعه یافت، این آتشکده  که در خارج بافت شهر و بلندی بودند بداخل شهر آمده و از ارتفاع سطح ورودی و همکف آن نسبت به گذرگاه ها و فضای اطراف کاسته شد تا هرچه بیشتر حالت جذب کنندگی داشته باشد.

 7) و به ورودی ها رنگ و لعاب تازه ای داده اند که حالت دعوت کنندگی بیشتری داشته باشد.[7]

بناهای باقیمانده از این آئین تبدیل به مساجد شده اند نظیر مسجد یزد که برروی آتشکده بنا شده است و یا مسجد جامع بروجرد که بررسی ها نشان می دهد که برروی آتشکده ای نیمه ویران احداث شده است.

شروع حرکت مستقلانه معماری اسلامی:

بطورکلی مساجد ایرانی به چهار گروه شبستان، چهارطاقی، ایوانی و چهار ایوان تقسیم می کنند.

 1) اولین مسجد شبستانی: مسجد فهرج یزد که به اعتقاد اکثر محققان جزء: اولین مساجد قرون اولیه هجری است.

2) مساجد چهارطاقی: همانطور که از نام آنها پیداست شامل چهار ستون در چهار گوشه مربع شکل می باشد  که بوسیله چهار قوس در چهار جهت اصلی نمایان شده است وچون از چهارطرف باز بوده، به چهار طاقی شهرت یافته است. بناهای چهار طاقی عمدتاً بعنوان آتشکده مورد استفاده قرار می گرفتند. مانند چهار طاقی نیاسر و خرم دشت در کاشان بعقیده اغلب کارشناسان، شرق ایران بویژه خراساان جایگاه ایوانهاست و ما ایوانهای بزرگ را از دوره اشکانی که قلمرو آنها در شرق ایران بوده در اختیار داریم، و دلیل استفاده از ایوانهای جنوبی دوری از آفتاب تابستانی و استفاده از گرمای زمستان است.

 سیر تحول کلی مساجد بعد از گسترش دین اسلام:

 با آغاز سده سوم هجری و با گسترش بلاد اسلامی و توسعه شهرها و قریه ها مساجد با شکوه بزرگی در شهرها بنیاد گردید، مدارش علمیه بصورت یکی از کاربردهای عمده مذهبی از درون مسجد به بیرون انتقال یافت و شبستانهای چهل ستون کم کم جای خود را در مسجدهای ایرانی پیدا کردند تا سرانجام در زمان آل کاکویه، گبندخانه ها و چهارطاقی ها بازمینه چهارگوش مربع شکل و گوشه راست ایجاد شد. پیشان ایوان را در ابتدای شبستان اصلی و در میان شبستانهای طرفین طرح نمودند که سه طرف آن بسته و فقط یک طرف آن روبه حیاط باز بود( شبستانهای مسجد جامع اصفهان درزمان آل صفویه و آل کاکویه)

انواع مساجد از نظر دامنه تنوع و حوزه های کارکردهای آن:

چهار گروه تقسیم می شود:

1) مسجدهای جامع و مسجدهای بزرگی که توسط  سلاطین، و زراء و حکام ساخته شدند اداره امور این مساجد توسط باانی و با مأموران دولتی صورت می گرفت و آنان در اغلبی موارد به هر کسی اجازه پیش نمازی و یا تدریس در این مکان را نمی دادند. بلکه تنها اشخاصی که مورد تأئید بانی قرار می گرفتند به منصب پیش نمازی یا تدریس برگزیده می شدند.

2) شامل مسجدهای متوسطی می شد که توسط  بزرگان محلی، علما و با مشارکت عمومی مردم ساخته می شد. در بسیاری از این مسجدها برای پیش نماز و دیگر افراد مسجد شرط خاصی وجود نداشت و از محدودیتهایی در مسجد نوع اول خبری نبود هرچند باید توجه داشت که بعضی اوقات پیروان هر مذهب برای خود مسجد جداگانه ای می ساختند که پیش نماز و مؤسسان آن از پیروان شاخه های مذهب بودند.

3) شامل مسجد – مدرسه بودند با وجود آنکه تعداد اینگونه بناء کم بود اما اهمیت آن از آنجا بود که دو عملکرد عبادی و آموزشی را همزمان و به موازات یکدیگر ایجاد کرده اند مانند مسجد آقابزرگ درسی شان و مدرسه سید در اصفهان

4) مسجد بسیار کوچکی می شود که عمده ترین و شاید تنها عملکرد آن جنبه عبادی آنها بوده است و تنها در آنجا نماز بجا آورده می شود. مثلاً در نائین مسجدهای کوچکی هستند که مساحتی حدود 10 متر مربع دارند.ا ین مسجدها توسط افراد خیرخواه در محله و یا در امتداد بدنه بازار و مراکز اقتصادی ساخته می شدند.

اجزاء و عناصر

مقدمه

در میان اندامهای درون شهری هر شهر و روستا مسجد همیشه جای ویژه خود را داشته است و از اندامهای دیگر نمایانتر و چشم گیرتر است، نیایشگاه چون بزرگترین ساختمان آبادی بود در آغاز نیازی بدان نداشتند که نشانی ویژه داشته باشد چرا که خودبخود نگاه هر گذرنده ای را بسوی خود می کشد اما پس از گسترش آبادی، نخست با افراشتن درگاههاو نهادن ماهرخ و توق بر بلندترین جای آن و سپس با احداث میل و برج در کنار و نزدیک آن باشندگان آبادی و گذریان بیگانه را به نیایشگاه راهنمایی می کردند.

 مسجد مجموعه ای از هنرهای گوناگون است که برروی هم فضا و مکان خاصی را پدید آورده است. فضا و مکانی که برای ایجاد رابطه میان خدا و خلق متناسب باشد فضا و مکانی که درحین شکوه و جلال، آراستگی و تزئین آن ذهن انسان را به جای توجه به خداوند به خود مشغول ندارد و از آنجائیکه در سرزمینهای اسلامی مسجد پایگاه اجتماعی مسلمانان وپناهگاهی برای زندگی پرآشوب بشمار می آمد، به تزئین آن توجهی خاص شده است و می توان گفت اولین جایگاه تجلی هنر اسلامی مسجد بوده است.[8]

طراحی مسجد با توجه به طبیعت و ذات آن مستلزم رعایت آداب و اصول و مفاهیم خاص و بویژه ایجاد فضای با روحیه خاص می باشد. باورها و دستورهای دین تحت عنوان مبانی فرهنگی فضا باید بطور همزمان در فرآیند شکل گیری معماری مشارکت داشته باشند. مساجد ایرانی در کنار مهمترین فضای عبور و مرور و زندگی روزمره مردم، بازارها، میدانها و میدانچه ها و... واقع اند که حکایت از آن دارد که زندگی دنیوی مردم با زندگی اخرویشان درهم آمیخته است.

وعبادت و سلوک در بطن زندگی اجتماعی مردم جاری است و این عبادت که هدف خلقت انس و جن ذکر شده( وما خلقت الجن و الانس الا یعبدون) در ظاهر و باطن جاری است.

لذا عمران و ساخت وساز و مرمت مساجد به تعبیر قرآنی کسی را سزد که نماز برپا دارد و زکات دهد یعنی سهیم و شریک در زندگی اقتصادی و اجتماعی جامعه باشد( انما یعمر مساجدالله من آمن باالله و الیوم الاخر و اقام الصلوه و آتی الزکوه و لم یخش فعنی اولیک ان یکوفو من المهتدین) مسجدهای خدا را تنها کسی تعمیر می کند که به خدا و روز جزا ایمان داشته باشد و نماز برپا دارد و زکات دهد و جز از خدا نترسد. ایشانند که ا مید است از راه یافتگان باشد.

پس طبق استنباط از این آیه شریفه از نمودهای اخلاص ورزی در بنای مسجد آن است که معمار و هنرمند خود درونی به زلالی آب داشته باشند و با آفرینش اثر هنری خود در جستجوی کمال و جمال حقیقی باشد نه درصدد نشان دادن خود باشد.

  با توجه به شرحی که در باب بنای مسجد رفت اکنون به شرح اجزاء و عناصر مسجد می پردازیم که هرکدام مکان و هویت خاص خود را دارد و هرکدام از آنها بنوعی خدمات و اطلاعات مورد نیاز را در اختیار نمازگزاران قرارداده و رعایت سلسله مراتب در سازماندهی و ارتباط بین این فضا اعم از درونی و بیرونی کمک شایانی به پالایش ذهن و آمادگی انسان برای عبادت می کند.

 اکنون به شرح اجزاء و عناصر مسجد می پردازیم:

 جلوخان، ورودی، هشتی، دالان، حیاط، حوض( آب نما)، رواق ها، ایوان ها، گنبدخانه، شبستان، محراب، منبر، دکه یا سکو، مناره، مقصوره، بخش زنانه و مردانه، وضوخانه، سرویس های بهداشتی

1-    جلوخان:

از آنجا که استقرار در یک مکان مجهول برای انسان خوشایند نیست و او را از برقراری ارتباط با مکان ناتوان می سازد. آگاهی از حضور در یک مکان و تشخیص نشانه های آن شرط لازم برای حس مکان است. انتقال تدریجی فرد ازبیرون از طریق سازماندهای مدبرانه فضای درون و آرام مسجد آماده می سازد.

فضای قبل از رسیدن به ورودی اصلی جلوخان نام دارد درواقع جلوخان فضایی است که مکان تغییر مسیر حرکت برای ورود به یک بنا و محل توقف و انتظار در جلوی بنا است و این فضا رابط است که توسط آن می توان از بیرون به درون یا بالعکس حرکت کرد. جلوخان جزء فضای شهری است و انواعی دار که از لحاظ سلسله مراتب کارکردی جنبه های عمومی و یا نیمه عمومی دارد. از بعد اجتماعی، معمولاً فضای جلوخان، در ایام و مناسبت های گوناگون محل تجمع گروههایی از مردم و تبادل نظر و گفت و گوی بین آنها بوده است از بعد اقتصادی گاهی محل بساط دست فروشان یا دکان و دکه با مصالح سبک و موقت بوده مانند جلوخان مسجد سلطانی تهران و جلوخان مسجد امام قزوین[9]در کل خصوصیات کالبدی جلوخان باید فضایی گشوده و دعوت کننده باشد.

1-    درب ورودی:

3- ورودی : ورودی مسجد آغاز یک دعوت است، مسجد محل تسلیم و سجود است، ورودی مسجد با هویت خاص خود را مطرح می کند و طراحی ورودی اگر بنحوی صورت گیرد که علاوه بر جاذبه بسیار فضایی تعریف شده را تشکیل دهد و محلهایی بر ای نشستن داشته باشد توقف افراد و برقرار ارتباط میان آنها را تسهیل می کند. سردر ورودی بنا بوسیله تزئیناتی نظیر کاشی کاری و مقرنس کاری بیشتر خود را نمایان می سازد، علاوه بر ووردی اصلی که اکثراً در ضلع شمالی می  باشد چند ووردی فرعی نیز وجود دارد ورودی اصلی معمولاً فضای طراحی شده بود که رابطه بین فضای درون و بیرون( فعالیت اقتصادی و اجتماعی) بوده مانند مسجد امام قزوین.

 4-  هشتی:

هشتی مسجد( فضای بسته) بعد از ورودی( فضای نیمه باز) قرار می گیرد. این قسمت به لحاظ عملکردی قاعدتاً باید دارای شکلی دایره مانند باشد زیرا چنین شکلی قادر به ایجاد تمرکز در محیط خواهد بود ولی دایره به دلیل اینکه نمی تواند پاسخگوی سایر نیازهای طراحی از قبیل اضلاعی تعریف شده ومشخص برای انشعاب سایر عملکردها مانند ورودیها، راه پله ، پلان، و... باشد لذا بهتر است به چند ضلعی تبدیل شود وچندضلعی در بهترین نمونه خود هشت ضلعی خواهد بود که از دوران دو مرعبع مساوی برروی هم و بصورت 45 در جه حاصل می شود چرا که در موضوع خط تعادل محیط معماری و انسان وجودخط مستقیم با زاویه قائمه  جای بحثی ندارد، اما هنگامیکه زوایا تغییر کند و به سمت حاده و یا منفرجه میل می کند بصورت اشکالی پویا درمی آیند که تنها حالت سکون و آرامش برای آنها استفاده از اجزا و زاویه 45 درجه خواهد بود. بهرحال هشتی به نوعی طراحی می شود که هر یک از اجزای آن دارای شخصیتی تعریف شده باشد و در ضمن امکاناتی را هم برای برخوردهای معمارانه فراهم می سازد.[10]

5- دالان:

از داخل هشتی نمی توان مستقیماً به سمت حیاط( صحن) راه یافت شاید علت اصلی اینکه انسان مستقیماً نمی تواند به صحن راه یابد یکی فقط حفظ سلسله مراتب و احترام و دیگری عدم سهل الوصول بودن محیطهای مختلف می باشد چرا که سهل الوصول بودن با یک محیط هیچ اثری بر ذهن عابر نخواهد داشت به همین خاطر در معماری مسجد که همواره باید یک رابطه تأثیر و تأثری متقابل بین فضا و انسان برقرار باشد، بعد از ادامه یک منظر یا دید از صحن دسترسی مستقیم عابر به صحن را تا حدی منحرف کرده پس او را بوسیله دالان هایی که در دوطرف هشتی قرار دارد به سمت حیاط هدایت می کند.[11]

6- حیاط یا صحن:

یکی از عناصر مهم معماری مساجد اسلامی صحن است و بدلیل پیروی از طرح اولین مسجد جهان( مسجدالنبی) طرح مربع یا مستطیل است بعنوان فضایی محصور تعریف شده و قابل ادارک با شکل منظم هندسی خود بر تباین میان فضایی کاملاً سازمان یافته با فضای نامنظم اطراف بمنظور دستیابی به تعادل فضایی تأکید داشته است صحن مسجد فضایی باز است اما متفاوت با فضای با بیرون از مسجد که در درون و مرکز بنا قرار می گیرد شکل آن مستطیل و یا مربع و در محور اصلی اضلاع آن ایوانها قرار دارند که بصورت نیمه باز و متصل کننده حیاط به فضای بسته می باشند. حیاط ارتباط دهنده فضای مختلف است چشم انداز فضاهای مختلف به حیاط می باشد که کشیدگی و فرم حیاط در محور قبله می باشد. شکل و تناسبات حیات عامل مهمی در ایجاد عظمت و شکوه برای این مکان مقدس است.

7- حیاط خلوت:

 8- حوض یا آب نما:

هنگام ورود به حیاط علاوه بر همه عناصر معماری اطراف آن، در وسط و نقطه عطف یک حوض ویا آب نما خواهیم دید این کار هم کاربرد فیزیکی و مادی دارد و هم برای تذکر و تجدید خاطر و پیوند با اعتقادات ناب و زلال است آب نماهای مساجد نه در ارتفاع قرار می گیرد که نتواند آنچه را در خویش دارند به نمایش گذارند و نه غالباً منضمایی چون فواره دارند که برهم زننده سطح آرامش باشد بلکه آنچه مهم است القاء و تشدید آرامش است. در بعضی از مساجد چون مسجد عتیق شیراز برروی حوض یک سکو یا تختگاهی بنام خدای خانه ساخته اند که پایه های آن در حوض بوده و جهت تلاوت قرآن مؤمنین و دوراز مردم عادی.

9- رواقها:

 فضای آرام و خلوت را برای خود یا افرادی که بخواهند در تنهایی به عبادت بپردازند فراهم می آورد. رواق فضای نیمه باز و حجم پشت آن فضای بسته است. رواقها بیشتر در کشورهای اسلامی حوزه مدیترانه، هند، و پاکستان بکار گرفته می شوند.

10- ایوانها:

ایوانها عناصر مشخصه ای هستند که در حیاط با تناسب و کشیدگی خاص خود در آکس ها مطزح می شوند. ایوانها محل اتصال بین فضای باز حیاط وفضای بسته شبستان می باشند در اکثر موارد به دلیل اهمیت آکس و محور قبله ایوانهای شمالی و جنوبی از ارتفاع بیشتری برخوردارند. عناصری مانند گلدسته، مناره، و برج ساعت برروی ایوانهای شمالی و جنوبی قرار می گیرند که این نیز به دلیل اهمیت بیشتر این دو ایوان است. از ایوانهای شرقی و غربی بیشتر بعنوان فضای مدرسی استفاده می شود.سقف ایوانهای(کم عمق) عموماً نیم کره و نیم گنبد هستند و در ایوانهای عمیق نیز سقف بصورت گهواره ای یا طاق آهنگی استفاده می شدند مانند ایوان درویشی در مسجد جامع اصفهان.

 11- گنبدخانه:

مربع شکل است که گویی خانه کعبه را بعنوان الگوی خود انتخاب کرده وقتی وارد گنبدخانه می شویم به آرامش و عدم حرکت بصری نیازمندیم نقشه گنبدخانه نمی تواند به شکل مثلث یا دایره و یا چندضلعی باشد زیرا این اشکال هر یک دارای خصوصیات ذاتی هستند که نمی توانند با  عملکرد و محتویات نماز انطباق لازم را داشته باشند. مثلاً بدلیل گوشه های شکسته و زوایای حاده خود، یک فرم دینامیک و متحرک است که هیچ نقطه آن آرامش و سکون ندارد. دایره نیز شکلی است که انسان را به سمت مرکز یا برروی محیط خود به چرخش واداشته است و ایستایی یا سکون لازم را ندارد در حالیکه برای نماز به آرامش و سکون نیاز داریم و تنها شکل مورد احتیاج مربع است زیرا هم آرامش و سکون را برای حضور قلب فراهم می آورد و مضافاً اینکه شکل متعادلی است که هیچ نقطه جهت دهنده خاصی نیز در خود ندارد سابقه احداث گنبد به پیش از اسلام برمی گردد، بنای گنبد یک روش سازه ای وفنی بوده است. گنبد سنبل آسمان است و اصولاً به دلیل انحنایش، نشانه روح و عالم مجردات تلقی می شود و تصور مجردات بصورت خطوط راست و زاویه دار به ذهن هیچکس خطور نمی کند. قوس و گنبد هم چنین تاق ها را می توان تمثیلی از انسان نمازگذار و در حالت اساسی که ارکان نمازند( رکوع و سجود) مطرح کرد، قوس نمادی از حالت نمازگزار و رکوع و سجده است. دورگردن بلند گنبدها نورگیرها تعبیه شده اند که هم سنگینی بنا را متعادل می کند و هم نورکافی و غیر مستقیم  را بداخل هدایت می کند. گنبد با انحنای نرم و ملایم خود به طرف بالا گرائیده و از کصیر تنوع به واحد یکتا منتهی می شود که اشاره به یگانگی خدا دارد.  نمادی است از آسمان بی انتها که آدمی در دیده خود به نامحدود می نگرد.

12- شبستان:

بیشترین سطح فضای بسته در مساجد به شبستانها اختصاص یافته که در سمت جنوبی مسجد و طرفین گنبدخانه قرار دارند. از شبستان برای عبادت و ادای نماز تجمع و تدریس نیز استفاده می شود تدریس بیشتر در شبستانهای شرقی و غربی انجام می گیرد. دید شبستانها عمدتاً بداخل صحن( حیاط) اصلی بوده و روزنه هایی که در بدن طراحی گردیده فقط امکان نورگیری را ممکن می سازد. اندازه سالن نماز براساس مقیاس m 85/0 فضا برای هر فرد نمازگزار است شبستان تجلیگاه وحدت مسلمانان است که وورد افراد به آنجا همه امتیازات دنیوی آنها را ازمیان می برد.

13- محراب:

محراب قلب مسجد است و همچون چراغی است که با نور خود جهت کعبه و سمت خدا را می نمایاند.محراب یک فضای مستقل نیست، یک منشاء و یک جهت است به مفهوم یکی بودن هدف و یکی بودن مسیر تعالی انسانها.

 مسجد پیامبر تا زمان خلفا فاقد محلی بنام محراب بوده است. عمربن عبدالعزیز اولین کسی است که در مسجد، محراب ساخته است. از قرآن مجید استفاده می شود که محراب در ادیان پیشین وجود داشته است(محراب حضرت سلیمان – زکریا- و مریم(ع)). البته محراب داخل نهی شده است( محراب داخل محرابی است که زیاد در دیوار مسجد فرو رفته باشد و بگونه ای که دیوار محراب باعث شود میان امام با مؤمنینی که در صف اول در دو طرف او قرار گرفته اند، فاصله ایجاد شود. محراب در لغت از ریشه حرب است ضمن آنکه جهت قبله را القا می کند محل نبرد با شیطان است. مقررات مسلیمن بارای اعمالشان و از جمله نماز جماعت عجیب است، امام در محل حرب می ایستد و مؤمنین در پشت سر او البته امام باید پائین تر و حداکثر هم سطح مؤمنین قرار گیرد که خود نشانه ای است از رهبری وی نه پنهان شده در پشت جامعه.

 ویژگی محراب فرورفتگی است که جهت حرکت و عبور معنوی را نشان می دهد و ثانیاً غالباً از قوس و تاقی در رأس خود بهره می گیرد که مشابهتی به گنبد و کلیت مسجد دارد و ثالثاً محراب کلاً محاط شده در آیات قرآنی به خط خوش و فرم و رنگهای عناصر محراب، فرم های انتزاعی هندسی و آبی و ... هستند که القاءکننده آرامش و سکوتند و نه محرک و مهیج و کاذب.[12]

14- منبر:

در اسلام منبر برای پیامبر ساخته شد که یا محل نشستن سه پله داشت بلندای آن در ذراع طول وعرض آن یک زراع بوده است که در سال هفتم یا هشتم ه.ق ساخته شد. و تا سال 654 ه.ق موجود بوده که بر اثر آتش سوزی مسجد پیامبر از بین می رود. منبر نمادین و سمبلیک است و نوعی سنت و بزرگداشت راه و روش یاد پیامبر می دانند. جاسازی منبر در جهت قبله مسجد ترجیح دارد واین کار سبب می شود تا شنوندگان هنگام گوش دادن به وعظ و سخنرانی و آمین گفتن روبه قبله باشد زیرا ضمن نشستن روبه قبله بویژه در مسجد و در دعاکردن مستحب است و از طرفی هرگاه مجال سخنرانی بین دو نماز باشد نیازی به آرایش مجدد دوباره مجلس نیست، محل قرارگیری منبر همیشه در کنار محراب است.

 15- دکه یا سکو:

در مساجد جامع بزرگ و نیز در مصلاها با توجه به اینکه امام جماعت در جلوی صفوف نمازگزاران و در بعضی موارد حتی در حد یک پله پائین تر از آنان می ایستد.توسط نمازگزاران صفوف عقب دیده نمی شود و بنابراین حرکات جمعی نمازگزاران صفوف عقب به صفوف جلو وابسته بوده و ممکن است بصورت یکپارچه انجام نگردیده و چند لحظه پس وپیش باشد برای رفع این اشکال این سکوها تعبیه می شود.

16- مناره:

 در لغت بمعنای جایگاه نور است نام دیگر آن مأذنه عساس و صومعه( محل اذان گفتن و یا گلدسته) مسجد پیامبر مناره نداشت بلال هنگام اذان گفتن برروی دیوار بالای مسجد رفته و اذان می گفت. اصل مناره مربوط به آتش پرستان است زیرا در بالای مناره آتش می افروختند تا مردم نظاره کنند و بپرستند، د رگذشته مناره ها که نقش میل راهنما در کنار جاده ها و ابتدای شهر و در کنار مساجد، کاروانسرا و مدارس و... قرار داشتند و به دلیل روشن کردن آتش برفراز آن برای راهنمایی مسافران که شب هنگام از راههای دور به طرف شهر می آمدند به مناره یا محل نور معروف شد مسلمه بن مخلد انصاری فرماندار معاویه در مصر اولین کسی بود که به فرمان معاویه برای مسجد مناره ساخته است. مناره عنصر دعوت کننده نشانه عروج و عضو مسلط بر کالبد شهر است مناره هم نمادی هنری و هم متذکری شنیداری و هم تمثیلی کالبدی از حرکت و عروج و اشاره به آسمان، مناره را می توان سمبل اساسی ترین و اولیه ترین حالت نمازگزار( قیام) دانست. پلکان های مناره از داخل بصورت مارپیچ است وهرچه به طرف رأس مناره پیش می رود پهنای پله کمتر و با ریکتر باشد. قدیمی ترین مناره با برج راهنمایی موجود در ایران میل اژدها مربوط به دوره اشکانی در غرب نورآباد ممسنی است که بطول هفت متر است. مناره واضح ترین عنصر معمارانه ای است که روایتگر مکان تقدس در فضاست. ریشه لغت کلمه منارا ز تاروپود است که معنایش روشنایی را تداعی می کند. مناره در حال حاضر با توجه به وجود رادیو و بلندگو و ... یک بخش ضروری برای مسجد نیست اما معمولاً هم آنرا حذف نمی کنند زیرا معتبرترین و مشخص ترین بنای هر شهر و روستا یا محله می تواند باشد.

 مناره بصورتها ی چهار، هفت، هشت، و یا دوازده گوشه یا گرد ساخته می شود.زیباترین مناره های زوجی ایران در زمان صفویه احداث شدند که نمونه ای زیبایی آن مناره های مسجد امام خمینی( ره) اصفهان و یا مسجد( مدرسه) چهارباغ اصفهان است.[13]

17- مقصوره:

اتاق کوچکی است که مخصوص امام جماعت و دارای یک دریچه کوچک که مردم تنها از طریق آن امام جماعت را می دیدند. درباره تاریخ پیدایش مقصوره به عثمان خلیفه سوم برمی گردد و علت این کار ترسی بود که پس از کشته شدن خلیفه دوم برای عثمان پیدا شده بود.گروهی مروان بن حکم را اولین سازنده آن می دانند و گروهی معاویه را پس از آنکه یکی از خوارج بنام برک بن عبدالله در نماز به او حمله کرد و او همواره بیم ترور داشت. البته تفکیک گروه بندی در اجتماع نماز خلاف تعالیم علیه اسلام و سنت پیامبر بوده است لذا وجود چنین مکانی امروزه مردود است.

16- مناره :

بطورکلی از چهار جزء تشکیل شده: 1) پایه 2) ساقه 3) سرپوش یا تاج 4) رأس

پایه: در جایی ساخته می شود که آنقدر حفر شده باشد که به زمین سخت برسد و بتواند ساقه و پیکر بنا را نگه دارد.

 ساقه مناره: برروی چنین پایه ای که بصورت مربع یا هشت گوشه است به شکل استوانه ای یا مخروطی ساخته می شود. نورگیری قسمت پلکان توسط حفره هایی که در دیوار ساقه ساخته می شود تأمین می شود.

سرپوش یا تاج: جایگاهی برای مؤذن است و شکل آن مطابق ساختمان بدنه و ساقه است.

رأس: بر بالای تاج مناره سایبانی قرار می گیرد که عموماً حامل گلدسته ای بر بالای خود می باشد. گاهی برای یک مأذنه دو رأس مزدوج ساخته می شود.

17- درب ورودی:

 در ب ورودی در بلندای کامل و با کارهای هنری زیبا و شکوهمند اسلامی طراحی شود. همچنین در ورودی باید چند پله از کف خیابان یا گذر، بالاتر باشد تا عابرین را به موقعیت و اهمیت مسجد متوجه سازد. قابل ذکر می باشد که برخی از فضاهای مسجد دارای دربهای دیگری نیز می باشد که در طراحی به ارتباط آنها باید توجه شود.

 18- حیاط خلوت:

بمنظور ایجاد فضاهای بهداشتی و آبریزها باید فضایی را طراحی کنیم تا:

الف: براحتی بتوان از آبریزها با توجه به شرایط تراکم رفت و آمد استفاده کنیم.

 ب: بعنوان فضای جنبی مورد استفاده قرار گیرد.

ج:  استفاده از آبریزهای زنانه و مردانه بطور جداگانه و با رعایت موازین شرعی و ترجیحاً در دو قسمت جداگانه از طریق حیاط خلوت انجام گیرد.

د: در مواردی که سطح آبهای زیرزمینی بالا باشد هدایت فاضلاب به مادرچاه در حیاط خلوت اجرا می شود، تا در مواقع تخلیه و تعمیرات در چشم انداز عام نباشد.

ه: ورودی زنانه و پارکینگ مسجد می تواند از حیاط  خلوت( یا مسیر دیگری) صورت گیرد. بطوریکه هر مراجعه کننده بتواند بآسانی قبل از ورود به شبستان وضو بگیرد و خود را مطهر سازد.

برای دادن سرویس و خدمات به مراسم می توان در حیاط خلوت یک مطبخ نیز طراحی کرد. مطبخ می تواند در طبقه زیرین نیز طراحی و اجرا شود.

19- سرویس های بهداشتی:

توالت باید گود وهرمی شکل ساخته شود تا به لباس افراد نجاستی ترشخ نشود و مسئله طهارت بنحو مطلوب انجام گیرد. این توالت ها به دلیل ارتفاع زیاد وشیب تندی که دارند باعث می شوند که نجاست بطرف بالا ترشح نشود. باید محلی برای آویزان کردن لباس یا قبا و عبا در توالت وجود داشته باشد. مسیر ورودی سرویسهای باید هم از کوچه و خیابان و هم از صحن مسجد طراحی شود تا از هر دو جانب امکان دسترسی آسان به آن وجود داشته باشد، محل بصورت سکو و یا طاقچه در توالت طرح شود تا افراد عبوری خیابان و گذر در صورت مراجعه بتوانند اشیاء و لوازم خود را آنجا قرار دهند، باید در توالت ها طوری طرح شود که روبروی هم واقع نگردد و مسئله حجب و حیای انسانی و اسلامی رعایت گردد، توالت باید بنحو مطلوب از وضوگاه جدا باشد( حداقل با یک دیوار پارتی شن)

20- پاشوئی:

در وضوگاه بایستی قسمتهای جدا از آخورهای دستشویی باشد تا مراجعین بتوانند پس از شستشوی پاهای خود در این قسمت پاک و پاکیزه وارد مسجد شوند. متأسفانه اکثر مساجد این مسئله رعایت نمی شود و این موضوع باعث ایجاد بوهای ناخوشایند در فرش شبستان می شود.

21- کفش کنی:

 کفش کنی در ابتدای ورودی که در چشم انداز عمومی نباشد، طرح میشود، شرایط زیر را باید در ایجاد کفش کن در نظر گرفت:

 1) کفش کن درمقیاس مناسبی باشد تا پاسخگوی نیازهای لازم باشد.

2)  دارای قفسه بندی مناسب و شماره و .... باشد.

3) محلی بعنوان نگهداری امانات در این قسمت طراحی شود تا مراجعین عبوری اشیاء خود را به این قسمت بسپارند.

22- بخش مردانه:

در مسجد پیامبر دری بنام باب النساء بوده صفوف نمازگزاران زن و مرد باید در امتداد و موازی هم باشد و برای اینکه جایگاه خواهران توسط برادران قابل رؤیت نباشد که می توان به این منظوراز پرده، دیوار و اختلاف ارتفاع و .... استفاده کرد.

23- بخش زنانه:

24- وضوخانه:

 آب وضو باید پامک باشد و نباید اسرافی در آن صورت گیرد و نباید به چاه ها و مجاری عبور نجاست جاری شود. فضای وضوخانه یا در حیاط مسجد و یا در کنار در ورودی است. دستشویی های مورد استفاده باید بصورت آخورهایی باشد و جمع آوری آب و فاضلاب آن بوسیله لوله های مناسب و با شیب زیاد، انجام و به مادر چاه هدایت شود. دیواره بیرونی دستشوی با شیب مناسب بطرف داخل اجرا شود تا شخص براحتی وضو بگیرد.

25- سرویس های بهداشتی:

باید در خارج از مسجد باشد چنانکه  حضرت رسول(ص) در حدیثی فرموده اند:« واجعلو مظاهر کم علی ابواب مساجدکم» دستشویی را درکنار مسجد قرار دهید.

 ساختن دستشویی در جایی که عنوان مسجد را پیدا کرده حرام است و آن قسمت را نمی توان از مسجدبودن خارج کرد.

26- نورگیرها:

اگر بدقت گنبدخانه های بناهای اسلامی را ملاحظه کنیم اطراف و یا در ساق یا ساقه آن نورگیرهای زیبایی را خواهیم دید که به علت شدت و ضعف نور، طرح های بدیعی را بوجود آورده و بر زیبایی مسجد افزوده اند. این پنجره ها که معمولاٌ در بغل ایوان ها بوجود آمده اند و اصطلاحاً به آن« باچنگ» می گویند در اکثر مساجد قدیمی جزء عناصر همراه مسجد هستند که از مصالح کاشی معرق، سنگ، آجر،  کاشی و چوب ساخته می شوند و دارای نقوش اسلیمی هستند. در فضای شبستان تهویه و نور از مسائل مهم است و بمنظور ایجاد نور می توان از آویز چهلچراغ استفاده کرد که به معنویت مسجد هم جذابیت خاصی می دهد.

27- خانه امام جماعت:

ساختن خانه امام جماعت در کنار مسجد که خود اولاً الگویی از سنت پیامبر است و ثانیاً باعث منظم بودن حضور امام جماعت در مسجد چه در روستاهای محروم و چه در شهرهای شلوغ و برترافیک

ب) ایجاد فضای سبز برای جذاب کردن فضای مسجد

28- پارکینگ :

پارکینگ با توجه به سیستم زندگی اجتماعی امروز و گستردگی استفاده از وسائل نقلیه و نظر به اینکه مسجد محل اجتماعات مختلف و برگزاری مراسم است و جایگاه ویژه ای در مناسبات اسلامی دارد و در آن، اجتماعاتی از مردم ساکن دور و نزدیک تشکیل می شود، طراحی و ساخت یک پارکینگ مناسب با ظرفیت مسجد لازم و ضروری است. وسایل نقلیه ای که مربوط به اهل مسجد است، نباید باعث ایجاد رکود در عبور ومرور مردم شود. لذا یک پارکینگ جامع و زیبنده مسجد حتماً باید شرایط ذیل را داشته باشد:

 1) فضابندی کامل و مطلوب بطوریکه اتومبیلهای پارک شده بتوانند براحتی از پارک خارج شوند و یا مراجعین دیگر براحتی بتوانند وسیله نقلیه خود را پارک کنند.

2) محوطه سازی، جدول گذاری مناسب در طراحی جهت پارک کردن منظور گردد.

3) پارکینگ بوسیله درخروجی و ورودی و فنس گذاری و یا نرده گذاری و دیوارچه سازی زیبا محصور شود.

 4) در پارکینگ، محلی برای سرویس های ضروری و مقدماتی نقلیه از قبیل: آپاراتی، و تنظیم چرخها و تعویض روغن و .... در نظر گرفته شود تا رد ضمن برآوردن نیازهای مراجعین مسجد منبع درآمدی برای مسجد نیز باشد.

5) اتاقی برای نگهبانی، کنترل ورود و خروج وسایل نقلیه منظور شود.

6) در پارکینگ، آبریزگاه مورد نیاز باید طراحی شود، همچنین از داخل پارکینگ از مسیر مناسبی به صحن و محوطه مسجد راه باشد تا عبور و مرور مراجعین آسانتر صورت گیرد.

29- آبدارخانه:

در جوار شبستان است و باید طوری ساخته شود تا ضمن ایجاد شرایط برای یک بهره دهی سرویس مناسب برای کل شبستان، در چشم انداز عمومی نباشد و جلب توجه نکند. این محل باید به حیاط خلوت راه داشته باشد تا در پذیرایی مفصل و مراسم نذرهای گسترده بتوان غذا را در حیاط خلوت( طبخ) و تهیه کرد و از طریق آبدارخانه خدمات لازم را انجام داد.

30- قسمت زنانه:

 در طراحی این قسمت باید شرایط زیررا در نظر داشت:

 ورودی شبستان زنانه ازحیاط خلوتی یا از مسیر مناسب دیگری و با رعایت موازین محرمیت طرح شود. 2) از طریق پنجره های کاشی معرق و مشبک سازی و کم کردن نور قسمت زنانه شرایط بوجود آوریم که ضمن نداشتن دید از فضای مردانه، ارتباط لازم جهت استماع سخنان خطیب و اقامه نماز جماعت برای زنان فراهم شود.

3) در این قسمت ترجیحاً لازم است آبدارخانه ای مجزا طرح شود تا سرویس های لازم قسمت زنانه با رعایت مسائل شرعی صورت گیرد و اگر قرار باشد که شبستان زنانه در بالکن و برروی شبستان اصلی طرح شود طرح و اجرای آبدارخانه زنانه برروی آبدارخانه اصلی نیز پیش بینی گردد.

 در مواردی که شبستان زنان در بالکن ساخته شود و طرح می شود برای رعایت نداشتن دید از قسمت مردانه باید اندازه ارتفاع مشبک سازیها و یا پنجره معرق حدود 80/1 متر قد فرد ایستاده در بالکن باشد.

31- آمفی تئاتر:

وجود یک سالن آمفی تئاتر و اجتماعات در قسمت مناسبی از مجموعه مسجد لازم است چون نه تنها اشکالی ندارد بلکه می توان از این قسمت در بسیاری از مراسم اسلامی بطور چشمگیری استفاده کرد. می توان سالنی شیب دار با صندلی راحتی سن و محل نمایش سرویس های پذیرایی و بهداشتی و ... طراحی شود.

 32- کتابخانه و مراکز فرهنگی:

ایجاد کتابخانه و قسمتهای آموزشی و فرهنگی در مجموعه مساجد از این نظر که جاذبه آن جمع کثیری از نسل جوان و باور جامعه را بسوی مسجد و فرهنگ اسلامی جلب می کند، کار بسیار پسندیده و با اهمیتی است. بنابراین بهتر است در طرح و اجرای ساختمان آ« شرایط زیر را رعایت کرد:

 1) دفتر مجموعه   2) دفتر کتابداری  3) مخزن کتاب  4) محل مطالعه جداگانه برای برادران وخواهران 5) دفتر امور آموزشی و فرهنگی 6) کلاسهای آموزشی جداگانه برای خواهران و برادران 7) آبریزیهای جداگانه برای خواهران و برادران

33- مستغلات مسجد:

در طرح مسجد احتمال بوجودآمدن خرابیها و ایجاد هزینه ای پیش بینی نشده وجود دارد بنابراین برای ایجاد چنین هزینه ای باید منابعی در نطر گرفت که درآمد آن صرف این امور شود که بهترین منبع تأمین این هزینه ها استفاده از درآمد مستغلات مسجد است. معمولاً مستغلات مسجد متصل به مسجد است. و با وجود این نباید ساختمان مستغلات چشم انداز سطوح خارجی و کل مسجد را تحت الشعاع خود قرار دهد. مستغلات مسجد می تواند شامل دکاکین، پاساژ، یک یا چند وا حد یک طبقه یا دو طبقه بمنظور ایجاد کارهای مختلف ایجاد شود.

 34- سیستم حرارت مرکزی:

وجود سیستمی مناسب برای گرم کردن فضا در زمستان و خنک کردن آن در تابستان در یک مسجد امری بدیهی است. چنین سیستمی را می توان پس از بررسی های لازم، همآهنگ با شرایط محیطی و اقلیمی بوجود آورد.

35- انبار مسجد:

انبار مسجد را می توان در بخشی از حیاط خلوت یا در قسمتهای زیرین مسجد بوجود آورد تا از آن بمنظور نگهداری وسایل مستعمل و ... استفاده کرد.

تزئینات در مسجد:

 تزئینات در قالب کاشیکاریها با طرحهای هندسی و طرحهای اسلیمی و کتیبه ها با خطوط زیبا و

 با کاشی کاریها، رنگها و گچ بریها و ...  به سطوح مسجد جان می بخشد و همچون پوستی زنده مسجد را دربرمی گیرد. با معماری آنچنان بصورت همگن آمیخته می شود که جزئی از آن محسوب می شود نه تحمیل شده و زائد برآن.

 هنرمندان مسلمان در تزئین آثار خود از هرچه که به زیبایی و جذابیت اثر بیفزاید استفاده می کردند. مثلاً گیاهان و شاخ و برگها و میوه ها و ساقه های گیاهان سهم عمده ای در تزئین آثارهنری داشت و جهان گیاهان یک منبع الهام به حساب می آمد. گاه این تزئینات در طرح هندسی دایره، هشت ضلعی، مربعها و ... ظاهر می شوند. اندیشه های دینی هنرمند مسلمان در خلق نقشها و اثرها تأثیر می گذارند و سبک هنر او از اعتقادات مذهبی اش الهام گرفته است. خداوند بزرگ در ذهن هنرمند مسلمان جای دارد. این باعث می شود که در نقوش ترسیمی خود به شکلهای انتزاعی روی آورد تا در قالب نقش و نگاره یک مطلق را به شکل هرچند ناقص- البته غیرممکن ابراز کند زیرا به  قول سنائی:

« نتوان وصف تو گفتن که تو در وصف نگنجی         نتوان شبه تو جستن که تو در وهم نیایی»

 نقشهای اسلامی واجد داستان دینی یا ادبی نیستند و صورتشان بالنسبه مجرد از آن صورتهایی است که پیرامون ها را گرفته است. اما براستی سرشار ازمعانی و مفاهیم اند. نقش،  دنیای پیچیده و گونه گونی را به نمایش می گذارد که در آن همه چیز به نیکویی در جای خود قرار گرفته است.

خط از مهمترین عناصر هنر شکل گراست و نمایشگر نوعی حرکت و رونق است. مهمترین عامل وحدت بخش میان مسلمانان خط عربی است که از دنیای عرب به سراسر سرزمین های دیگر اسلامی وارد شده و تأثیر شگرفی بر مسائل فرهنگی و هنری مختلف نهاده است.« تیتوس بورکهات هنرمند سوئیسی درباره کتیبه های مساجد می گوید: تکرار کتیبه های مأخوذ از آیات قرآن کریم برروی دیوارهای مساجد و دیگر بناء انسان را یادآور این حقیقت می سازد که تاروپود حیات اسلامی از آیات قرآن تنیده شده و از لحاظ معنوی متکی بر قرائت قرآن و نیز نماز است. اگر بتوان فیضی را که از قرآن کریم سرچشمه می گیرد یک ارتعاش معنوی بخوانیم کلامی بهتر از این تغییر نخواهیم کرد نداریم.» از آنجا که این نقوش قرآنی هم معنوی و هم مسموع است باید بگوئیم که تمام هنر اسلامی باید ضرورتاً این ارتعاش را داشته باشد. تنوع در حجم بازی نور، سلسله مراتب آیات قرآنی حک شده همه، همه القاءکننده وحدت می باشند و درمساجد دست به دست هم داده مکانی مقدس و متعالی برای پرستش خداوند یکتا بوجود آورده است. کار پرنقوش و خطوط در زمینه آیات قرآنی بصورت غیرمستقیم عبادتگاه را به یک کانون تبلیغ وذکر تبدیل می کند لطف این قضیه این است که بوسیله این هنر ساده قرآن و یاد خدا در متن زندگی و عبادت مردم مسلمان همواره مطرح می شود و پیوندی استوار میان مذهب و زندگی را بوجود می آورد.

رنگ:

رنگهای استفاده شده در مسجد نیز رنگهای خاصی هستند، رنگهایی که در مساجد دنیا مورد استفاده قرار  گرفته اند، هرچند در میان ملتهای گوناگون و با سلیقه های متفاوت و علایق مختلف، همسان است. رنگهایی از قبیل آبی، فیروزه ای، لاجوردی، کبود، سبزو زرین می باشد که در نگارگریها و تذهیبهای زمینه های تصاویر مسجد به استخدام درآمده اند که آسمان بلند ژرف، دریا و آب، افق دور سرسبزی را تداعی می کنند و آرامش را سبب می شوند.

طرح« ارسپک و اسلیمی»: ارسبک کلمه ای فرنگی و اسلیمی کلمه ای عربی که معنی اولی عربی« منسوب به عرب» و معنی دوم اسلامی« منسوب به اسلام» می باشد. بنابراین طرح ارسپک و اسلیمی یعنی طرحی که منسوب به اعراب و مسلمانان یا اختراع آنان و یا در مورد استفاده آنان است. این طرح تزئینی که در ترسیم آن از شکل گل و شاخه و برگ گیاهان استفاده شده تقریباً درهمه آثار اسلامی بکار رفته و می تواند یک عامل اشتراک، اتحاد هنری در عالم اسلام شمرده شود. در عین حال این طرح یک موضوع تزئینی صرفاً عربی یا اسلامی نیست بلکه قبل از ظهور اسلام نیز در کشورهای مختلف معمول بوده است. ارسپک یک موضوع اصلی تزئین یا ساقه میانی است که در طول آن خطوط فهیمده با همآهنگی به هم می پیچید. ارسپک غالباً برای تزئین حاشیه های باریک و بلند بکار می رود. ارسپک بعنوان یک طرح نباتی است که آنچنان غلبه می کند که بصورت مفرد، به شکل پیچک یا بته، برگ شبدر، یا گل سرخ در یک تکرار پایان ناپذیر ادامه می یابد. سرستونها نیز با ارسپک ترئین می شوند نوشته های حواشی بر زمینه ای پوشیده از طرحهای اسلیمی ایجاد می گردد. بعضی از نویسندگان ا زجمله دکتر سیمین دانشور طرح ارسپک را به دوره ساسانی نسبت داده اند. کاربرد طرح ارسپک در چند نمونه تاریخی: مسجد جامع شیراز، مسجد جامع نائین، مقبره سلطانیه، مسجد گوهرشاد، مسجد کبود تبریز در ایران ومسجد قبه الصخره در بیت المقدس، مسجد سلطان محسن در قاهره.

شیار از دیگر موارد تزئین است که مورد توجه به هنرمندان ایرانی و سایر کشورها بوده که برای ایجاد سایه روشن سطوح استفاده می شده است. قدیمی ترین شیار در غار مادلن فرانسه که( 17 ق م) است.  و قدیمی ترین شیار ایران مربوط به گرازی است که در تپه سراب کرمانشاه است( 6 ق.م)

و در دوران اسلامی انواع مختلف شیار تزئینی کاربرد داشته است چون شیار دنده ای(خیاری) در مقبره علی آباد کشمار- شیار قاشقی در مسجد سپهسالار تهران( قاجاریه)، شیار با زاویه در مقبرس قابوس بن وشمگیر، شیار شعاعی، شیار حلزونی، در مسجد وکیل شیراز مقرنس و قرنیز هم موارد دیگر تزئین است که کاربردهای بسیاری د راکثر بناهای اسلامی داشته اند از دیگر انواع تزئینات کاربندی و رسمی بندی است. زمان پیدایش کاربندی قرن سوم ه.  است

.نوع ابتدایی آن در گوشه سازی طاق مسجد جامع شیراز موجود است. در قرن چهارم ه. رونق گرفت و در آثار بسیاری چون مسجد جامع نائین و مسجد جامع اصفهان در انواع مختلف بکاررفته است. زیباترین انواع کاربندی در شهرهای کاشان و کرمان است. کاربندی در دهانه های مختلف مثلا

(3  2) متر با ختم شش ضلعی در ناحیه تیزه و در ابعاد و دهانه های بزرگتر تا فضاهای(86) متر تا 24  ضلعی و حتی ابعادی چون(1010) متر با ختم خورشیدی و یا بیشتر از 24 ضلعی و یا در شمه ای ترکین در تیزه بوجود می آید که دارای باربری و ایستایی کامل بوده و شگرفی خاصی به اجرای پوششهای طاقی در معماری ایران بخشیده است.

 قوس نیز بعنوان یک مهارت فنی د رخدمت زیبایی بناهای اسلامی بکار گرفته شده است.[14]

نماسازی در مسجد:

زیبایی کلی از جلوه های حضرت احدیت است و این جلوه  برای بشریت، قابل توجه است بطوریکه خداوند رحمان جلوه جمالش را درجهان هستی قرار داده است. انسانها به همین جهت زیبایی را دوست می دارند. مسئله زیبایی در طراحی و ساخت بناها و عمارت از اعصار و قرون گذشته مورد توجه بوده است. نماسازی مسجد باید با رعایت تمام زمینه ها و جوانب انجام گیرد، بطوریکه اصالت و فرهنگ مسجد در نماسازی جلوه گر شود. بطورمثال باید نسبت به نکاتی چون: شکوه و عظمت، صفا و معنویت، توحید  و وحدانیت و سایر عقاید دینی در جلوه هنر و ... توجه کافی شود.

 ورودی مسجد باید با رسمی بندیهای متنوع، قرینه سازی وکتیبه سازی تزئین می گردد. تزئین درب ورودی با هنر متنوع نجاری و یا منبت کاری برروی کارهای درسازی می تواند زیبایی خاصی به این منطقه بدهد، در قسمت هشتی می توان با استفاده از هنرهای طاسه سازی، آونگ سازی،( مقرنس) و مورب سازی و کارهای معرق و کاشی و آجری زیبا نماسازی کرد.

 برای نمای صحن می توان با پشت بغل سازی، قرینه سازی، کتیبه سازیهای افقی وعمودی کارهای گلچین آجری و کاشیکاری، گره و معلق، معرق سازی با کاشی و نماسازیهای بسیار دلنشین در حیاط مسجد انجام داد.

 برای نماسازی در شبستان می توان با اجرای کتیبه سازی، محراب سازی، نورگیری های گبندی  وسرسرا انجام دا که می تواند به شکل گنبدی و یا چند ترک بسیار زیبا و با طاسه سازی، گچبریهای مطلوب در طراحی اسلیمی خطوط بسیار زیبای گچی و گچبری همراه باشد. در شبستان از پنجره های مشبک و گره هندسی اسلامی، شِیشه های رنگی و طراحی اسماء جلاله، انواع خطاطهای زیبای معماری، مقرنس کاریهای متنوع و آئینه کاری به شکل زیبا استفاده می شود. ضمناً وجود گلدسته و گنبد در شکلهای بسیار مطلوب می تواند زیبایی خاصی به کل بنای مسجد بدهد. بطورکلی اصل نماسازی فلسفه معنویت زیباسازی نماهای داخلی و بخصوص خارجی مسجد  می باشد که به حق جذب کننده است. هنرهای کاشیکاری شاامل معرق سازی، کاشی هفت رنگ، کاشی زیررنگی، کاشی و آجر و گلچینهای بسیار زیبای آجر و کاشی است. آئینه کاری، ا کثراً در قسمتهای داخلی بنا در قسمت هایی چون شبستان و محراب یا ایوان خارجی و زیردرود و ... با استفاده از طرحهای گره هندسی منظم به شکل مقعر و محدب، حتی درایجاد طرحهای گل و گیاه سازی در اشکال خاصی قابل اجرا است.

 برای سنگ فرش کف هم می تواند از کفپوشهای بسیار جالب مثل انواع سنگهای مقاوم مرمر، با رگه های جالب حتی ترکیبهای گوش ماهی و دون دار در حالت شفاف و بسیار صیقلی استفاده می شود. سنگ فرشها از ورودی به پیشخوان، هشتی، حیاط، سرسرا، شبستان، شروع و ختم می شود.[15]

طبقه بندی اجزاء فضایی:

 حوزه عبادی: شامال صحن اصلی جهت اقامه نماز جمعه و یا فضاهای دیگر جهت انجا م مراسم مذهبی

حوزه آموزشی و پژوهشی: شامل کتابخانه، و سالن مرجع، آمفی تئاتر و سالنهای چندمنظوره جهت انجام فعالیتهای خاص همچون سخنرانیها، کنفرانسها، و کلاسهای آموزشی و کارگاهها و...

حوزه اداری: شامل بخشهای اداری و مدیریتی و ....

حوزه درمانی: شامل بخشهای پزشک عمومی، دندانپزشکی، تخصصی، و زنان

حوزه تجاری: شامل فروشگاه های عرضه محصولات فرهنگی

حوزه خدمات جنبی: شامل بخش پذیرایی، فضاهای سبز و پارکینگ و ...

معرفی عملکرها و فضاها:

حوزه عبادی

اسلام و معماری مکانهای عبادی:

هنر اسلامی جوهره خود را از جهان بینی اسلامی کسب می کند و در پی معنویت بخشیدن به زندگی انسان است که این مهم در معماری بویژه معماری مکانهای عبادی به نحو احسن فراهم می آید. چون بناهای دیگر درباره مسائل مادی است در حالیکه بنای مکانهای مذهبی ماده و فضای ماده را در خدمت می گیرد که به خلق فضای درمانی بپردازد و در این معادله تبدیل فضای مادی به فضای روحانی، تنها اکسیر مؤثر ایمان و خلوص سازندگان این فضاست که خلق چنین فضایی مکانهای مذهبی را محل سجده در پیشگاه عظمت خداوند می داند و پردازش و منزلت آن بعنوان عبادتگاهی که متضمن رشد و تکامل انسان است، واقف می باشد.

 نیایشگاه ها برترین نوع معماری بشر در طول تاریخ بوده اند که براساس معیارها و مفاهیم جهان خلقت ساخته شده اند و تجلی گاه تفکرات و احساسات ناب انسانی بوده اند و در آن به اصلی ترین نیازهای معنوی انسان پرداخته اند. هنرمند مسلمان نیز با اساس قراردادن هنر خود در اصل توحید می کوشد تا این حقیقت متعالی را در آثار خود جلوه گر سازد. چنانکه درمعماری بویژه معماری مصلا همآهنگی کل بنا و یگانگی آن در میان اجزای ساختمان و فضای ایجادشده از بارزترین نمونه های آن است. همچنین تجلی اصل وحدت در کثرت و کثرت در وحدت، بصورت عاملی در تزئینات اسلامی نمودار شده است، در نتیجه معماری اسلامی علاوه بر دادن زیبایی و استحکام به بنا جلوه گاه بزرگترین تفکر فلسفی- الهی است که در نوع خود بی نظیر است. تجلی الهی وحدت، حتی در پیدایش مکانهای مذهبی نخستین نیز بر فضای مصلا حاکم بوده است. بطوریکه ایده اولیه مصلا قطعه ای کوچک یا بزرگ از زمین پاک است که سمت قبله( مرکزیت و یگانگی) در آن مشخص می شود وبه نماز اختصاص می یابد. مصلا درواقع محلی برای اجتماع سیاسی، مذهبی، اقتصادی و فرهنگی جامعه است و برای تبادل آراء که نشانگر درهم آمیختگی دین و دنیا، معاش و معاد می باشد. در اسلام دین و دنیا از هم جدا نیستند بلکه امری واحدند و این یگانگی و وحدت در همآهنگی بنای مصلا در کل مجموعه متجلی است. درمعماری اسلامی شکلها و فرم ها فراتر از دنیای مادی و صوری اند، مربع، هشت ضلعی و دایره فقط اشکال هندسی نیستند، بلکه هر یک از نمود ارزشها و اعتقادات هنرمند مسلمانی است که آنها را تجلی پاکترین احساساتش برای خلق عبادتگاهی بکار می گیرد.

 چهارگوش، یادآور صورت ساده کعبه است، تمثیلی از دنیای خاکی و...  تجلی چهار گوشه بهشت در وجه خاکی آن است. هشت وجهی اشارتی به عرش الهی است که براساس حدیثی بردوش هشت فرشته حمل می شوند پس برای گنبد مساجد که تمثیلی از آسمان است، پایه ای متناسب می تواند باشد. دایره نماد و آسمان و کنایه ای از دنیای فرازمینی است، دنیایی که متعلق به روح است وبرای رسیدن به آن باید جسم را وانهاد.

 تلاش هنرمند در این مسیر گذر ازمربع و رسیدن به دایره است و هشت وجهی از نظر فنی و از جنبه ای نمادین این گذر را ممکن می سازد. مشکل کلی بنای مکانهای مذهبی که شامل گنبد رفیع، گلدسته های بلند، شبستان ساده، و بی آلایش، و ایوانهای بزرگ، تجلیگاه ظریف ترین و پرمعناترین معتقدات معماری مسلمان و در نهایت هنر اسلامی است.

حوزه آموزشی:

 الف: کتابخانه و مرکز اسناد: کتابخانه ها همواره بعنوان بخش جداشدنی از مراکز پژوهشی و آموزشی مطرح بوده اند و شاید اصلی ترین وظایف آموزشی و پژوهشی برعهده کتابخانه مرکز اسناد آن مجموعه باشد. مصلا نیز در راستای وظایف خود نیازمند کتابخانه ای مجهز و متناسب با ماهیت موزه و اهداف آن می باشد. بگونه ای که این کتابخانه نیازهای تحقیقاتی کارشناسان، متخصصان، پژوهشگران و حتی بازدیدکنندگان عادی مصلا را برآورده سازد. کتابخانه مصلا نیز مانند سایر بخشهای آن می بایست به تناسب توسعه های آتی مجموعه طراحی گردد و خدمات خود را مطابق پیشرفتها وتحولات زمانی ایجاد شده و در امراطلاع رسانی افزایش دهد. بمنظور شناخت ویژگیهای کتابخانه مصلا نیز می بایست کتابخانه مصلا را در بین انواع کتابخانه ها مشخص نمائیم:

تعریف کتابخانه و انواع آن: کتابخانه در معنی عام عبارت است از مجموعه کتابهایی که برای مطالعه، تحقیق یا مراجعه، گردآوری شده است. کتابخانه از واژه لاتینی«Libber »« کتاب» مشتق شده و دارای تاریخچه ای طولانی می باشد. هدف بنیادی کلیه کتابخانه ها حفظ کتب از طریق گردآوری آنهاست.[16] مثال انواع کتابخانه:

 1) کتابخانه ملی: د ر اکثر کشورها وجود دارد و تلاش عمده آن گردآوری و حفظ کتابهای منتشرشده در سطح یک کشور است.

2) کتابخانه عمومی: بیشترین ارتباط را با مردم عادی دارند و مراکزی برای مراجعه و تأمین اطلاعات هستند.

3) کتابخانهای آموزشگاهی: که در سطح آموزشگاه ها و مدارس فعالیت داشته و بیشتر منابع آنها کتب درسی، کمک درسی وکتابهایی که در راستای اهداف آموزش و پرورش منتشر شده اند.

4)کتابخانه شخصی: بوسیله بودجه بخش خصوصی ایجاد شده و در گردآوری آن تفکرات، علائق گردآورنده تأثیر دارد. و میزان دسترسی مردم به این کتابخانه ها متفاوت است.

 5) کتابخانه دانشگاهی:  درجهت کمک به برنامه های درسی دانشجویان و انجام تحقیقات آنها در سطحی عالی است. و معمولاً آخرین پیشرفت کتاب وکتابخانه ای را ارائه می دهند.[17]

6) کتابخانه های تخصصی: که اغلب وابسته به مؤسسات رسمی چون بیمارستان و وزارتخانه ها و ... بوده و بودجه آن توسط همان مؤسسات تأمین می شود.

مکان کتابخانه: بهتر است محلی آرام و بدور از آلودگی های صوتی بوده و از نظر دسترسی در اختیار مراجعین عادی، کادر اداری و متخصصان قرار گیرد.

 بخشهای مختلف کتابخانه:

 بخشهای زیر را بعنوان فضاهای اصلی کتابخانه می توان عنوان کرد:

1)    بخش امانت

2)  بخش کتب مراجعی و سالن مطالعه: نشریات و مجلات ادواری اعم از لاتین و فارسی و نیز منابع اصلی کتابخانه در این بخش قرار دارد.

3) بخش مرکز اسناد: شامل محل ویژه نگهداری اسناد و مدارک، اتاقهای ویژه اسلاید، عکس ومیکروفیلم، پایگاه های رایانه و اینترنت دفتر مسئول بخش

4) بخش اداری: شامل بایگانی، چاپ و تکثیر، سرویسهای بهداشتی، دفاتر کار و مسئول کتابخانه و ...

5) انبار کتاب: شامل مخزن کتب بخش ویژه کتابهایی که هنوز فهرست نویسی نشده اند و تازه خریداری شده اند.

ب) آمفی تئاتر و سالنهای چندمنظوره: برحسب وسعت، میزان فعالیت و همچنین ماهیت مجموعه ها واهداف مصلا این بخش می تواند شامل یک سالن اجتماعات برای استفاده های مختلف نظیر: نمایش فیلم، کنفرانس، همایش های هنری، مذهبی، تخصصی، و... باشد و یا می توان برای مصلا یک آمفی تئاتر مرکزی بمنظور برگزاری جشنواره ها وهمایش ها و نیز اجتماعات مردمی ونیز یک سالن بمنظور نمایش فیلم، اسلاید و برگزاری سخنرانها و ... و فعالیتهایی که در راستای اهداف آموزشی مجموعه باشد درنظر گرفت.

 ج) مرکز اطلاع رسانی: این مرکز شامل پایگاه های مختلف رایانه ای و ارتباطات اینترنتی، آرشیو، عکس، اسلاید، میکروفیلم و سایر امکانات سمی و بصری لازم بمنظور معرفی خدمات مصلا، اهداف و مجموعه  و ... می باشد این مرکز می تواند هم بصورت مستقل و جداگانه در نظر گرفته شود و هم می توان آن را با بخش ویژه آرشیو و خدمات اطلاع رسانی کتابخانه مرکزی انجام نموده و یا در ارتباط مستقیم قرار داد.

 د) تبلیغات و روابط عمومی: این بخش نیز به معرفی فعالیت های مصلا و نیز انتشارات مصلا از قبیل پوستر، عکس، نشریات ادواری، و فصلنامه ها، ویژه نامه، کتب تخصصی و ... پرداخته و در تدارک برنامه هایی نظیر برگزاری همایش ها و مسابقات عمومی و ... بمنظور جلب هرچه بیشتر بازدیدکننده وایجاد زمینه برقراری هرچه بیشتر ارتباط مردم با مصلاء ومسائل مذهبی فعالیت دارد.

 ه) بخش آموزشی: یکی از اهداف ایجاد مجموعه ای در کنار مصلا، اهداف آموزشی بود که می توان کلاسهای آموزشی در سطوح مختلف برای پذیرش دانش آموزان و افراد عادی و حتی طلاب دینی برگزار نمود. ماهیت این کلاسها در ارتباط مستقیم با ماهیت مصلا و مجموعه های آن می باشد. و این دوره های آموزشی باید بیشتر معطوف زمینه های مذهبی و فرهنگی باشد. وسعت و میزان پذیرش این بخش نیز با توجه به میزان فعالیت مصلا متفاوت می باشد لیکن می بایست توسعه های آینده برای این بخش در نظر گرفته شود.

حوزه درمان: ارائه خدمات درمانی به بیماران را می توان به صور مختلف تقیسم بندی کرد. لیکن آنچه از حیث معماری و برنامه ریزی فیزیکی حائز اهمیت است تقسیم بندی فضا( مکانی) خدمات درمانی است. برای این منظور طیف خدمات درمانی را بطورکلی می توان در سه مقوله متمایز گنجاند: یکی ارائه خدمات درمانی از طریق بستری کردن بیمار، دوم ارائه خدمات درمانی به شکل سرپائی و سوم ارائه خدمات درمانی در خانه یا محل سکونت بیمار.

 نوع سوم بیشتر در ممالک پیشرفته که از حیث امکانات درمانی در سطح بالایی قرار دارند معمول است و در کشورهای عقب مانده و کمتر توسعه یافته دامنه ای بسیار محدود دارد. لیکن دونوع اول از ارائه خدمات درمانی رایج ترین شکل ارائه این خدمات در اینگونه ممالک است.

ارائه خدمات درمانی به بیماران بستری معمولاً در بیمارستان صورت می گیرد و ارائه خدمات درمانی سرپائی نیز معمولاً در مکانی که اصطلاحاً درمانگاه یا کلینیک خوانده می شود پس کلیه خدمات درمانی که نیازی به بستری شدن نداشته باشد می توان در درمانگاه انجام شود. درمانگاه می تواند یا در بیمارستان قرار گیرد و یا بصورت متصل عمل کند. ارائه خدمات سرپائی طیف وسیعی از جمعیت را دربرمی گیرد و قابل رؤیت وجه سیستم درمانی و بهداشتی یک کشور است.

حوزه اداری و مدیریت:

فضایی که برای دفاتر مدیریت و ا داری اختصاص می یابد وبرحسب اندازه مصلا، گسترش فعالیهای مذهبی و فرهنگی و تعداد افراد آن مختلف است حداقل یک اتاق برای مدیر، یکی برای منشی و یکی برای خدمات اداری. چنانچه ضرورت ایجاب می نماید ساختمان برای این کد در نظر گرفته می شود.

مصلاها بزرگتر که اداره های مستقل دارند یا توسط هیأت مدیره یا هیأت امناء اداره می شوند باید اتاقی برای نشستهای هیأت، یک اتاق کوچک انتظار یک دفتر برای مدیر هیأت مدیره، اختصاص دهند. بخش اداری با مجموعه مصلا باید در ارتباط  باشد از طریق سالنهای ووردی اصلی که تنها کانال ارتباطی با مردم است اما می تواند یک درب ورودی مجزا برای خود داشته باشد.[18]

حوزه تجاری:

این موزه به لحاظ ارائه خدمات عمومی برای عموم و همینطور به لحاظ عوایدی که برای مصلا به همراه دارد مهم است. چون به علت حوادث غیرمترقبه، خرابیها و بازسازی نیاز به بودجه هایی است که می تواند از این طریق حاصل شود که می تواند بصورت فروشگاههای کوچک و بزرگ و زنجیره ای و با توجه به نیاز منطقه ایجاد شود. ابعاد مرکز ستونهای فروشگاه ها، طرح کلی لوازم و اثاثیه آن را تعیین می کند شبکه سازه ای پیشنهادی برای واحدهای بزرگ اداری عرض 7300 و mm 900 و عمق mm 9150 می باشد. نمای جلویی با فرانتاژ فروشگاههای کوچک میان 5300 و عمق آنها 18 تا 36 متر( فاصله از نمای جلویی تا دیوار پشت فروشگاه) است. حداقل عرض پیشنهادی برای گذرگاه اصلی عبارت از mm 1980 و برای گذرگاه های فرعی mm 990 است ارتفاع پیشخوان عموماً mm 930 است، مدول یا ضریب سیستم برحسب نوع قفسه بندی فروشگاه متغیر است این مراکز جدید بهتر است به پیاده روها و یا مسیرهای رابطه( سرپوشیده جهت محافظت در مقابل نور آفتاب و باران) نواحی پارکینگ و مغازه ها محدود شوند.

حوزه خدمات جنبی:

این بخش شامل تأسیسات حرارت و برودت و تهویه، تابلوهای برق ایستگاه های امنیتی و تجهیزات مقابله با دزدی، سیستم های اطفاء حریق، تجهیزات نظافتی، آسانسورها و بالابرها و .... می گردد.

 الف) تأسیسات حرارت و برودت و تهویه:

 همواره بین میزان دمای فضاها و رطوبت نسبی و تهویه ارتباط مستقیمی برقرار است. انتخاب سیستم حرارتی و برودتی برای موزه براساس عوامل مختلفی نظیر منابع مالی، میزان مصرف انرژی شرایط اقلیمی، نوع مجموعه ها، وسعت و میزان عملکرد و ... صورت می پذیرد. بمنظور تأمین میزان دمای مناسب سیستمهای مختلفی وجود دارد. در صورتیکه منابع مالی اجازه بدهد سیستم تهویه مطبوع بهترین انتخاب می باشد. زیرا علاوه بر تأمین دمای مناسب رطوبت نسبی فضاها را نیز تأمین می نماید. در غیر این صورت معمولاً برای تأمین حرارت از سیستمها ی مرکزی استفاده می شود و برای تأمین برودت و خنک ساختن فضاها در ماه های گرم از دستگاههای دمنده که هوای خنک را به داخل فضاها انتقال می دهند استفاده می شود. روش دیگر برای تأمین حرارت سیستم حرارت از کف است از مزایای این روش سرعت افزایش دما در فضا پنهان بودن دستگاه های حرارتی و عدم تماس مستقیم با منابع حرارتی می باشد و در حال حاضر ترجیح داده می شود که دستگاههای ناقل گرما در فضاهای بین اتاقها، یا در بالای دیواره ها نصب گردد.

 سیستم تهویه نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در طراحی و انتخاب سیستم تهویه حداکثر استفاده از تهویه طبیعی نیز باید بعمل آید. یکی از این روشها تعبیه پاسیو و استفاده از حیاطهای مختلف در بین فضاهاست. همچنین می توان با تعبیه دریچه ای مختلف و با استفاده از فن جریانی از هوای تازه را وارد فضا نموده. می توان با درنظر گرفتن دریچه هایی در قسمت پائین دیوارهای بیرون که دهانه های آن بوسیله تیغه های قابل تنظیم پوشیده شده همچنین تعبیه دریچه های داخلی در بالای دیوارهای داخلی، امکان برقراری جریان هوای ملایمی که با گرم شدن طبیعی ساختمان پدید می آید و باعث خروج هوا از دریچه ها می گردد، فراهم نمود.[19]

ب: سیستم برق:

نکته قابل توجه درباره برق مجموعه در نظر گرفتن توسعه های آتی است تا در صورت گسترش مجموعه ها مشکلاتی در امر ارائه نگهداری و... پیش نیاید.

 کنترل اصلی و فیوزهای مختلف باید همواره در مکانی محفوظ و دور از دسترس بازدیدکنندگان باشد و همچنین شبها باید سیستم انتقال به اتاق سرنگهبان متصل گردد. علاوه بر سیستم برق اصلی، تعبیه یک سیستم برق اضطراری نیز ضروری است. برق اضطراری باید دارای ولتاژ پائین باشد و توسط مواد جداگانه ای تولید شود. این سیستم کمکی جهت ایمنی است و در هنگام بروز حوادث غیرمترقبه، سودمند و ضروری است.[20]

د: سیستم های امنیتی، تجهیزات اعلام خطر و دزدگیر:

این بخش می تواند شامل چند اطاق مختلف بخصوص پرسنل نگهبانی و محلی برای استراحت آنها، همچنین کنترل بخشهای مختلف شود. این اتاقها می توانند در قسمتهای مختلف قرار گیرند ولی می بایست با یکدیگر در ارتباط مستقیم بوده و از وضعیت یکدیگر بصورت دائمی مطلع باشند. تجهیزات مقابله با دزدی و سیستمهای اعلام خطر نیز در این اتاقها قرار می گیرد و سایر تجهیزات مانند دوربین های مداربسته، چراغها، زنگهای اعلام خطر و .... درون فضاها تعبیه می گردند. نکته قابل توجه دیگر اینکه تمامی سیستمها و تجهیزات می بایست به تمامی اتاقهای نگهبانی متصل شود و کل سیستم با نزدیکترین مرکز انتظامی در ارتباط باشد. و علاوه بر تجهیزات باید در معماری مجموعه مسائل خاص رعایت شود تا امکان نفوذ بداخل مجموعه، به حداقل برسد.

الگوها

تاریخچه مکانهای مذهبی ایران:

بناهای مذهبی همواره مورد احترام و توجه ملل و اقوام مختلف در طول تاریخ بوده است و به لحاظ همین اهمیت پیوسته کاملترین تجربه های هنری هنرمندان برجسته هر دوره تاریخی در خدمت معماری و تزئین نقوش بکار رفته و در احداث چنین اماکنی بوده است. ایرانیان در همه آثار هنر و معماری قبل از اسلام خویش، نوعی هنر و معماری متکی بر تجربیات فنی و مستقل از هنر و معماری شیوه های بیگانه را دارا بوده اند و به وسیله آنها انواع ارزشهای فضایی را در دوران خود شکل داده اند عنوان تاریخچه مکانهای مذهبی قبل از اسلام گوهر معماری ایرانی؛ منطق ریاضی و عرفانی آن است. درون گرایی و کشش معماران ایرانی بسوی حیاط ها و پادیاوها و گودال باغچه ها و هشتی ها و کلاه فرتگی ها که شبستان ها را گرداگرد خود گرفته و محیط های دلکش و خودمانی بوجود آورده که از دیرباز جزء منطق معماری ایرانی بوده است. همچنانکه در کاخهای تخت جمشید می بینیم که پیرامون حیاطی، اتاقها، تالارها، و ایوانها جای دارد، یا فضاهای کاخ ساسانی سروستان و خانقاه و سراهای قبل از اسلام دیده می شود. در دوره هخامنشیان

یکسری آتشکده در شوش وتخت جمشید ساخته شده که با سبک معماری هخامنشی با پوشش مسطح و تیرچوبی است و این ادامه داشته است تا زمان اشکانیان: معابدی با سبک چهارطاقی و چهار ایوانی با سبک معماری پارتی و خراسانی برای عبادت مغ ها و زرتشتیان ساخته شد.

در زمان ساسانیان معابد چهار طاقی رشد ویژه ای پیدا کرد از جمله می توان آتشکده نیاشر را مربوط به باین دوره دانست و ا زجمله طرح تزئینی این دوران طرحهای ارسپک  و اسلیمی، شیار تزئینی گوشواره را که از رومیان و یونانیان اخذ کرده بودند او از عناصر مهم معماری ساسانی شد.

تاریخچه مکانهای مذهبی بعد از اسلام در ایران:

با ورود مسلمانان به ایران و واردشدن تمام ارزشهای راستین الهی به این مرزوبوم تاروپود جامعه طبقاتی ساسانی یکباره فروریخت و طرحی نو برای زندگی وحیات آدمیان پی ریزی شد. جامعه متفرق ایرانی که نتیجه منطقی اختلافات ادیان جاهلی بوده است با پیام جدیدی که ارتش اسلاام از سرزمین رسولخدا(ص) برای آنها به ارمغان آورد به ندای فطرت خداپرستانه انسانی خویش گوش فرا می دهد و پس از مدت کمی جامعه ایرانی به دین جدیدی روی آورد، با همه این احوال معماران ایرانی و مسلمان از زمان ورود اسلام به ایران در ایجاد فضاهای معمارانه با اسلوب ایرانی و با هدف الهی دچار وقفه شده اند. این وقفه شامل مدت زمانی است که آنها بمنظور آشنایی با خواست و هدفهای اسلام از فضاهای معماری صرف کرده اند آثار این دوره فقط تقلیدی بود از سبک و شیوه ساخت معماری اسلامی مسلمانان عرب، که نمود بیشت آن در خطه خراسان( تمام نواحی مشرق چون کشور ترکمنستان، افغانستان و ...) دیده می شود. سبک معماری مذهبی تقلیدی این زمانی به این نحو بود که مسجد محوطه ای را با دیوار خشتی محصور کرده و سایبانی برروی این محصوره به وسیله چوب و حصیر می ساختند. مسجد، کوچه میرنطنز، مسجد سراور گلپایگان و مسجد حاجتگاه ابیانه ازاین نوع اند.

بعد از این مرحله شبستان یا چهلستون با ردیف پوشش ضربی متداول شد مانند مسجد جامع فهرچ یزد – مسجد شوش و تاریخانه دامغان و مسجد جامع نائین. در این دوران از معماری قبل از اسلام وشیوه های مستقلانه و برخاسته از خلاقیت و نوآوری خود معماران خویش ذوق ایرانی بهره فراوان گرفته شد.

از تزئینات مهم این دوران در بناهای مذهبی می توان طرح ارسپک و اسلیمی دوران ساسانی شیار تزئینی که برگرفته از قبل از اسلام بود ولی در دوران بعد از اسلام  کاربرد فراوان و متنوعی پیدا کرد و انواع مختلفی از آن پدید آمد. از دیگر موارد تزئین در دوره اسلامی گوشواره ای است که از پلان مربع قبل از اسلام به پلان دایره ای با سقف مدور تبدیل شد. از دیگر موارد تاریخی تزئین بناهای مذهبی ایران بعد از اسلام، پیچ تزئینی بوده که از قدیم الایام در ایران کاربرد داشته است. و خیلی از موارد دیگر چون طاق نما و گچبری و کاشیکاری و .... را نام برده و روند کاربرد تاریخی آنها را بررسی کرد.[21]

---

1- نقره که ر، عبدالحمید، معماری مساجد( مجموعه مقالات) چاپ دانشگاه هنر تهران، 1380 – جلد دوم، ص 225

2- نوبهار، مرضیه، معماری مساجد( مجموعه مقالات) چاپ دانشگاه، هنر تهران، 1380- جلد دوم ص 241

3-پیرنیا، محمدکریم، معماری اسلامی ایران چاپ هفتم، انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران 1382 ص 203

4-پیرنیا، محمدکریم، مماری اسلامی ایران چاپ هفتم، انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، 1382 صص3-2

5-زمرشیدی، حسین، مسجد ومعماری ایران، نشر کیهان، 1374، چاپ اول ص 38

6- عرفاان، محمدهادی، مماری مساجد مجموعه مقالات، چاپ اول، دانشگاه هنر تهران، 1380

7- نقره کار، عبدالحمید، معماری مساجد(  مجموعه مقالات) چاپ دانشگاه هنر، 1380 جلد دوم، ص 227

8-شاری، ساربانقلی، حسن مجموعه مقالات(معماری اسلامی) چاپ دانشگاه تهران 1376 ، جلد دوم ص 441

9 – کهزادفر، مصطفی، مجموعه مقالات معماری مسجد چاپ دانشگاه هنر تهران، 1376 ، جلد دوم ص 4

10- زیارانی، سعیدنجفی، مجموعه مقالات معماری اسلامی، چاپ دانشگاه هنر تهران، 1376 جلد دوم، ص 15

11- ذربخش، افسانه، مجموعه مقالات(معماری مساجد)، چاپ دانشگاه هنر تهران، 1376، جلد دوم، ص 437

12- زیارانی، سعید نجفی،مجموعه مقالات(معماری اسلامی)، چاپ دانشگاه هنر تهران، 1376، جلد دوم، ص 266

13- زیاراانی، سعید نجفی، مجموعه مقالات(معماری اسلامی) چاپ دانشگاه هنر تهران، 1376، جلد دوم ص 441

14- زمر شیدی، حسن، مسجد درمعماری ایران، 1374 نشر کیهان، چاپ اول ص 67

15- زمرشیدی، حسین، مسجد در معماری ایران، نشر کیهان، 1374، چاپ اول ص 108

16- قاسم تهرانچی، مینا وحدتی، مهرداد: کتابخانه سازمان میراث فرهنگی کشور اداره کل کتابخانه ها ص 1

17-همان، ص 3

18- مولا، جولی، معماری موزه ترجمه عبدالرحمن اعتصامی صدری، اداره کل موزه ها گروه پژوهش و برنامه ریزی صص، 107 و 108

19- مولاجولی، برونو، معماری موزه ترجمه عبدالرحمان اعتصامی صدری، اداره کل موزه ها، گروه پژوهش و برنامه ریزی صص 115-114

20- نفیسی، نوشین دخت، موزه داری، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی(سمت)، سازمان میراث فرهنگی کشور، صص 55، 56

21- زمرشیدی، حسین، مسجد در معماری ایران، نشر کیهان، 1374، چاپ اول، ص 251