ارزیابی فرکانس ویبراتور بتن به منظور بهینه سازی مقاومت, دانسیته و دوام بتن

ارزیابی فرکانس ویبراتور بتن به منظور بهینه سازی مقاومت, دانسیته و دوام بتن

جمعه, 21 تیر 1387 ساعت 22:25 زابل عباسی مقالات

فرکانس ویبراتور، کلیدی است که ما را قادر می نماید بتن تازه را به بتنی یکپارچه تبدیل نمائیم. در صورتیکه فرکانس ویبراتور خیلی کم باشد، ویبراتور به درستی نمی تواند بتن را یکدست و یکپارچه نماید و چنانچه فرکانس ویبراتور خیلی زیاد باشد، به علت ازدیاد هوای داخل بتن، مقاومت ان در برابر خرابیهای ناشی از سیکلهای انجماد و ذوب شدن قابل ملاحظه ای پیدا می کند. اپراتورها و کارگران نیز تحت تاثیر فرکانس ویبراتور قرار می گیرند، چرا که کاهش فرکانس، مدت زمانی که اپراتور بایستی ویبراتور را در بتن تازه به منظور دست یابی به بتنی یکپارچه و یکدست قرار دهد، افزایش پیدا می یابد. به دلایل فوق الذکر، تصمیم بر ان شد که یک بازنگری دقیق در ارزیابی فرکانس ویبراتور در عملکرد قالبهای خود ویبره، ویبراتورهای دستی و ویبراتورهای نصب شده بر روی قالبهای رونده مخصوص ساخت پیاده روها و کف خیابانهای بتنی (Slip Form Pavers) صورت پذیرد.

چرا ما به دنبال فرکانسهای بالاتر هستیم؟
مقـدار انـرژی مورد نیازی که بایستی بـه منظـور یکپارچه سازی بتن بـه کار گرفته شود. بـرای کسی که بـه صورت دستی اقدام بـه متـراکم سازی بتن تازه نموده، معلوم و مشخص می باشد. نیرو و عملکرد ویبراتورها به مراتب از سایـر وسایل دستی متراکم سازی بتن، مؤثـر می باشد. زیـرا در مدت زمان کوتاهتری بـه کمک ویبراتورها، انرژی بیشتری به بتن منتقل می شود. مقدار انرژی منتقل شده به وسیله ویبراتور، با توان سوم فرکانس ویبراتور (f3) نسبت مستقیم دارد. در صورتی که تمام پارامترهای مربوط به ویبراتور و بتن را ثابت نگه داریم، با افزایش فرکانس ویبراتور از  vpm 6000 (لرزه در دقیقه) به vpm 7500، مقدار انرژی انتقالی به بتن در مدت زمان معین، دو برابر خواهد شد. مقدار انرژی خروجی از vpm 7500 به vpm9500 نیز دو برابر می گردد.

یک انتخاب صحیح در فرکانس بالاتر ویبراتور، می تواند به یکپارچه سازی هرچه مؤثرتر بتن و کاهش مدت زمان ویبره بیانجامد و البته انتخاب نادرست نیز، نتایج معکوس را به دنبال خواهد داشت؛ به تعبیر دیگری، انتخاب نادرست فرکانس پایین ویبراتور، منجر به یکپارچه سازی ناقص و معین بتن شده و یا مدت زمان بیشتری را برای ویبره نمودن طلب می کند. در صورتی که ولتاژ وروردی کم باشد، نیروی خروجی نیز کم خواهد بود و این به معنای تراکم ناقص و نامناسب بتن می باشد. کاهش فرکانس از vpm 8000 به vpm 6500 (حدود 20 درصد کاهش) انرژی خروجی را نصف می نماید. این کاهش انرژی خروجی ویبراتور را می توان با افزایش مدت زمان ویبره به دو برابر مدت زمان اولیه و کم کردن فواصل جاگذاری شلنگ ویبره در بتن جبران نمود. در حال حاضر ویبراتورهایی که با فرکانس حدود vpm 17000 در دسترس می باشند که امکان یکپارچه سازی هرچه سریعتر و بهتر بتن را در مدت زمان معین فراهم می اورند. فرکانس ویبراتور بر اساس لرزش ان در هوا تعیین می گردد؛ اما فرکانس که هنگام ادخال ویبره در بتن و در تماس با بتن اندازه گیری می گردد، معیار سنجش می باشد و این فرکانس به طور قابل ملاحظه ای از فرکانس اندازه گیری شده در هوا کمتر بوده و مقدار این افت به مشخصات مخلوط بتنی و حجم ان بستگی دارد. کاهش 20 درصدی فرکانس ویبره از هوا به داخل بتن دور از انتظار و غیر معمول نبوده و به روشنی افت فرکانس ویبراتور در هنگام ادخال ویبره به بتن به وسیله اپراتور ملموس و شنیدنی است.

ایا مرز و محدودیتی برای ویبره های با فرکانس زیاد وجود دارد؟
ویبراتورهای فرکانس بالا، به طور مؤثری می توانند هوا را از بتن خارج نمایند و این موضوع به تراکم هرچه بهتر بتن می انجامد، لیکن ممکن است به کاهش مقاومت بتن در برابر خرابیهای ناشی از سیکلهای متوالی انجماد و ذوب نیز بیانجامد. ویبراتورها به دو طریق هوا را از بتن خارج می نمایند؛ و اندازه حبابهای هوا و حجم هوای خارج شونده از بتن تازه به پارامترهایی از جمله فرکانس ویبراتور وابسته می باشد. در وهله اول، ویبره با فرکانس مناسب، منجر به روانی بتن پلاستیک شده اجازه حرکت حبابهای هوا در کلیه اندازه ها را به سمت سطح بتن فراهم می سازد. از انجائیکه حبابهای بزرگتر سریعتر از حبابهای کوچکتر خود را به سطح بتن می رسانند، لذا حجم بزرگتری از هوای محبوس در همان مدت کوتاه اولیه ویبره، از بتن خارج می گردد. در مرحله دوم، ویبراتور در بتن تازه، متناوبا بتن محصور را فشرده و غیرفشرده (Compress & Decompress) نموده و کلیه حبابهای هوا نیز بر اثر فرکانس و لرزش ویبراتور منقبض و منبسط می شوند. لازم به ذکر است بر اثر پدیده های فوق الذکر ساختارهای ترد و لاستیک مانند حبابهای هوا دچار گسیختگی و انفجار می شوند. این گسیختگی در صورتی اتفاق می افتد که فرکانس نیروهای انقباضی و انبساطی وارده بر حبابها، با فرکانس طبیعی انها (حبابها) برابر شده و پدیده رزونانسی (Resonance) تشدید به وقوع بپیوندد. جای توجه دارد که حبابهای بزرگتر، فرکانس طبیعی پایین تری داشته، از این حبابهای مذکور تردتر و شکننده تر بوده و در طی فرایند ویبراسیون دچار از هم پاشیدگی می شوند. فرکانس روزنانسی حبابها در اب با اندازه انها نسبت معکوس دارد. بر اساس تجربیات سالیان متمادی با ویبراتورهای به فرکانس vpm 3000 تا vpm 6000، انتظار می رود در این محدوده فرکانسی تنها حبابهای بزرگتر و مبحوس (Entrapped) از بتن خارج شده و حبابهای کوچکتر بدون تحریک شدید، سالم در بتن باقی بماند. با بالا رفتن فرکانس ویبراتورها، عملکرد انها در خارج کردن حبابهای کوچکتر از بتن نیز به مراتب بهتر و مؤثرتر می گردد. فرکانس بالاتر در ویبراتورها، منجر به کاهش مقدار هوای موجود در بتن و همچنین کاهش مقاومت بتن در برابر خرابیهای ناشی از سیکلهای انجماد و ذوب می گردد. اندازه حبابهای هوا در ارتباط با مقاومت بتن در برابر سیکلهای انجماد و ذوب به همان اندازه از اهمیت برخوردار است که مقدار هوای موجود در بتن مهم می باشد. بنابراین در صورت ابقاء حبابهای کوچک در بتن، کاهش در حجم هوای موجود در بتن لزوما منجر به کاهش دوام بتن نمی گردد.
چنانچه تراکم بتن بدون هوا مدنظر بوده و حفاظت در برابر سیکلهای انجماد و ذوب حائز اهمیت نباشد، خارج نمودن کلیه حبابهای هوا در تمام اندازه ها از بتن منجر به افزایش مقاومت بتن سخت شده و بالا رفتن دانسیته ان می گردد، اما در صورتی که تراکم بتن هوادار مد نظر باشد، فقدان حباب هوا، خصوصا حبابهای کوچکتر در بتن، مقاومت در برابر سیکلهای انجماد و ذوب را شدیدا کاهش می دهد.

فرکانس بهینه ویبراتورها
پس از بحث های صورت گرفته در قسمتهای قبل، حال جای این سؤال است که فرکانس بهینه ویبراتور به منظور تراکم سازی حداکثر بتن و رسیدن به بیشترین مقاومت در برابر خرابیهای ناشی از سیکلهای انجماد و ذوب چه مقدار است؟ پاسخ سؤال مذکور منوط به موارد مندرج در ذیل می باشد: نخست، این سؤال از جانب چه کسی مطرح گریده است؟ دوم، تجهیزات ویبره بتن دارای چه مشخصاتی است و ترکیب مخلوط بتنی چگونه است؟ سوم، مشخصات فنی بتن را چه کسی تهیه نموده است؟
برخی، در جدول مشخصات فنی، فرکانس را به vpm 5000 تا vpm 8000 محدود نموده اند، برخی دیگر نیز فرکانس را به vpm 8000 تا vpm 10000 منحصر کرده اند. اما انچه که بایستی در صورت عدم وجود فرکانس معین در مشخصات فنی در نظر داشت این است که انرژی خروجی در فرکانس vpm 10000 دو برابر انرژی خروجی در vpm 8000 بوده و نیروی خروجی در vpm 8000 چهار برابر نیروی خروجی در vpm 5000 می باشد. مقادیر فوق الذکر مشروط به ثابت بودن کلیه پارامترها و فاکتورها به غیر از فرکانس (متغیر مستقل) ویبراتور است.
پر واضح است که مخلوط های مختلف بتنی، عکس العملها و بازتابهای متفاوتی در برابر ویبراسیون از خود نشان می دهند، نسبتهای اختلاط و دانه بندی سنگدانه های مصرفی در بتن، بیشترین تاثیر را در مقایسه با خمیر سیمان و یا مقدار اب بر روی ویبراسیون بتن و فرکانس مورد نیاز دارند. پایداری حبابهای هوا نیز خودشان به فاکتورهایی از قبیل شیمی سیمان و اب، نوع مخلوط و میزان اب و سیمان مصرفی در ساختار بتن، دانه بندی سنگدانه ها و دمای بتن وابسته هستند؛ مخلوط های بتنی با حبایهای ریز (Fine 0 air – void) در مقایسه با مخلوط های بتنی با حبابهای درشت (Coarse – air – void) به فرکانسهای بالاتری جهت ویبراسیون احتیاج دارند. نوع، اندازه، وزن دامنه نوسان و مدت زمان ویبره یک دستگاه ویبراتور همگی در تعیین فرکانس بهینه برای مخلوط بتنی در یک سایت خاص به همراه ماشین الات ویژه مصرفی در ان سایت، تاثیرگذار می باشند. اما انچه که حائز اهمیت است، این است که نتیجه بحث یک پاسخ عمومی و یا یک فرکانس معین نمی باشد، بلکه احتیاج واقعی این است که یک مخلوط معین بتنی در مقابل تجهیزات خاص به کار گرفته شده در ارتباط با ان، چه عکس العملی نشان داده و یا به عبارت دیگر با چگونه ترکیبی از تجهیزات و مواد می توان به مقاومت، دانسیته و دوام مورد نیاز بتن دست یافت.
در حال حاضر، اطلاعات مربوط به تاثیرات فرکانس ویبراتور بر روی عملکرد بتن تا حدودی پراکنده می باشد. بیشترین این امارها و داده ها، نتیجه حل مسائل و مشکلات کارگاههای مختلف بوده است؛ لیکن از هم اکنون، توجه خاصی به ثبت و درج مشخصات اماری فرکانس ویبراتورها و جمع اوری اطلاعات مربوط به اینگونه تجهیزات معطوف گردیده است. در ضمن همه ما می توانیم با گوش دادن به صدای ویبراتور در پروژه های کوچک و بزرگ، احساسی از عملکرد انرا تجربه کرده و با بکارگیری مجدد این تجربیات اطلاعات مورد نیاز درباره ویبراتورها و بتنها را ارزیابی و تجزیه و تحلیل نمائیم.

گوشهای خود را به کار اندازید!
محدود فرکانسی vpm 6000 تا vpm 15000 که در مورد ویبراتورها مورد بحث قرار می گیرد، در حوزه شنوایی انسان می باشد؛ بنابراین به راحتی می توان از حس شنوایی ادمی به عنوان ابزاری برای تشخیص فرکانس ویبراتور و همچنین افت فرکانس دستگاه ورود شلنگ ویبراتور به درون بتن و نیز امیز دادن افزایش فرکانس ویبراتور در مواقع روان شدن بتن پلاستیک بهره جهت قالبهای مخصوص بتن اغلب صدای (Tone) ویبراتور را تشدید می نمایند، لذا با داشتن تجربه کارگاهی کسی می توان صدای صحیح ناشی از عملکرد درست ویبراتور را تشخیص دادن بخصوص هنگامیکه در کارگاه صدایی غیر از صدای ویبراتور شنیده نشده و اهنگ ویبراتور با صدای ماشین الات دیگر مخدوش نگردد.
دستگاه کالیبره و کوک گیتار، و میله ای ساده و ارزان قیمت به منظور تخمین فرکانس ویبراتور پیشنهاد می گردد. این وسیله به قیمت 6 دلار، از شش سیم با محدوده فرکانس vpm 4900 تا vpm 19000 تشکیل شده است که اتفاقا محدوده فرکانس مورد نیاز در مورد ویبراتورها را نیز پوشش می دهد. سیم A با فرکانسی برابر vpm 6600، فرکانس معمول ادخال شلنگ ویبراتور در بتن بوده و در چنین فرکانس پائینی، مشکلات بسیار محدودی گزارش گردیده است. با سیمهای D و G می توان از vpm 8800 تا vpm 11800 را تجربه نمود. این محدوده، منطقه انتقالی از ویبراتورهای فرکانس پائین به ویبراتورهای فرکانس بالاست، و با سیم B نیز می توان به فرکانس vpm 14800 دست یافت. چنین فرکانسی (vpm 14800) مربوط به عملکرد ویبراتورهای فرکانس بالا در هوا می باشد. (یک مثال کاملا اشکار مربوط به انتقال فرکانسی از B به G مربوط است به فروبردن شلنگ ویبراتور با فرکانس هوایی vpm 14800 به فرکانس درون بتنی vpm 11800 که عملا 20% افت فرکانسی را نشان می دهد). سیم E نیز فرکانس vpm 20000/1 تداعی می سازد که شبیه صدای اژیر حمله هوایی است. چنانچه در کارگاه ویبراتوری این صدا شنیده شد، بهتر است شلوغ کاری را کنار گذاشته و با خاموش کردن ویبراتور، به فکر پوشاندن سطح بتن باشید.

 

ارزیابی خصوصیات عمده مدیریتی و تشکیلاتی

ارزیابی خصوصیات عمده مدیریتی و تشکیلاتی

اصطلاح مدیریت شهری تنوع مفهومی گسترده ای دارد، اما در یک جمع بندی کلی، نظام مدیریت شهری عبارت است از سازمانی گسترده متشکل از تمام عناصر و اجزا رسمی و غیر رسمی ذیربط و مؤثر در حیطه های اجتماعی، اقتصادی و کالبدی حیات شهری با هدف اداره، هدایت و کنترل توسعه همه جانبه و پایدار شهر. در این مفهوم مدیریت شهری شامل انواع سیستم های باز و پیچیده انسانی و اجتماعی است که با عناصر و روابط بسیار متنوع و متعدد مواجه است. داده های این سیستم خواسته های دولت و شهروندان است و ستانده های آن توسعه کمیت و کیفیت زندگی شهری.

بدین ترتیب در مدیریت شهری باید تمام سیستم شهری ( اعم از فضای کالبدی و عملکردی آن ) تحت پوشش قرار گیرد و لذا دارای ماهیت سازمانی توأمان چند عملکردی یعنی سیاست گذاری، برنامه ریزی و اجراء است.

در تعریفی دیگر از مدیریت شهری می توان این گونه بیان کرد که مدیریت شهری به عنوان چارچوب سازمانی اداره و توسعه شهر، به سیاست ها، برنامه ها، طرح ها و عملیاتی مربوط می شود که هدف آن اطمینان از تطابق رشد جمعیت شهر با دسترسی به زیر بناها، مسکن و اشتغال است. بدین سان مدیریت شهری در خدمت اداره شهر است و همچون بازوی اجرایی آن به شمار می آید، تجارت مدیریت شهری در ایران در چهار بخش دولتی، نیمه دولتی، مردمی و خصوصی مطرح است.

نمودار 1-9-2- الگوی عمومی نظام مدیریت شهری و جایگاه هریک از نهادها و سازمان ها

شهروندان

سایر وزارتخانه ها و سازمان های دولتی

                                 وزارت کشور              

	شعب تابعه استان
					استانداری

 

                          

					شورای اسلامی شهر

 

 شورای اسلامی                         فرمانداری                                       شورای اداری استان 

 

چنانچه نمودار بالا نشان می دهد، نهادهای عمومی و دولتی به صورت موازی با شهرداری به انجام وظیفه می پردازند. به عبارت دیگر این نهادهای عمومی بدون این که الزامی به هماهنگی با شهرداری و تبعیت از تصمیم ها و سیاست های شورای شهر داشته باشند، عمل می نمایند.

 بررسی چارت سازمانی شهرداری همدان :

در حال حاضر شهرداری شهر همدان مهم ترین سازمان در زمینه مدیریت برنامه ریزی شهری و فعالیت های عمرانی و اجرایی است.

بررسی چارت سازمانی و اجرایی شهرداری همدان نشان می دهد که این بخش از مدیریت شهری از نظر سازمانی شامل شهردار ( که در رأس امور اجرایی و سازمانی شهرداری قرار دارد ) و معاونان بخش های مختلف است. این معاونت ها به ترتیب شامل معاونت خدمات شهری، فرهنگی و اجتماعی، عمرانی و شهر سازی و بودجه و امور مالی است. هریک از این معاونت ها بر حسب شرح وظایف محوله دارای انشعابات اداری، فنی و اجرایی متعدد بوده و شورای هماهنگی معاونان که با ریاست شهردار تشکیل می گردد، هماهنگی کلی بین معاونت ها، طرح ها و برنامه های در دست اجرا را ایجاد می نماید. شهردار همدان از طریق معاونت خدمات شهری با مناطق چهارگانه شهرداری ارتباط دارد.

نمودار شماره ()، چارت سازمانی شهرداری همدان

روابط عمومی و امور بین الملل                                               شهردار                               مشاورین

 

تاکسیرانی

اتوبوس رانی

پایانه ها

معاونت حمل و نقل و ترافیک

                   معاونت خدمات شهری                معاونت شهر سازی            معاونت عمرانی                                     معاونت فرهنگی و اجتماعی                معاونت امور مالی و اداری

                           

 

شهرداری همدان دارای معاونت ها و زیر مجموعه های مختلف در ساختار تشکیلاتی است. اما در اینجا با توجه به نوع طرح و شناخت بخش های مدیریت شهری فقط معاونت های مرتبط با موضوع طرح مورد بررسی قرار می گیرند.

الف ) معاونت عمرانی

معاونت عمرانی شهرداری همدان به عنوان مهم ترین بخش سازمانی در چارت تشکیلاتی شهرداری در زمینه مدیریت شهری و اجرایی در حوزه عملیات خویش پنج هدف کلی را سرلوحه فعالیت خود قرار داده است. ایجاد شهری روان، شهر سبز، ساماندهی ساخت و سازها، شهری با جاذبه های طبیعی زیبا و جذاب و اجرای طرح های زیبا سازی شهری، وظایف مدیریت امور عمرانی بهاین شرح است:

* نظارت بر تهیه اسناد و مدارک لازم جهت اجرای پروژه های عمرانی.

* نظارت بر تهیه اسناد مناقصه و انعقاد قرار داد پروژه های عمرانی.

* شرکت در کمیسیون معاملات پروژه های عمرانی و بررسی صلاحیت پیمانکاران.

* سرپرستی دستگاه نظارت بر پروژه های عمرانی.

* شرکت در کمیسیون های تحول موقت و قطعی پروژه ها.

* شرکت در کمیته برنامه ریزی پروژه ها و بودجه عمرانی شهرداری.

                          نمودار شماره 3-9-2 ، چارت تشکیلاتی معاونت عمران

	معاونت امور عمرانی

                                          معاونت امور عمرانی

دبیر خانه کمسیون حفاری ها

     دفتر معاونت                                                         جانشین معاونت امور عمرانی

   دبیرخانه کمیسیون حفاری ها                                    واحد امور رایانه و نگهداری شبکه

	واحد امور عمرانی

                                                                      واحد امور اداری و روابط عمومی

	واحد اطلاعات و نگهبانی

کنترل و نظارت بر پروژه                                                      واحد انبار و کارپردازی                      واحد اطلاعات و نگهبانی 

پیمان و رسیدگی                              نقشه بردار                          واحد خدمات                  واحد دبیرخانه و ماشین نویسی 

ب ) معاونت شهر سازی

مدیریت شهر سازی در کنار مدیریت عمرانی از دیگر ارکان شهرداری همدان است که در زمینه مدیریت عمران شهری بیشترین نقش را ایفا می کند. در زیر شرح وظایف این مدیریت و بخش های تابعه آن ارائه می گردد.

* نظارت بر نحوه استفاده از اراضی داخل محدوده و حریم شهر و تفکیک آن ها.

* بررسی کلیه پیشنهادها، تغییر و اصلاح طرح های اجرایی و تفصیلی.

* راهنمایی و هماهنگی مسائل شهر سازی و ضوابط ساختمان

* پیشنهاد و ضوابط جدید با اصلاح ضوابط شهر سازی و معماری و ساختمانی موجود جهت طرح و تصویب در مراجع ذیربط.

* رسیدگی به امور مربوط به مهندسان ناظر ساختمانی با هماهنگی مناطق شهرداری.

* انجام کلیه امور مربوط به نقشه برداری و نقشه کشی.

* اقدام به صدور اجازه تفکیک اراضی با رعایت نقشه طرح و طرح های تفصیلی.

* تهیه و تدوین آئین نامه ها و مقررات و ضوابط مربوط به مسائل شهر سازی و پیشنهاد استانداردهای مختلف در امور شهر سازی.

                                    نمودار شماره ()، چارت تشکیلاتی معاونت شهر سازی

                                                      معاونت امور شهر سازی                   

 

                              دفتر معاونت                                                                                جانشین معاونت امور عمرانی

   واحد پیگیری کمیسیون پنج            واحد کارشناسی ارتفاع و تراکم                     واحد امور اداری و روابط عمومی       مدیرشهرسازی

 

                                                    واحد توزیع نقشه              واحد طراحی             واحد نظارت فنی بر صدور پروانه ساختمان

 

کنترل زیر بنا و کروکی     کنترل معماری         کنترل سازه      کنترل تاسیسات      کنترل نهایی        صدور پیش نویس پروانه ساختمانی

ج ) معاونت خدمات شهری

حوزه معاونت خدمات شهری ( و سازمان و واحدهای زیر مجموعه آن ) شهرداری همدان کلیه مسائل و امور مرتبط با بحث خدمات شهری و رفع نیاز شهروندان را بر عهده دارد. این معاونت بر اساس گستردگی شرح وظایف خود به عنوان رئیس هیئت مدیره نه سازمان و دو مدیریت بر کلیه وظایف خدمات شهری نظارت دارد و مستقیماً پیگیری امور را بر عهده دارد. وظایف معاونت خدمات شهری شهرداری همدان به این شرح است:

* نظارت بر امور ایمنی از نظر پیشگیری از بروز خطرات، حوادث و سوانح غیر مترقبه.

* نظارت بر گردش امور خدمات موتوری وسایل نقلیه شهرداری.

* صدور دستور جهت ایجاد مؤسسات عام المنفعه در ارتباط با وظایف شهرداری.

* نظارت بر گردش امور کمیسیون های ذیربط با امور اجرایی شهر.

* نظارت بر حسن انجام امور مربوط به متولیان شهر و امور مربوط به شهرداری.

* نظارت بر هماهنگی در جهت بهبود انجام امور مربوط به ترافیک شهر.

د ) معاونت اداری – مالی

در ساختار تشکیلاتی هر واحد عملیاتی، بخش اداری – مالی یکی از زیر مجموعه های مهم است که ضمن تعیین حدود وظایف مجموعه، تنظیم بودجه در حوزه های مدیریتی و تحت مسئولیت خویش زمینه تحقق پذیری اهداف واحدهای عملیاتی را فراهم می آورد. معاونت اداری – مالی شهرداری همدان به عنوان یکی از ارکان مدیریت شهری که وظیفه تأمین منابع مالی طرح های عمرانی شهرسازی را در شهر همدان بر عهده دارد دارای وظایف زیر است:

* تعیین وظایف و حدود اختیارات رؤسای واحدهای تحت سرپرستی.

* نظارت در تهیه و تنظیم بودجه، متمم بودجه، اصلاح بودجه و تفریق بودجه.

* نظارت بر وصول درآمد رسمی، ازدیاد درآمد و صدور دستورالعمل های مالی برابر مقررات.

* نظارت بر کلیه هزینه ها و اعتبارات مصرف شده واحدها و دستور حسابرسی.

* نظارت بر اجرای دقیق آئین نامه ها، قانون استخدام کشوری و قانون کار.

* تشکیل جلسات و کمیته های تخصصی به منظور آشنا نمودن مقامات تحت سرپرستی از مقررات جدید و شرکت کمیسیون ها.

* نظارت عالی در اجرای مالی و اداری در مناطق و ارائه محل های مناسب.

ه ) معاونت اجتماعی – فرهنگی

معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری از دیگر ارکان مدیریت شهری شهرداری است که در زمینه امور فرهنگی – هنری، گردشگری و روابط بین الملل و اجتماعی به انجام فعالیت های فرهنگی در محدوده مناطق چهارگانه می پردازد. وظایف فرهنگی و اجتماعی به شرح زیر است:

* تشکیل کمیسیون نامگذاری معابر و اماکن عمومی و انعکاس مصوبات به اطلاع شهروندان.

* جمع آوری اطلاعات و بهره گیری از نظرات کارشناسان و جلب مشارکت های مردمی در جهت همکاری و همیاری با سایرحوزه های شهرداری.

* نظارت و مراقبت در پیشبرد فعالیت های فرهنگی و حسن اجرای برنامه های فرهنگی.

* تشکیل و مراقبت در پیشبرد فعالیت های فرهنگی و حسن اجرای برنامه های فرهنگی، دخکده توریستی، خانه ریاضی، رصد خانه و خرید اماکن قدیمی واجد ارزش، مرمت و تغییر عملکرد آن به عنوان کتابخانه، سفره خانه، زورخانه، سینمای روباز و موزه.

* برنامه ریزی در جهت برگزاریهر چه با شکوه تر مراسم و تفضیم اعیاد، برگزاری مراسم بزرگداشت مشاهیر و مفاخر نامی همدان و خرید و نگهداری آثار هنری هنرمندان.

* نظارت بر حسن انجام امور انتشاراتی و تبلیغاتی، تهیه فیلم و مالتی مدیا شهرداری، نقشه و راهنمای شهر و کلیه ارتباطات رسانه ای در جهت توسعه صنعت گردشگری.

* مشاوره با اساتید دانشگاه ها و دانش آموختگان رشته های مرتبط در جهت انجام امور مطالعاتی و تحقیقاتی، تألیف و تدوین نشریه و کتاب در راستای ترویج فرهنگ شهر نشینی.

* فعالیت در راستای ایجاد شهر سالم و ترویج و تبلیغ امر ورزش همگانی در بوستان ها           

2-9-2 ، بررسی امکانات مالی و اقلام هزینه های شهرداری

با توجه به اینکه شهرداری شهر همدان مهم ترین ارگان در زمینه مدیریت برنامه ریزی توسعه شهری و انجام فعالیت های عمرانی و اجرایی است. بنابراین تعادل بین انجام هزینه های عمرانی و اجرایی با منابع درآمدی در دوره های مالی و اختصاص بهینه منابع درآمدی محدود به هزینه های جاری شهر از وظایف دشوار این مدیریت است. بررسی اقلام درآمد و هزینه شهرداری همدان در چند سال اخیر نشان می دهد که با افزایش حجم وظایف و اختیارات ( و اقلام هزینه ای ) بر منابع شهرداری افزوده شده است. افزایش مشارکت با بخش خصوصی و مردمی را مطرح می نماید. در این قسمت منابع درآمد و اقلام هزینه های شهرداری ضمن آنکه نمایانگر حوزه وظایف و حیطه تعهدات در زمینه فعالیت های عمرانی است، حکایت از چگونگی تغییرات توان مالی و انجام هزینه ها مطابق وظایف و تعهدات نیز دارد.

بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده شهره و وظایف و اختیاراتی که در این زمینه بر عهده شهرداری هاست، لزوم شناخت ساختار مدیریتی و امکانات مالی و چگونگی انجام هزینه ها را مطرح می نماید که در ادامه مورد بررسی قرار می گیرد.

الف ) بررسی روند تغییرات درآمد شهرداری

روند تغییرات درآمد شهرداری همدان در فاصله سال های 85 – 1375 مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج بررسی ها در جدول شماره 1-9-2 ارائه شده است. چنانچه جدول ذیل نشان می دهد درآمد شهرداری همدان بجز سال 1377 که نسبت به سال 1376 روند کاهشی دارد، در بقیه سال های مالی از نرخ رشد مثبت و فزاینده برخوردار است. میزان رشد درآمد شهرداری در دوره مورد بررسی بیش از 42 درصد برآورد می شود که در پنج سال آخر میزان این رشد بسیار بالاتر از پنج سال اول است. به عبارت دیگر در نیمه دهه اول ( 80 – 1375 ) میزان رشد درآمدهای شهرداری 2/37 درصد و در نیمه دهه دوم ( 85 – 1380 ) بیش از 47 درصد می باشد.

جدول شماره 1-9-2 ، تغییرات میزان درآمد شهرداری همدان در فاصله سال های 85 – 1375 ( میلیون ریال )

سال	1375	1376	1377	1378	1379	1380	1381	1382	1383	1384	1385
درآمد	441/16	21/284	32/240	297/97	991/45	141/79	334/144	722/260	345874	477475	565124
میزان تغییران	-	73	5/15	2/55	3/23	6/73	3/49	6/180	6/32	0/38	3/18

مأخذ : شهرداری همدان

ب ) منابع درآمد شهرداری

منابع عمده درآمد شهرداری همدان بر اساس بیلان های تفصیلی درآمد هزینه شهرداری در پنج سال 85 – 1380 شامل 6 گروه به قرار زیر است:

* درآمدهای ناشی از عوارض عمومی ( مستمر ).

* درآمدهای ناشی از عوارض اختصاصی.

* درآمدهای ناشی از مؤسسات انتفاعی.

* درآمدهای ناشی از وجوه اموال شهرداری.

* کمک های بلاعوض دولت و مؤسسات دولتی.

* امانات و هدایا، دارایی شهرداری.

* سایر منابع تأمین اعتبار.

در جدول شماره 2-9-2 تغییرات درآمدهای شهرداری در هر یک از موارد مذکور در بالا ارائه شده است. چنانچه بررسی ها نشان می دهد طی سال های 85 – 1382 بیشترین میزان درآمد شهرداری همدان ناشی از عوارض مستمر است که سهم نسبی آن از درآمدهای عمومی شهرداری در دوره مورد بررسی از 8/56 درصد به 47 درصد کاهش یافته است.

در بین درآمدهای مختلف شهرداری بیشترین میزان رشد مربوط به امانات، هدایا و دارائی ها است که در فاصله سال های 85 – 1382 میزان رشد آن 8/44 درصد برآورد می شود. میزان اتکاء شهرداری از نظر مالی به کمک های بلاعوض دولت و مؤسسات دولتی در طول دوره به کمترین میزان کاهش یافته و بالاخره از سال 1384 به بعد شهرداری شهر همدان هیچ گونه درامدی از دولت برای انجام امور مدیریت شهرداری دریافت نموده است.

جدول شماره 2-9-2 ، تغییرات درآمدهای شهرداری همدان در فاصله سال های 85 – 1382 ( هزار ریال )

رشد	1385	1384	1383	1382	شرح
3/16	340.127.023.409	292.676.648.795	223.812.050.306	185.705.238.811	جمع درآمدهای عمومی شهرداری
0/11	160.145.079.251	183.948.991.582	120.124.407.799	105.577.934.294	درآمدهای ناشی از عوارض عمومی
0/4	25.120.609.299	36.022.130.598	27.947.126.352	21.443.210.232	درآمدهای ناشی از عوارض اختصاصی
2/27	21.953.111.774	6.579.043.992	7.094.222.460	8.375.796.728	درآمدهای ناشی از مؤسسات انتظامی
1/32	2.523.303.559	1.302.547.925	909.940.540	828.420.704	درآمدهای ناشی از اموال شهرداری
-	-	-	3.566.169.518	1.601.602.482	کمک های بلاعوض دولت و مؤسسات
8/44	57.933.677.592	22.998.696.590	21.191.236.443	13.169.040.598	امانات و هدایا و دارائی ها
2/20	72.430.141.834	41.825.238.178	42.989.314.194	34.709.232.772	سایر منابع تأمین اعتبار
5/31	224.997.456.341	184.799.119.634	122.062.045.040	75.017.207.781	سایر منابع درآمدی
3/21	565.124.479.750	477.475.768.429	345.874.095.346	260.722.446.592	جمع درآمدها

ج ) بررسی روند تغییرات هزینه های شهرداری و محل انجام هزینه ها

با افزایش میزان درآمدهای شهرداری در دوره های 85 – 1375 هزینه های شهرداری نیز افزایش یافته است. تغییرات اقلام هزینه شهرداری در سه گروه عمده هزینه های اداری، خدمات شهری و عمران شهری در جدول 3-9-2 ارائه شده است. چنانچه اقلام هزینه های شهرداری نشان می دهد:

* در طول دوره مالی 85 – 1377 با افزایش حجم عملیاتی شهرداری بر میزان انجام هزینه های افزوده شده است بذین ترتیب که در این فاصله میزان رشد هزینه های شهرداری بالغ بر 2/37 درصد برآورد می شود.

* میزان افزایش هزینه های خدمات عمرانی و خدمات اداری به ترتیب بیش از متوسط رشد کل هزینه های شهرداری و میزان افزایش هزینه های خدمات شهری کمتر از متوسط رشد کل هزینه های شهرداری است.

* در بین هزینه های شهرداری در سه گروه عمده مبور به مرور گذشت زمان سهم نسبی هزینه های خدماتی خدمات عمرانی که نمایانگر حجم فعالیت های عمرانی شهرداری در زمینه توسعه شهری، تأسیسات زیر بنایی، شبکه ارتباطی، شرایط شهری، توسعه فضاهای فرهنگی، ورزشی، گردشگری و ... است و بیش از سایر هزینه ها است.

جدول شماره 3-9-2 ، تغییرات هزینه های شهرداری همدان در فاصله سال های 85 – 1377 ( هزار ریال )

1385	1384	1383	1382	1379	1378	1377	اقلام هزینه
56825505	41361143	30085922	16421123	8497778	6899156	5018869	خدمات اداری
98426524	7340459	59397206	42566839	19288074	13255479	10462897	خدمات شهری
167500123	208946469	160727379	128398953	21235182	69616058	9474246	خدمات عمرانی
332754154	322708073	250210508	190386916	49021034	89770693	24956012	جمع

مأخذ: شهرداری همدان

3-9-2 ، شورای اسلامی

در اصل یکصدم قانون اساسی آمده است که برای پیشبرد سریع برنامه های اقتصادی و اجتماعی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی، از طریق همکاری مردم با توجه به مقتضیات محلی اداره امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان، یا استان با نظارت شورایی به نام شورای ده، شورای بخش، شورای شهر، شهرستان و استان قرار می گیرد که اعضای ان را مردم همان محل انتخاب می نمایند. در ماده 71 قانون اساسی شرح وظایف بیست و نه گانه شورای اسلامی شهر آمده است. طبق این ماده قانونی اگر چه شورا به عنوان یکی از عناصر زیر سیستم تصمیم گیری مدیریت شهری در سطح محلی، باید وظیفه تصمیم گیری، نظارت و هماهنگی را داشته باشد، اما وظایف تعیین شده برای شورا را می توان در چند گروه عمده سیاست گذاری، قانون گذاری، برنامه ریزی و نظارت، امور سازمانی و تشکیلاتی و امور مالی، امور فنی و عمرانی و امور خدماتی طبقه بندی نمود.

کمیسیون های مرتبط با شورای اسلامی شهر شامل کمیسیون فرهنگی و اجتماعی، کمییون و عمرانی، کمیسیون بودجه و کمیسیون خدمات شهری می باشند که شرح وظایف هر یک در ذیل آورده شده است:

الف ) شرح وظایف کمیسیون فرهنگی و اجتماعی

* همکاری ومساعدت و پشتیبانی مراکز فرهنگی و اجتماعی و NGO  و ...؛

* ارائه راهکارها و طرح هایی جهت تشویق و ترغیب مردم ( اعم از اشخاص حقیقی و حقوقی ) در خصوص گسترش مراکز تفریحی، ورزش و فرهنگی با هماهنگی دستگاه های ذیربط.

* تدوین راهکارهایی در جهت رفع مسائل فرهنگی، آموزشی، اجتماعی و ارائه به ارگان های ذیربط و معاونت فرهنگی شهرداری.

ب ) شرح وظایف کمیسیون فنی و عمرانی

* بررسی کارشناسانه طرح های عمرانی و شهر سازی و اعلام فنی با استفاده از نظر کارشناسان خبره.

* بازدید از طرح های عمرانی شهرداری به همراه کارشناسان خارج از مجموعه شهرداری و نظارت بر روند اجرای پروژه ها و نظارت مستمر بر معاونت عمرانی.

* تدوین سیاست های عمرانی و برنامه های سال آینده شهرداری در راستای مسائل عمرانی بر مبنای طرح نظر سنجی مردمی و نظرات کارشناسان.

ج ) شرح وظایف کمیسیون بودجه

* بودجه پیشنهادی و بررسی متمم، تفریق، اصلاح بودجه های شهرداری.

* برنامه ریزی در جهت کاهش اتکای شهرداری به درآمد حاصل از پروانه ساختمانی.

* برنامه ریزی و ارائه راهکار در راستای نحوه دریافت مطالبات شهرداری از شهروندان.

د ) شرح وظایف کمیسیون خدمات شهری

* استفاده از کارشناسان خبره و مجرب جهت بررسی و اعلام نظر تخصص امور خدمات شهری و دریافت طرح ها و نظرات.

* بررسی و شناخت، کمبودها و نیازها و نارسایی های رفاهی و خدماتی و بهداشتی سطح شهر و ارائه راهکارها در جهت بهبود کمبودها به شهرداری یا ارگان های ذیربط.

* نظارت بر عملکرد سازمان های زیر مجموعه معاونت خدمات شهری و اصلاح ساختار سازمانی.

* آینده نگری در تهیه و تصویب طرح های مختلف جعت افزایش سطح خدمات رسانی از طریق استفاده و بکارگیری آخرین دستاوردهای علمی و فنی و تکنولوژی پیشرفته.

ه ) شرح وظایف کمیته های ناظر بر مناطق شهردار

* برسی مشکلات مردم در ارتباط با سایر سازمان های خدماتی از قبیل برق، گاز، مخابرات، آموزش و پرورش و ... ارائه پیشنهادات لازم به شورا.

* بررسی مشکلات شهرداری با سایر سازمان ذیربط در حوزه منطقه.

* معتمدین محلی برای هر منطقه شهرداری جهت مشورت و تبادل نظر، ارتباط با مردم، بررسی مشکلات عمرانی و رفاهی شهروندان با نظر هیأت رئیسه شورا دعوت به همکاری می گردند.

* کمیته های ناظر بر مناطق می توانند از کارشناسان، جهت نظارت و یا اظهار نظر در مورد پروژه ها و طرح های در حال اجرا در مناطق استفاده نمایند.

* در هر منطقه در ساختمان شهرداری دفتری تحت عنوان امور اداری کمیته نظارتی راه اندازی می گردد مسئول دفتر و پرسنل مربوطه زیر نظر کمیته هماهنگی امور مناطق مستقر در آن منطقه فعالیت می نمایند.

* کلیه دعوتنامه ها، مکاتبات، مراسلات، تنظیم صورت جلسات و پیگیری مصوبات به عهده واحد اداری کمیته نظارتی خواهد بود.

* مسئول واحد اداری در هر منطقه به عنوان دبیر در جلسات کمیته نظارتی شرکت می نماید.

* هماهنگی مسائل مربوط به کمیته های نظارتی مناطق و انعکاس مصوبات و پیشنهادات آن ها به شورا سایر نهادها و یا بالعکس از طریق امر اداری شورا انجام می پذیرد و زیر نظر مسئول مربوطه در شورا فعالیت می نماید.

و ) مصوبات شورای اسلامی شهر همدان

* تشکیل کمیته های نظارت بر مناطق چهارگانه و شهرداری ستاد با حضور شهروندان و 3 نفر از اعضای شورا.

* تهیه چارت شورای اسلامی شهر همدان.

* پیش بینی ارائه تسهیلات به بافت های مرکزی و قدیمی شهر توسط شهرداری در راستای ساماندهی و بهسازی این بافت ها.

* پیشنهاد تغییر مسیر ناوگان اتوبوسرانی و سرویس دهی در رینگ های اطراف میدان.

* تصویب ارائه تحقیقات ویژه در مجتمع صنعتی الوند جهت تسریع در ساماندهی مشاغل مزاحم.

* تصویب برگزاری همایش تحلیل از انبوه سازان برگزیده.

* تصویب تدوین طرح جامع ارتفاعات توسط شهرداری.

* تدوین دستورالعمل ساخت مسکن نمونه در راستای واگذاری معوض جهت املاک واقع در مسیر.

ز ) خلاصه صورت جلسات شورای اسلامی شهر همدان در سال 86 – 1385

برخی از موافقت ها و صورت جلسات شورای اسلامی شهر همدان به عنوان یکی از ارکان مدیریت شهری و نماینده مردم در توسعه و عمران شهر همدان به شرح زیر ارائه می گردد:

* تصویب طرح حمایت از طرح ساماندهی وضعیت پارک و تفرجگاه های شهری.

* موافقت با تفکیک 133986 متر مربع جهت تأمین کاربردهای مسکونی و عمومی مناطق.

* بررسی کلیات تفریق بودجه سال 84 شهرداری با حضور شهردار، معاون مالی اداری و ذیحساب شهرداری.

* موافقت با مساعدت از محل ماده 17 به مبلغ 29.300.000 ریال بابت عوارض پروانه ساختمانی.

جدول شماره () ، طبقه بندی شرح وظایف شورای اسلامی

طبقه بندی وظایف	شرح وظیفه
سیاست گذاری، قانون گذاری، برنامه ریزی و نظارت	- انتخاب شهردار به مدت 4 سال - بررسی و شناخت کمبودها، نیازها و نارسائی های حوزه انتخابیه و تهیه طرح ها و پیشنهادهای اصلاحی و راه حل های کاربردی جهت برنامه ریزی و ارائه آن به مقامات مسئول و ذیربط - نظارت بر حسن اجرای مصوبات شورا و طرح های مصوب در امور شهرداری و سایر سازمان های خدماتی، در صورتی که این نظارت مخل بر جریانعادی این امور نگردد. - همکاری با مسئولان اجرایی، نهادها و سازمان ها در زمینه های مختلف بنا به درخواست آنان - برنامه ریزی در خصوص مشارکت مردم در انجام خدمات مختلف با موافقت دستگاه های ذیربط - تشویق و ترغیب مردم در خصوص گسترش مراکز تفریحی، ورزشی و فرهنگی با هماهنگی دستگاه های ذیربط - اقدام در خصوص تشکیل انجمن ها و نهادهای اجتماعی، امدادی، ارشادی، تعاونی ها و نیز آمارگیری و تحقیقات محلی و توزیع ارزاق عمومی با توافق دستگاه های ذیربط
امور سازمانی، تشکیلاتی و مالی	- تصویب آئین نامه های پیشنهادی شهرداری پس از رسیدگی و با رعایت دستورالعمل های وزارت کشور - تصویب اساسنامه مؤسسات و شرکت های وابسته به شهرداری با تأیی و موافقت وزارت کشور - نظارت بر حسن اداره و حفظ سرمایه و دارایی های نقدی، جنسی و اموال منقول و غیر منقول شهرداری و نظارت بر حساب درآمد و هزینه آن ها بگونه ای که مخل جریان عادی امور شهری نباشد. - تأئید صورت درآمد و هزینه شهرداری که هر 6 ماه یکبار توسط شهرداری تهیه می شود و انتشار آن برای عموم و ارسال آن به وزارت کشور. - تصویب بودجه، اصلاح، متمم و تفریق بودجه سالانه شهرداری و مؤسسات و شرکت های وابسته به شهرداری با رعایت آئین نامه مالی شهرداری ها و همچنین تصویب بودجه شورا. - تصویب معاملات و نظارت بر آن ها اعم از خرید و فروش، مقاطعه، اجاره، استیجاره که به نام شهر و شهرداری صورت می گیرد. - تصویب لوایح برقراری یا لغو عوارض شهر و همچنین تفسیر نوع و میزان آن با در نظر گرفتن سیاست عمومی دولت که از سوی وزارت کشور اعلام می شود. - تصویب نرخ خدمات ارائه شده توسط شهرداری و سازمان های وابسته به آن با رعایت آئین نامه مالی و معاملات شهرداری ها. - تصویب نرخ کرایه تاکسی
امور فنی و عمرانی	- همکاری با شهرداری در جهت تصویب حدود شهر با رعایت طرح های هادی و جامع شهر سازی پس از تهیه آن با تأئید وزارت کشور و مسکن و شهر سازی. - تصویب مقررات لازم جهت اراضی غیر محصور شهری از نظر بهداشتی، آسایش عمومی، عمران و زیر بنایی. - نظارت ب اجرای طرح های مربوط به ایجاد توسعه معابر، خیابان ها، میادین، فضاهای سبز و تأسیسات عمومی شهر بر طبق مقررات موضوعه.
امور خدماتی	- نظارت بر امور بهداشت حفر شهر. - نظارت بر امور تماشا خانه ها ، سینماها و دیگر اماکن عمومی و وضع و تدوین مقررات خاص برای این اماکن. - نظارت بر ایجاد گورستان، غسالخانه و تهیه وسائل حمل اموات. - تصویب نامگذاری معابر، میادین، خیابان ها، کوچه و کوی در حوزه شهری و همچنین تغییر نام آن ها. - تصویب مقررات لازم به پیشنهاد شورای شهر جهت نوشتن هر نوع مطلب و یا الحاق هر نوع نوشته و آگهی. - وضع مقررات مربوط به ایجاد واداره میدان های عمومی توسط شهرداری برای خرید و فروش مایحتاج عمومی با رعایت مقررات موضوعه. - وضع مقرراتلازمتشریک مساعی شهرداری با ادارات و بنگاه های ذیربط برای دایر کردن نمایشگاه های کشاورزی، هنری، بازرگانی و ...

دیدگاهها ، سیاستها و راهبرد ابعاد توزیعی جمعیّت ایران :

الگوی استقرار و توزیع جمعیّت ، بیش از پیش تابع عملکرد های سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی جامعه است . این عملکرد ها یا همگون و هماهنگ بوده که در این صورت ، هم به رشد و توسعه متعادل کمک خواهد کرد و هم در الگوی متناسب استقرار جمعیّت موثر خواهد افتاد  ، یا همچنان متضاد و ناهمگون ادامه خواهند یافت که آن گاه باید از هم پاشیدگی و نا به سامانی الگوی استقرار  زیست و تولید جامعه حادتر شدن پدیده های اجتماعی و اقتصادی ، و به تبع آن بروز بحران های حاد اجتماعی را انتظار داشت . معمولاً حل اساسی این پدیده ها در سطح تصمیم گیری های سیاسی است .

موجودیّت یکسری نقاط قوّت و فرصت دراراضی های خاص شهری در مقایسه با دیگر نقاط شهری و روستایی توزیع جمعیّت در نواحی مختلف شهری را نا متعادل می کند، چون توزیع امکان ها و فرصتها در راستای ارضای نیاز های اساسی ، برای همه نقاط جغرافیایی و برای همه ی قشر ها و گروههای اجتماعی متعادل نیست  . برخی از نقاط کشور بیشتر از این امکانها مرتفع می شوند در حالی که بخش های وسیعی  از جامعه از چنین مواهبی محروم می ماند و این امر بر جریان مهاجرت و به تبع آن بر الگوی استقرارجمعیّت تاثیر قاطعی می گذارد . در واقع محرومیّت قلمروهای وسیعی از استان های کردستان ، سیستان و بلوچستان ، چهارمحال و بختیاری ، خراسان ، کرمان ، هرمزگان و بوشهر، و یا مزیّت  فوق العاده شدید شهرهای تهران ، اصفهان ، مشهد و ... زاده چنین شرایطی است . بر طبق آمار و راقام موجود در بین سالهای (1339-1361) حدود 4/6 میلیون نفر از جامعه روستایی به نقاط شهری کوچیده اند و با این جریان ، موجب تسریع روند شهر نشینی و پیدایش الگوی متمرکز شهرنشینی در برخی از نقاط کشور شده اند . به نظر می رسد که در فاصله ی سالهای 1361 – 1381 ، نه تنها این پدیده تخفیف نپذیرد که بر روند آن نیز افزوده شود ، طبق نتایج این بررسی ، انتظار می رود که در این فاصله دست کم حدود 3/11 میلیون نفر از نقاط روستایی به مناطق شهری کشور مهاجرت کنند (دفتر جمعیّت و معاونت نیروی انسانی سازمان برنامه و بودجه ،1365 : 30 ).

سیاست ها و راهبردها :

بر اساس تجربه های به دست آمده ، دولتها می توانند سیاست های متعدّدی را در زمینه ی اثر گذاری بر الگوی توزیعی جمعیّت به کار گیرند . این سیاست عبارتند از ارتقای بنیان های تولیدی و زیر ساختها به منظور بهبود شرایط زیست و توسعه فعالیّت های روستایی ، استقرار جمعیّت در سزرمین های جدید ، سیاست ایجاد قطب رشد و توسعه ، در پیش گرفتن سیاست عدم تمرکز صنایع ، موسسه ها و کانون های علمی – اجرایی و خدماتی ، ایجاد شهرهای اقماری در اطراف شهرهای بزرگ (یعنی سیاست انتقال در شهرهای بزرگ ) و یا احداث کمربند سبز در پیرامون این گونه شهر ها .

سیاست ها و راهبرد های کلان جمعیّتی در همدان :

قطب های صنعتی :

قطب های صنعتی ضمن تحکیم مبانی تولیدی کشور به منظور کاهش جریان مهاجر فرستی مناطق ، باید در نقاطی استقرار یابد که تراکم حیاتی جمعیّتی سطح بالایی دارد . این قطبها باید به صورت پراکنده در نقاط مستعد سراسر کشور ، آن هم حدالمقدور به دور از شهرهای بزرگ گسترش یابد  .

تهران ، تبریز ، مشهد ، همدان ، باختران ، اهواز ، اصفهان ، شیراز ، مرودشت و کرمان ، در حال حاضر یکی از مسائل اساسی زیستشان استقرار بی رویه صنایع در پیرامون آنهاست  . این شهرها که در عین حال مراککز سیاسی  و اداری کشور نیز هستند و به طور طبیعی همین عامل هم تا حدودی به تمرکز جمعیّتشان کمک کرده است . با جایگیری صنایع در کنارشان ، بیش از پیش تعادل های زیست محیطی و شرایط زیست اکنانشان به هم خورده است .

بنابر این الزامی است که در الگوی استقرار صنایع از تمرکز این بنیان ها به ویژه در اطراف شهرهای بزرگ و مراکز استان های کشور که به خاطر تمرکز اداری و سیاسی و خدماتی به طور بالقوّه توان بیشتری برای تمرکز جمعیّت دارند ، خودداری شود و کانون های صنعتی به شهرهای میانی تر و یا کوچکتری که فاقد این خصیصه اند ، سوق یابد (همان منبع :35 )

بر اساس توضیحات فوق الذکر تمامی عوامل موثر در توزیع جمعیّت در استان همدان مورد تحلیل و بررسی قرار نگرفته است بلکه تنها در حوزه صنعتی یکسری پیشنهادات از ارکان بالا دستی مورد استناد قرار گرفته است که به موجبات آن کاهش میزان تمرکز صنایع در  نقاط پیرامونی  شهر همدان مد نظر می باشد ، که با این رویکرد مهم ترین جنبه ی مورد نظر تمرکز زدایی از شهر همدان و به موجب آن کاهش میزان مهاجرت روستائیان به شهر می باشد .

نمودار شماره () : مجموعه اقدامات الزام آور سند راهبردی روند شهرنشینی در ایران در بستر عموامل دموگرافیک در شهر همدان

 

تحلیل و بررسی تطبیقی صنعت و کارگاههای موجود در شهر همدان در زمان تهیه طرح و  سال چشم انداز :  

مطالعات طرح جامع موژدا (بررسی وضع موجود ) :

استان همدان از حیث صنعتی از استان های عقب افتاده کشور به حساب می آید  . ناموزونی پراکنش صنایع در ایران به نحوی است که استان همدان سالانه کمتر از یک درصد ارزش افزوده کارگاههای بزرگ صنعتی ایران را تولید می کند .

از حیث تعداد کارگاهها ی بزرگ صنعتی استان همدان در سال 1360 حدود 3 درصد از کارگاههای بزرگ صنعتی ایران را داشته است در حالی که در همین سال ارزش افزوده این کارگاهها معادل یک درصد ارزش افزوده کارگاههای بزرگ صنعتی ایران بوده است . این امر نشان دهنده ی این می باشد که کارگاههای صنعتی بزرگ استان همدان شامل صنایعی با ارزش افزوده پایین است و بازدهی صنعتی در استان نیز نسبت به کل کشور پایین می باشد .

جدول شماره () : تعداد کارگاههای بزرگ صنعتی استان همدان و کل کشور 

	1350	1353	1354	1355	1359	1360
استان همدان	35	64	91	113	168	234
کل کشور	3788	5021	4910	5432	5880	7531
درصد همدان از کل کشور	1	1	2	2	3	3

شایان ذکر است که تعداد کارگاههای بزرگ صنعتی استان در ده سال گذشته رشد قابل توجهی داشته است ولی این افزایش به معنی افزایش درصد کارکنان کارگاههای بزرگ استان همدان نسبت به کل کشور نیست . به هر حال میزان ارزش افزوده صنعتی در استان همدان در فاصله ده ساله 1350 تا 1360 سالانه 212 درصد رشد نشان می دهد که حاکی از آن است که صنعت در استان از حیث مطلق رشد زیادی داشته است . در همین فاصله کارکنان صنایع بزرگ صنعتی در استان همدان از 1324 نفر در سال 1350 به 4922 نفر در سال 1360 رسیده است یعنی سالانه رشدی معادل 27 درصد داشته است . این ارقام در رابطه با کل کشور دارای مقداری معادل 100 درصد و 9 درصد بوده است . این مقایسه حاکی از آن است که نرخ رشد ارزش افزوده و اشتغال صنعتی در کارگاههای بزرگ صنعتی استان همدان به مراتب بیش از متوسط کل کشور است .

انواع صنایع استان همدان :

چندان که اشاره کردیم صنایع دراستان اغلب صنایع کوچک هستند که کمتر از ده نفر کارکن دارند . مطالعه ارقام مربوط به اشتغال در رشته های مختلف صنعتی می تواند اهمیّت صنایع استان را بر حسب نوع نشان دهد . در سال 1355 طبق سرشماری های انجام گرفته صنایع نساجی در استان همدان 75 درصد کل شاغلین بخش صنعت را به خود اختصاص داده است . این صنعت خود در بر گیرنده ی بخش های متفاوتی می باشد که میزان اشتغال در  اهم بخش های این کارخانه  چیزی در حدود 90 درصد  روستائیان می باشند ، این امر نشان گر توجه بسیار زیاد روستائیان به اشتغال در شهر همدان و پذیرش فزاینده ی آنان در موقعیّت های مختلف شغلی در صنایع می باشد که در صورت موجودیّت بیش از پیش  فرصت های شغلی صنعتی در شهر همدان  خود می تواند معلول مهاجرت های فزاینده روستائیان به شهرها و افزایش نرخ شهرنشینی و خالی شدن روستاها از سکنه گردد .

سایر صنایع مهم استان همدان مربوط به دو بخش صنایع غذایی و صنایع محصولات کانی غیر فلزی است که تامین کننده ی عمده ی مواد اولیه خام ساختمان سازی هستند و همچنین در مناطق شهری استان همدان صنایع تولید ماشین آلات و ابزار فلزی که عمدتاً مربوط به ساخت کشاورزی هستند از اهمیّت زیادی برخوردار است .

شناخت وضع فعلی صنایع استان همدان از آمار اداره کل صنایع و معادن استان همدان استفاده کرده ایم . این آمار حاکی از آن است که در حال حاضر 361 کارگاه صنعتی در استان همدان تحت پوشش این اداره کل قرار دارد که از این تعداد 8 کارگاه بیش از 100 نفر کارکن دارد که در حقیقت صنایع بزرگ استان همدان را تشکیل می دهند ، مطابق آمار اداره کل صنایع و معادن استان همدان اکنون هشت کارگاه بزرگ صنعتی با بیش از 100 نفر کارگر در سطح استان وجود دارد که کلیه این صنایع در شهر همدان و حومه ی آن واقع گردیده شده است ، مشخصات این صنایع به شرح ذیل می باشد :

جدول شماره () : مشخصات صنایع بزرگ (بیش از 100 نفر کارکن ) استان همدان -1363

نام کارگاه	تولیدات	تعداد کارکنان	ملکیّت	محل
کاخانه قند همدان	قند	136	دولتی	همدان
شرکت کیوان	شیرینی	397	دولتی	همدان
شرکت خوش نوش	نوشابه – جعبه پلاستیکی	577	بنیاد مستضعفان	همدان
شرکت تولیدی لرد	بخاری – پنکه	140	دولتی	همدان
سیمان تاق	بلوک – تیرچه بتونی	100	خصوصی	همدان
علاقبندیان	چینی آلات	275	خصوصی	همدان
شرکت شیشه	شیشه – ظروف شیشه ای	500	دولتی	همدان
شرکت تسمیران	تسمه پروانه	120	خصوصی	همدان

این کارگاهها به تنهایی در بر گیرنده ی 2246 نفر از کارکنان صنعتی استان در حال حاضر می باشند .

تحلیل گزارش جامع صنعتی در افق طرح :

از مجموع 214 کارگاه بزرگ (با بیش از 100 نفر کارکن ) صنعتی مستقر در استان همدان در سال 1381 ، حدود 2/33 درصد آنها در رشتته ی صنایع کانی غیر فلزی ، حدود 04/28 درصد در صنایع غذایی ، 1/5 درصد در صنایع فلزی فابریکی ، حدود 7/4 درصد در صنایع نساجی ، حدود 7/3 درصد در صنایع لاستیک و پلاستیک ، 3/3 درصد در صنایع تولید ماشین آلات برقی فعالیّت داشته اند . تعداد کل کارکنان کارگاههای صنعتی (بالای 10 نفر کارکن ) استان در سال 1381 برابر 8620 نفر بوده است . بررسی اطلاعات موجود بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1375 نشان می دهد که سهم استان از تعداد کارکنان صنعتی کشور به حدود 3 درصد رسیده است (گزارش جامع اقتصادی – اجتماعی استان همدان ،1382 : 172 ).

بر اساس آمار واطلاعات موجود میزان درصد اشغال صنایع از کل صنایع کشور در همدان چیزی معادل 3 درصد می باشد این مقدار چه در زمان تهیه طرح و چه در افق طرح تهیه شده تغییرات چندانی نداشته است (از لحاظ کمّی ) اما نکته قابل توجه این می باشد که بر اساس سند سیاست ها و راهبرد ها و ابعاد شهر نشینی در ایران راهبرد ارائه شده عدم تمرکز و کاهش تعداد واحد های صنعتی بوده است که در این میان و بر اساس مطالعات انجام شده تعداد واحد های کارگاهی در طول اجرای طرح و چشم انداز ارائه شده برابر مانده است به عبارتی دچار افزایش و کاهش کمّی نگردیده است . سند مطروحه (  سند سیاست ها و راهبرد ها و ابعاد شهر نشینی در ایران ) تمرکز واحد های صنعتی در شهر همدان را علّت افزایش مهاجرت روستائیان به شهرها و افزایش رشد شهر نشینی می داند معهذا بر این اساس راهبرد جمعیتی کاهش مهاجرت بوده است که سیاست اجرایی آن عدم تمرکز واحد های صنعتی در پیرامون و مرکز شهر همدان می باشد که در طرح موژدا هیچ گونه اقدام خاصی در این حوزه عینیت پیدا نکرده است البته اگرچه این تعداد واحد های صنعتی نیز افزایش خاصی نداشته اند امّا با افزایش ظرفیّت تولید در طول بیست سال زمان تهیه  ی طرح میزان سطح اشتغال آنان در زمان تهیه طرح و در افق آن به میزان 8/3 برابر افزایش یافته است که این خود به نوعی تناقض با راهبردها و اهداف کلان بالا دستی می باشد .

-         سازمان برنامه و بودجه ، 1365 ،سیاستها ، راهبردها ، روند و ابعاد شهرنشینی در ایران ، تهران : وزارت برنامه و بودجه ( دفتر جمعیّت و نیروی انسانی معاونت امور اقتصادی )

ارزیابی و پایش برنامه از طریق گروه کارشناسی و عامّه مردم و ارجاع گزارشات

ارزیابی و پایش برنامه از طریق گروه کارشناسی و عامّه مردم و ارجاع گزارشات :

ارتباط فی ما بین چهار عامل پذیرفته شده از جمله: محیط زیست، اقتصاد، اجتماع و حکمرانی محلی از مهمترین فاکتورهای اساسی در جهت رسیدن به پایداری و تحقق پذیری یک طرح و الگوی برنامه‌ریزی شهری می‌باشد، مضافاً شایان ذکر است که مشارکت افراد ذی نفع در طرح و برنامه در سطوح مختلف سکونتگاهی از جمله: روستا، شهر، و شهرهای کوچک از جمله مهمترین فاکتورهای تحقق پذیری و اجرایی کردن طرح و برنامه در جهت ارجاع قابلیّت سکونت به محلهای مذکور می‌باشد، اما از جمله مهمترین جنبه‌های تحقق پذیری یک طرح و برنامه شهری ارزیابی مقطعی و دسترسی پیدا کردن به نقاط قوّت و ضعف برنامه در منظر‌ها و جنبه‌های مختلف و متفاوت می‌باشد به عبارتی دیگر پی بردن به عوامل عدم تحقق پذیری طرح‌ها و برنامه‌ها و ازطرف دیگر ارجاع گزینه‌های مرجّح و کارا در جهت بالا بردن میزان تاثیر پذیری و عملکرد آنان که موجبات تحقق بیشتر طرح و برنامه را فراهم می‌سازد

 ((Rotmansa and Asselt and Vellingab,2000:24 به عبارتی ارزیابی میزان تحقق یک طرح و برنامه‌های شهری و دسترسی پیدا کردن به پایداری شهری در زمینه سیاستها و برنامه‌ریزی توسعه شهری از دهه‌های قبل است که با یکسری شاخص سازی و ارائه معیارهای عملکردی به دنبال ارتقاء توسعه شهری قدم برداشته است، بنابراین ارزیابی میزان تحقق پذیری یک طرح و برنامه در جهت تعالی انسانی و نایل شدن به اهداف از پیش تعیین شده خویش بایستی مقایسه‌ای باشد بین شاخص‌های مرجّح و عینیّت حال حاضر طرح و برنامه آتی توسعه شهری .

سازمان ائتلاف شهری و اعضاء سازمانی آن مانند بانک توسعه جهانی، و سازمان ملل متحد و بانک توسعه آسیایی و دیگر سازمان‌های مهم و اساسی مالی، در زمینه طرح و برنامه‌های شهری به برجسته سازی طرح‌های توسعه شهری پرداخته و از آن به عنوان یک رویکرد جدید برنامه‌ریزی محقق شهری حمایت خویش را اعلان داشته اند، البته از طریق ارتقاء و توسعه حکمرانی شهری، طرح توسعه شهری به دنبال توسعه اقتصاد محّلی، و کاهش فقر شهری از طریق ارتباط بین اهداف کلان سازمانی و اهداف خرد و برنامه‌های اجرایی محلّی به اقدامات خود ادامه داده است (Econ and CLG,UTS,2005)) اگرچه  طرح توسعه شهری دارای تعاریف، محتوا و رویکرد‌های متفاوت در امر برنامه‌ریزی در دیگر کشور‌ها می‌باشد اما برنامه‌ریزی توسعه استراتژیک شهری که بر اساس معیارها و شاخص‌ها قابل ذکر در این تحقیق موجودیّت پیدا کرده است بسیار نزدیک به رویکرد برنامه‌ریزی توسعه انسانی با شاخص‌های پایداری شهری می‌باشد . (Rasoolimanesh and Badarulzaman and Jaafar ,2012

، هدف طرح های توسعه شهری در فرآیند مرتبط با خویش تمرکز به روی پویایی شهر و تاکید به روی فرصتهای موجود و همچنین تطبیق استراتژی‌های منعطف می‌باشد، تلاش اصلی طرح توسعه شهری در جهت ظرفیّت سازی ذی نفعان است که به مدیریت کارا و موثر عملکردی نایل شده و به قوّت دهی تجارت و فضای مارکتینگ جهانی نایل گردند، این مهم از طریق تشویق ذی نفعان در مشارکت و تقویّت آن پیگیری شده است، تفکر در رابطه با آینده شهر در چارچوب طرح توسعه شهریاغلب تغییر مسیر شهر را در برنامه و مدیریت آن فراهم می‌سازد (ADB,2004:5 )

توسعه شهرها نیازمند یک رویکرد کارا و موثر می‌باشد در جهت بهره وری از منابع مالی محصور در یک فضای رقابتی و غیر قابل پیش‌بینی اقتصادی که با اهداف خرد در گیر و ترکیب شده باشند، برنامه‌های محلّی ذی نفعان، یک رویکردی است که نام آن طرح توسعه شهری می‌باشد،

بر اساس موقعیّت، محتوا، و بازیگران اصلی ،طرح های توسعه شهری دارای فرم و رویّه‌ای مختلفی می‌باشد، برای شهرها با توجه به کثرت اهداف کمّی و خرد بانک توسعه جهانی و مرکز سکونتگاههای انسانی سازمان ملل متحّد  یکسری بیانیه و رسالت در دو مرتبه‌ی متفاوت ارائه کرده اند که بهره وری و استفاده از آنان موجبات ارتقاء سطح کیفیت زندگی شهری و تعالی انسانی را به همراه داشته که متعاقباً در گرو منافع عامّه مردم می‌باشد   (Econ and CLG,UTS,2005) با توجه به مشارکت و همگرایی بانک توسعه جهانی و مرکز اسکان بشر در سازمان ملل متحد چهار الی پنج تقسیم بندی بیانیه‌های مرجّح در برنامه‌های طرح توسعه شهری عینیّت پیدا کرده است که بر اساس ارزیابی تجربی و قیاسی موجود می‌باشد، زمینه‌های مطرح شده  نشان از یک تجربه عمومی مرکز سکونتگاههای انسانی سازمان ملل متحّد  در 150 نمونه موردی جهان داشته است شایان ذکر است که این پنج نمونه در نهایت امر موجبات پایداری شهری را در آینده به همراه خواهد داشت که این نمونه‌ها عبارتند از:

1-    معیشت :معیّشت در بر گیرنده‌ی 3 موضع مختلف می‌باشد که عبارتند از :

الف) ارتقاء سطح تجارت و ایجاد ظرفیّت به منظور عینیّت بخشیدن  به تجارت خرد، ارتقاء سطح تجارت در شهرهای مختلف بسیار متفاوت می‌باشد امّا شهرها تلاش اصلی خویش را به منظور دسترسی پیدا کردن به گزینه‌های مختلف در جهت ایجاد تجارت پایدار و سازمان‌دهی شبکه‌های کوچک تجاری معطوف کرده اند،

ب) رقابت شهری: یک  طرح توسعه شهری بایستی به توصیف و تشریح ابزارهای رقابتی و قیاسی بپردازد که از این طریق با ایجاد یک محصوریّت اقتصادی به سرمایه پذیری و رشد و توسعه  دسترسی پیدا کند .

ج) توسعه منابع انسانی: این موضع به عنوان یک رویکرد مهم و اساسی نقش مهمی را در رابطه با فقر و جلوگیری و کاهش آن بازی می‌کند، تکمیل کردن آن مطمئناً نیازمند اقدام (عمل) می‌باشد که کیفیت آن بارز گردد،

2-  پایداری زیست محیطی :

پایداری زیست محیطی در فرآیند  طرح توسعه شهری می‌تواند طراح و برنامه ریز را در 3 مقطع مختلف قرار دهد،

الف) کیفیت زیست محیطی مانند: میزان کیفیت هوا، آب و دیگر گزاره‌های مهم زیست محیطی، ب) خدمات از راه دور: شامل: پوشش جغرافیایی، دسترسی، امکانات، استطاعت و ..که در کشور‌های توسعه یافته بسیار امر مهم و مثبتی به شمار می‌آید و ج) کارآیی انرژی که موثر در تامین رفاه ساکنین می‌باشد،

3- شکل گیری فضایی تاسیسات و زیرساختهای مرتبط :

شکل گیری فضایی تاسیسات و زیر ساختها، بدون نیازمندی به زیر ساخت اقتصادی شهری، ایجاد رقابتی قابل حصول را به همراه نخواهد داشت، نقش اصلی و اساسی که فرم فضایی در یک شهر ایفا می‌کند عبارتند از: دسترسی به منابع کارآمد انرژی و توزیع خدمات می‌باشد بنابراین این خود از جمله مهمترین عوامل اساسی در کاهش فقر به شمار می‌آید .

جدول شماره (6-3): توضیح مواضع طرح توسعه شهری از طریق بانک جهانی و مرکز سکونتگاههای انسانی سازمان ملل متحّد 

مرکز اسکان بشر سازمان ملل	بانک جهانی
سکونتگاه: مسکن کافی به همراه خدمات اساسی، مالکیّت شخصی، دسترسی به زمین و اعتبارات	معیشت: پایین بودن دسترسی به سلامت و تعریف استانداردهای زندگی
توسعه اجتماعی و محرومیّت و کاهش فقر: عدالت برای ایجاد امنیّت و سلامت زندگی، حمایت یکپارچه اجتماعی برای گروههای کم درآمد	رقابت: توسعه شناور در رابطه با اشتغال، درآمد و سرمایه گذاری
توسعه اقتصادی: تشکیلات اقتصادی کوچک و قوی، مشارکت خصوصی، اشتغال	حکمرانی شهری: شامل تمامی گروههای از جمله: گروههای اجتماعی شهری، گروههای حکمرانی محلّی
حکمرانی: مشارکت و دخالت گروههای مدنی، شفافیّت و کارآیی مدیریتی، مدیریت صحیح اقتصادی، تمرکز زدایی و افزایش اختیارات محلّی	بانک پذیر بودن: مدیریت مالی قابل قبول از حکمرانی محلّی
مدیریت زیست محیطی: ساختار متعادل سکونتگاهی، مدیریت آب، کاهش آلودگی، کاهش بیماری و حمل ونقل مطابق با طبیعت

4-   منابع مالی :

چگونه منابع مالی تامین کننده نیاز‌های زیرساختها و تجهیزات و تاسیسات عمومی و .. می‌باشد، می‌توان از طریق تجزیه و تحلیل منابع مالی در شهر بدان فایق شد، تحلیل اقتصادی شامل پیش‌بینی و فراهم کردن عملکرد‌های دارای اولویّت می‌باشد که به دنبال جذب منابع مالی و سرمایه گذاری‌های مالی قدم برداشته است، بازنگری و باز بینی هر یک از عوامل اقتصادی خود باعث کنترل هزینه‌ها و مدیریت‌ها می‌گردد که در نهایت امر برنامه‌ریزی اقتصادی و بودجه ریزی را در طرح توسعه شهری بسیار مهم و حیاتی اعلان داشته است.

5-  حکمرانی :

به دلیل مجاورت بین حکمروایی محلی و تصمیم گیری اساسی، حکمرانان تقش اصلی و اساسی در رابطه با بازیگران طرح توسعه شهری بر عهده داشته اند، این بازیگران شامل بخش‌های عمومی و خصوصی، جامعه مدنی، جوامع داوطلبی و .. می‌باشدCities Alliance,2006) ).

ارتباط فی مابین اهداف طرح توسعه شهری، موقعیّت و نقش بازیگران اساسی و محتوی و زمینه‌های مختلف طرح از یک شهر به شهر دیگر کاملاً متفاوت می‌باشد، ارزیابی و مقایسه محتوای طرح توسعه شهری با پایداری و تحقق پذیری آن در نمونه‌های موردی کشورهای جهان سوم، نیازمند یکسری فرآیندها و معیارهای مطروحه توسط سه سازمان بین المللی از جمله: مرکز اسکان بشر سازمان ملل، سازمان ائتلاف شهرها و بانک جهانی توسعه می‌باشد،

تطبیق و مقایسه طرح توسعه شهر با عناصر و الگوهای تحقق پذیری یک طرح شهری :

برخی از عناصر در جهت ارزیابی میزان تحقق پذیری برنامه‌های توسعه شهری از طریق سازمان های: ائتلاف شهری، مرکزسکونتگاههای انسانی سازمان ملل و بانک جهانی و دیگر سازمان‌ها و نهادهای مرتبط موجودیّت پیدا کرده است که این عناصر عبارتند از: مدیریت و حکمرانی محلّی، عدالت اجتماعی، توسعه اقتصادی و حفاظت و بهره وری از محیط زیست،

نکته قابل توجّه ارائه شاخص های عملکردی از طریق سازمان مذکور می باشد که استفاده و بهره وری از این شاخص در جهت پایش و ارزیابی عملکرد برنامه شهری می تواند موثر واقع گردد بر طبق جدول (6-4)

جدول شماره (6-4): شاخص‌های مطرح شده در رابطه با تحقق پذیری توسعه پایدار یک طرح طرح توسعه شهری

توسعه عدالت اجتماعی	توسعه اقتصادی	حفاظت زیست محیطی
دسترسی به مسکن مناسب شهری	حمایت از مناطق کشاورزی	ارائه گزینه مصرف انرژی برای مصرف کنندگان
خدمات روزانه برای بخش خدمات و شاغلین کم درآمد	آباد سازی اراضی بایر شهری	تلاش در جهت صرفه جویی در مصرف انرژی
پیشگیری از بی خانمانها و برنامه‌های سرمایه گذاری	توسعه اهداف اقتصادی	انتظام در طراحی فضاهای سبز شهری
ایجاد مناطق پر نشاط شهری	توسعه پارکهای فناوری	برنامه ساخت و ساز سبز
کار- مسکن متعادل	توسعه میان افزای شهری	بهره وری از انرژی‌های تجدید شونده
دستور ایجاد مزایا و دستمزد مکفّی کارگران	بهره وری از قوانین توسعه	برنامه بازیافت
توده و حجم بالای دسترسی به نقاط پیرامون شهری	ایجاد انگیزش در جهت دریافت مالیاتها	برنامه‌های آموزشی زیست محیطی برای جامعه
برنامه‌ریزی واحد‌های همسایگی	توسعه حریم خدماتی شهری	دسترسی به فضای سبز شهری
سیستم تغذیه مناسب	برنامه‌های تجارت سازی	کیفیت آب آشامیدنی
برنامه‌های توسعه و حمایت از ظرفیّت‌های زنان خانه‌دار	تقویت مناطق سرمایه پذیر	محافظت از مناطق حساس زیست محیطی
یجاد فرصت‌های شغلی برای جوانان و میزان مقابله با جرم و جنایت	برنامه‌های مولّد اقتصادی	برنامه‌های نگهداری از فضای سبز
		عملکرد ناوگان حمل و نقل عمومی
		مدیریت حمل و نقل شهری
		تجزیه و تحلیل پیمایشی زیست محیطی

سکونتگاهها، توسعه اجتماعی، توسعه اقتصادی، حکمرانی شهری و مدیریت زیست محیطی، پنج عنصر اصلی برنامه‌های توسعه شهری از منظر مرکز سکونتگاههای انسانی سازمان ملل می‌باشد، توسعه اجتماعی به روی سلامت عمومی، قانون گذاری اصلی و فرعی، تحصیلات، جرم و جنایت و .... تمرکز داشته است، برخی موضوعات همچون دسترسی پیدا کردن به کار، دسترسی به تجارت خرد شهری، زیر ساختها و فضای رقابتی از جمله مهمترین زمینه‌های توسعه اقتصادی به شمار می‌آید، زمینه حکمرانی شهری در بر گیرنده‌ی یکسری عناصر خاص از جمله: توسعه دموکراسی، مشارکت ذی نفعان و..... می‌باشد، و زمینه زیست محیطی شامل کیفیت آب و هوا، آلودگی و مدیریت فاضلاب شهری می‌باشد .

توصیف و تشریح فرایند برنامه توسعه شهری از دیدگاه سازمان ائتلاف شهری در بر گیرنده‌ی پنج زمینه مختلف می‌باشدکه از جمله آن عبارتند از معیشت،

الف) معیشّت در بر گیرنده‌ی سه زیر مجموعه فرعی دیگرکه عبارتند از:

1-    ارتقاء سطح تجارت و اقتصاد کلان (ایجاد اشتغال مناسب برای افراد کم در امد شهری

2-    ایجاد فضای رقابتی شهری(برنامه توسعه استراتژیک شهری بایستی در بر گیرنده‌ی یک فضای رقابتی باشد که از آن طریق توسعه و ارتقاء اقتصاد محصور عینیّت پیدا نماید) از طرف دیگر اقتصادی که مجذوب کننده سر مایه‌های گروههای سرمایه گذار بوده باشد در جهت رسیدن به رشد و توسعه اقتصادی

3-    توسعه منابع انسانی که بازی کننده اصلی نقش کاهش دهنده‌ی فقر می‌باشد. تمامی مجموعه‌های فرعی مذکور در بر گیرنده‌ی توسعه اقتصادی و ایجاد فضای عدالت محور اجتماعی می‌باشد که در مسیر توسعه پایدار شهری قدم برداشته است .

ب) پایداری زیست  محیطی

ج) شکل گیری فضایی زیر ساختها و تاسیسات

د) منابع مالی

ه) حکمرانی Cities Alliance,2006) ). در ورای پنج زمینه‌ی مذکور به منظور تدقیق شدن به روی موضوع مطروحه چندین عنصر ارزیابی عینیّت پیدا کرده است .

تمامی تجزیه و تحلیل فوق الذکر وضوحاً تعریف و تشریح فرآیند طرح توسعه شهری می‌باشد، دسترسی پیدا کردن به یک تعریف جامع و کامل و تحقق پذیر بسیار مهم می‌باشد، نتایج متفاوت در جهت گیری متفاوت و اختلاف در فرآیند و رویه تدوین و تهیه طرح می‌باشد، نکته بسیار مهم در اینجا این می‌باشد که دسترسی پیدا کردن به شاخص‌های ارزیابی بایستی متناسب با رویّه و فرآیند تدوین شده باشد، با این وجود ارتباط فی مابین عناصر مختلف برنامه توسعه شهری، و ارجاع گزینه‌های عملیّاتی از جمله حیاتی ترین مراحل برنامه توسعه شهری به شمار می‌آید .

ارائه شاخص‌های  ارزیابی و تطبیق الگوی طرح‌های توسعه  شهری در جهت توسعه پایدارو محقق شهری :

فاصله بین اهداف تعیین شده و نتایج به دست آمده از اقدامات، معیاری است که برای سنجش میزان تطابق و هماهنگی اهداف و سیاست‌های تعیین شده برنامه‌ریزی با اقدامات انجام گرفته برای توسعه در وضعیت موجود نامیده میشود نام این معیار ارزیابی می‌باشد (قریب، 1387: 16) که از جمله مهمترین عوامل موثر در عدم تحقق پذیری طرح‌های توسعه شهری می‌توان به نبود پایش و ارزیابی اینگونه طرح‌ها و برنامه‌های شهری با استفاده از شاخص‌ها و سنجه‌ها  اشاره نمود پایش باید در برگیرنده:

·        موفقیت و کامروایی در ایجاد ظرفیت سازی و نهادینه کردن آن در سطح جامعه

·        بسط و گسترش مشارکت ذی نفعان و مردم در برنامه‌ریزی توسعه شهری از طریق امتیاز دهی به هر یک از عملکرد‌های مورد ارزیابی  

·        بسط و گسترش پایش و ارزیابی، که افزایش تاثیر گذاری آن بایستی در ورای یک مسئولیت اجرایی و در قالب یک رویکرد در رویّه طرح‌های توسعه عینیت پیدا کند.(Asian Development Bank ,2004: )

تعریف و تشریح مکانیزم‌های پایش :

این مکانیزم یا ساز و کار در برگیرنده‌ی اطلاعات مفید و مناسبی پیرامون فرآیند طرح‌های توسعه شهری  می‌باشد که فرصت بازبینی و بازنگری آینده را برای ما فراهم می‌سازند، گستره‌ی این ساز و کار و مکانیزم عبارتست از:

·        تعریف و تدوین دور نمایی از عملکردها که به اندازه گیری و سنجش ارتباط فی ما بین اقدامات و چشم انداز‌های مرتبط با شهر و عوامل کارکردی دارای اولویت در شهرهامنجر می‌گردد .

·        جمع آوری اطلاعات پایه ای

·        محاسبه شاخص‌های عملکردی(عناصر ارزیابی )

·        سنجه‌های عملکردی در جهت فراهم سازی یکسری استاندارد‌ها و یا منابع که شهرها با استفاده از آنان بتوانند به اندازه گیری و قضاوت پیرامون عملکردهای خویش در مقایسه با عملکردهای گذشته بپردازند عمل نموده اند .

·        بررسی زمینه‌های ارزیابی و تعریف و تشریع دلایلی که موجب واگرایی و دوری از اهداف گردیده است.

·        تعریف یکسری عناصر ارزیابی و شاخص‌های قابل اندازه گیری در جهت انتظام بخشیدن به  اهداف با تاکید برچشم انداز‌ها و...

نمودار شماره (6-1): ارائه مدل مفهومی از ارزیابی و پایش طرح‌های توسعه  شهری بر اساس سند سازمان ائتلاف شهرها

جدول شماره (6-5) :ارائه زمینه‌ها و عناصر ارزیابی میزان تحقق پذیری طرح‌های توسعه شهری

منظر اجتماعی	منظر اقتصادی	منظر زیست محیطی
توسعه عدالت اجتماعی	توسعه اقتصادی	حفاظت زیست محیطی
شاخص‌های عملکردی	شاخص‌های عملکردی	شاخص‌های عملکردی
دسترسی به مسکن مناسب شهری	حمایت از مناطق کشاورزی	ارائه گزینه مصرف انرژی برای مصرف کنندگان
خدمات روزانه برای بخش خدمات و شاغلین کم درآمد	آباد سازی اراضی بایر شهری	تلاش در جهت صرفه جویی در مصرف انرژی
پیشگیری از بی خانمانها و برنامه‌های سرمایه گذاری	توسعه اهداف اقتصادی	انتظام در طراحی فضاهای سبز شهری
ایجاد مناطق پر نشاط شهری	توسعه پارکهای فناوری	برنامه ساخت و ساز سبز
کار- مسکن متعادل	توسعه میان افزای شهری	بهره وری از انرژی‌های تجدید شونده
دستور ایجاد مزایا و دستمزد مکفّی کارگران	بهره وری از قوانین توسعه	برنامه بازیافت
توده و حجم بالای دسترسی به نقاط پیرامون شهری	ایجاد انگیزش در جهت دریافت مالیاتها	برنامه‌های آموزشی زیست محیطی برای جامعه
برنامه‌ریزی واحد‌های همسایگی	توسعه حریم خدماتی شهری	دسترسی به فضای سبز شهری
سیستم تغذیه مناسب	برنامه‌های تجارت سازی	کیفیت آب آشامیدنی
برنامه‌های توسعه و حمایت از ظرفیّت‌های زنان خانه دار	تقویت مناطق سرمایه پذیر	محافظت از مناطق حساس زیست محیطی
ایجاد فرصت‌های شغلی برای جوانان و میزان مقابله با جرم و جنایت	برنامه‌های مولّد اقتصادی	برنامه‌های نگهداری از فضای سبز
		عملکرد ناوگان حمل و نقل عمومی
		مدیریت حمل و نقل شهری
		تجزیه و تحلیل پیمایشی زیست محیطی

نمودار شماره (6-2ساختار  پایش و ارزیابی طرح‌های توسعه  شهری

ارزیابی پتانسیل تورم آزاد خاک های رسی متراکم شده

ارزیابی پتانسیل تورم آزاد خاک های رسی متراکم شده

عشایری ایمان,یثربی سیدشهاب الدین*

* گروه مکانیک خاک و پی، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه تربیت مدرس


رفتار تورمی معمولا در خاک هایی مشاهده می شود که به اندازه لازم ذرات ریزدانه رسی داشته باشند. تمایل به جذب آب در این ذرات و تغییر در رطوبت طبیعی خاک در اثر تغییر آب و هوای محل، موجب می شود که خاک گاه تا حد درصد رطوبت حد پلاستیک مرطوب شده و سپس تا پایین تر از حد انقباض، رطوبت خود را از دست دهد. جذب رطوبت باعث ازدیاد حجم خاک و از دست دادن آن، باعث انقباض و کاهش حجم خاک می شود. تغییرات حجمی ناشی از تغییر درصد رطوبت خاک، باعث وارد آمدن خسارت به سازه های موجود در سطح خاک می شود. این نشان دهنده اهمیت مطالعات لازم برای شناسایی رفتار تغییر حجم و فشار تورمی خاک های ریزدانه است. پتانسیل تغییر حجم به طور مستقیم به میزان فعالیت کانی رسی غالب در خاک و به عبارت دیگر به پلاستیسیته خاک بستگی دارد. در کنار مجموعه عواملی که بیان کننده ترکیبات خاک هستند، مجموعه عوامل محیطی نیز در آزاد شدن این پتانسیل موثرند. در تحقیق حاضر به منظور ارزیابی میزان تاثیر خصوصیات پلاستیک خاک، شرایط تراکم و درصد رطوبت، 5 نمونه خاک ریزدانه رسی با شاخص خمیری 10 تا 50 درصد مطالعه شد. مطالعات کانی شناسی و تجزیه شیمیایی همراه با آزمایش تورم آزاد بر روی نمونه های متراکم شده از خاک های مورد مطالعه، انجام شده است. نتایج آزمایش های انجام شده نشان می دهد که عواملی مانند نوع کانی رسی، کاتیون های جذب شده به ذرات رس، دامنه خمیری، درصد رس، درصد رطوبت، چگالی و تراکم، مقدار تورم آزاد خاک متراکم شده را تحت تاثیر قرار می دهند.


کلید واژه: خاک های رسی، خاک های متورم شونده، تورم آزاد، شرایط تراکم

ارز و کاربرد آن در بازار پول

ارز و کاربرد آن در بازار پول

- هنگامی که صادرات کالاها، صادرات خدمات و سرمایه گذاری خارجیان در داخل یک کشور بیشتر از واردات کالا، واردات خدمات و سرمایه گذاری در خارج از کشور باشد، کشور مربوطه با مازاد تراز ارزی مواجه خواهد شد - بسیاری از اقتصاددانان، مازاد تجارت خارجی را موتور رشد اقتصاد کشورها معرفی کرده اند، زیرا در صورت رونق تجارت خارجی و حصول مازاد تجاری، زمینه گسترش بازار داخلی، افزایش کارایی، ارتقای سطح کیفیت کالاها و در نهایت رشد تولید فراهم می شود

افراد و شرکت ها در سبد دارایی ها و بدهی های خود انواع ریسک ها از جمله ریسک نوسانات نرخ ارز را در نظر دارند و سعی می کنند با کمترین ریسک، بیشترین سود را نصیب خود کنند

- بازار ارز تنها بازاری در سطح جهان است که در آن شب و روز و تعطیلی معنا و مفهومی ندارد، زیرا به دلیل جهانی بودن نرخ آن و وجود نوسانات نرخ ارز، در هر لحظه خرید و فروشی صورت می گیرد

مقدمه

تقریباً همه نیازهای انسان های اولیه در محیط خانوادگی تأمین می شد، اما با رشد جوامع و شروع زندگی اجتماعی، نیاز به استفاده از تولیدات دیگران احساس شد. به طوری که افراد، محصولات و تولیدات خود را با محصولات و تولیدات به دست آمده به وسیله دیگران معاوضه می کردند. با اختراع پول، این مبادلات سیری صعودی یافت و مراودات تجاری بین ملل نیز آسان تر شد، به طوری که امروزه کمترین کشوری را می توان یافت که کلیه نیازهای خود را در داخل تأمین کند. زیرا به دلیل تنوع منابع طبیعی یا پیشرفت فن آوری، کشورها از قابلیت های گوناگونی برای تولید کالاها و ارایه خدمات برخوردار شدند. از این رو رشد و توسعه فزاینده تجارت جهانی در چند دهه اخیر سبب تغییرات گسترده ای در روابط تجاری بین ملل مختلف شده است، به نحوی که شیوه نوین خرید و فروش بین المللی جایگزین روش سنتی شده و استفاده از پول بیگانه (ارز) به جزئی لاینفک ازاین مبادلات تبدیل شده است. به این دلیل کسب درآمدهای ارزی از مهمترین برنامه های اقتصادی کشورها به شمار می رود. از طرف دیگر واژه برنامه ریزی برای کسب درآمدهای ارزی مستلزم درک اهمیت ارز در اقتصاد ملی، نحوه تبدیل پذیری پول های بیگانه به پول ملی و نقش بانک ها در بازار ارز با توجه به ریسک نوسانات نرخ ارز است.

اهمیت ارز در اقتصاد ملی

امروزه کسب حداکثر وجوه ارزی ناشی از صادرات کالا و خدمات، از عمده ترین سیاست های اقتصادی کشورها است. زیرا چنانچه کشوری با کمبود ذخایر ارزی مواجه شود، برای تأمین نیازهای وارداتی خود، به ناچار می باید از مجامع، کشورها یا بانک های بیگانه وام بگیرد. این حالت زمانی اتفاق می افتد که کشور با کسری تراز ارزی مواجه باشد.در جریان عکس، هنگامی که صادرات کالاها، صادرات خدمات و سرمایه گذاری خارجیان در داخل یک کشور بیشتر از واردات کالا، واردات خدمات و سرمایه گذاری در خارج از کشور باشد، کشور مربوطه با مازاد تراز ارزی مواجه خواهد شد. محاسبه مازاد یا کسری تراز از جدول تراز پرداخت های کشور به دست می آید، این جدول نشان دهنده ارزش سالانه کلیه مبادلات اقتصادی ساکنان یک کشور با بقیه جهان است.

بسیاری از اقتصاددانان، مازاد تجارت خارجی را موتور رشد اقتصاد کشورها معرفی کرده اند، زیرا درصورت رونق تجارت خارجی و حصول مازاد تجاری، زمینه گسترش بازار داخلی، افزایش کارایی، ارتقای سطح کیفیت کالاها و در نهایت رشد تولید فراهم می شود. سپس از طریق گسترش و شکوفایی بخش هایی از اقتصاد که کشور در آن مزیت دارد، راه های دستیابی به رشد و توسعه اقتصادی فراهم می شود. گسترش تجارت خارجی و افزایش صادرات کالا سبب توسعه زیرساخت های اساسی اقتصاد می شود و از طرف دیگر، به سبب افزایش تقاضای محصول و وارد شدن فعالان اقتصادی کشور در بازارهای جهانی، رشد اقتصادی و بهبود کیفیت کالاها حاصل خواهد شد. افزایش صادرات از جنبه های دیگری نیز سبب افزایش درآمدهای ارزی و به دنبال آن افزایش تقاضای مؤثر در اقتصاد می شود. تأمین تقاضای صادرات، نیازمند عرضه کالا و خدمات است که این امر می تواند افزایش سرمایه گذاری از طریق جذب سرمایه های داخلی و خارجی را به دنبال داشته باشد و زمینه رشد اقتصادی و کسب حداکثر درآمدهای ارزی را فراهم کند.
سیاست تعیین نرخ ارز

نرخ مبادله پول رایج یک کشور با پول سایر کشورها را در اصطلاح، "نرخ ارز" گویند. این نرخ در کشورهای مختلف بر اساس یکی از روش های ثابت، متغیر، چندگانه یا مدیریت شناور شده تعیین می شود. سیاست تعیین نرخ ارز، تنظیم کننده جریان ورود و خروج ارز در اقتصاد ملی است و از آن طریق میزان ورود و خروج کالا، خدمات و سرمایه بین یک کشور با سایر کشورها مشخص می شود.

نئوکلاسیک ها در مدل تعادل عمومی خود اعلام کرده اند که نرخ واقعی ارز همواره به عنوان عامل مؤثر تعادل در بخش خارجی مورد توجه قرار می گیرد. اگر ارزش پول یک کشور به صورت تصنعی بالاتر از ارزش واقعی آن نگه داشته شود، قیمت کالاهای خارجی در بازارهای داخلی نسبت به کالاهای تولید داخل ارزان تر خواهد شد و واردکنندگان، این مابه التفاوت ارزش را به دست خواهند آورد. اگر ارزش پول کشور به صورت تصنعی کمتر ارزش گذاری شود، این اثرات به طور معکوس در اقتصاد نمایان می شود.
در واقع نرخ ارز می باید از طریق عرضه و تقاضا تعیین شود. عرضه و تقاضا نیز به کسری یا مازاد ترازپرداخت های هر کشور برای پرداخت تعهدات و نیز انتظارات مربوط به تغییرات آتی نرخ ارز بستگی دارد،اما بسیاری از کشورهای جهان از جمله ایران به دلایل گوناگون کنترل ویژه ای بر نرخ برابری پول ملی با ارزهای خارجی اعمال می کنند. لذا چنانچه دولت (بانک مرکزی) نرخ ارز را مدیریت کند، این نرخ به صورت شناور مدیریت شده تعیین می شود. در جدول زیر، نرخ برابری 4 نوع ارز (دلار آمریکا، یورو، پوند انگلیس و ین ژاپن) نسبت به ریال ایران در مقاطع ماهانه مربوط به شش ماه مختلف نشان داده شده است.(1)
همان طوری که ملاحظه می شود نرخ برابری هیچ یک از ارزهای یاد شده در جدول نسبت به ریال ثابت نبوده و به طور دایم در حال تغییر و نوسان بوده است، اما چنانچه نرخ برابری یک ارز بیش از یک دامنه محدود افزایش یا کاهش یابد، دولت از طریق بانک مرکزی در بازار وارد می شود و با جمع آوری یا عرضه ارزمربوطه برای مدیریت آن اقدام می کند.

چرا دولت ها در بازار ارز مداخله می کنند؟

برخی از تحلیلگران معتقدند، سیاست ارزی مطلوب که به تنظیم متناسب نیروی درون بازار ارز می انجامد، سیاست ارزی شناور مدیریت شده است. به کارگیری این سیاست به دولت اجازه می دهد که شرایط عرضه و تقاضا در بازار ارز را تحت مدیریت خود قرار دهد و از این طریق نیز بتواند به توزیع ارز بین متقاضیان مبادرت کند. از طرف دیگر تغییرات گسترده و سریع نرخ ارز می تواند برای اقتصاد هر کشور ویرانگر باشد، لذا از طریق مداخلات احتیاطی دولت و بدون آنکه نرخ مشخصی بر بازار تحمیل شود، نوسانات سریع و گسترده در بازار ارز مدیریت می شود، زیرا تنظیم نکردن نرخ واقعی ارز، روند صادرات و واردات و شکل گیری تولیدات داخلی را براساس شرایط غیرواقعی شکل می دهد. به بیانی دیگر، تولیدکنندگان با دریافت علایم غلط درباره ارزش منابع اقتصادی و قیمت محصولات تولیدی، به سمت سرمایه گذاری های غیراقتصادی سوق می یابند و به این ترتیب ساختار اقتصادی بر مبنای یک شرایط مصنوعی شکل می گردد که در آینده، ایجاد تغییر در آن، مشکلات و خسارات زیادی را به همراه خواهد داشت.

نقش بانک ها در بازار ارز

بازار ارز را نباید در یک مکان خاص و با محدوده ای مشخص تصور کرد، بلکه این بازار مکانیسمی است که خریداران و فروشندگان، ارز را برای انجام دادن مبادله ارزی به یکدیگر نزدیک می کنند. در این بازار معمولاً انتقال پول از یک کشور به کشور دیگری صورت می گیرد. به طور کلی بانک ها، صادرکنندگان، واردکنندگان، شرکت ها، دلالان، تجار و سوداگران ارز (سفته بازان)، اعضای اصلی بازار ارز را تشکیل می دهند و نقشی اساسی در این بازار ایفا می کنند که به وسیله تلفن، سوئیفت، پست، تلکس و ... به طور دایم با یکدیگر در تماس هستند و به خرید و فروش ارز اقدام می کنند. به طور مثال، انواع ارزهای قابل خرید و فروش در بانک های کشور که نرخ خرید و فروش برخی از آنها روزانه از سوی بانک مرکزی اعلام می شود و بانک ها با یکدیگر و یا با مشتریان خود وارد معاملات ارزی می شوند، عبارت اند از: دلار آمریکا، پوند انگلیس، فرانک سوئیس، کرون سوئد، کرون نروژ، کرون دانمارک، درهم امارات، دینار کویت، ین ژاپن، ریال عمان، دلار کانادا، ریال قطر، پوند سوریه، دلار استرالیا، ریال سعودی، دینار بحرین و یورو (واحد پول اروپایی)(2).

انجام دادن هر معامله ارزی مستلزم دریافت یا پرداخت ارز است. به بیانی دیگر، با انجام دادن هر معامله ارزی، مبلغ مشخصی از یک نوع ارز دریافت و نوع دیگری از ارز پرداخت می شود. بانک ها نیز به عنوان یکی از بزرگترین و فعال ترین اعضای بازار ارز از روش های مختلفی برای دریافت یا پرداخت وجوه ارزی استفاده و نقشی برجسته و مهم در این بازار ایفا می کنند و با خرید و فروش اسکناس و مسکوک ارزی، ارسال یا دریافت انواع حواله های ارزی، صدور و پرداخت چک های ارزی، صدور انواع اعتبارنامه مسافرتی، گشایش اعتبارات اسنادی، قبول و پرداخت بروات ارزی، و صدور انواع ضمانتنامه های ارزی نقشی غیرقابل انکار در بازار ارز ایفا می کنند.

عملیات خزانه داری(3) ارزی از دیگر اقداماتی است که بانک ها در بازار ارز انجام می دهند. از طرف دیگر عملیات خرید و فروش در بازار ارز که بانک ها نیز در آن به صورت فعالانه مشارکت دارند به دو شکل نقد(4) و سلف(5) انجام می گیرد. اصطلاح معامله نقد به معاملاتی اطلاق می شود که در زمان انجام معامله یا حداکثر دو روز کاری بعد از آن ارز مبادله شود. به معاملاتی که تاریخ سررسید دریافت یا پرداخت ارز بیش از دو روز کاری پس از تاریخ انجام دادن معامله و برای تاریخی معین در آینده - مثلاً برای مدت سه یا چهار ماه - باشد، سلف گویند. تفاوت میان نرخ نقدی ارز با نرخ وعده دار (سلف) براساس نرخ بهره و ریسک مبادله، که همان امکان تقویت یا تضعیف پول در آینده است، تعیین می شود. بنابراین از مقایسه میزان صرف یا تنزیل ارز با قیمت نقدی آن می توان به حد انتظارات بازار درباره مقادیر تضعیف یا تقویت یک نوع ارز در آینده پی برد. معاملات سلف در بازار ارز به دو بخش سلف ثابت(6) و سلف اختیاری(7) تقسیم می شود. در معاملات سلف ثابت سررسید و زمان تحویل و تحول ارز مورد معامله مشخص است و اما در معاملات سلف اختیاری، مشتری که با بانک قرارداد سلف ارزی منعقد کرده است، این فرصت و اختیار را دارد که تا سررسید یا در سررسید طبق نرخ توافق شده معامله انجام دهد. چنانچه مشتری در مهلت مقرر برای تحویل و تحول ارز با بانک اقدام نکند، نرخ ارز توافق شده معتبر نبوده و بانک با نرخی جدید با مشتری وارد معامله خواهد شد.

ریسک نوسانات نرخ ارز

با توجه به گسترش مبادلات بین المللی، بازار مالی کشورها در حال گسترش است و برخی از افراد و شرکت ها برای انجام دادن مبادلات تجاری بین المللی به ناچار می باید اقدام به نگهداری ذخایر و وجوه خارجی کنند و در این صورت چنانچه شرکتی اقلام زیادی از دارائی های خود را به صورت پول خارجی (مثلاً 15000یورو) نگه داری کند که هر یورو را 11600 ریال خریداری کرده باشد، هر لحظه با این خطر مواجه خواهد بود که این نرخ کاهش یابد و مثلاً به 10000 ریال برسد. در صورت وقوع چنین رخدادی، شرکت یاد شده 24 میلیون ریال زیان خواهد کرد. لذا ریسک نوسانات نرخ ارز می تواند دارایی ها و بدهی های افراد و مؤسسات را تحت تأثیر جدی قرار دهد. در هر حال افراد و شرکت ها در سبد دارایی ها و بدهی های خود انواع ریسک ها از جمله ریسک نوسانات نرخ ارز را در نظر دارند و سعی می کنند با کمترین ریسک، بیشترین سود را نصیب خود کنند. برخی دیگر نیز به قصد انتفاع خود را در معرض ریسک یاد شده قرار می دهند که از آن جمله می توان به سفته بازان و سوداگران ارز اشاره کرد. عملیات مرتبط با تغییرات نرخ ارز در بازار پول عبارتند از:

A· هجینگ ارزی

چنانچه یک واردکننده بخواهد بهای کالای خریداری شده از خارج خود را در آینده و به ارزی مشخص پرداخت کنند، همواره با این خطر مواجه است که نرخ برابری آن ارز به پول ملی افزایش یابد. لذا از هم اکنون به خرید آن ارز اقدام می کند و با این عمل، خود را در مقابل ریسک نوسانات نرخ ارز پوشش می دهد.

A· آربیتراژ ارزی

"آربیتراژ" به معنی خرید ارز از بازاری که ارزانتر است و فروش همزمان همان ارز در بازاری که گرانتر است. در عمل با انجام دادن آربیتراژ، نرخ ارز در بازارهای بین المللی یکسان می شود. لذا عمل آربیتراژ هنگامی سودآور خواهد بود که تفاوت مکانی نرخ ارز در دو بازار (با دو مکان متفاوت) از هزینه نقل و انتقال آن ارز بیشتر باشد.

A· سوآپ(8) ارزی

خرید نقدی ارز و فروش همان ارز در بازار سلف ارز یا فروش نقدی ارز و خرید همان ارز در بازار سلف ارز، سوآپ نام دارد. با این تعریف، سوآپ از انجام دادن دو معامله ارزی در یک زمان و با سررسیدهای متفاوت شکل می گیرد. معامله گران در بازار ارز با انجام سوآپ، خود را از ریسک نوسانات ارزی دور نگه می دارند.

A· سوداگری(9) ارز

سوداگری ارز یا سفته بازی ارزی در بازار توسط معامله گران به قصد کسب سود و بهره جستن از نوسانات آتی نرخ ارز انجام می گیرد. به عبارتی دیگر، سوداگری ارز همان عمل هجینگ است، با این تفاوت که سودا گر به قصد انتفاع در بازار ارز به خرید و فروش آن ارز اقدام می کند.

نتیجه گیری

رشد و توسعه اقتصاد بین الملل مدیون استفاده از ابزارهای به وجود آمده به خصوص ارز است. به طوری که امروزه مبادلات ارزی و نقل و انتقالات آن، پایه و اساس تجارت بین الملل محسوب می شود. شاید به جرأت بتوان گفت، بازار ارز تنها بازاری در سطح جهان است که در آن شب و روز و تعطیلی معنا و مفهومی ندارد، زیرا به دلیل جهانی بودن نرخ آن و وجود نوسانات نرخ ارز، در هر لحظه خرید و فروشی صورت می گیرد. یکی به دلیل ترس از کاهش نرخ ارز آن را می فروشد و دیگری به امید افزایش و تقویت نرخ آتی ارز، آن را می خرد. این چرخه باعث شده تا ارز جایگاه خود را در بازار پولی نه تنها تثبیت، بلکه روز به روز گسترش دهد و به کارگیری پول های بیگانه در کشورهای دیگر افزایش یابد. از آنجایی که بانک ها از بزرگترین مؤسسات شرکت کننده در بازار ارز محسوب می گردند، فراگیری مقررات حاکم بر این بازار ضروری به نظر می رسد.

ارزشیابی عملکرد افراد

ارزشیابی عملکرد افراد

چکیده :

این مقاله روش انجام ارزیابی عملکرد کارکنان را شرح می‌دهد. معیارهای ارزیابی عملکرد، ارتباط بین ارزیابی عملکرد با ارزشیابی مشاغل و حقوق و مزایا، فنون مختلف ارزیابی عملکرد، اهداف، مکان و زمان ارزیابی عملکرد، خصوصیات شخصیتی ارزیاب و سایر نکات و جزئیات انجام ارزیابی عملکرد از جمله مباحث این مقاله هستند.

- مقدمه

همه افراد حق دارند و علاقمند هستند که از نتایج عملکرد روزانه خود آگاه باشند. این مسأله در مورد افراد وجه دیگری هم پیدا می‌کند و آن اینست که افراد علاقه دارند از نظرات سازمان در مورد خود مطلع گردند و از سوی دیگر سازمان نیز محق است نظرات خود را در مورد منابع انسانی سازمان که از اصلی‌ترین سرمایه‌های سازمان بشمار می‌روند ابراز داشته و به اطلاع ایشان برساند. از طرف دیگر از کارکنانی که از انتظارات سازمان در مورد خویش بی‌اطلاع هستند چگونه می‌توان انتظار داشت که در جهت رفع و جبران کاستی‌های گذشته اقدام نمایند؟ در همین راستا باید متذکر شد که در اغلب موارد کارکنان، سازمان یا دست‌کم مدیر مستقیم خود را مسئول و مسبب افت یا ضعف عملکرد خود می‌دانند. دلایل اصلی نیاز سازمان‌ها به انجام ارزیابی عملکرد افراد عبارتند از:

تشویق عملکردهای مطلوب و نهی از عملکردهای نامطلوب کارکنان

پاسخ به این نیاز افراد که «حق دارند از نظرات کارفرما در مورد عملکرد خود مطلع باشند».

شناسایی افرادی که قابلیت ارتقاء دارند و یا مستحق افزایش دستمزد و مزایای جانبی هستند.

نیاز سنجی آموزشی کارکنانی که جهت ارتقاء یا جبران کاستی‌ها نیاز به آموزش دارند.

امکان بازنگری مشاغل و پست‌های سازمانی.

2- دلایل مخالفت اغلب سازمان‌ها با ارزیابی عملکرد

اغلب سازمان‌ها با انجام ارزیابی عملکرد افراد مخالف هستند و عمده نگرانی سازمان‌ها نیز اینست که مبادا افراد در اثر اطلاع از قضاوت کارفرما نسبت به عملکرد خود، رنجیده خاطر شده و این مسأله منجر به کاهش بازدهی، سرخوردگی و نهایتاً افت بازدهی سازمان گردد. لیکن چنانچه ارزیابی عملکرد بجای آنکه بر مبنای احساسات آنی ارزیاب باشد، بر مبنای حقایق انجام گردد، و از سوی دیگر افراد نیز با دید مثبت و واقع نگر به آن نگاه کنند و سعی در جبران کاستی‌ها ی گذشته در جهت افزایش عملکرد خود نمایند، این نگرانی بیجا و بی‌مورد است.

افراد چنانچه از هدف اصلی کارفرما از ارزیابی عملکرد خود، در جهت تغییر روش‌های غیر استاندارد به روش‌های مطلوب (که موجب افزایش بازدهی افراد نیز می‌گردد) آگاه گردند قاعدتاً نه تنها در مقابل ارزیابی و نتیجه آن جبهه‌گیری نخواهند کرد، بلکه علی‌الاصول افراد علاقه دارند که از جایگاه واقعی خود در سازمان مطلع شوند (حتی اگر بر خلاف نظرایشان باشد). البته این اظهارات بدین معنی نیست که قطعاً جلسه ارزیابی، بدون تنش برگزار خواهد شد و افراد با انتقاد صرف از عملکرد خود براحتی و سادگی برخورد می‌نمایند، اما استفاده از روشهای علمی ارزیابی اولاً موجب کاهش تنش جلسات شده و ثانیاً باعث ایجاد نیرویی در افراد در جهت تغییر و بهبود روشهای غیر استاندارد گذشته خواهد شد. قاعدتاً افراد در ابتدا، در مواجهه با این موضوع تصور خواهند کرد که این روش نیز یکی از ابزار‌های کنترلی سازمان است و در مقابل آن جبهه‌گیری خواهند کرد.

3- میانگین زمانی ارزیابی عملکرد

میانگین زمانی ارزیابی عملکرد کارکنان، بطور متوسط یک یا حداکثر دو بار در سال توصیه می‌گردد. اگر فاصله زمانی بین دو ارزیابی زیاد باشد ممکن است خیلی از مواردی که می‌توانند در ارزیابی موثر واقع شوند فراموش گردند و از طرف دیگر چنانچه فاصله زمانی بین ارزیابی‌ها بیش از حد بهم نزدیک باشند ممکن است بیش از حد دچار روزمرگی گردد. بهترین حالت زمانی جهت ارزیابی عملکرد افراد اینست که ارزیابی‌های غیر رسمی بصورت متوالی در سطح سازمان انجام شده و نتایج آن ثبت گردد تا از ذهن خارج نشود و از طرف دیگر در ارزیابی نهایی و رسمی بتوان با جمع‌بندی نتایج ارزیابی‌های غیر رسمی قبلی به نتیجه مطلوب نائل شد.

در اینصورت در زمان انجام ارزیابی رسمی می‌توان جمع‌بندی جامع و کاملی از عملکرد افراد را در طی دوره گذشته داشت و تقریباً هیچ نکته‌ای در طی جلسه ارزیابی ناگفته باقی نخواهد ماند.از سوی دیگر چنانچه در بین دوره‌های ارزیابی شش‌ماهه هرگونه قصور یا خطایی از هر یک از افراد تازه استخدام (که با رویه ارزیابی عملکرد در سازمان آشنایی ندارند) مشاهده گردد باید بلافاصله پس از تعیین علت قصور یا خطا، جلسه ارزیابی را زودتر از موعد سازمانی انجام داد و وی را ارشاد نمود با این تفاوت که در مورد افراد تازه استخدام باید مقدار بیشتری جدیت بخرج داد تا از زمان آغاز بکار از عملکرد نامطلوب ایشان جلوگیری کرد.

4- معیارهای ارزیابی عملکرد

جهت حصول اطمینان از انجام مطلوب ارزیابی باید:

مطمئن گردید که افراد از شرح وظایف محوله مطلع بوده‌اند. به این منظور باید شرح وظایف افراد قبلاً و بتناسب اختیارات تهیه شده و در اختیار ایشان قرار گرفته باشد.

نتایج ارزیابی‌های قبلی و احتمالی به اطلاع افراد رسیده باشد تا آنها از خواستها  و سیاست‌های کافرما مطلع باشند.

زمان کافی بین ارزیابی‌های دوره‌ای رعایت گردد تا افراد فرصت کافی جهت ارتقاء و اصلاح رویه‌های غیر استاندارد یا نامنطبق قبلی داشته باشند.

معیارهای کمی (مقداری) بتناسب جایگاه سازمانی هر یک از افراد تهیه شده باشد. بعنوان مثال برای پرسنل تولید، مقدار واحد تولیدی، انبارداران با مقدار جنسی که تحویل و تحول می‌نمایند،  و پرسنل دبیرخانه را با حجم نامه‌هایی که تایپ نموده اند مورد ارزیابی قرار داد. البته این روش (بخش کمی) نارسایی‌هایی نیز دارداز جمله اینکه بسیاری از عملکردها نتیجه قابل شمارشی ندارند، به عنوان مثال نتیجه عملکرد یک مدیر یا معلم را نمی‌توان شمرد. هر چند می‌توان تعداد دانش آموزانی را که یک معلم در هر سال آموزش داده است ملاک قرار داد اما آیا این رویه صحیح است؟ یا آیا درست است که میزان کارآیی یک مدیر را بر مبنای تعداد نامه‌هایی که وی امضاء کرده است بررسی کنیم؟

عوامل ذهنی شامل دیدگاهها و نظرات شخصی، قابلیت سازگاری محیطی و تواناییهای فردی. مسأله‌ای که در هنگام ارزیابی عوامل ذهنی باید مطلقاً مورد توجه ارزیاب باشد، اینست که آیا در صورت لزوم خواهد توانست نظر خود را اثبات نماید؟ در تعیین ملاکهای ارزیابی باید توجه داشت که هر یک از معیارها بر مبنای اطلاعات پرسنلی برای هر یک از افراد و جایگاه‌های شغلی قابل تغییر هستند واین معیارها باید به نحوی تهیه و تعیین شده باشند که بسته به شرایط و اطلاعات هر یک از کارکنان، قابل تغییر بوده و بصورت شناور تهیه شده باشند. به عنوان مثال انبارداری که بدلیل کاهش تقاضای بازار یا کاهش حجم تولید، میزان کمی از کالا را تحویل و تحول نموده است نباید بدلیل افت عملکرد مورد سرزنش قرار بگیرد. بنابراین ارزیاب باید اشراف کامل نسبت به اطلاعات پرسنلی افراد و جایگاه‌های شغلی داشته باشد چرا که در غیر اینصورت ممکن است متهم به جانبداری، منفی‌نگری یا محافظه‌کاری گردد. نکته دیگری که باید مورد توجه ارزیاب قرار بگیرد این است که قبل از ارزیابی هر یک از افراد مدنظر داشته باشد که فرد ارزیابی‌شونده چه مدتی مشغول انجام وظیفه فعلی بوده است؟ و آیا فرصت انطباق خود با جایگاه سازمانی مزبور را داشته است؟

اطلاعات خاص هر یک از افراد و اطلاعات کارگزینی نیز می‌توانند بعنوان ملاک و مبنای ارزیابی قرار گیرند. غیبت، میزان و تعداد دفعات دیرکرد یا ترک محل کار (زودتر از موعد) و مرخصی‌های بدون توجیه از بهترین عوامل اطلاعات خاص افراد هستند. البته تأثیر این معیار بخصوص بیشتر می‌تواند جهت ارتقاء یا تنزل رتبه سازمانی ملاک عمل قرار گیرد.

5- ارتباط بین ارزیابی عملکرد، ارزشیابی شغل، میزان حقوق و مزایا

از جمله مواردی که ارزیاب باید قبل از ورود به جلسه ارزیابی مطلع باشد اطلاع از ارتباط بین سه عنوان فوق می‌باشد. با این موضوع حساس باید بسیار با دقت و مراقبت برخورد کرد چرا که اولاً تأثیر بسزایی در نتیجه ارزیابی دارد و ثانیاً در تغییر نگرش افراد نسبت به سازمان و سیاست‌های سازمانی دارد.

سیاست کلی و عمومی سازمان‌ها بر این مبناست که نتیجه جلسات ارزیابی بر عملکرد افراد تمرکز دارد و نه بر میزان حقوق و مزایا. فهم و درک این سیاست همیشه برای افراد امکانپذیر نیست. بنابراین ارزیاب همیشه باید مراقبت نماید تا در جلسه ارزیابی عملکرد از ورود به حیطه حقوق و مزایا خودداری نموده و محوریت جلسه را بر ارزیابی صرف عملکرد افراد قرار دهد. البته طبیعی است که فردی که در جلسه ارزیابی از طرف ارزیاب (که معمولاً مدیر مستقیم یا سرپرست ارشد وی است) مورد تمجید قرار گرفته است انتظار افزایش حقوق را داشته باشد ولی چنانچه شخص ارزیاب دارای این اختیار نباشد یا سیاست افزایش حقوق افراد بر مبنای دیگری استوار باشد نه تنها ارزیابی عملکرد نتیجه عکس در پی خواهد داشت بلکه باعث زیر سئوال رفتن شخص ارزیاب و نهایتاً سیاست‌های سازمان خواهد شد.

از سوی دیگر ارزشیابی شغل، روشی برای محک زدن ارزش یک شغل یا جایگاه سازمانی بخصوص است و نه عملکرد متصدی آن شغل. و در نتیجه میزان حقوق و مزایای پیش‌بینی شده برای یک شغل یا جایگاه سازمانی بر مبنای ارزش آن شغل تعیین می‌گردد و این امر ارتباطی با متصدی شغل ندارد. بنابراین این موضوع حتماً باید مد نظر ارزیاب قرار داشته باشد.

6- روشهای مختلف ارزیابی عملکرد

روشهای مدون مختلفی جهت هدایت جلسات ارزیابی عملکرد، وجود دارد که اهم این روشها بشرح زیر می‌باشند:

6-1- روش امتیازبندی

در این روش هر یک از ویژگی های مورد توجه و نیاز سازمان، به ترتیب نوشته شده و برای هر یک، امتیاز بخصوصی در نظر گرفته می‌شود. در پایان جلسه، مجموع امتیازات هر یک از کارکنان، مشمول یکی از سطوح می‌شوند که نشاندهنده سطح موجود افراد نسبت به سطح مورد انتظار سازمان خواهد بود. جدول 1 نمونه‌ای از جداول امتیاز دهی به روش فوق می‌باشد:

این روش از روشهای متداول و رایج در ارزیابی عملکرد افراد بشمار می‌رود و دلیل رواج استفاده از آن نیز اینست که استفاده از آن برای ارزیاب آسان بوده و نتیجه‌گیری از آن برای افرادی‌ که بعداً به سوابق ارزیابی رجوع می‌کنند آسان‌تر خواهد بود. البته در استفاده از این روش باید مراقبت نمود تا ارزیاب تحت تأثیر عوامل ظاهری (مثل سر و وضع کارکنان، قومیت یا نژاد) و عوامل آنی (مثل برخورد خلاف انتظار ارزیابی‌شونده در جلسه ارزیابی) قرار نگیرد.

چنانچه ارزیابی‌شونده در جلسه ارزیابی بر خلاف عادت و رویه‌های قبلی از خود واکنشی نشان دهد که ناگهان ارزیاب غافلگیر گردد، اصطلاحاً ارزیاب را تحت تأثیر قرار داده است. بنابراین ارزیاب نباید تحت تأثیر رویه ناگهانی و آنی افراد در جلسه ارزیابی قرار گیرد.

6-2- روش رتبه‌بندی مستقیم

این روش بعنوان ساده‌ترین و در عین حال از جمله روشهای قابل استفاده غیر‌حرفه‌ای ارزیابی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این روش ویژگیهای مورد توجه و نظر سازمان، به ترتیب در جدولی (جدول 2) نوشته می‌شوند و سپس سطوح مورد انتظار سازمان برای هر یک از ویژگی‌ها در جلوی آنها نوشته شده و سطوح هر یک از افراد تعیین می‌گردد.

6-3- روش‌های غیر متدوال

روش‌های غیر متداول دیگری نیز جهت ارزیابی عملکرد افراد وجود دارد که به جهت عدم حوصله، از این بحث خارج می‌باشد که می‌توان به روشهای زیر اشاره کرد:

روش نمودار سنجش کارکنان: بعنوان اهم روشهای مزبور می‌توان به این اشاره کرد که در این روش اسامی کلیه پرسنل ارزیابی‌شونده نسبت به هر یک از عوامل مورد نظر سازمان بترتیب از بهترین سطح تا نازلترین سطح نوشته شده و سنجیده می‌شوند که بدلایل متعددی این روش در حال حاضر متداول نمی‌باشد. یکی از دلایل عدم استفاده از این روش این است که امکان دارد هر یک از افراد بدلیل برتری که در پرسنل دیگر نسبت به خود احساس می‌نماید آنها را ملاک و سرمشق خود قرار دهند. حال آنکه امکان دارد فرد مزبور از انواع تخلفات سازمانی یا ایرادهای اخلاقی برخوردار باشد یا در بهترین وضعیت، ارزیاب در ارزیابی خود اشتباه کرده باشد که موجب تخریب افراد خواهد شد.

البته در موارد محدودی می‌توان از این روش استفاده کرد، که اولاً تمام افراد ارزیابی‌شونده، در یک رتبه و جایگاه سازمانی مشابه قرار داشته باشند، تعداد افراد محدود باشد و نتیجه ارزیابی هیچگاه به اطلاع افراد رسانده نشود و نهایتاً اینکه هدف از انجام ارزیابی این باشد که در یک گروه خاص، بهترین و بدترین یا نازلترین‌ها را شناسایی نماییم.

روش غیر متداول دیگر، روش انتخاب اجباری است. در این روش در مقابل هر یک از ویژگیهای مورد علاقه و نظر سازمان، چند جمله از قبل طراحی شده نوشته شده است که ارزیاب باید الزاماً یکی از آنها را انتخاب نماید. ایراد وارده به این روش نیز این است که امکان دارد عملکرد هر یک از افراد از توصیف‌های طراحی شده خارج باشد و بنابراین علاوه بر اینکه می‌تواند اعتراض بحق افراد را بدنبال داشه باشد، نتیجه ارزیابی را نیز می‌تواند بر باد دهد.

7- روش حصول اطمینان از برابری ارزیابیهای انجام شده در مورد کلیه کارکنان

جهت حصول اطمینان از اینکه کلیه کارکنانی که ارزیابی می‌شوند با یک دقت و حساسیت ارزیابی می‌شوند بهتر است بصورت فهرست وار، نیازها و الزامات هر جایگاه سازمانی را تهیه نموده و در مورد کلیه افراد استفاده نمود. چنانچه قبلاً هم اشاره شد، بهتر است پاسخ  سئوالات یا موارد فهرست شده، بصورت باز باشد تا امکان اظهار نظر افراد نیز وجود داشته باشد. در اینصورت صحت ارزیابی نیز بیشتر مورد تأیید ارزیاب خواهد بود. این موارد فهرست وار می‌توانند مواردی مانند روابط سازمانی، اجتماعی، ارتباطی، موارد الزامات قانونی و اظهار نظر‌های شخصی افراد در مورد محیط کار باشد.

نکته بعدی برای صرفه جویی در وقت سازمان اینست که قبل از ورود به جلسه ارزیابی، ارزیاب فرمهای واحدی را تهیه نماید که شامل مشخصات پرسنلی کارکنان، موارد فهرست وار، اظهار نظرهای شخصی افراد در مورد محیط کار و اظهار نظر ارزیاب باشد.

نکته دیگری که باید در نظر داشت اینست که پس از انجام ارزیابی، کلیه سوابق ارزیابیهای غیر رسمی انجام شده از هر یک از افراد (که در پرونده پرسنلی ایشان وجود دارد ) به انضمام نتایج ارزیابیهای احتمالی گذشته، باید ضمیمه شده و بصورت یکجا بررسی گردد. نباید فراموش کرد که فرایند ارزیابی کارکنان، با انجام این مرحله تکمیل و قابل اتکاء می‌گردد.

8- خطای هاله‌ای

قضاوت ما در مورد سایرین، با توجه به سوابقی که افراد در ذهن ما بجای گذاشته‌اند انجام می‌گردد و تقریباً همه ما با تأثیر از سوابق گذشته، وضعیت فعلی، ظاهر و بطور کلی وجه مشخصه‌ای از افراد راجع به آنها قضاوت می‌کنیم. حال امکان دارد این عوامل به قضاوت مثبتی از افراد بیانجامد یا منجر به قضاوت منفی در مورد ایشان گردد که در هر صورت دچار خطای هاله‌ای شده‌ایم. این موارد دامنه وسیعی را در بر می‌گیرد گه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

مطلق نگری: تأثیرگذاری شخصیت نامطلوب یک شخص بر ارزیابی سایرین در مورد عملکردهای مطلوب وی.

مبالغه کردن: بها دادن بیش از حد به عملکرد مثبت یا منفی شخص، بنحوی که سایر عملکردهای وی را تحت تأثیر قرار دهد.

نزدیک نگری: این مورد که در اثر نداشتن سوابق ارزیابیهای غیر رسمی رخ می‌دهد  باعث می‌گردد تا ارزیاب فقط  وضعیت افراد را در فاصله زمانی نزدیک بخاطر آورد و از عملکرد گذشته دور وی غافل شود.

ارزیابی حد وسط یا بالعکس: به هر دلیل امکان دارد ارزیاب، در مورد افراد بیش از حد محافظه‌کاری به خرج داده و از اظهار نظرهای واقعی و حقیقی خودداری نماید و بر عکس این مورد نیز امکانپذیر است، یعنی اینکه امکان دارد ارزیاب در مورد افراد فقط  حد مثبت یا فقط حد منفی را داشته باشد و حد وسط را فراموش کرده باشد.

نگرش منفی: عدم پذیرش این موضوع که فرد ارزیابی‌شونده، وضعیت نامطلوب گذشته را جبران کرده یا در حال جبران آن است.

یکسان نگری: سنجش کلیه افراد با یک نگرش (از نظر توانایی‌ها، امکانات، اختیارات، سن، تحصیلات و تجربیات).

9- هدف نهایی از ارزیابی عملکرد

باید توجه داشت که هدف نهایی ارزیابی عملکرد کارکنان، مبادله اطلاعات بین ارزیاب و افراد در جهت جلوگیری از عملکرد نامطلوب و اصلاح آن و تشویق عملکرد مطلوب افراد است. به این منظور باید در طی جلسه ارزیابی دقت نمود تا در جهت نتیجه‌گیری از مباحث حرکت شود.

همچنین انتظارات سازمان به وضوح به اطلاع افراد رسانده شده و جایگاه فعلی افراد را در این مسیر به ایشان نشان داد. همچنین در مواردی که ارزیابی‌شونده اقدامات قابل قبولی انجام داده است مورد تشویق قرار گرفته و کم‌کاریهای وی با تأکید به اطلاع وی رسانده شود. اگر عملکرد نامطلوبی از هر یک از افراد وجود دارد نباید صراحت را فراموش کرد. تمامی ضعف‌ها باید بوضوح به اطلاع افراد رسیده و از پرهیز باید خودداری کرد. البته ممکن است در زمان جلسه ارزیابی به دلیل کمبود وقت امکان پیدا کردن راه‌هایی جهت اصلاح و جبران رویه‌های نامطلوب گذشته وجود نداشته باشد که در اینصورت باید زمانی را برای انجام این مهم تعیین نمود تا با حضور و توافق هر یک از کارکنان، روش‌های جبران گذشته و حرکت بسوی عملکرد مطلوب تهیه گردد و سهم سازمان نیز در این مورد تعیین و به اطلاع وی رسانده شود و نهایتاً این اهداف جدید را بعنوان جبران‌کننده گذشته نامطلوب جایگزین قلمداد کرد. پوشش دادن سوابق و عبارات ناخوشایند افراد بوسیله اهداف و توصیفات خوشایند آینده، برای افراد بسیار مطلوب و اثربخش است. خصوصاً اگر همراهی سازمان نیز اثر‌بخشی آن را مضاعف نماید این رویه به افراد اعتماد به نفس و انرژی بیشتری برای انجام اهداف آینده می‌دهد. این روش می‌تواند الگو و ملاک مناسبی برای کل جلسه ارزیابی عملکرد قرار گیرد.

شروع جلسه ارزیابی با تعریف از ارزیابی‌شونده و تشویق عملکردهای مطلوب وی در گذشته باعث اعتماد به نفس در وی می‌شود بطوری که وقتی با عبارات نا خوشایند از خطاها و یا عملکرد نامطلوب وی انتقاد می‌گردد وی را وادار به اصلاح رویه غیر استاندارد گذشته می‌نماید.

افراد باید بدانند که سازمان در جهت اصلاح رویه نامطلوب گذشته با ایشان همراه و همگام است. همانطور که گفته شد هیچگاه نباید افراد را با یکدیگر مقایسه کرد و بالعکس باید مراقب بود تا به هیچوجه خطای هر یک از افراد به گردن دیگری انداخته نشود.

10- ارزیابی عملکرد توسط چه کسانی و در چه مکانی قابل اجرا می‌باشد؟

در اغلب سازمان‌ها ارزیابی افراد توسط مدیر مستقیم یا سرپرستان افراد انجام می‌گردد زیرا مدیران مستقیم از تناسب نیازها، بایدها و نبایدها و قابلیت‌های مشاغل و جایگاه‌های سازمانی واحد،  و همچنین نقط ضعف و قوت افراد خود آگاهند و همچنین از آنجایی که بطور متداول و معمول مدیران مستقیم بر نحوه پاداش، ارتقاء، تنزل رتبه افراد خود اعمال نظر می‌نمایند، قطعاً افراد نیز اعتبار بیشتری برای ارزیابی ایشان قایل هستند. البته این مانع از آن نیست که جهت جلوگیری از پیش داوری و اعتباردهی به ارزیابی، این فرایند توسط شخص ثالث انجام گردد.

مکان ارزیابی نیز بهتر است در اطاق کنفرانس، بصورت رو در رو انتخاب شده و اختلاف سطحی (از نظر فیزیکی) بین ارزیاب و ارزیابی‌شونده وجود نداشته باشد. بهتر است مکان برگزاری جلسه ارزیابی ساکت بوده و سایرین نیز نباید مذاکرات جلسه ارزیابی را بشنوند. زمان مناسب برای برگزاری جلسه ارزیابی در حدود نیم ساعت کافیست. هرچند ارزیابی‌شونده حق دارد پس از پایان جلسه ارزیابی از نتایج ارزیابی و نظرات ارزیاب در مورد خود مطلع گردد ولی بهتر است در طی جلسه و قبل از پایان ارزیابی، از نظرات ارزیاب مطلع نگردد.

11- خصوصیات شخصیتی ارزیاب

اصل اساسی در اطمینان از صحت ارزیابی، انتخاب صحیح ارزیاب از نظر خصوصیات شخصیتی وی می‌باشد زیرا اگر شخص ارزیاب دچار مشکلات شخصیتی باشد نه تنها صحت ارزیابی مخدوش خواهد شد بلکه انجام ارزیابی منجر به نتیجه معکوس در سطح افراد و سازمان خواهد شد. ارزیاب نباید به هیچ وجه از به عهده گرفتن مسئولیت اقدامات خود هراس داشته باشد. اگر اشتباهی کرده است و یا در وقوع آن سهیم بوده از اعتراف به آن نهراسد. به افراد جهت دفاع از خود فرصت کافی بدهد ولی در عین حال ابتکار عمل و محوریت جلسه را به عهده بگیرد.

جلب اعتماد و کسب مقبولیت در بین افراد بسیار مهم است بنابراین باید از یکجانبه‌نگری و ورود اتهامات بی‌مبنا به افراد خودداری نمود و از سوی دیگر چنانچه اتهامی از سوی ارزیابی‌شونده به ارزیاب وارد شود با سعه صدر و تحمل اتهامات سعی در توجیه غیرمستقیم اتهامات وارده داشته باشد و از رویارویی مستقیم با اتهامات و انکار آنها خودداری نماید. شخص ارزیاب باید بسیار بردبار و باتحمل بوده و اختیار خود را در صورت بروز حساسیت‌هایی از سوی هر یک از افراد از دست ندهد زیرا پایین بودن استانه تحمل ارزیاب یکی از بزرگترین آفات ارزیابی بشمار می‌رود.

از دیگر خصوصیات بارز ارزیاب رازداری وی می‌باشد و این نکته باید همیشه در نظر ارزیاب قرار داشته باشد که محتوا و نتیجه و بطور کلی جریان جلسات ارزیابی کاملاً محرمانه می‌باشد و این نکته نیز باید به اطلاع ارزیابی‌شونده برسد.

12- نحوه مواجهه با سئوالات بی جوابی که درجلسه ارزیابی طرح می‌گردد

در طی جلسه ارزیابی  سئوالاتی از سوی افراد مطرح می‌گردد که تقریباً هیچ جواب یا راه‌حلی برای آنها وجود ندارد. بعنوان مثال در سازمان‌هایی که ارتقاء سازمانی و یا افزایش حقوق و مزایای افراد بر مبنای مقررات خاصی مانند سابقه کار و عواملی از این دست صورت می‌پذیرد، برای افراد این سئوال ایجاد می‌شود که بر خلاف رضایتی که در هر جلسه ارزیابی از وی مطرح می‌گردد، مشمول هیچگونه ارتقاء شغلی یا افزایش حوق و مزایا نشده است. این طرز فکر نه تنها مقبولیت عمومی ارزیابی را زیر  سئوال می‌برد، شخص ارزیاب را نیز بعنوان مدیر مستقیم، بی‌اعتبار می‌نماید. در مواجهه با اینگونه موارد بهتر است ضمن همدردی گفته‌های ارزیابی‌شونده را تصدیق نموده و بحث را خاتمه دهیم زیرا ادامه بحث فقط منجر به سرخوردگی و ناامیدی و نهایتاً افت عملکرد شخص ارزیابی‌شونده خواهد شد.

13- نکاتی که باید در حین تکمیل فرم ارزیابی مدنظر داشت

اولاً همیشه در نظر داشته باشید که جلسه ارزیابی عملکرد به منظور قضاوت در مورد عملکرد (منتهی به نتیج همطلوب یا نا مطلوب) افراد تشکیل شده است بنابراین مطلقاً باید از اظهار نظر در مورد شخص ارزیابی‌شونده خودداری گردد و این موضوع به اطلاع تمام افراد رسانده شود.

ثانیاً باید از اظهار نظر در مورد شخصیت ارزیابی‌شونده تحت هر عنوان ولو بصورت ضمنی، خودداری کرد زیرا در اینصورت کل فرایند ارزیابی عملکرد مظنون به جانبداری یا منفی‌نگری خواهد شد.

به خاطر محدودیتهای مرتبط با مقررات حکومتی موجود، بهتر است در مکتوب نمودن مذاکرات جلسات ارزیابی با ملاحظه و مشورت مسئولان و مشاوران حقوقی سازمان اقدام نمود تا بعداً عواقب آن گریبانگیر سازمان نشود (هرچند که قاعدتاً اینگونه فرمها محرمانه تلقی شده و محافظت می‌گردند). در اغلب موارد رابطه‌ای که در اثر جلسات ارزیابی بین مدیران و افراد برقرار می‌شود فرصت مغتنمی محسوب می‌شود که مدتها منتظر آن بوده‌ایم. بنابراین لزوم حفظ این فرصت و رابطه ارزشمند اقتضاء می‌نماید که از درج بعضی از جزئیات در فرم مربوطه خودداری نماییم ولی قطعاً این موارد نیز باید همیشه مدنظر شخص ارزیاب باشد. نهایتاً و در یک جمع‌بندی می‌توان گفت که محاسن مکتوب نمودن نتایج جلسه ارزیابی، بیشتر از معایب آن است زیرا نگهداری این نتایج در پرونده پرسنلی افراد می‌تواند بازخورد خوبی را جهت تصمیمات مدیریتی بعدی به سازمان بدهد.

مسجد جامع اردستان

مسجد جامع اردستان که یکی از نمونه‌های منحصر به فرد مساجد چهار ایوانی ایران به شمار می‌آید، در قرن سوم قمری به دستور «عمربن عبدالعزیز اجلی» بر روی بنای آتشکده‌ای که هنوز آثار آن در گوشه‌ای از مسجد دیده می‌شود، به سبک مسجدهای عربی ساخته شده و مجموعه کم نظیری شامل مدرسه حاج حسین نورالدین، آب انبار حاج حسن، راسته بازار، میدان تعزیه، حمام و قلعه میان شهر در کنار آن قرار دارد. مسجد جامع اردستان که طی دوره‌های آل بویه، سلجوقی و ...مورد بازسازی قرار گرفته، ویژگی خاص مساجد قبل از ایلخانیان (قرن هشتم به بعد) و عدم استفاده از کاشی‌های لاجوردی را دارد و تمام آن از خشت و گل ساخته شده‌است.

مسجد جامع اردستان بنایی تاریخی در شهر اردستان واقع در شمال استان اصفهان است. معمار بنا استاد محمود اصفهانی است.

تاریخچه

مسجد جامع اردستان

تاریخچه ساخت مسجد جامع اردستان را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد

• دوره نخست- قرن سوم ه.ق ‚مسجد به صورت گنبدی ساخته شد
• دوره دوم- در قرن سوم وچهارم ه.ق از صورت گنبدی به مسجدی کوشک مانند تبدیل شد
• دوره سوم - در قرن ششم ه.ق در عهد سلجو قیان مسجد ویران و به صورت چهار ایوانی بنا شده‌است.

موقعیت جغرافیائی : از جنوب به آب انبار‚ از مغرب به معبر باغ، از شمال به معبر باغ و از غرب به حمام عمومی و کاروانسرا

مسجد جامع اردستان به سبک مسجد جامع اصفهان (شیوه رازی) بنا شده واکنون مسجدی چهارایوانی است. این مسجد ورودی‌های متعددی دارد. ورودی اصلی که دالان طویلی است‚ در گوشة جنوب غربی مسجد قراردارد که ازیک سو به محلة فهره‚ واز سوی دیگر به دشت محال راه دارد. نمای این ورودی از یک قوس ‚ دو طاق نمای محرابی شکل ‚دولچکی ‚دونیم ستون آجری ‚دو قاب تزیینی ودو سکوی آجری تشکیل شده‌است .

در قسمت شمالی مسجددوورودی قرارگرفته ‚‌یکی به مدرسة علمیه متصل است و دیگری به فاصلة اندکی‚ گذر شمالی را به داخل مسجد مرتبط می‌کند. این ورودی‌های متعدد عامل ارتباط فضاهای اطراف با مسجدند.

مسجد جامع اردستان از ۴ ایوان یا صفه تشکیل شده که بشرح زیر است :

صفه صاحب الزمان

صفه جنوبی که شامل ایوان وگنبد خانه می‌باشد به صفه صاحب الزمان مشهور بوده واز قدیمی‌ترین قسمتهای مسجد می‌باشد گنبد این صفه روی ساختمان مربعی شکلی که توسط گوشواره‌ها به ۸ ضلعی و۱۶ ضلعی تبدیل شده‌است وزمینه دایره شکلی را که گنبد برروی آن سوار شده مهیا گردیده ‚ وضع طاق بندی وآجر کاری زیر گنبد از شاهکارهای هنری وفوق العاده مهم دوران سلجوقی ومتعلق به اواخر قرن پنجم ه.ق می‌باشد .در گنبد خانه مسجد کتیبه‌های زیبا به خط ثلث در طاق‌های قوسی واطراف شبستان به چشم می‌خورد که در نگاه اول استنباط می‌گردد که فرد خیری به نام محمود اصفهانی معروف به غازی در سال ۵۵۱ ه. ق آن را تعمیر نموده‌است.

ایوان شمالی

این ایوان که به صفحه صفا معروف است در دوران پادشاهی شاه طهماسب صفوی وبه سعی و کوشش و توسط معمار استاد حیدر علی بن ذوالفقار اردستانی از معماران زبردست قرن دهم هجری تکمیل گردیده‌است.

ایوان شرقی

این ایوان به صفه امام حسین ویا صفه امیر جمله معروف می‌باشد که در قرن یازدهم ه.ق به اهتمام میر محمد سعید ملقب به امیر جمله المک ارسادات عظام حسینی اردستان احداث شده وموقوفه‌ای بر آن مقرر داشته وبرروی دری که یک لنگه از آن موجود است این شعر زیبا حک شده‌است.

ساخت رکن این مسجد به صفا..................جمله الملک آن سعید لقا

ایوان غربی

این ایوان به صفه امام حسن مجتبی (ع) ویا حکیم الملک معروف است در این صفه کتیبه‌ای به خط نستعلیق وجود دارد که قسمتهائی از آن خراب شده‚ در سقف این ایوان نقاشی‌ها وآیات قرآنی به طرز زیبائی نقش بسته ودر بالای آن مناره‌ای قرار دارد.

بنای مسجد جامع اردستان در مرکز محله محال اردستان واقع شده و از کهن ‌ترین مساجد ایران است که براساس بررسی های صورت گرفته بنای اولیه آن ، مربوط به قرون اولیه اسلامی است و در دوره سلجوقی تجدید بنا و در دوره های دیگر، بخش‌های مختلفی به آن اضافه شده است. براساس بررسی‌های باستان ‌شناسی، مسجد جامع اولیه اردستان، بین اواخر قرن دوم هجری تا نیمه اول قرن چهارم هجری، بر روی بقایای ساختمان‌های بزرگ خشتی ـ احتمالاً از دوره ساسانی ـ ساخته شده است. در نیمه دوم قرن ششم هجری، با تخریب بخشی از شبستان جنوبی مسجد اولیه، گنبدخانه کنونی بنیاد شده و چندی بعد از آن، ایوان جنوبی و رواق‌های متصل به آن ساخته شده‌اند. در مرحله بعد، با حفظ ترکیب اصلی، تغییراتی در جرزها و پایه‌ها به منظور تقویت و تحکیم آنها صورت گرفته و سرانجام در مرحله چهارم ساختمانی که احتمالاً دوره صفوی را شامل می‌شود، ایوان‌های دیگر ـ خاوری، باختری و شمالی ـ به صحن اضافه شده‌اند. گسترش و اتصال مسجد به بناهای دیگر ـ مدرسه و حسینیه ـ نیز در همین دوره صورت گرفته است. با توجه به اطلاعات به دست آمده، ایوان شمالی و غرفه های جانبی آن، در یک زمان ـ 946هـ . ق بر روی آثار مسجد اولیه بنا شده است.

مسجد اولیه با نقشه شبستانی ستون دار، دارای صحن مرکزی تقریباً به اندازه صحن فعلی شبستان‌های ستوندار در چهار جانب صحن، دیوار خشتی محصور کننده و سردر بوده است. شبستان‌های جنوبی و شمالی مسجد دارای پنج دهانه عریض به طرف صحن و سه چشمه عمق و شبستان‌های خاوری و باختری دارای شش دهانه کم عرض‌تر به طرف صحن و دو چشمه عمق بوده‌اند. از نقطه نظر ساختمانی، ستون‌ها دارای تفاوت‌های مشخصی بوده‌اند که به نظر می‌آید به خاطر وجود دوره های مختلف ساختمانی باشد. در گوشه شمال باختری مسجد، ساختمان کوچک و مجزایی ـ در فصل مشترک مسجد و مدرسه ـ قرار دارد که نمازخانه‌ای هم زمان با مسجد اولیه بوده است. پوشش این نمازخانه در دوره های گذشته تجدید شده، ولی دیوارها و قوس‌های خشتی پایین آن دست نخورده باقی مانده است. بقایای ستون‌ها، جرزها و تزیینات مسجداولیه، در دالان ورودی جنوبی باختری، شبستان باختری و شبستان شمال خاوری کشف شده است. مصالح مسجد اولیه، آجر با ملاط گچ بوده و تزیینات آن را گچ بری، آجرکاری و نقاشی روی گچ تشکیل می ‌داده است.
بنای کنونی مسجد با طرح چهار ایوانی در کنار بناهای قدیمی دیگری چون حسینیه، آب انبار، مدرسه علمیه، کاروان سرا و بازارچه قرار گرفته و مشتمل بر سردر، صحن، ایوان‌های چهارگانه، گنبدخانه، شبستان‌های متعدد، رواق، بخش‌های زیرزمینی و کتیبه های تاریخی و تزیینات نفیس است. این مسجد در اصل شش ورودی داشته که از طریق دالان‌هایی به صحن مرکزی مربوط می ‌شده، اما ظاهراً دو ورودی مسدود شده است. ورودی اصلی در گوشه جنوب باختری مسجد و سر راه دشت محال قرار گرفته و نمای آن دارای قوس پنج او هفت، دو طاقنمای محرابی شکل، دو لچکی، دو نیم ستون آجری، دو قاب تزیینی و دو سکوی آجری است. صحن مسجد به ابعاد 84/20×10/25 متر با ایوان‌ها و غرفه های دو طبقه در برگرفته شده است. ایوان جنوبی صحن با طاق گهواره‌ای و تزیینات بسیار زیبای گچ بری و آجرکاری و کتیبه نفیس و تاریخی مربوط به دوره سلجوقی مهمترین ایوان مسجد است. متأسفانه قسمت عمده تزیینات ایوان فروریخته، با این حال، کتیبه تاریخی آن تقریباً سالم باقی مانده است. این کتیبه به خط نسخ در متن تزیینی گچبری شده است. بر طبق مفاد این کتیبه، ساختمان ایوان جنوبی و رواق باختری متصل به آن در سمت راست و دو رواق متصل سمت چپ آن، در سال 555هـ . ق توسط ابوطاهر بن غالی ساخته شده است.
این ایوان، از طریق درگاه های جانبی، به شبستان‌های مجاور گنبدخانه و به وسیله مدخلی با قوس جناغی، به داخل گنبدخانه راه پیدا می ‌کند. برجانب باختری مدخل گنبدخانه، سنگ نوشته‌ای مشتمل بر فرمان شاه عباس اول مبنی بر تخفیف مالیات شیعیان اردستان، مورخ 1024هـ . ق نصب، شده است.
گنبدخانه مسجد دارای نقشه مربع است که در بالا با چهار گوشواره و چهار طاق نمای تزیینی به هشت ضلعی تبدیل گشته و سپس توسط قوس‌های کوچکتری به 16 ضلعی و دایره مبدل شده و پاکار گنبد بر آن قرار گرفته است. گنبد بنا از نوع دو پوش پیوسته است. پوسته داخلی گنبد، از نوع ترکین و مقطع گنبد بیرونی، شبدری تند است. دهانه گنبد خارجی در حدود 10 متر، ارتفاع گنبد داخلی از تیزه آن تا کف حدود 19 متر و ارتفاع گنبد خارجی حدود 50/21 متر است. نیروی رانشی و فشار گنبد، از شمال، خاور و باختر توسط ایوان جنوبی و شبستان‌های خاوری و باختری و از جنوب توسط جرزهای پشتیبان قوی مهار می‌شود. سطح زیرین گنبد، با نقوشی شبیه کلوک بندان نُه رجی و شانزده باریک طاق به نحو زیبایی تزیین شده است. سطوح بخشی از دیوارهای گنبدخانه نیز با تزیینات گچبری و گل انداز آجری به صورت پنج رجی مزین شده است. در بالای بخش چهار ضلعی بنا، کتیبه سرتاسری گنبدخانه به خط نسخ بر زمینه تزیینی گچ بری شده است. به نظر می ‌رسد که ساختمان گنبدخانه اندکی قبل از این تاریخ ساخته شده و در این سال، تزیینات آن به اتمام رسیده و در سال 555هـ . ق ، ایوان جنوبی به آن اضافه شده باشد. در اضلاع باختری و خاوری گنبدخانه، درگاه‌هایی وجود دارد که طاق آنها مزین به کتیبه های قرآنی و به خط کوفی است.
محراب اصلی بنا در ضلع جنوبی به ارتفاع تقریبی 7 و عرض 40/4 متر مشتمل بر دو حاشیه کتیبه و دو طاق نمای تو در تو با قوس تیزه‌ داراست که هرکدام بر دو ستون گچ بری قرار گرفته‌اند. هر کدام از بخش‌های محراب به طور مجزا دارای قاب آجری است. سرستون‌ها نیز از آجر هستند. قسمت ازاره محراب که حاوی تاریخ ساخت است، آسیب دیده، اما با توجه به تشابه کتیبه آن با کتیبه سرتاسری زیرگنبد به نظر می‌رسد که از ساخته های سال 553هـ . ق باشد. نقوش تزیینی محراب، متشکل از گل و بوته و خطوط اسلیمی و کتیبه های آن نیز به خط کوفی و نسخ متضمن آیات قرآنی است. علاوه بر این محراب، در شبستان‌های مجاور گنبدخانه، هرکدام دو محراب کوچکتر به قرینه همدیگر با تزیینات مشابه قرار داشته که محراب‌های شبستان سمت چپ به ابعاد 60/1×70/3 متر سالم‌تر برجای مانده‌اند. بر روی لایه های گچی ازاره شبستان‌های مسجد، به خصوص در شبستان‌های جنوبی، مجموعه‌ای از یادگاری‌ها و یادداشت‌ها متعلق به دوره های مختلف تاریخی به جای مانده که قدیمی‌ترین آنها مورخ 792هـ . ق و مربوط به خواندن خطبه در مسجد است. با توجه به کتیبه های موجود، ایوان شمالی مربوط به اوایل دوره صفوی است و ایوان خاوری( معروف به صفه امیر جمله) نیز از ساخته های دوره صفوی است. به نظر می ‌رسد که بنای اصلی مناره متعلق به دوره سلجوقی یا بعد از آن باشد.
این مسجد در دوره اخیر به صورت علمی مورد مطالعه و تعمیر قرار گرفته و به شماره 180 به ثبت تاریخی رسیده است.

این مسجد به وسعت حدود 1200 مترمربع با مصالح آجر و سنگ و گچ و خاک و با نقشه چهار ایوانی و طرح مستطیل شکل ساخته شده و مشتمل بر صحن چهار گوش، ایوان‌های چهارگانه، گنبدخانه، شبستان، رواق، سردر، مناره، محراب گچبری نفیس و کتیبه‌هایی زیباست.

آجرکاری سطح زیرین گنبد و منطقه انتقالی به شیوه تزیینی تا حدودی شبیه گنبدخانه های مسجد جامع اصفهان اجرا شده است. در زیر گوشه ساز، کتیبه سراسری بنا به خط کوفی از آجر تراش در زمینه‌ای از گل و بوته گچی مشتمل بر آیات قرآنی و عبارات تاریخی قرار دارد

سطح مسجد حدود یک متر از زمین‌های اطراف مرتفع‌تر و دارای دو سردر ورودی مزین به آجرکاری و طاق نماهای در خور توجه در ضلع خاوری و باختری است. از این ورودی‌ها می‌توان وارد فضای طاق دار و سپس صحن مسجد شد.

صحن مسجد به ابعاد 5/16×18 متر در چهار طرف دارای ایوان و دهانه‌های طاق‌دار است. کف صحن با آجر و سنگ فرش شده است. بر پیشانی نمای صحن، کتیبه بنای مسجد را به خط کوفی و با آجر تراش به صورت سرتاسری نوشته‌اند که متأسفانه بخش عمده آن از بین رفته است. با توجه به مشابهت بسیار این مسجد با مسجد جامع اردستان و هم زمانی تقریبی آنها و وجود کلمه «احمد» در کتیبه جامع زواره، به احتمال زیاد، بانی آن همان بانی مسجد جامع اردستان یعنی ابوطاهر بن غالی بوده است.

ایوان‌های مسجد دارای ابعاد مختلف هستند، بدین ترتیب که ایوان جنوبی از ایوان شمالی بلندتر و عریض‌تر و ایوان شمای از ایوان‌های باختری و خاوری بزرگ‌تر است.

براساس نوشته مورخان، سردابه‌ای کهن در زیر راسته درآیگاه مسجد وجود دارد و مسجد فعلی بر روی مسجد شبستانی کهن ‌تر بنا شده است

سطوح ایوان‌ها، آجری ساده است و تنها در جرزهای طرفین دارای طاق نماهای محراب گونه سه طبقه‌اند. ایوان جنوبی صحن به دهانه 7 و عمق 5/4 متر دارای پوشش رسمی بندی زیبایی است. این ایوان از طریق ضلع جنوبی به گنبدخانه و از اضلاع خاوری و باختری، به شبستان‌های طرفین راه پیدا می‌کند.

شبستان گنبددار مسجد به ابعاد هر ضلع 45/8 متر دارای گنبدی آجری است که در کمال زیبایی و تناسب به وسیله گوشه سازی بر طرح مربعی قرار گرفته است. گوشه سازی گنبد از نوع پتکانه با ارتفاع زیاد است. گنبد به قطر دهانه حدود 8 متر، از نوع دو پوسته پیوسته است. دو پوسته این گنبد از ارتفاع شکرگاه، از هم جدا شده‌اند. پوسته درونی، از نوع بیضوی و پوسته خارجی، از نوع نوع شب دری تند است. ارتفاع داخلی گنبد، 13 و ارتفاع خارجی آن، 14 متر است. آجرکاری سطح زیرین گنبد و منطقه انتقالی به شیوه تزیینی تا حدودی شبیه گنبدخانه‌های مسجد جامع اصفهان اجرا شده است.

در زیر گوشه ساز، کتیبه سراسری بنا به خط کوفی از آجر تراش در زمینه‌ای از گل و بوته گچی مشتمل بر آیات قرآنی و عبارات تاریخی قرار دارد که متأسفانه بخش عمده آن از بین رفته است.

در ضلع جنوبی گنبدخانه، محراب نفیس گچبری با وضعیت نسبتاً خوبی برجای مانده است. این محراب متشکل از دو حاشیه و دو طاقنما با هلالی تیزه ‌دار بر روی هم است. هرکدام از طاق نماها بر دو ستون با سرستون‌هایی قرار گرفته‌اند. سطوح محراب دارای تزیینات گچ بری برجسته مشتمل بر کتیبه‌هایی به خط کوفی و نسخ و نقوش گیاهی و اسلیمی است. کتیبه‌های این محراب مشتمل بر آیات قرآنی با رنگ نارنجی رنگ‌آمیزی شده‌اند.

ایوان شمالی صحن حدود 1 متر از صحن مرتفع‌تر است. ایوان‌های خاوری و باختری در انتها دارای بخش مجزا شده‌ای هستند. در طرفین ایوان‌ها، شبستان‌های ستوندار واقع‌اند که با طاق‌های ناودانی شکل (نوعی قوس کلیل) عمود بر صحن پوشش یافته‌اند. در ضلع باختری و مجاور ورودی باختری مسجد، مناره‌ای به قطر 5/4 و ارتفاع کلی 11 متر با پلکان مارپیچ قرار گرفته که بخش فوقانی آن از بین رفته است. راه ورود به این مناره از داخل مسجد است. براساس نوشته مورخان، سردابه‌ای کهن در زیر راسته درآیگاه مسجد وجود دارد و مسجد فعلی بر روی مسجد شبستانی کهن‌تر بنا شده است.

ارتینگ و صاعقه گیر در ساختمانها و اهمیت آن در سازه

ارتینگ و صاعقه گیر در ساختمانها و اهمیت آن در سازه

فلسفه و تاریخچه ارت

 بین سالهای  تا  خطوط انتقال و توزیع برق بدون اینکه نقطه نوترال یا نول زمین شده داشته باشند احداث می شدند و هیچ نقطه ای از شبکه و تجهیزات ارت نمیشدند و اساسآ مفهومی به نام ارت وجود نداشت.

مشکلات برق گرفتگی و آتش سوزی در منازل و اماکن عمومی و صنعتی وجود داشت بدون اینکه فیوزهای حفاظتی نصب شده در شبکه عیوب راتشخیص بدهند .

مشکلات ادارات بیمه جهت جبران خسارت بیشتر و بیشتر میشد و به طور موازی تحقیقاتی جهت کاهش این خطرات به عمل میآمد.

در سال  انجمن مهندسان برق  در انگلستان اتصال بدنه فلزی وسائل برقی به زمین یا همان ارت کردن را اجباری نمود هر چند اینکار ساده نبود و مشکلات فراوانی داشت.

در سال  فرانسه نیز در استانداردهای ملی کشورش  ارت کردن بدنه تجهیزات برقی را الزامی نمود.

در سال  فرانسه بحث ارت کردن نقطه نول ترانسفورماتورها را نیز تصویب نمود.

در سال  استانداردهای جامع حفاظت اشخاص و تجهیزات تدوین و اجرائی شد و از آن سالها به بعد ارتینگ همگانی شد.

فلسفه ارت کردن:

با دقت در شکلهای ساده زیر میتوان به فلسفه ارت پی برد.

1. در این مدار ساده تکفاز که نول عمداً به زمین متصل نشده صرفاً وقوع اتصالی مستقیم فاز به نول میتواند فیوز را بسوزاند و جلوی خطرات بعدی را بگیرد .

در صورت اتصالی فاز به زمین و نول به زمین (هر یک به تنهائی) فیوز نخواهد سوخت و عیب ممکن است روزها وجود داشته باشد که منجر به آسیب به تجهیزات به خاطر تغییر در ولتاژ تغذیه آنها و یا آسیب به شبکه برق گردد.

در این حالت اگر دست انسان به یک فاز یا نول بخورد خطری نخواهد داشت و فقط اتصال همزمان به فاز و نول باعث برق گرفتگی خواهد شد.

خلاصه:

خطرات انسانی: کمتر

آسیب به تجهیزات و شبکه برق: زیاد

2. همانطور که در تاریخچه نیز اشاره شد به خاطر حفظ پایداری شبکه برق و مسائل دیگر که در ادامه خواهد آمد در سال به بعد اتصال نول به زمین اجباری شد که در اینحا لت وضعیت به صورت زیر قابل بیان است :

اتصال فاز به زمین میتواند فیوز را سوزانده و مدار و تجهیزات را محا فظت کند.

اتصال نول به زمین خطری برای شبکه و تجهیزات ندارد.

اتصال بدن انسان به یک فاز( تنها) بسیار خطرناک است

این وضعیت دو حالت دارد :

v    اگر بدنه دستگاه به زمین که همان نول است وصل شده باشد

(یعنی همان سیستم زمین حفاظتی )که در اینحالت فیوز سریعا سوخته و از عبور طولانی جریان به بدن جلوگیری میکند

v    اگر بدنه دستگاه به زمین که همان نول است وصل نشده باشد

یعنی سیستم ارت نداشته باشیم که در این حالت بعید است فیوز بسوزد لذا جریان برق تا زمانیکه شخص به خود آمده و خود را رها کند و یا کسی به کمک او بیاید از بدن عبور خواهد کرد و این فاجعه است.

خلاصه این حالت:

در صورت عدم نصب ارت مناسب.

خطرات انسانی: بسیار زیاد

آسیب به تجهیزات و شبکه برق: زیاد

در صورت نصب سیستم ارت مناسب.

خطرات انسانی: کمتر

آسیب به تجهیزات و شبکه برق: کمتر

به عبارتی در حالتی که سیستم ارت نصب شده باشد جریان خطا سه مسیر جهت عبور جریان خطا و برگشت به منبع دارد و سهم کمی از جریان خطا ممکن است از بدن شخصی که با دست دستگاه را لمس میکند عبور کند خصوصا اگر مقاومت زمین دستگاه نیز خیلی کم باشد

انواع زمین کردن

زمین کردن به طور کلی به دو بخش تقسیم میشود:

1. زمین کردن الکتریکی یا زمین کردن نوترال یا نول کردن یا گراندینگ سیستم

به طور کلی منظور از زمین کردن نوترال رسیدن به اهداف زیر است :

v    کاهش تنش الکتریکی ناشی از اثرات کلیدزنی و صاعقه

v    تامین و کنترل جریان اتصالی در حد قابل قبول

v    کاهش عدم تعادل ولتاژ

v    محدود کردن ولتاژ نقطه

2. زمین حفاظتی یا ایمنی

از این نوع سیستم حفاظتی در ایجاد ایمنی برای افرادی که بنا به وظیفه شغلی در تماس با تجهیزات سیستم های الکتریکی و نیز برای افراد جامعه که مصرف کننده نهایی انرژی برق میباشند ،استفاده میشود.هدف دیگر از این نوع سیستم زمین ، محدود کردن خطر آتش سوزی از راه قطع سریع مدار معیوب به کمک وصل بدنه های فلزی به هادی خنثی یا زمین است.

در برخی موارد تفکیک دو نوع اتصال زمین برای دو هدف بالا ممکن نیست و به  همین دلیل ایجاد یک اتصال زمین برای هر دو منظور کافی است.ولی در بعضی شرایط تفکیک دو سیستم زمین لازم وضروری است و گاهی مسائل مربوط به زمین های دیگر مثل زمین صاعقه و زمین ابزار دقیق موضوع را پیچیده تر میکند.

انواع زمین الکتریکی :

روشهای مختلف زمین کردن نوترال عبارتند از :

v    زمین کردن به شکل مستقیم

v    زمین کردن از طریق مقاومت

v    زمین کردن از طریق راکتانس

v    زمین کردن از طریق ترانسفورماتور

زمین کردن ایزوله یا زمین کردن از طریق ارستر

هر یک از این روشها ویژگی خاصی دارد که موضوع بحث این جزوه نمیباشد و اطلاعات کامل را دراستاندارد

 میتوان یافت.

انواع زمین حفاظتی:

سیستم زمین حفاظتی دراستانداردها و مدارک جدید از جهات گوناگون مورد طبقه بندی قرار گرفته که کاملترین و جدیدترین آنرا میتوان به صورت زیر بیان نمود:

1. گراند تجهیزات

2. گراند صاعقه گیر

3. گراند بارهای ساکن

4. گراند ایزوله

5. گراند منفرد یا مستقل

6. گراند سیگنال مرجع

1.  گراند تجهیزات :

عبارت است از اتصال تمام قسمتهای فلزی یک دستگاه

که در حالت عادی جریانی از آنها عبور نمیکند به زمین

مثل اتصال بدنه لوازم برقی ،موتورها و غیره به زمین این

نوع سیستم از معمول ترین و اصلی ترین نوع گراند است.

به این ترتیب در حالت عادی سیم گراند نقشی ندارد و جریانی از آن عبور نمیکند. ولی در حالتی که بنا به دلایلی مثلآ به خاطر خراب شدن پوشش و عایق، سیم فاز به بدنه فلزی دستگاه بخورد (اتصالی کند) این امر باعث قطع سریع فیوزی که این دستگاه از آن تغذیه میکند خواهد شد و لذا پیش از وقوع هر خطری دستگاه معیوب بی برق میشود و از کار می افتد.

نکات قابل ذکر در این سیستم :

v بهتر است سیم گراند روکش دار باشد و داخل لوله و یا کانالهای فلزی و هادی عبور داده شود.

v    سیم گراند بایستی درون همان سینی ،کانال و یا لوله ( ترجیحآ فلزی ) کشیده شود و از لوله مجزا استفاده نشود ،زیرا این لوله به عنوان شیلد عمل میکند و از سوار شدن نویز روی سیم های تغذیه تجهیزات الکترونیکی حساس جلوگیری میکند.

1. گراند صاعقه گیر(برق گیر):

ایجاد یک مسیر ایمن و غیر مخرب برای عبور جریان ناشی از صاعقه که مستقیمآ روی ساختمان یا تجهیزات فلزی در محوطه تخلیه میشود را از بام تا زمین گراند صاعقه گیر گویند.

در صورتی که صاعقه به طور مستقیم به ساختمان یا تجهیزات فلزی روی بام یا  کنار ساختمان بخورد و ساختمان سیستم گراند برق گیر نداشته باشد و یا این سیستم درست طراحی و اجرا نشده باشد جریان صاعقه به جای عبور از مسیر امن گراند از طریق دیگر تجهیزات فلزی مثل مخزن آب ،آنتن ،دود کش ،ناودانی، راه پله فلزی و غیره به زمین میرسد و این تخلیه جریان که در بعضی اوقات در حد کیلوآمپر است میتواند خطرات زیادی را برای افراد و تجهیزات داشته باشد.

گراند صاعقه گیر شامل  بخش به شرح زیر میباشد:

1. هادیهای برقگیر(صاعقه گیر

2. هم بندی بام

3. هادیهای نزولی

4. رینگ پائین

5. سیستم زمین چاهی یا میله ای( ارتینگ)

این سیستم به خاطر شکل ظاهرش به برقگیر قفس فاراده نیز معروف است.

1. گراند بارهای ساکن

بارهای ساکن، ناشی از اضافه یا کمبود الکترون در اتم های اجسام می باشند و جسمی که بازاء هر  اتم خود، یک الکترون کم یا زیاد داشته باشد باردار قوی محسوب می باشد.

ولتاژی که بر اثر بارهای ساکن ایجاد می شود با مقدار بار ذخیره شده در آن جسم و ظرفیت جسم نسبت به محیط اطراف خود بوسیله رابطه  ارتباط پیدا می کند.

اگر روند تولید بارهای ساکن در یک جسم بیشتر از نرخ نشت آن باشد ولتاژ جسم، رفته رفته افزایش می یابد به حدی که بالاخره سبب یک تخلیه ناگهانی انرژی  به بخشی از محیط اطراف میشود که این تخلیه ناگهانی در پاره ای از موارد خطر آفرین خواهد بود.

افزایش ولتاژ قبل از تخلیه می تواند به چندین هزار ولت برسد اما چون بارها ساکن بوده و جاری نیستند احتمال تبدیل فرآیند تخلیه بارها به فرآیند جرقه در یک محیط معمولی خیلی کم است.

الکتریسیته ساکن در صنایع معمولاً درموارد ذیل تولید می گردند:

1. عبور مواد پودر شده از روی نقاله های بادی

2. چرخش تسمه ها و کمربندهای انتقال قدرت غیر هادی

3. جاری شدن هوا، گاز یا بخار مواد، از مجراها و دریچه ها

4. حرکت هایی که سبب تغییر موقعیت سطوح تماس مواد غیر مشابه مایع یا جامد میگردد که  حداقل یکی از اینها هادی الکتریسیته خوبی نباشد.

5. بدن انسان، در محیط های خشک و کم رطوبت بر اثر تماس کفش با کف ساختمانها، بار ساکن تا چند هزار ولت تولید می کند.

همچنین تولید بار در بدن انسان می تواند براثر کارکردن نزدیک عوامل تولید الکتریسیته ساکن مثل موارد  تا  فوق و یا براثر نزدیک شدن به خودروهایی که دارای بار ساکن هستند بوجود آید.

روشهای کنترل بارهای الکترواستاتیک

جلوی تولید الکتریسیته ساکن را نمی توان گرفت، اما می توان با تجهیزاتی آن را کم اثر یا بی اثر نمود و یا با سرعتی بیشتر از سرعت تولید این بارها آنها را در مسیر سالمی تخلیه نمود تا ولتاژ به مرحله تخلیه یا جرقه نرسد.

روشهای کنترل بارهای ساکن به شرح ذیل  می باشند :

1. هم بندی و زمین کردن

b. کنترل رطوبت

1. یونیزاسیون

d. اجرای کف های هادی

1. تمهیدات مخصوص نصب و نگهداری

از ترکیب روشهای بالا نیز در مواردی جهت کنترل موثرتر می توان استفاده نمود.

1. هم بندی و زمین کردن

در این روش بخش های مختلف تجهیزات و ماشین آلات به هم متصل شده و تماماً به زمین وصل می شوند. این روش می تواند پاره ای از مشکلات بارهای ساکن را مرتفع نماید.

برای تجهیزات و ماشین آلات متحرک از سیستم های جاروبک های ذغالی یا اتصالات برنجی جهت اتصال زمین استفاده می شود.

روش هم بندی و اتصال زمین در فرآیندهایی که تجهیزات استفاده شده دارای قطعات غیر هادی بزرگی هستند و امکان اتصال زمین آنها وجود ندارد مثل صنایع کاغذ سازی، لاستیک و پارچه عملی نمی باشد.

در صنایع نفت و پالایشگاهها که بارهای ساکن روی مایعات با هدایت کم جمع می شوند نیز این روش قابل استفاده نمی باشد و باید از روشهای دیگر استفاده نمود.

هم بندی  و اتصال به زمین  دو جسم که احتمال تجمع وتخلیه بارهای ساکن بین آنها وجود دارد روش موثری جهت از بین بردن اثرات سوء بارهای ساکن است. در این روش بخش های مختلف تجهیزات و ماشین آلات به هم متصل شده و تماماً به زمین وصل می شوند. این روش می تواند پاره ای از مشکلات بارهای ساکن را مرتفع نماید. این نوع گراند را گراند بارهای ساکن میگویند.

همانطور که در شکل زیر مشخص است در حالت A جسم غیر هادی سمت راست باردار است بنابر این نسبت به جسم سمت چپ و زمین اختلاف پتانسیل دارد که ممکن است در بعضی مواقع تخلیه آن  سبب خطراتی از جمله خطر آتش سوزی گردد.

در حالت B دو جسم توسط سیم هادی به هم وصل شده اند بنا بر این بین دو جسم سمت راست وچپ اختلاف پتانسیلی وجود ندارد ولی بین این دو با زمین اختلاف پتانسیل وجود دارد.

در حالتC  پس از وصل دو جسم به زمین دیگر هیچگونه اختلاف پتانسیلی بین اجسام و زمین وجود ندارد و خطر به کلی رفع شده است.

در شکل های زیر چند نمونه باندینگ و ارتینگ جهت اطفای بارهای ساکن نشان داده شده است.

b. روش کنترل رطوبت

بعضی مواد عایق، نظیر پارچه، چوب، کاغذ یا بتن خود دارای یک مقدار رطوبت در تعادل با محیط می باشند، و هر چه رطوبت ذاتی یا مصنوعی روی سطح این مواد بیشتر باشد هدایت آنها بیشتر شده و احتمال جمع شدن بارهای ساکن روی آنها کمتر است. در بعضی حالتها، مرطوب کردن موضعی تجهیزات بوسیله تزریق بخار نتایج رضایت بخشی خواهد داد و رطوبت عمومی محیط را هم بالا نخواهد برد. عملاً ثابت شده، مه در محیط های بسته اگر رطوبت نسبی در دمای معمولی در محدوده  درصد نگه داشته شود، انباشتگی بارهای ساکن هیچگاه به موقعیت و مرحله خطر نخواهد رسید.

1. یونیزاسیون

در این روش هوای محیط پیرامون جسمی که احتمال جمع شدن بارهای ساکن روی آن می باشد را یونیزه می کنند به این ترتیب هوای یونیزه شده بارهای ساکن تولیدی را جذب کرده و به هوای خنثی تبدیل می شود. یا می توان از طریق هوای یونیزه شده که یک مسیر هادی است بارهای ساکن انباشته شده روی جسم را به زمین هدایت نمود. یونیزه کردن هوا می تواند بوسیله شانه های استاتیک یا خنثی سازهای القایی یا خنثی سازهای الکتریکی انجام شود.

d. کف های کاذب هادی

در نواحی قابل انفجار که تخلیه بارهای ساکن سبب تولید جرقه می شود از کف های هادی یا کف پوش های هادی استفاده میکنند .این کف پوش ها می توانند بارهای ساکن را که از طریق انسان یا تجهیزات تولید می شود به زمین متصل نماید. این کف های کاذب باید از موادی تشکیل شوند که امکان تخلیه بار روی آنها وجود نداشته باشد مثل کف پوش های لاستیکی ضد الکترواستاتیک، سربی یا دیگر ترکیبات هادی.

1. تمهیدات مخصوص نصب ونگهداری

افرادی که به سایت های دارای کف کاذب هادی وارد می شوند یا در آنجا کار می کنند باید کفش های هادی بپوشند. تجهیزات متحرک باید مستقیماً یا از طریق چرخک هایی به کف هادی متصل شوند.اپراتورها لباس هایی از جنس پشم و ابریشم که تولید کننده بارهای ساکن هستند نپوشند.

از کف های لاستیکی هادی موضعی برای جاهائیکه بطور کامل دارای کف هادی نمی باشد استفاده گردد.

1. گراند ایزوله

تاثیر نویزهای ایجاد شده توسط منبع تغذیه برروی بارهای حساس را گاهی اوقات میتوان با ایجاد یک زمین ایزوله برای آن بهبود بخشید .اینکار با استفاده از پریز های زمین ایزوله انجام میگیرد.

در این نوع سیستم ، سیم گراند تجهیزات خاصی مثل تجهیزات الکترونیکی حساس به نویز را بدون اینکه در مسیر تغذیه تا دستگاه به بخش های فلزی و تابلو های فرعی و سوکت ها وصل کنیم به طور ایزوله برای آن دستگاه مورد نظر می کشیم و سیم زمین ایزوله تنها در فیدر تغذیه ورود به ارت متصل میشود. به این ترتیب تاثیر نویزهای ایجاد شده توسط منبع تغذیه بر روی بارهای حساس الکترونیکی را کاهش داده ایم.

هادی مربوط به زمین ایزوله ممکن است از کلیه تابلوها عبور کرده و به زمین محلی متصل نشود تا در انتها در ورودی سرویس زمین شود.حالتی خاص از زمین های ایزوله برای تعدادی ازتجهیزات بیمارستانی بکار میرود.

5. گراند منفرد

یک سیستم منفرد دارای زمین مرجعی است که مستقل از دیگر سیستم ها میباشد.مثال مرسوم در این زمینه استفاده از یک ترانسفورماتور با نسبت تبدیل یک به یک و از نوع مثلث ستاره میباشد. (رجوع به شکل های زیر).

نقطه گره ثانویه به زمین محلی جدیدی متصل میشود تا زمین مرجع جدیدی بسازد که از سیستم اصلی مستقل است.سیستم های منفرد یک مرجع زمین محلی برای بارهای حساس ایجاد میکنند.در این حالت مقدار نویز در دستگاههای متصل به این سیستم زمین به طور قابل ملاحظه ای کاهش مییابد .مزیت دیگر ای روش کاهش دامنه جریان نوترال در سیستم توزیع اصلی است.

6. گراند شبکه ای سیگنال مرجع

از مهم ترین سیستم های گراند می باشد که در دهه های اخیر و بیشتر به خاطر کاربرد سوم سیستم زمین یعنی کاهش نویز در سیستم های کنترل و مخابرات و تله متری استفاده میشود.

با گسترش فن آوری تبادل اطلاعات بین کامپیوترها از طریق ماهواره یا سرورمحلی (اینترنت، اینترانت و …) که گاهی سرور مایل ها از کامپیوترهای فرعی دور بود بحث نویز هم جدی شد. به این ترتیب که کامپیوترهای دور از هم دارای  تغذیه های جداگانه ودور از هم هستند و در اینصورت امکان هم بندی  سیستم هایی که با هم در حال تبادل داده هستند عملاً غیر ممکن بود، دراینصورت بر اثر عبور جریانهای سرگردان و اضافی در زمین، بین کامپیوترهای در حال تبادل داده اختلاف ولتاژ ایجاد میشد، این اختلاف ولتاژ گذرا ممکن است دارای فرکانس شبکه برق (هرتز،  هرتز) یا فرکانس های بالاتر باشد.

بنابراین در صورتی که کامپیوترهای اصلی و فرعی دور از هم به همراه سیستم زمین قدرت به شبکه زمین ساختمان خود وصل شده باشند اختلاف پتانسیل قابل توجهی درحد چندولت بین دو کامپیوتر تولید می شود که می تواند روی سیگنال های معمولی ارتباطی بین کامپیوترها اثر سوء داشته باشد.

درصورتیکه سیستمهای سنتی یعنی اتصال کامپیوترها از طریق پریز برق به ارت و سپس اتصال به نول استفاده شده باشد مسیر برگشت نول، جریان غیرقابل کنترلی روی سیستم زمین جاری می کند.

در هر نقطه که نول به زمین متصل شده و مسیرهای موازی وجود دارد جریان به نسبت عکس امپدانس ها طبق قانون اهم تقسیم می شود.

17.jpg

بر اثر این جریان غیرقابل کنترل که روی سیستم زمین اعمال می شود و روی سیستم برق شهر هم تاثیر سوء  می گذارد. (چون نول برق شهر به ارت متصل شده) اصطلاحاً شبکه برق با زمین نویزییا کثیف خواهیم داشت. (شکل فوق)

در اینصورت کامپیوترهایی که از این شبکه برق شهر با ارت نویزی برق می گیرند دچار اخلال خواهند شد.

توجه: در این مبحث به طور کلی به همه تجهیزات حساس به جریانهای ناخواسته تجهیزات الکترونیکی حساس یا کامپیوتر گفته می شود.

تمامی اجزاء.یک سیستم اتوماسیون صنعتی که شامل زیر سیستم های زیر است نیز تجهیزات الکترونیکی حساس گفته می شود:

v    PLC

v    Industrial computers

v    Operator interface terminals

v    Display devices

v    Communication network

جریانهای سرگردان الکترومغناطیسی   پدیده ناخواسته ای است که می تواند روی تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی حساس مثل کامپیوترها، دستگاههای تلفن مرکزی، سیستم های کنترل میکروپروسسوری، اینورترها و تمامی تجهیزات دیجیتال تاثیر سوء داشته باشد.

در ابتدا این پدیده و راههای کنترل آن صرفاً در سیستم های نظامی و هوافضا مورد توجه قرار داشت. ولی در زندگی روزمره کنونی که اطراف محل زندگی و کار و تفریح ما چندین دستگاه حساس الکترونیکی و میکروپروسسوری وجود دارد بی اعتنائی وعدم نگاه جدی به این پدیده نوعی سهل انگاری و بی تفاوتی محسوب می گردد.

در ابتدا آمریکا و سپس اروپا  مرامنامه و دستورالعملی به شماره  صادر نموده و کشورهای عضو ملزم به اجرای مفاد این مرامنامه می باشند و هدف آن مقابله با آثار سوء و مخرب EMI  می باشد.

آثار سوء EMI  در درجه اول ایجاد نویزهای مزاحم و اخلال در کیفیت تبادل داده و اطلاعات می باشد که در عصر انفجار اطلاعات یاIT  بسیار پررنگتر ظاهر گردیده است و دوم ایمنی تجهیزات و اشخاص در مقابل آثار زیانبار EMI  خواهد بود.

تقسیم بندی سیستم های فشار ضعیف از نظر روش زمین کردن ( سیستم ارت )

در فشار ضعیف سه نوع سیستم ارت (سیستم زمین) معمول میباشد.

1. سیستم TN  که خود به سه گونه مختلف میباشدکه عبارتند از :

v    TN-C-S

v    TN-C

v    TN-S

2. سیستم TT

3. سیستم IT

حرف اول از سمت چپ مشخص کننده رابطه نول  سیستم با زمین است به این صورت که:

T یعنی نقطه نول مستقیماً به زمین وصل است.

I یعنی نقطه نول از طریق یک امپدانس به زمین متصل است یا نسبت به زمین ایزوله است.

حرف دوم از سمت چپ مشخص کننده رابطه بدنه های هادی تاسیسات با زمین است به این صورت که:

 Nیعنی بدنه های فلزی تجهیزات از نظر الکتریکی مستقیماْ به نقطه زمین شده ترانس اصلی متصل شده اند.

T یعنی بدنه های فلزی مستقل از اتصال زمین سیستم نیرو به زمین وصل میشوند.

علاوه بر این در مورد سیستم  TN از حروف اضافی دیگری برای مشخص کردن نحوه به کار گیری هادیهای حفاظتی PE و خنثی N استفاده میشود.

TN-C  یعنی در سراسر سیستم بدنه های فلزی به سیم مشترک حفاظتی و خنثیPEN  متصل اند.

TN-S  یعنی در سراسر سیستم بدنه های فلزی از طریق یک هادی مجزاPE  به نقطه خنثی در مبدا سیستم وصل میشوند.

TN-C-S  یعنی بخشی از سیستم از مبدا تا نقطه تفکیک دارای هادی توام حفاظتی و خنثیPEN بوده و از آن نقطه به بعد دو هادی حفاظتی و خنثیN از هم جدا میشوند.

سه سیستم ارت TN، IT، TT و زیر سیستم های آنها به طور کامل در استاندارد

 IEC- تعریف و تبیین شده اند.

شکل های زیر نیز میتواند به تشخیص و تفکیک این سیستم ها از هم کمک کند.

مرور نکات مهم هر یک از سیستم ها ی ذکر شده

سیستم IT

در این سیستم در حالت عادی و سالم ولتاژ نقطه خنثا (نول ) نسبت به زمین برابر صفر است و در این هنگام ولتاژهای موجود هیچ تنش اضافی را بر روی عایق بندی هادی خنثی و هادیهای فازها در سرتاسر سیستم، بوجود نخواهند آورد.

اما اگر به سبب سانحه ای در سیستم، یکی از فازها (L3 در شکل زیر ) به زمین وصل شود، وضعیت ولتاژهای سیستم به قرار زیراست

پس ولتاژ نول نسبت به زمین در سیستمی که یک فاز آن به زمین وصل شده است دیگر برابر صفر نبوده بلکه برابر Uo  میشود . در این هنگام ولتاژهای موجود تنشی را بر عایق بندی هادی خنثی و هادیهای فازها در سرتاسر سیستم به وجود خواهند آورد.

در سیستمIT  اولین اتصال به بدنه در سیستم سبب قطع برق تجهیزاتی که اتصالی در آن واقع شده است نمیشود و در همان حال تماس با بدنه تجهیزات سبب برق گرفتگی نمیگردد، این سیستم در بسیاری از کاربردهای حساس بی همتا است. بعضی از مواردی که استفاده ازسیستمIT  در آنها توصیه میشود عبارتند از:

-  اتاق های عمل ICU وCCU

-  معادن روباز و زیر زمینی

- سیستم های تولیدی که قطع برق در آنها ممکن است  سبب خساراتی شود مثل:

v    شیشه سازی

v    کوره های مواد مذاب

v    صنایع شیمیائی و مهمات سازی

v    تغذیه کامپیوترها

در سیستمIT  پس از اولین اتصالی و در هنگامی که هنوز فرصت رفع عیب و ترمیم سیستم پیدا نشده است، اگر دومین اتصالی اتفاق بیفتد جریان اتصال کوتاه در اینحالت بالا رفته و شبیه سیستم TN  خواهد شد در اینحالت ولتاژ تماس بین بدنه هادی که فازها به آن اتصال شده با زمین بالا خواهد رفت و خطرات زیا دی خواهد داشت.

سیستم TN

در این سیستم با توجه به اینکه اتصال هر فازبه زمین به مثابه وصل مستقیم فاز به نول است حتمآ جریان اتصال کوتاه شدیدی از مدار و فاز معیوب عبور کرده و فیوز به تنهائی نیز میتواند مدار معیوب را سریعا قطع نماید و نیاز به رله های جریان باقیمانده یا RCD   نیز ندارد ولی مشکل اصلی در این سیسستم را می توان دو عامل دانست :

a. عبور جریان اتصالی بسیار شدید ودر حد  کیلو آمپر در لحظات بسیار کوتاه قبل ازقطع فیوز میتواند موجبات جرقه ،آتش سوزی و یا انفجار فیوز ها و کلیدهای حفاظتی را شامل شود.

b. ملاحظات تجربی و تئوری نشان می دهد که مهم ترین اتفاق خطرناکی که در یک سیستم TN  هم از نظر جانی و هم از نظر اقتصادی بشر را تهدید میکند پارگی هادی خنثیN ،حفاظتیPE  و یا حفاظتی/ خنثیPEN  است.

مخصوصآ در سیستمTN-C  پارگی هادیPEN بزرگترین خطر در یک سیستم میباشد. پارگی هادیPEN  دو نوع خطر ایجاد میکند.

1. ولتاژ بدنه های هادی ممکن است به مدتی طولانی بیش از مقدار مجاز شود و خطر برق گرفتگی به وجود آورد.

2. به علت مواج شدن و متغیر بودن بیش از حد هادی  PEN  ولتاژهای بین هر فاز و هادی PENممکن است به شدت تغییر کند و سبب شکست عایق بندی و سوختن لوازم شود.

البته در این سیستم یک مشکل دیگر نیز وجود دارد وآن این است که بعضی ازتجهیزات سیستم را به یک الکترود زمین انفرادی وصل میکنند بدون اینکه آن الکترود به هادی حفاظتیPE  و یا حفاظتی/خنثیPEN  هم وصل شده باشد .در این حالت و در بعضی مواقع نادر که مقاومت الکترود انفرادی از مقاومت کل سیستم کوچکتر باشد اگر یک اتصالی بین هریک از فازها و بدنه هادی اتفاق افتد ،ولتاژ همه بدنه های هادی سیستم ممکن است به مقدار خیلی بیشتر از مقدار مجاز برسد.

سیستم TT

در سیستم های با اتصال مستقیم و مستقل بدنه ها به زمین، تامین مقاومت کم برای الکترود اتصال به زمین طبق جدول زیر به منظور استفاده از فیوز یا کلید خودکار برای تامین ایمنی بسیار مشکل است و بنابر این لازم است چاره جوئی دیگری به عمل آید .

In (A)	6	10	16	20	25	36	50	63
Ra(ohm)	2.38	1.43	0.89	0.71	0.57	0.39	0.28	0.22

راه حل استفاده از کلیدهای جریان تفاضلی یا RCD  است

کلیدهای جریان تفاضلی کلیدهائی هستند که اگر جمع برداری جریانهای خروجی از کلید با جمع جریانهای ورودی به آن برابر نباشد یعنی بخشی از جریان هر چند کوچک ،به جای برگشتن ازطریق هادیهای مدار از راه دیگری مانند زمین به منبع برگردد واکنش نسان داده و کلید را قطع میکند ،ساختن RCD  با حساسیت زیاد ( چند میلی آمپر )  امکان پذیر است و برای همین در کاربرد آنها میتوان بر خلاف شرائطی که در استفاده از فیوز وجود دارد از شبکه های زمین با مقاومت زیاد هم استفاده کرد . جدول زیر حداکثر مقاو.مت هائی را نشان میدهد که برای کلیدهای جریان تفاضلی با جریانهای عامل مختلف قابل استفاده میباشند.

In (mA)	30	300	650	1000	2000	10000
Re(ohm)	1666	166	77	50	25	5

کلیدهای RCD  مانند فیوزها در دو نوع سه فاز و تک فاز ارائه میشوند که فرق اصولی با یکدیگر ندارند و در نوع تکفاز فاز و نول به آن میروند و فاز و نول از آن خارج میشوند.

شکل زیر به طور ساده اساس کار این کلیدها را نشان میدهد.

بنابر این در سیستم TT علاوه بر فیوز های خودکار یا معمولی بایستی از کلید فیوزهای   RCD نیز استفاده شود.

جدول زیر به طور خلاصه ویژگیهای هریک از این سیستم ها را جهت  ویژگی مهم یعنی ایمنی   قابلیت اطمینان نویز و اغتشاش در دسترس بودن  و نیاز به تعمیرات کمتر

 مقایسه میکند.

علامت ” + ” یعنی مناسب است و توصیه میشود و ” – ” یعنی مناسب نمیباشد وتوصیه نمی شود. علامت  ” ++ ” یعنی خیلی خوب و علامت ” – - ” یعنی خیلی بد.

با مرور جدول مزبور به سادگی میتوان پی برد که سیستم TT از تمامی جهات سیستم کاملی است و قطعآ در آینده نیز در اکثر کشورها از این سیستم استفاده خواهد شد.هر چند اجرای این سیستم از بقیه آنها گرانتر میباشد.از لحاظ میزان جریان اتصال کوتاه که پارامتر بسیار مهمی است نیز این سیستم ها قابل مقایسه هستند ضمن اینکه باید بدانیم هر چقدر این جریان کمتر باشدسیستم از لحاظ  مسائل ایمنی و نویز و اغتشاش بر خواهد بود.

مقایسه جریانهای فوق نیز بر مناسب بودن سیستم  TTصحه خواهد گذاشت زیرا گر چه  IT  جریان اتصال اول یا یک فاز به زمین بسیار کمی دارد ولی جریان اتصالی دو فاز به زمین آن بسیاربالاو درحد سیستم TNخواهد بود.اثر قطر سیم ارت و مقاومت زمین روی ولتاژهای تماس در سیستم های توزیع مختلف جریان اتصال کوتاه و ولتاژ ناخواسته تماس که به انسان در لحظه وقوع خطا در سیستمهای الکتریکی رخ میدهد به طور خلاصه در جدول زیر درج شده است

ارتباط شهرسازی و محیط زیست

ارتباط شهرسازی و محیط زیست

وقتی یک ساختمان سبز طراحی می شود، همان مقدار هزینه صرف می شود که برای یک ساختمان سنتی نیاز به صرف هزینه است، اما به روشی دیگر و با نتیجه ای بهتر. گاهی باید اضافاتی را پرداخت. اما اطمینان خواهید داشت که ساختمانی با مصرف آب یا برق کمتر را ساخته اید، و شاید هم هر دو، و می توان با گذشت عمر ساختمان یا بلکه زود تر، هزینه های اضافی را درآورد. وقتی یک محلۀ مسکونی سازگار با محیط زیست طراحی و ساخته می شود، می توان برای جزئیات خاص آن پول کمتر و یا بیشتری صرف کرد و با ایجاد تغییرات گوناگون، طرحی را ارائه داد که پاسخگوی انتظارات خریدار باشد. اما تحلیل هزینه- منفعت آن باید شامل منافع عمومی هم بشود. هدف نهایی ساختمان سازی سبز ایجاد واحد های خودکفاست: تولید و استفادۀ مجدد از منابع، در عوض بلعیدن انرژی و منابع عمومی. این موضوع به نوبۀ خود شرایط مناسبی برای کاستن از ابعاد خدمات عمومی پدید می آورد. این موقعیت ها، در طراحی یک سیستم شهری سازگار با محیط زیست، مرتبأ افزونی می یابد.جنبش ساختمان سازی سبز به منزلۀ پیشگام در ساخت و ساز سازگار با محیط زیست در آمریکا، الگو هایی را ارائه می دهد تا تأمین کنندگان مصالح ساختمانی، شرکت های باربری، و شرکت های حمل و نقل تا با ساختمان سازی سبز مخالفتی نداشته باشند. بسیاری از شرکت های بزرگ، از آغاز ، به عضویت شورای ساختمان سازی سبز آمریکا درآمده اند. جهت اجرایی تر شدن طرح باید پول سازان سیستم فعلی را شناسایی کرد و به آنان تفهیم کرد که شهر سازی سازگار با محیط زیست چه امکاناتی در اختیار آن ها قرار می دهد. به همین منظور تصور می شود امکان زیادی برای ایجاد یک اتحاد بزرگ وجود داشته باشد. ساخت وساز شهری سازگار با محیط زیست یکی از بزرگ ترین فرصت های اقتصادی است که دنیا تا به حال شاهد آن بوده است. در اروپا و کالیفرنیا به اثبات رسیده که می توان به محیط زیست اهمیت داد و در عین حال، از توسعۀ اقتصادی نیز برخوردار بود. توسعۀ محلات شهری LEED وابسته به شورای ساختمان سازی سبز آمریکا برای اولین بار در خصوص استاندارد های ساخت و ساز سازگار با محیط زیست که تا به حال بی سابقه بوده، درحال کار و فعالیت است و در سال 2007 ، پیش نویس سیستم درجه بندی آن را به پایان رسانیده و برای به کار گیری آن استاندارد ها پروژه های آزمایشی ترتیب داده است. پروژه های سازگار با محیط زیست هنگامی به نتیجه می رسند که یک شهرداری یا یک واحد دیگر دولتی از این نظریه حمایت کند، سازنده ای در میان باشد که پتانسیل را برای چنین بازاری را یافته و همین طور یک تیم معماری متشکل از برنامه ریزان و طراحان نیز برای ارائۀ طرح ها اعلام آمادگی نماید. بنا براین، تحقق یافتن چنین پروژه هایی مستلزم تعهد پذیرفتن گروه های متعدد است. یکی از راه های درگیر کردن مردم چالش معماری 2030 است، که مقصود از آن کاهش قابل ملاحظۀ انتشار دی تکسید کربن تا سال 2030 می باشد، که این کار از طریق شیوه های نوین برنامه ریزی و ساخت بنا ها و توسعه صورت می گیرد. اینکه در زمینه توسعه شهری سازگار با محیط زیست با مشکلات و اجبارهای داخلی سروکار داشته باشیم، وضعیت کلی اقتصادی، و بهداشت عمومی و رفاه مردم بهتر می شود. آن چه شهرسازی سازگار با محیط زیست وعده می دهد، تراکم زندگی محلی و هماهنگی هر چه بیشتر آن با طبیعت است.

کاربرد درزهای ساخت (درزهای اجرایی)

کاربرد درزهای ساخت (درزهای اجرایی)

در هر توقف عملیات بتن‌ریزی که موجب سخت شدن بتن می‌گردد، درز ساخت (درز اجرایی) به وجود می‌آید. به طور کلی هرگاه زمان قطع بتن‌ریزی از 30 دقیقه تجاوز کند، باید آن نقطه را یک درز اجرایی به حساب آورد، مگر آنکه حالت خمیری بتن با تدابیری به آن بازگردانده شود. درز ساخت ممکن است دارای وضعیتهای مختلفی باشد، ولی معمولاً قائم یا افقی است. معمولاً سعی می‌شود محل درز ساخت به محل یکی دیگر از انواع درزها منطبق گردد. در تیرها و شاه‌تیرها درزهای ساخت، باید تقریباً عمود بر محور این اعضا بوده و هیچگاه با محور عضو موازی نباشد.

درز ساخت می‌تواند در اعضا و قطعات بتن‌آرمه در محل لنگر خمشی ماکزیمم قرار گیرد، زیرا در این اعضا تنشهای کششی توسط فولادهای کششی تحمل می‌شوند. درزهای اجرایی نباید در محلی که قرار است بتن تحمل برش نماید، قرار گیرند. بنابراین در ساخت اعضای خمشی اگر قرار است بتن‌ریزی در بیش از یک مرحله صورت گیرد، باید ترتیبی اتخاذ شود که قطع بتن‌ریزی در مجاورت تکیه‌گاه نبوده، بلکه در نزدیکی وسط دهانه باشد.

تیرها، شاه‌تیرها، دالها، سرستونها و مانند آنها همگی قسمتهایی از یک کف به حساب می‌آیند که باید در یک مرحله بتن‌ریزی شوند، بتن‌ریزی ستونها اجباراً در تراز هر طبقه در محل سرستون یا تیر متوقف می‌شود. درزهای ساخت عموماً در ساختمانهای بتنی کاربرد دارند. درزهای ساخت باید در محلهای مناسب و زیر نظر دستگاه نظارت تعبیه شوند.

کاربرد درزهای حرکتی

1 درزهای انقباضی

این درزها معمولاً به منظور جلوگیری از بروز ترکهای ناشی از جمع شدن بتن تعبیه می‌شوند. اگر در فواصل معین درز انقباض در نظر گرفته نشود، روی سطوح پیاده‌روها یا دیوارهای بتنی ترکهایی پدید خواهد آمد. آرماتورها غالباً می‌توانند محل بروز ترکها را کنترل نمایند، همچنین، وجود درزهای انقباضی که محلشان به طور صحیح انتخاب شده باشد، می‌توانند مانع بروز ترک شوند. عملکرد این درزها به صورتی است که انقباض طرفین درز در محل درز متمرکز می‌گردد. در حقیقت این درزها دارای نوعی عدم پیوستگی عمومی هستند، لیکن شکاف اولیه‌ای بین بتن دو طرف درز وجود ندارد. در روسازیها جایی که دارای عرض بیش از 75/3 متر نباشد، درزهای ساختمانی بین نوارهای مجاور جوابگوی نیاز برای جمع‌شدگی طولی خواهند بود. برای سنگدانه‌های گرانیتی و آهکی فاصله درزهای روسازی معمولاً بین 6 تا 9 متر است. برای مصالح سنگی سیلیسی و روباره‌ها، این فاصله 8/4 تا 6 متر است. در صورت تردید باید فاصله درزها کمتر اختیار شود. در فاصله حدود 30 متر از انتهای آزاد روسازی و 18 متر از هر درز انبساط، در محلهایی که قفل و بست دانه‌ها کم باشد، درزهای انقباض پدید خواهند آمد، در این نقاط باید زبانه‌هایی (که یک طرف آنها به بتن پیوستگی کامل دارد و طرف دیگر در غلافی بدون اصطکاک حرکت می‌کند، یا هر وسیله دیگری که قابلیت انتقال بار در جهت عمود بر زبانه را داشته باشد) تعبیه شود.

درزهای انقباضی در پیاده‌روها و دالهای کف که به صورت موزائیکی ساخته می‌شوند، به طور معمول در فواصل 2/1 تا 8/1 متر و در جان‌پناهها و نرده‌ها در فواصل 3 تا 6 متر در نظر گرفته می‌شوند.

اگر اعضا و قطعات پیش‌ساخته و یا به صورت واحدهای مجزا و مستقل کار گذارده شوند و بدین لحاظ در آنها درز انبساط تعبیه نشده باشد، باید شرایط نصب چنان باشد که اعضا و قطعات مجاور هنگام انبساط مزاحمتی برای یکدیگر ایجاد ننماید.

2 درزهای انبساط

این درزها برای جلوگیری از خراب شدن روسازیها در اثر فشار بیش از حد، فراهم ساختن امکان تعمیر قسمتی از جدولهای بتنی پیاده‌روها و نظایر آن تعبیه می‌شوند. به طور کلی این درزها برای تأمین امکان انقباض و انبساط ناشی از تغییرات درجه حرارت، به طوری که در نقاط مختلف ساختمان ترک‌خوردگی و در مقاطع سازه تلاشهای ثانوی زیاد، ایجاد نشوند، تعبیه می‌گردند.

عملکرد این درزها باید به گونه‌ای باشد که انبساط و انقباض طرفین درز کاملاً همساز شوند، لازمه چنین درزهایی این است که هیچگونه پیوستگی در طرفین درز برقرار نباشد، چنین درزهایی باید با کمترین مقاومت در مقابل انقباض و انبساط قادر به باز یا بسته شدن باشند. عموماً این درزها در تمام قسمتهای سازه به طور پیوسته قرار گرفته و از کف تا سقف ادامه می‌یابند، برای حصول اطمینان از جدایی کامل دو قسمت مجاور رعایت این مسئله ضروریست.

3 درزهای کنترل

انبساط و انقباض بتن در اثر تغییرات رطوبت و حرارت در آن تنشهایی را به وجود می‌آورند که گاه از مقاومت بتن بیشتر بوده و به ترک‌خوردگی منجر می‌شود. برای حل این مشکل از درزهای کنترل که حرکت نسبی دال یا دیوار در صفحه خود را امکانپذیر می‌سازد، استفاده می‌شود.

برای جدا کردن واحدهای عظیم مولد برق از قسمتهای مجاور، به منظور جلوگیری از انتقال ارتعاش، منطقه‌ای کردن و محدود ساختن احتمال خرابی در قسمتهایی از ساختمان، جلوگیری از بروز ترک به علت تمرکز تنش در محلهایی که تغییر مقطع قابل توجهی حادث شده است (نظیر بازشو دیوارها)، جداسازی قسمتهای مختلف یک شالوده به علت تفاوت باربری آنها، جدا ساختن بازوهای مختلف سازه‌هایی که شکل پلان آنها U,H,T,L,+ می‌باشد، از درز کنترل استفاده می‌شود. محل درزهای کنترل به ملاحظات معماری و مهندسی بستگی دارد. با تکیه بر تجربیات به دست آمده بهتر است ساختمانهای بتنی بزرگ، مستقل و بدون درز با طول بیش از 18 متر ساخته نشوند.

4 درزهای نشست

این درزها برای جلوگیری از نشستهای نامساوی دو ساختمان مجاور که دارای دو نوع مصالح، دو نوع پی یا دو ارتفاع متفاوت هستند، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

5 درزهای لغزشی

درزهایی هستند که امکان لغزش دو قسمت مجاور درز بدون انتقال نیروی برشی را فراهم می‌کنند. این درزها غالباً در مخازن، به ویژه در مواردی که تغییرات درجه حرارت محیط زیاد است، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

6 سایر درزها

مشخصات درزهای جدا کننده، مفصلی و … که کاربردهای ویژه دارند، طبق مندرجات مشخصات فنی خصوصی خواهد بود.

مصالح مصرفی در درزهای ساختمانی

برای اجرای درزهای ساختمانی معمولاً مصالح زیر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 1مصالح پرکننده درز (فیلر)

این مواد ممکن است در بر دارنده الیاف گیاهی، لاستیک، ترکیبات آسفالتی، چوب‌پنبه و مانند آنها باشند. مواد به کار رفته به عنوان پرکننده، باید دارای ویژگیهای زیر بوده و در هر صورت از مشخصات مندرج در فصل مصالح تبعیت نماید. اهم ویژگیهای مصالح پرکننده عبارتند از:

الف:  برخورداری از دوام زیاد

ب:   جاگیری و شکل‌گیری در درزها

ج:    قابلیت ارتجاع و عدم ایجاد اتصال محکم با درز

2مصالح آب‌بندی

مصالح آب‌بندی به منظور نفوذناپذیری در مقابل باد و باران و رطوبت به کار می‌روند.

مصالح آب‌بندی باید طبق نقشه‌ها و مشخصات خصوصی و با تأیید دستگاه نظارت به کار گرفته شود. مصالح آب‌بندی باید از نوعی باشد که به درز آسیب وارد نیاورده و سبب کم و زیاد شدن ابعاد آن نشود. برای آب‌بندی انواع مختلف مصالح فلزی، لاستیکی و یا پلاستیکی به کار می‌رود.

3 مصالح پوشش

مصالح مورد استفاده در پوشش غالباً از نوع مسی، برنزی، آلومینیومی، چوبی، لاستیکی و مانند اینهاست. مشخصات مصالح باید مطابق مندرجات فصل مصالح و مشخصات فنی خصوصی باشد. این پوششها باید طوری نصب شوند که بتوانند جدا از اسکلت فلزی یا بتنی و مصالح دیگر منبسط و منقبض گردند.

اجرای درزهای ساختمانی

درزها در تمام سطوح باید مطابق نقشه‌ها و مشخصات و با عرض مناسب ایجاد شوند، باید دقت شود که درزها در حین اجرا با مصالح بنایی، ملات و مانند اینها پر نشده و اجزای ساختمانهای مجاور به هیچ عنوان در هیچ نقطه‌ای به یکدیگر مربوط نشوند و کاملاً از یکدیگر جدا باشند.

1 اجرای درزهای ساخت

این درزها در ساختمانهای بتنی کاربرد دارند و آن هنگامی است که بتن‌ریزی دو قسمت مجاور و چسبیده به هم، در دو زمان مختلف صورت گیرد. به سطح بتن خمیری جدید و بتن سفت قدیمی، سطح واریز یا درز اجرایی گفته می‌شود. موقعیت و شکل درز، باید از قبل پیش‌بینی شده باشد. تعیین محل درز نباید به تصادف و پیشرفت کار بتن‌ریزی واگذار شود، بلکه باید قبل از شروع کار و در هنگام تهیه برنامه زمانبندی بتن‌ریزی، تدابیر لازم در مورد درز اجرایی اتخاذ شده باشد.

دستیابی به پیوستگی کامل بین دو سطح بتنی در یک درز ساختمانی ضروری است. از این رو در درزهای ساختمانی معمولاً سعی می‌شود در حالی که بتن ریخته شده یک طرف درز نارس است، یک لایه سطحی از آن برداشته شود، به صورتی که دانه‌ها نمایان شده و سطحی ناصاف و غیرمنظم حاصل گردد، این وضع را می‌توان با پاشیدن آب یا مخلوط آب و هوا، با فشار لازم و استفاده از برس سیمی ایجاد نمود. تا زمانی که قرار است بتن طرف دیگر درز اجرا شود، باید سطح بتن اولیه مرطوب نگه داشته شود، به جز سطح خود درز که باید چند ساعت قبل از عملیات مراقبت از آن قطع گردد، به صورتی که نوعی خشکی سطحی و کم‌عمق در سطح درز پدید آید.

در بتن‌ریزیهای حجیم باید از سطوح واریز خیلی بزرگ اجتناب شود، این سطوح باید به صورت پلکانی یا شکسته احداث شوند. ایجاد سطوح واریز قائم، باید به وسیله قالب موقت صورت پذیرد. بدین منظور می‌توان از توری با چشمه ریز که به وسیله یک شبکه محکم نگهداری می‌شود، استفاده نمود. توری در توده بتن باقی مانده و یا بموقع کنده می‌شود. به این ترتیب سطح خشنی به دست می‌آید. برای بتن‌ریزی وجه دوم درز باید سطح واریز کاملاً آماده شود. سطح واریز باید عاری از آلودگی، روغن، گریس، رنگ و نظایر آن باشد. تمیز کردن سطح، بتن تا آنجا ضرورت دارد که دانه‌های ماسه مشخص گردد. بهترین روش برای تمیز کردن سطح، ماسه‌پاشی مرطوب با استفاده از آبفشان است، البته روشهای دیگری نظیر اسیدشویی، استفاده از آبفشان و یا استفاده از ابزار دستی، هر کدام بسته به موقعیت درز کاربرد دارند. برای تأمین پیوستگی بتن جدید و قدیم پس از زخمی کردن سطح واریز، باید آن را به مدت طولانی خیس نگاه داشته و قبل از شروع بتن‌ریزی مجدد به کمک هوای فشرده، آب سطحی را از روی بتن زدود. برای تأمین پیوستگی بیشتر می‌توان با نظر دستگاه نظارت بر مقدار کارایی بتن افزود. این کار از طریق افزایش اسلامپ، افزایش ماسه و یا کاهش مقداری از درشت‌دانه‌ها صورت می‌گیرد. برای حصول کامل پیوستگی بهتر است قسمتهای اولیه بتن جدید به خوبی و با دقت کامل مرتعش گردد.

2 اجرای درزهای حرکتی

درزهای حرکتی در تمام سطوح باید برابر نقشه‌ها و مشخصات و با عرض مناسب ایجاد گردند. باید دقت شود که درزها در حین اجرا با مصالح بنایی و ملات پر نشده و اجزای ساختمانهای مجاور در حین اجرا به هم مربوط نشوند و کاملاً از یکدیگر جدا باشند.

1 درزهای حرکتی در ساختمانهای بتن‌آرمه یکپارچه

در این حالت درزها باید با بریدن سقف، دیوارها و کف طبقات به طور کامل انجام شود. فاصله درزهای حرکتی در ساختمانهای بتن‌آرمه به کمک محاسبه تعیین می‌شود. این فاصله معمولاً بین 30 تا 60 متر است. با به کار بردن آرماتورهای طولی، می‌توان فاصله درزها را تا 90 متر افزایش داد. عرض درزها معمولاً بین 13 تا 37 میلیمتر است که از طریق محاسبه تعیین می‌شود.

2 درزهای حرکتی در ساختمانهای فولادی

در ساختمانهای فولادی باید درز انبساط، ساختمان را کاملاً به دو قسمت تقسیم نماید. اجرای درزها در ساختمانهای فلزی بسته به اینکه سقف بتنی یا فلزی باشد، طبق نقشه‌ها و مشخصات خواهد بود. فاصله درزها از یکدیگر بیش از 60 متر نخواهد بود که در هر حال طبق نقشه‌ها و مشخصات و در محلهای تعیین شده اجرا خواهند شد.

3 درزهای حرکتی در ساختمانهای ساخته شده از مصالح بنایی

در ساختمانهای ساخته شده از مصالح بنایی باید درزها در نقاط زیر تعبیه شوند:

الف:  در خط باریک شدن عرض ساختمان

ب:   در تقاطع دو دیوار در ساختمانهایی که به شکل H,U,T,L,+ یا ترکیبی از این شکلها باشند.

پ:   در دیوارهای طویل بسته به موقعیت دیوار و درجه حرارت محیط

ت:   در مواردی که دیوارهای ساختمانهای جدید به ساختمانهای موجود متصل می‌گردند.

ث:   در تقاطع چند ساختمان که به هم ارتباط دارند.

همچنین برای جلوگیری و کاهش خسارت و خرابی ناشی از ضربه ساختمانهای مجاور به یکدیگر، باید ساختمانهایی که دارای ارتفاع بیش از 12 متر و یا دارای بیش از 4 طبقه هستند، به وسیله درز انقطاع از ساختمانهای مجاور جدا شوند. حداقل عرض درز انقطاع در تراز هر طبقه 1/100 ارتفاع آن تراز از روی شالوده می‌باشد، این فاصله را می‌توان با مصالح کم مقاومت که در هنگام زلزله به آسانی خرد می‌شوند، پر کرد.

اجرای درزهای حرکتی در ساختمانهای خاص نیاز به مشخصات فنی خصوصی خواهد داشت. به طوری که عرض و فاصله درزها متناسب با مقدار انبساط و انقباض باشند.

آرایش بادبندها

آرایش بادبندها باید به گونه ای باشد که فاصله بین مرکز جرمه و مرکز سختی زیاد نشه تا پیچش زیاد در طبقه رخ ندهد.
معمولا بادبندها را تا انجا که راه داشته باشد باید متقارن کار گذاشت تا به مرکز جرم نزدیک باشد.اگه فاصله مرکز جرم و مرکز سختی از 20 درصد بعد سازه بیشتر شود سازه جزء سازه های نامنظم میشود پس چیدمان بادبنده مهم می باشد.

معمولا در دهانه های پیرامونی و دهانه هایی که بلندتر هستند در اولویت هستند

آرمگاه حیقوق نبی

حَبَقّوق (عبری: חֲבַקּוּק به معنی "در آغوش می‌گیرد) از پیامبران بنی‌اسرائیل است که حدود ۷۰۰ قبل از میلاد زندگی می‌کرده و در زمان پادشاهی کورش بزرگ به ایران مهاجرت و در تویسرکان ساکن شده و در همین شهر مُرده‌است. در تویسرکان آرامگاهی برای او برپا شده‌است. وی نگهبان معبد بزرگ یهودیان در اورشلیم بوده‌است.

حدود سال ۵۹۰ قبل از میلاد، بخت النصر پادشاه کلده به اورشلیم حمله کرد و یهودیان زیادی را به قتل رساند و نزدیک به بیست هزار نفر از آنان را اسیر و به شهر بابل پایتخت کلده که نزدیک بغداد فعلی قرار داشت انتقال داد. حیقوق نبی در بین این زندانیان بود و مدت طولانی در زندان به سر برد. در سال ۵۴۸ قبل از میلاد کورش کبیر پادشاه ایران به کلده حمله کرد و در جنگی طولانی لشکریان کلده را شکست داد و بابل را تصرف کرد و طی فرمانی دستور آزادی کلیه اسرا و زندانیان یهود را صادرنمود. پس از آزادی از بند اسارت بابلیان، حیقوق پیامبر به ایران مهاجرت کردند و در شهر تویسرکان (رودآور) ساکن شدند که پس از رحلت نیز درهمین مکان مدفون گردید. هم اکنون تندیس حیقوق از سنگ مرمروتصاویری از وی ،در مجموعه موزه واتیکان ایتالیا موجود می باشد. ساختمان فعلی آرامگاه حیقوق از بناهای تاریخی ایران و مربوط به عهد سلجوقیان در قرن هفتم هجری است.

حضرت حیقوق نبی (ع) از نسل حضرت موسی (ع) بوده و یکی از پیامبران الهی می باشد که حدود هفت  قرن قبل از میلاد مسیح در عصر حضرت دانیال نبی و همدوره با کوروش پادشاه هخامنشی به رسالت مبعوث شدند .ایشان در کتاب مقدس عهد عتیق و عهد جدیدپیشگوییهای جالب توجهی در خصوص پیامبر اسلام آورده است .پس از آنکه کوروش کبیر ایشان را از اسارت بخت النصر آزادکرد به شهر تویـسرکان مهاجرت می نماید و پس از رحلت در همان مکان مقدس به خاک سپرده می شود . پیــکر مطهر ایشان به طورشگفت انگیزی در سال ۱۳۷۲هجری شمسی در زیر خاک سالم نمایان شد در حالیکه آثار کبودی و ضرب بر بدن ایشان  کاملا نمایان بود . 

حیقوق نبی از پیامبران بنی اسراییل است که حدود ۲۶۰۰ سال پیش می زیسته و نگهبان معبد بزرگ یهودیان در اورشلیم بوده است.           
در کتاب قابوس الاعلام ترکی آمده است که: حیقوق نبی از انبیا دوازده گانه بنی اسرائیل و از نسل حضرت موسی (ع) است. وی نامش در کتاب تورات عهد عتیق ذکر شده و دارای شان و مقام مذهبی خاص نزد پیروان دین یهود می باشد و برای مسلمانان نیز بسیار قابل احترام است حیقوق درزبان عبری به معنای در آغوش گرفته شده می باشد. پدرش یشوعالیت و مادرش شونامیت بوده است. ایشان در ۶۰۷ سال قبل از میلاد همزمان با سلطنت یهویاحیم و بعد از شعیا نبی به پیامبری مبعوث گردیده است. گفته شده که او در عصر خویش بعثت پیامبر گرامی اسلام را بشارت داده است .کتاب حضرت حیقوق به نام سفر سی و پنجم از اسفار عتیق در اوج فصاحت و بلاغت در ادبیات عبرانی به نگارش در آمده است. حیقوق در حدود ۶۵۰ الی ۷۰۰ سال قبل از میلاد مسیح (ع) در اواخر سلطنت یوشیاهو و در عصر دانیال نبی (ع) و الیاس نبی (ع) می زیسته و دانیال نبی را ملاقات نموده است.

آرامگاه حیقوق نبی در تویسرکان طی قرون متمادی چندین بار بازسازی شده است. این آرامگاه یکی از قدیمی ترین آثار تاریخی ایران محسوب می شود

  بشارت حیقوق به بعثت خاتم الانبیا(ص):           
درکتاب «قصص الانبیا» آمده است:         
زمانی که دانیال(ع) مبعوث به رسالت بود حیقوق نیز به بنی اسرائیل برانگیخته شد و قوم خود را به آمدن خاتم النبیین حضرت محمدبن عبدالله(ص) بشارت داد. او از جهت زمان پس از شعیا بوده است. درانوار النعمانیه نیز او را پس از موسی (ع) می داند و او مردم را به فضیلت و توحید و کمال دعوت می کرد.
درسفر تثنیه تورات چنین آمده است که خداوند به موسی (ع) فرمود، نبی ای را برای ایشان از میان برادرانشان مثل تو مبعوث خواهم کرد و کلام خود را به دهانش خواهم گذاشت و هرآنچه به او فرمایم خواهد گفت و هرکسی که سخنان مرا که او به اسم من گوید نشنود من از او مطالبه خواهم کرد.
و همچنین از بحارالانوار چنین نقل است که: دراحتجاجات حضرت علی بن موسی الرضا(ع) با رأس الجالوت (بزرگ یهود) و جاثلیق (بزرگ و رئیس نصاری) و ارباب ملل درمجلس مأمون نیز تأکیدی بر این بشارتهاست. زیرا آن حضرت به رأس الجالوت فرمود: آیا حیقوق نبی را می شناسی؟ گفت: آری، همانا من درحق او عارفم.
حضرت رضا فرمود: او گفته است و کتاب شما هم به این گفته ناطق است که خداوند از کوه «فاران» بیان را آورد و آسمانها از تسبیح احمد و امتش پرشد، سوارانش در دریا جنگ می کنند همان طوری که درخشکی جنگ خواهندکرد و بعد از خرابی بیت المقدس کتابی جدید خواهدآورد یعنی قرآن، آیا این را می شناسی و به آن ایمان داری؟        
رأس الجالوت گفت: این مطلب را حیقوق نبی گفته است و من آن را انکارنمی کنم.

 یک نقاشی از حضرت حیقوق از قدیم به جا مانده است که در موزه لوور نگهداری می شود . پیکر تراشان فلورانسی در ایتالیا از روی این نقاشی پیکره ای از مرمر تراشیده اند که هم اکنون در واتیکان ایتالیا نگداری می شود که در زیر مشاهد می نمایید.

حدود سال ۵۹۰ قبل از میلاد، بخت النصر پادشاه کلده به اورشلیم حمله کرد و گروهی از یهودیان را به قتل رساند و نزدیک به بیست هزار نفر از آنان را اسیر و به شهر بابل پایتخت کلده که نزدیک بغداد فعلی قرار داشت انتقال داد. حیقوق نبی در بین این زندانیان بود و مدت طولانی در زندان به سر برد. در سال ۵۴۸ قبل از میلاد، کورش بزرگ پادشاه ایران به کلده حمله کرد و در جنگی لشکریان کلده را شکست داد و بابل را تصرف کرد و طی فرمانی دستور آزادی کلیه اسرا و زندانیان یهود را صادرنمود. پس از آزادی از بند اسارت بابلیان، حبقوق پیامبر به ایران مهاجرت کرد و در شهر تویسرکان یا رودآور ساکن شد.

معماری

این آرامگاه یکی از قدیمی*ترین آثار تاریخی ایران محسوب می*شود
ین بقعه بنای برج مانند آجری با گنبدی شکل است که پوشش داخلی آن مدور است و پوشش خارجی ان مخروط ناوی شکل است. در نمای خارجی هر ضلع از بنای هشت ضلعی، طاق نمای کم عمقی تعبیه شده که بالای آن کاشی کاری است. یکی از طاق نماها اختصاص به درب ورودی بقعه دارد. مابین طاق نماها یک ترک بدون تزیینات و ساده واقع شده است. در وسط بنا قبری قرار دارد که مشخصات صاحب آن به دو خط بر روی آن نوشته شده است. در حفریات سال 1368 بقایای حصار مربع شکل با چهار برج مشخص شد که به نظر می رسد از خود بنا قدیمی تر باشد

آرامگاه حیقوق نبی در تویسرکان طی قرون متمتدی چندین بار بازسازی شده‌است. این آرامگاه یکی از قدیمی‌ترین آثار تاریخی ایران محسوب می‌شود.

میر رضی الدین آرتیمانی

میرزا محمد رضی معروف به میر رضی الدین آرتیمانی از شعرا و عرفانی عصر صفوی است که در نیمه دوم قرن دهم هجری قمری در روستای آرتیمان از توابع تویسرکان بدنیا آمد . وی در دربار شاه عباس اول مقام و جایگاه عالی داشت و با یکی از دختران او وصلت نمود .   

میر رضی به منصب وجاه التفاتی نداشت و پیوسته برتکمیل نفس همت می گماشت لذا پس از مدتی اقامت در اصفهان جهت تدریس وبحث و فحص و پرداختن به سیر و سلوک عارفانه به تویسرکان مراجعت نمود و تا پایان عمر در قریه آرتیمان طرح اقامت افکند . شهریار صفوی نیز به مقتضای رتبه و شان او منشور شیخ الاسلامی تویسرکان را به نامش صادر و زمام امور دینیه را بدو سپرده بود . از این شاعر و عارف بزرگ حدود 1200 بیت شعر به ما رسیده است از معروف ترین آثارش ساقی نامه است که با این مطلع آغاز می شود :
الهی به مستان میخانه ات به عقل آفرینان دیوانه ات 
به دردی کش لجه کبریا که آمد به شانش فرود " انما "     
به دری که عرشست او را صدف به ساقی کوثر به شاه نجف           
به نور دل صبح خیزان عشق زشادی ، به اندوه گریزان عشق 
به رندان سرمست آگاه دل که هرگز نرفتند جز راه دل        
خدایا به جان خراباتیان از این تهمت هستیم وارهان 
به میخانه و خدمتم راه ده دل زنده و جان آگاه ده  

میر رضی در سال 1037 هجری قمری ( 1005ش ) دیده از جهان فرو بست او را در محل خانقاهش بخاک سپردند . این محل پس از مرگش همان گونه که در زمان حیاتش حلقه یاران اهل دل بود ، زیارتگاه عارفان پاک اندیش و درویشان پاکیزه کیش شده ولی گذشت زمان و قهر طبیعت بتدریج آرامگاه سابق میر رضی را بدل به مخروبه ای نمود تا اینکه در سال 1354 از طرف انجمن آثار ملی بنایی در خورشان آن شاعر و عارف نامی ساخته شد .

آرامگاه میر رضی الدین آرتیمانی

بنای ساده آرامگاه این شاعر عارف در سال 54 هجری شمسی به شیوهای زیبا و متا ثر از معماری اسلامی و آمیزه ای از تکنیک و معماری نوین از نو بنا شده است

•امکانات و تسهیلات تفریحی، گردشگری، حمل و نقل، اسکان و ... :

این مکان به دلیل اینکه در تویسرکان واقع است مسیر حرکت به آن از جاده اصلی امکان پذیر بوده وگردشگر می تواند ازامکانات رفاهی داخل شهر دیدن فرمایید

•آب و هوا :   در زمستان سرد و در بهار معتدل است

•آدرس :       شمال شرقی شهر تویسرکان انتهای خیابان شهدا بر فراز تپه همینه

•فاصله تا مرکز :     83 کیلومتر

•راه ارتباطی : راه زمینی و هوایی

آرامگاه میر رضی الدین آرتیمانی مربوط به دوره معاصر است و در تویسرکان، حاشیه شهر، روستای آرتیمان واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۳۷۶/۰۲/۲۱ با شمارهٔ ثبت ۱۸۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

این آرامگاه در محدوده شمال شرقی شهر تویسرکان ومشرف به دره سرسبز و باصفای تویسرکان و سرابی واقع شده و متشکل از بنائی آجری و چهار وجهی است به ابعاد ده در ده وارتفاع 6متر . نمای بنا در هر ضلع دارای سه دهنه طاق زیبا و رفیع است که تشکیل چهار ایوان را در اطراف می دهد و در هر یک از این ایوان ها یک ورودی به داخل بنا تعبیه شده است . بخش داخلی آرامگاه نیز دارای تزئینت ساده و آجری است که مزار میر رضی با لوحی فلزی حاوی شرح حالش در وسط آن قراردارد . سقف آرامگاه با شیوه ای بدیع ساخته شده بدین نحو که چهار ردیف دیواره آجری در قالب کادری مربع و میان تهی بصورت متقاطع برروی هم قرار گرفته و مساحت هر یک از مربع ها از پایین به بالا نصف می شود . کار ساختمان این آرامگاه در سال 1356 ش به پایان رسید .

آرامگاه بی‌بی‌شهربانو

آرامگاه بی‌بی‌شهربانو

بی بی شهربانو نام آرامگاهی است در شهر ری. طبق کتیبه موجود در آن و باور مردم مقبره شهربانو همسر امام سوم شیعیان حسین بن علی و مادر امام چهارم شیعیان سجاد است

به عقیده برخی از کارشناسان به دلایلی همچون قرارگرفتن زیارتگاه بر فراز کوه، نزدیکی به چشمه، ویژگیهای معماری سنگی، اختصاص زیارت آن به زنان در برخی دوره‌ها، کاربرد واژه بانو و شهربانو برای ایزدبانوی آناهید و تشابه افسانه بی‌بی شهربانو با داستان زیارتگاه زرتشتی «بانوی پارس» در یزد، این بنا در اصل از نیایشگاه‌های آناهید، الهه آب‌ها و باروری و از پرستشگاه‌های زرتشتیان پیش از اسلام بوده‌است.[  

مشخصات

بقعه بی‌بی شهربانو

این مجموعه محوطه‌ای است مستطیل شکل (شمالی-جنوبی)، به طول ۳۳متر و عرض ۲۲ متر که با دیواری سنگی متعلق به سدهٔ چهارم (بوییان و سلجوقی) محصور گردیده و از شمال به کوهستان محدود می‌شود. در بخش جنوبی آن چند بنای محکم سنگی با پوشش گنبدی از سنگ و آجر وجود دارد. محوطه اصلی با احداث دیوارهای جدید، رواق‌ها، اتاق‌ها، راهرو و غیره در دوره‌های گوناگون به دو قسمت (صحن) تقسیم شده‌است. 

بنای اصلی بقعه از سنگ و گچ ساخته شده و تاق‌های آن آجری است. از سبک و وضع بنا برمی آید که هسته اصلی آن در دوره ساسانی ساخته شده باشد و در سدهٔ چهارم (عهد آل بویه) از آن برای آرامگاه استفاده شده و قسمت‌هایی به آن افزوده‌اند. این بقعه مشتمل بر حرم کوچک چهارگوشی است با ابعادی در حدود ۲۵ر۳متر. مدخل اصلی حرم رو به مشرق و دارای سردری است متعلق به روزگار صفوی،

 اما گنبد کاشی‌کاری و برخی گچ‌بری‌ها و تزیینات آن از آثار دوره قاجار است.[۵][۶] : ساختمان بقعه شامل دو صحن وحجرات ورواق ومتعلقات دیگر می باشد و دارای دو گنبد زیباست ، یکی از گنبدها به قدمت تقریبی هزار سال و از گنبدهای یک پوشه و با مصالح سنگ و روکش آجر می باشد وبه صورت خیلی حیرت انگیزی بنا شده است .
گنبد دوم نیز به صورت دو پوشه بوده وبه نظر می رسد در دوره قاجاریه بنا شده وبا نمایی از کاشی های زرد ولاجوردی وکمر بندهایی با کاشی هایی به صورت کوفی تزئین شده است

جلو سر در، دهلیزی قرار دارد که در گذشته به صورت ایوانی بوده و بخشی از حیاط اندرون بقعه به شمار می‌آمده‌است. در جنوب همین دهلیز بنای مربع سنگی استواری با ابعاد ۸ر۵ متر و پوشش ضربی متعلق به قرن چهارم وجود دارد. در جنوب حرم نیز اتاق طویل مسدودی در جهت شرقی-غربی قرار دارد که احتمال داده‌اند متعلق به دوره ساسانی باشد. این اتاق از مشرق به بنای مربع سنگی مذکور منتهی می‌گردد و معلوم می‌شود که در آغاز، راه ورود به بنای سنگی بوده‌است. در شمال حرم، مسجد یا رواقی از دوره قاجاریه وجود دارد. صحن بزرگتر بقعه که حیاط بیرونی آن محسوب می‌شود در شمال همین مسجد قرار دارد. در شمال صحن اتاقی برای اقامت میهمانان متولی یا زوّار دیگر احداث شده‌است.[۷]

پایین پله‌های بقعه بی بی شهربانو و در سمت راست غاری به چشم می‌خورد که مدخل تنگ و باریکی دارد. داخل غار نیز برای نذر شمع روشن می‌کنند. در قسمتی از این هم غار پنجره‌ای مشبک قرار دارد که می‌گویند دختران جوان برای گشوده شدن بختشان بر روی آن دخیل می‌بندند.[ 

تاریخچه بقعه

هسته اصلی بنای مزبور را در دوران ساسانی ساخته‌اند. از دیدگاه معماری قسمت گوشه جنوب شرقی آن که مشتمل بر بنای چهار گوش منظم و استوار سنگی با پوشش ضربی سنگ و آجری می‌باشد و از عهد آل بویه و حرم و اطاق طویل جنوبی آن از دوران ساسانی و دیوارهای خارجی صحن همزمان با بنای سنگی عهد آل بویه و عصر سلجوقیان می‌باشد. در سده‌های بعدی به وسیله احداث رواق و دیوارها و اطاق‌های مختلف و راهرو و... محوطه اصلی را به دو صحن تقسیم و به صورت کنونی درآورده‌اند. گنبد بقعه از عهد دیالمه است.

صندوق منبت روی قبر، حدیث‌های پیامبر اسلام و لقب‌های شهربانو را دربرداشته و تاریخ ۸۸۸ هجری قمری و نام بانی و سازندگان آن ذکر شده‌است.

در منبت زیبایی از دوران شاه طهماسب در جنوب شرقی حرم که مدخل اصلی و قدیمی آن است قرار دارد. گچ بری‌ها و تزیینات دوره قاجاریه هم در این بقعه به چشم می‌خورد.[۱۱]

در این بقعه آثار تاریخی دیگری نیز وجود دارد.

آرامگاه باباطاهر

آرامگاه باباطاهر

نقش میدان باباطاهر در رابطه با گردشگری شهر همدان

آرامگاه شاعر بزرگ باباطاهر سالانه بسیاری از گردشگران و مسافران را به سوی خود جذب کرده و مورد استقبال و توجه آنان قرار می‌گیرد.

این آرامگاه بر فراز تپه‌ای در شمال غربی شهر همدان واقع شده است که بنای این آرامگاه از شاهکارهای ممتاز و بدیع معماری عصر جدید است که طرح اصلی آن تلفیقی از معماریهای قرن هفتم وه شتم هجری و عصرحاضر می‌باشد.

برج آرامگاه بر قاعده‌ای هشت ضلعی واقع شده که ارتفاع آن از سطح فوقانی تپه ‪ ۲۰/۳۵متر و از کف خیابان ‪ ۲۵/۳۰متر می‌باشد.

ستونهای هشت گانه برج، قطعه سنگ مزار، کف و پله‌های آرامگاه از سنگ گرانیت حجاری شده است.

نما و فرش بنای آرامگاه باباطاهر همدان از سنگ است و در داخل آن کتیبه‌هایی از کاشی وجود دارد.

باباطاهر یکی از مشهورترین دوبیتی سرایان ایران است که دوبیتی شورانگیز این شاعر و عارف بزرگ مورد توجه همگان است.

در محوطه داخلی آرامگاه ‪ ۲۴دوبیتی از سروده‌های باباطاهر بر روی ‪ ۲۴قطعه سنگ مرمرین نوشته و نصب شده است.

بیوگرافی باباطاهر

باباطاهر معروف به باباطاهر عریان، عارف، شاعر و دوبیتی‌ سرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم هجری (سده ۱۱م) ایران و معاصر طغرل بیک سلجوقی بوده‌است. بابا لقبی بوده که به پیروان وارسته می‌داده‌اند و عریان به دلیل بریدن وی از تعلقات دنیوی بوده‌است.

آثار

برخی معتقدند ترانه ها یا دو بیتی‌های باباطاهر در بحر هزج مسدس محذوف و به لری سروده شده‌است. برخی محققان زبان وی را راژی و یا راجی و رازی دانسته‌اند که از گویش‌های قدیمی اهالی ری هستند. دو قطعه و چند غزل و مجموعه کلمات قصار به زبان عربی و کتاب سرانجام از آثار دیگر اوست. کتاب سرانجام شامل دو بخش عقاید عرفا و صوفی و الفتوحات الربانی فی اشارات الهمدانی است. پنج نمونه از رباعیات بابا طاهر:

مو آن رندم که نامم بی قلندر		نه خون دیرم نه مون دیرم نه لنگر
چو روز آیه بگردم گرد گیتی		چو شو گرده به خشتی وانهم سر

ز دست دیده و دل هر دو فریاد		که هر چه دیده وینه دل کنه یاد
بسازم خنجری نیشش ز پولاد		زنم بر دیده تا دل گرده آزاد

خداوندا که بوشم با که بوشم		مژه پر اشک خونین تا که بوشم
همم کز در برانن سو ته آیم		تو کم از در برانی واکه بوشم

هزارت دل بغارت برده ویشه		هزارانت جگر خون کرده ویشه
هزاران داغ ویش از ویشم اشمر		هنی نشمرده از اشمرده ویشه

چه خوش بی مهربونی هر دوسر بی		که یک سر مهربونی دردسر بی
اگر مجنون دل شوریده ای داشت		دل لیلی از او شوریده تر بی

زندگی

از خاندان و تحصیلات و زندگی بابا طاهر اطلاعات صحیحی در دسترس نیست اما بنا به نوشته راوندی در راحةالصدور، بابا طاهر در سال ۴۴۷ هجری با طغرل سلجوقی دیدار کرده و مورد احترام او نیز قرار گرفته‌است. در یکی از دوبیتی‌های مشهورش سال تولدش را به حروف ابجد گنجانیده که پس از محاسبه توسط میرزا مهدی خان کوکب به سال ۳۲۶ هجری رسیده‌است. او پس از ۸۵ سال زندگی وفات یافته‌است. آرامگاه وی در شمال شهر همدان در میدان بزرگی به نام وی قرار دارد. بنای مقبره بابا طاهر در گذشته چندین بار بازسازی شده‌است. در قرن ششم هجری برجی آجری و هشت ضلعی بوده‌است. در دوران حکومت رضاخان پهلوی نیز بنای آجری دیگری به جای آن ساخته شده بود. درجریان این بازسازی لوح کاشی فیروزه‌ای رنگی مربوط به سده هفتم هجری بدست آمد که دارای کتیبه‌ای به خط کوفی برجسته و آیاتی از قرآن است و هم اکنون در موزه ایران باستان نگهداری می‌شود. احداث بنای جدید در سال ۱۳۴۴ خورشیدی با همت انجمن آثار ملی و شهرداری وقت همدان و توسط مهندس محسن فروغی انجام شده‌است. این بنای تاریخی طی شمار ۱۷۸۰ مورخه ۲۱/۲/۱۳۷۶ به ثبت آثار تاریخی و ملی ایران رسیده‌است. در اطراف بنای جدید فضای سبز وسیعی احداث شده است. افسانه‌های زیادی درباره زندگی و کرامات بابا طاهر موجود است. نقل شده است که بابا طاهر از دانش آموزان مکتبخانه همدان می پرسد که راه کسب آگاهی را به او نشان دهند. دانش آموزان در جواب به شوخی می گویند که او یک شب زمستانی را در یک مخزن آب سرد بگذراند! سپس بابا طاهر به نصیحت آنها عمل می‌کند و صبح به اشراق می رسد و از سر شوق فریاد می زند که "دیشب من کرد بودم و امروز صبح عرب شده ام". افسانه دیگر این است که گرمی آتش روح بابا طاهر موجب ذوب شدن برف‌های کوه الوند می شده است!برخی بر این باورند که نگارش کتاب "سرانجام" به سبب آن است که بابا طاهر یکی از بزرگان آیین "اهل حق" بوده است.

آرامگاه خرم‌آباد

باباطاهر شاعر ایرانی به اعتقاد مردم لرستان، لر و از اهالی خرم‌آباد بوده‌است. باباطاهر را در گویش لری بّاوطاهِر تلفظ می‌کنند.در آثار و دوبیتی‌های این شاعر ایرانی از برخی کلمات و اصطلاحات لری استفاده شده‌است و این دلیلی است که مردم لرستان این شاعر را اهل استان خود می‌دانند.

تاثیرات میدان بر ساختمانهای اطراف

مساحت کل زیر بنای آرامگاه و باغ آن حدود 8965 متر مربع برآورد شده است .وجود میدان باباطاهر باعث شده که همه ساله گردشگران زیادی برای بازدید از آرامگاه باباطاهر به همدان عزیمت کنند و از این رو در اطراف میدان فروشگاه های عرضه صنایع دستی،سفال و سرامیک،و ... دایر شده که باعث شده هر ساله در ایام تعطیلات تابستان و نوروز این نقطه از همدان رونق خاصی پیدا کند و به محل اقامت مسافران نوروزی و تابستانی بدل شده است.

 آمار توریست های باباطاهر

 بر اساس آمار به دست آمده چهار میلیون و 165 هزار و 940 نفر در تعطیلات نوروز 90 وارد همدان شدند.

از 25 اسفند ماه و با آغار سفرهای نوروزی به همدان تا پایان روز 14 فروردین ماه سال 90 بیش از چهار میلیون و 100هزار مسافر و گردشگر نوروزی وارد این استان شده و از زیبایی های آن بازدید کردند.

همدان مهد تاریخ و تمدن ایران استهمدان جاذبه‌های بیشماری دارد که هر کدام از آن‌ها برای جذب گردشگران کافی است.

کتیبه‌های گنجنامه، تپه باستانی هگمتانه، آرامگاه ابوعلی سینا و باباطاهر عریان را بخشی از جاذبه‌های گردشگری همدان می توان عنوان کرد . به عنوان مثال آرامگاه باباطاهر روزانه تا 9 هزار نفر بازدیدکننده داشته است، با وجود این، کماکان سهم بسیار کمی از دستاوردها و درآمدهای ناشی از صنعت گردشگری و توریسم نصیب کشور و به طور خاص همدان می‌شود.آمار اعلام شده مربوط به مسافرانی است که ساعاتی از روز را در همدان حضور داشته‌اند.

آرامگاه استر و مردخای

آرامگاه استر و مردخای

آرامگاه یا بقعه|بُقعه استر و مردخای (Mausoleum of Esther and Mordechai)- که جزء مهم‌ترین زیارتگاههای یهودیان ایران و جهان است- جزء آثار میراث فرهنگی ایران ثبت شده‌است. وجود این زیارتگاه، عامل مهمی در شکلگیری و تداوم حضور جامعه یهودی در همدان بوده‌است.

مقبره استر و مردخای در مرکز شهر همدان، ابتدای خیابان دکتر شریعتی قرار دارد. مصالح ساختمانی بنای این مقبره از سنگ و آجر است و به سبک بناهای اسلامی ساخته شده‌است. از شکل ظاهری و سبک معماری این اثر، چنین بر می‌آید، که ساختمان فعلی آن در قرن هفتم هجری بر روی ساختمان قدیمی تری که متعلق به قرن سوم هجری بوده‌است، بنا شده‌است.

قسمتهای مختلف بنا شامل: مدخل ورودی، دهلیز، مقبره، ایوان و شاه نشین است. یک جلد کتاب آسمانی " تورات" که قدمت بالایی دارد و بر پوست آهو نوشته شده‌است، در حفاظ استوانه‌ای شکلی، در سازمان میراث فرهنگی استان نگهداری می‌شود.

در وسط فضای مربع شکل مقبره‌ها، دو صندوق منب کاری شده زیبا بر روی این قبور قرار دارد. در بالای قبر جنوبی، که آن را به استر نسبت می‌دهند، صندوق منب کاری عتیقه و نفیسی قرار دارد، که قدیمی تر است و صندوق دوم که بر روی قبر مردخای قرار دارد، بسیار شبیه صندوق اولی است و حدودا در سال ۱۳۰۰ توسط استاد عنایت الله ابن حضرت قلی تویسرکانی، که یکی از منبت کاران برجسته زمان خود بوده، ساخته شده‌است.

ترجمه خطوط عبری روی صندوق متعلق به استر، که بانی صندوف را معرفی می‌کند، چنین است: " امر کرد به ساختن این صندوق، بانوی عفیفه صادقه، جمال الدوله یوحرقیا و جمال الدوله یشوعا و یشعل، که هر سه نفر برادر خانم جمال ستام هستند."

بر بالای دیوار مقبره نیز، کتیبه‌ای به زبان عبری و به صورت برجسته گچ بری شده‌است. خطوط عبری روی صندوق استر، و گچ بری‌های برجسته، متعلق به قرون هشتم و نهم هجری می‌باشند. در مورد هویت مدفونین این بقعه، تا کنون نظرات متفاوتی داده شده‌است، اما روایت مشهورتر، که با روایت مورخین یونانی و روایت تورات در مورد سرگذشت استر و مردخای تطبیق دارد، به شرح زیر است.

اردشیر پسر خشایار، " اردوان" را به تخت سلطنت نشانید. وی چهل و یک سال سلطنت کرد و اختلاف با مصر را که ۱۵ سال به طول انجامید، به نفع ایرانیان خاتمه داد. اردشیر با دختری از یهود به نام استر، که خواهر زاده یکی از درباریان یعنی مردخای بود، ازدواج کرد. به این ترتیب به یهودیان در دربار اردشیر نفوذ زیادی پیدا کردند. در این بین، شخصی به نام‌هامان که او نیز از درباریان با نفوذ و پرقدرت بود، نسبت به نفوذ روز افزون یهودیان حسادت نمود و از این رو فرمان قتل یهودیان را از اردشیر گرفت.

اما مردخای به وسیله استر همسر اردشیر، این فرمان را از شاه پس گرفت و آنان را نجات داد. از آن پس، یهودیان در اواخر اسفند و اوایل فروردین هر سال ( مصادف با ۱۳ – ۱۵ آدار، در گاهشمار کلیمیان) در سالروز نجات کلیمیان از قتل عام، با دعا و گرفتن روزه و خواندن طومار مگیلا، یا آن را گرامی می‌دارند و به عنوان " جشن پوریم" برگزار

می‌گنند. این اثر تاریخی از یک طرف، برای قوم یهود زیارتی و قابل احترام است، و از طرف دیگر، به عنوان یک اثر تاریخی، واجد ارزش است.

در خصوص نام استر باید گفت که نام اصلی او " هدسه" بوده، اما چون به طرز شگفت آوری زیبا و خوش سیما بوده‌است، نام استر یعنی ستاره را بر وی نهاده‌اند. وی دختر فردی به نام " ابی حایل" بوده‌است، که در حدود ۵۰۰ سال قبل از میلاد مسیح در سرزمین پارس به دنیا آمده و بعد از فوت پدر و مادرش، داییش (مرخای) سرپرستی او را بر عهده گرفته‌است.

مردخای " از خانواده شاول و از رجال دربار اخشویرش (خشایارشا) و مربی هدسه، دختر عموی خود بوده، که به منصب وزارت نیز رسیده‌است. وی پسر " پائیز" از نواده‌های یعقوب پیامبر و از نژاد بنیامین بوده‌است.

پارامترهای خروجی نرم افزار AIMSUN چیست ؟

پارامترهای خروجی نرم افزار AIMSUN چیست ؟

علاوه بر خروجی های دو بعدی و سه بعدی موارد زیر هم جزء خروجی های کمی می باشد

·         میزان مصرف سوخت در وضع موجود و پیشنهادی

·         میزان تردد در وضع موجود و پیشنهادی

·         میزان آلودگی هوا در وضع موجود یا پیشنهادی

·         سرعت در شبکه در قبل و بعد

·         تعداد توقف ها در واحد زمان در قبل و بعد

·         دانسیته در قبل و بعد از طرح پیشنهادی

·         زمان سفر در شبکه در وضع موجود و پیشنهادی

·         میزان تاخیر در قبل و بعد

·         زمان لازم برای پیمایش هر کیلومتر با امکان مقایسه قیل و بعد

زمان کل سفر در قبل و بعد

ادله اثبات دعوی

مقدمه:

ادله اثبات دعوی مجموعه و سایلی است که برای اثبات دعوی در مراجع قضائی مورد استفاده قرار می‌گیرد واصل 166 قانون اساسی در این موارد می‌گویند: (احکام دادگاهها باید مستند مستدل به مواد قانون و اصولی باشد همچنین  برا ساس آن حکم صادر شده است. ماده 214 ق. آ. د. ک مصوب 1378 می‌گویند: (رای دادگاه باید مستدل و مستند و موجه بوده و مستند به مواد قانون و اصول باشد که بر اساس آن صادر شده است.دادگاه مکلف است حکم هر قضیه را در قوانین مدونه بیاید زیرا ذکر جهات و دلائل در رای این امکان را فراهم می‌سازد. که طرفین دعوی با ملاحظه حکم صادره به صحت حکم صادره پی برده و تضمین برای آزادی و حقوق فردی به شمار می‌رود و الزام دادرسان به مدل ساختن آراء خود موجب می‌شود که در رسیدگی و صدور رای منتهای دقت را به خرج دهند و بعلاوه توجیه و استدلال به تفاسیر قضائی بار علمی داده و موجب صدور رویه های قضائی شایسته و صدور احکام عادلانه می‌گردد.

ادله اثبات دعوای کیفری یکی از مهمترین موضوعات دادرسی کیفری است تحولات چشمگیری یافته است. در طول تاریخ شهادت و اقرار در اثبات جرائم نقشی اساسی و اغلب انکار ناپذیر را بویژه در دوره دلائل قانونی ایفا کرده است در گذشته دلائل قانونی بر قاضی تحمیل می‌شد و او چاره ای جز صدور حکم محکومیت بر مبنای دلائل ارائه شده نداشت اوردالی یاداوری ایزدی، دوئل قضائی و شیوه های غیر متعارف کشف و اثبات جرائم در کنار شهادت و اقرار یا در صورت فقدان آنها جایگاه خاصی را به خود اختصاص می‌داد و عدالت کیفری طی قرون متمادی با توسل به آنها تامین می‌شده است. شهادت و اقرار بویژه در مواردی که تحت شکنجه و تهدید با اکره و اغوا اخذ شده باشد به تدریج اعتبار مطلق خود را از دست دادند چنین است که دوره دلائل قانونی سپری می‌شود و دوره اقناع وجدانی قاضی یا دلائل معنوی مطرح می‌شود.

رشد علوم و فنون در زمینه های مختلف تمام ابعاد زندگی بشر را تحت تاثیر قرار داده است علومی مانند روان کاری روان شناسی، جرم شناسی، و ….و نیز علوم آزمایشگاهی در نظام های قضائی نفوذ کرده است البته این شیوه گر چه هنوز به قدر کافی جایگاه خود را نیافته است ولی با تلاش هائی که صورت می‌گیرد و جایگاه اصلی خود را به دست خواهد آورد.

این تحقیق در دو فصل ارائه شده است فصل اول درباره کلیات ادله می‌باشد و در فصل دوم هم ادله مورد استفاده در امور کیفری گفته شده است.

 

 

مبحث اول: تعریف

گفتار اول: دلیل

ادله جمع مکسر دلیل و جمع دیگر دلائل یا دلالت دلائل است معنی لغوی دلیل راهنما است دلیل در اصطلاح حقوق عامل اثبات حقیقت امری است که مورد انکار قرار می‌گیرد (ق، مدنی با اینکه یک جلد را به شرح ادله اثبات دعوی اختصاص داده تعریفی از دلیل نکرده است. آئین دادرسی مدنی دلیل را به این عبارت تعریف می‌نماید: ( دلیل عبارت از امری است که اصحاب دعوی برای اثبات دعوی یا دفاع از دعوی به آن استناد می‌نمایند)[1]آنها که بیشتر در امور جزائی به دنبال مطالعه هستند می‌گویند دلیل نوری است که قاضی را برای کشف حقیقت راهنمائی می‌کند به این ترتیب دلیل لسان قانون معنی محدودی دارد و امری است که کاربرد آن در دادگاه است و زمان ظهور و تجلی آن زمان دعوی و دفاع است در یک معنی وسیع دلیل حافظ و نگهدارنده حق شناخته می‌شود اعم از اینکه دعوایی مطرح و از دلیل استفاده شود یا نشود و بلاخره به تعریفی از دلیل می‌رسیم که می‌گوید دلیل مبنای علم و یقین قاضی در اثبات بزهکاری است مجموع وسایلی است که به کمک آن قاضی وقوع جرم و شناخت فاعل مادی و معنوی آن به تصمیم مبادرت می‌ورزد.[2]

گفتار دوم: اثبات

در معنی ثابت گردانیدن و وجود امری را ثابت کردن است اثبات به دنبال ثبوت است ثبوت تحقق امری در مرحله واقعی است و اثبات تحقق امر در مرحله استدلال می‌باشد هر صاحب حق باید آن چنان دلیل در اختیار داشته باشد که در هر لحظه بتواند حق مرحله ثبوتی را در مرحله بنشاند هر حقی محتاج قدرت اثبات است اگر توانائی اثبات حق نباشد چه بسا مورد احترام قرار نگیرد در تحقیقات و باز جوئی ها و رسیدگی دادگاه وقوع جرم و انتساب آن به شخص متهم باید اثبات شود در امور جزائی هم چون امور مدنی دلیل ابزار اصلی صاحب حق است دارنده واقعی حق اگر حقش در معرض انکار قرار گیرد باید با دلیل آن را اثبات کند و اگر دلیل نداشته باشد مانند کسی است که اصلا حق ندارد شما اگر مبلغی وام دادید ولی دلیلی بر اثبات نداشتید در مرحله ثبوت حق هستید ولی در مرحله اثبات عاجزید که آن را بنمایاند همین طور ممکن است حقی در مرحله ثبوت نباشد ولی کسی بتواند با اتکا به دلیل آن را اثبات کند طلبکاری که طلب را دریافت می‌نماید ولی رسیدی ندهد و سند طلب را همچنان نزد خود نگهدارد و مجددا به استناد آن مطالبه نماید نموداری از کاربرد دلیل بر خلاف حق است در آئین دادرسی کیفری هم دلیل برای اثبات وقوع جرم و شناسائی مجرم نقش اول را دارد احراز وقوع جرم با دلیل ممکن است احراز ارتکاب آن جرم از جانب شخص معین هم دلیل لازم دارد. وقوع جرم یک موضوع است مشخص کردن مجرم موضوع دیگری.

در بسیاری از موارد دلایل وقوع جرم موجود است اما اصل برائت مانع است که ما اشخاص را متهم کنیم. جسد شخصی را می‌یابیم که آثار حیات در آن نیست مدتها از مرگ او گذشته هویت او را از اسنادی که در جیب دارد معین می‌کنیم خانواده او را در جریان می‌گذاریم اظهار می‌دارند در عین سلامتی ساعت هفت دیروز از منزل خارج شده پزشک قانونی مرگ او را در اثر ضربات جسمی سخت به سر او تشخیص می‌دهد دلایل به وقوع قتل به دست می‌آید.

برای پیدا کردن قاتل یا قاتلین نیاز به دلیل داریم. خانواده او به چند نفر مشکوک اند. یکی مستاجری که مقتول داشته و یکماه قبل با حکم دادگاه خانه اش را تخلیه کرده و گفته که انتقام می‌گیرم. دیگری صادر کننده چکی که بلامحل بوده و مقتول حکم جلب او را گرفته مدتی در زندان قرار گرفته و بالاخره با اخذ چک دیگری گذاشت نموده و از زندان آزاد شده سوی شاگرد مغازه شاکی که بیش از ده سال برای او کار می‌کرده و در اختلاف با حقوق قهر کرده و در محل دیگر به کار اشتغال ورزیده و خود را مبالغی طلبکار می‌داند.

از محل وقوع جنایت رشته های مو و لکه های خون و دکمه مورد توجه قرار می‌گیرد. قرائن به شاگرد مغازه بیشتر تطبیق می‌کند تمامی لباسهای او مورد بازدید قرار می‌گیرد دکمه از آن کت شناخته می‌شود که کنده شده و بالاخره همسایه ای گواهی می‌دهد که او را مقارن زمان قتل حدود منزل مقتول دیده است متهم وقتی در برابر آثار غیر قابل انکار قرار می‌گیرد اعتراف می‌کند و جریان را شرح می‌دهد و پرونده مراحل رسیدگی و صدور حکم تا قطعیت و اجرا را طی می‌نماید.

بند اول: اثبات جرم از طریق خاص

ق. مجازات اسلامی همانند ق . حدود و قصاص و دیات اثبات زنا در دادگاه را با چهار بار اقرار (م 68) یا شهادت چهار مرد عادل یا سه مرد عادل و دو زن عادل (ماده 74) قابل اثبات دانسته است. در صورتی که زنا فقط موجب حد جلد باشد به شهادت دو مرد عادل همراه با چهار زن عادل نیز قابل اثبات است (م 75) در هر صورت شهادت زنان به تنهائی یا به انضمام شهادت یک مرد عادل زنا را ثبات نمی کند بلکه در مورد شهود مذکور حد قدف جاری می‌شود (م 76). اثبات لواط نیز با چهار با اقرار نزد (حاکم) (م 114) یا با شهادت چهار  مرد عادل (م 117) قابل اثبات است و شهادت زنان بتنهایی یا به ضمیمه مرد، لواط را ثابت نمی کند (م 119) در ارتباط با جرائم علیه اموال باید گفت که سرقت با شهادت دو مرد عادل یا دو مرتبه اقرار سارق نزد قاضی طی شرایطی قابل اثبات است ( م 199) قتل عمد نیز با شهادت دو مرد عادل قابل اثبات است (م 237)

 

بنددوم: دلایل فاقد ارزش اثباتی

پاره ای از دلایل امروزه فاقد اعتبار و ارزش قضائی تلقی می‌شوند هر چند برخی از آنها در گذشته از اعتبار خاصی برخوردار بوده اند. برای مثال توسل به اوردالی یا داوری ایزدی و نیز دوئل قضائی امروزه ممنوع است و توسل به آنها برای اثبات جرم پذیرفته نیست. توسل به هیپنوتیزم و استفاده از مواد نارکوتیک و مخدر که از آن به (نارکوآنالیز) تعبیر می‌شود، حتی با رضایت متهم در اغلب کشوها ممنوع است. استفاده از مواد نارکوتیک در مرحله تحقیقات مقدماتی از آن جهت مردود شناخته شده که اولا استفاده از متهم به عنوان وسیله و حیوان آزمایشگاهی مغایر با کرامت انسانی است ثانیا محصول این گونه آزمایشها که از تداخل وجدان آگاه و ناخودآگاه متهم ناشی می‌شود از دیدگاه علمی اغلب قابل اعتماد نیست[3].

 

مبحث دوم: ادله اثبات جرم در قوانین موضوعه ایران قبل و بعد از انقلاب

قبل از انقلاب اقناع و جدائی قاضی شرط لازم جهت اتخاذ تصمیم قضائی بود. این مطلب اگر نه صریحا دستکم از خلال برخی مواد قانونی و از جمله ماده 39 قانون محاکمه جنائی مصوب 1337 و رویه قضائی استنباط می‌شد. ماده 39 مذکور مقرر می‌داشت: ( دادگاه پس از ختم رسیدگی با استعانت از خداوند و وجدان مشاوره نموده با توجه به محتویات پرونده مبادرت به صدور رای می‌نماید) لیکن در قوانین مصوب بعد از انقلاب تغییرات چشمگیری در ارتباط با ادله اثبات دعوا بوجود آمد در آنچه مربوط به اثبات جرائم تعریزی و بازدارنده است نظر به اینکه مطلوب مقنن دلایل خاصی نبوده و در فقه امامیه نیز طریق خاصی برای اثبات این گونه جرائم مشهود نیست می‌توان به استمرار روش اقناع وجدانی قاضی که به ظن متاخم به یقین از سوی برخی فقها تعبیر شده معتقد شد. اما در ارتباط با جرائم مستوجب حد، قصاص یا دیه چنانکه که می‌دانیم وضعیت به گونه ای تعبیر شده معتقد شد. اما در ارتباط با جرائم دلایل خاصی را مد نظر داشته و مثلا اثبات زنا را با شهادت چهار مرد عادل یا چهار بار اقرار متهم موکول و بویژه در ارتباط با حدود فصلی مستقل با عنوان (راههای ثبوت زنا در دادگاه فصل دوم م 68 به بعد) یا (راههای ثبوت لواط در دادگاه (م 114) به بعد) یا (راههای ثبوت محاربه وا فساد فی الارض م 189 به بعد) در نظر گرفته است. در این صورت آیا می‌توان معتقد شد که در موارد فوق قانون گذار از نظام ادله قانونی تبعیت کرده و قاضی در صورت ارائه دلائل مورد نظر و صرف نظر از حصول اقناع وجدانی ناگزیر از صدور حکم بر محکومیت متهم است. و در صورت وجود نقص و کمبودی چه از لحاظ تعداد شهود و چه از جهت دفعات اقرار باید به برائت متهم اظهار نظر نماید؟ به عبارت دیگر آیا در حدود و قصاص ادله مورد نظر شارع جنبه طریقت دارند یا موضوعیت؟

چنانچه عقیده بر طریقت ادله باشد باید گفت که هیچ یک از اقرار، شهادت و قسم به تنهائی واقعیت امور را کشف نمی کنند و برای مثال باید گفت که شهادت شاهد آنگاه می‌تواند مبین حقیقت و واقعیت امر باشد، که برای قاضی ایجاد اقناع وجدانی و یقین درونی کند. تذکر این مطلب ضروری است که در اینجا علم شخص قاضی مد نظر نیست چه این علم به گونه ای که می‌دانیم به استناد منابع فقهی و ماده 105 ق. مجازات اسلامی در راس ادله و مافوق آنها قرار دارد و حتی در صورت تعارض بر آنها مقدم است آنچه در این مقال مد نظر است علم مستحصل و مستخرج از محتویات پرونده و ادله ارائه شده از سوی اصحاب دعوا و از جمله شهادت و اقرار است و سوال این است که چنانچه شهادت یا اقرار واجد شرایط قانونی باشد آیا علاوه بر این شرایط حصول یقین درونی نیز برای قاضی ضروری است یا خیر؟ برای مثال چنانچه قاضی مورد را از موارد لوث تشخیص و برای اتخاذ تصمیم به قسامه متوسل شود لیکن به هنگام ادای مراسم حوادثی رخ دهد که در نهایت قاضی را دچار شک و تردید کند آیا به صرف اینکه اولیای دم قسامه را طبق ضوابط قانونی انجام داده‌اند قاضی باید مبادرت به صدور حکم محکومیت نماید؟

هر چند برخی برای بینه (اعم از اقرار و شهادت) جنبه موضوعیت قائلند با این همه می‌توان گفت که عنایت به آیه شریفه ادلا تقف مالیس لک به علم) و نیز لحاظ جنبه های علمی رسیدگی به دعاوی و اهداف دادرسی کیفری که چیزی جز دستیابی به حقیقت امر و جلوگیری از صدور حکم غیر عادلانه و ممانعت از حدوث اشتباهات قضائی نیست باید برای شهادت، اقرار و قسامه نیز قائل به طریقت شده آنها را وسایلی منصوص برای دستیابی قاضی به اقناع وجدانی تلقی کنیم. در نهایت باید گفت که در حدود و قصاص و دیات چنانچه برای قاضی از طریق ادله منصوص و با نام مانند شهادت و اقرار اقناع وجدانی حاصل شود تعداد شهود و دفعات اقرار باید به همان ترتیب و میزانی باشد که شارع معین کرده و حال آنکه در سایر موارد در تعزیرات دست قاضی کاملا باز است و اقناع وی می‌تواند بر مبنای موجود در پرونده هر چند به ظاهر کم اهمیت تر از شهادت و اقرار یا با تعداد شهودی کمتر و دفعات اقراری نازلتر حاصل شود.[4]

 

مبحث سوم: تفاوت ادله اثبات جرم با ادله اثبات حکم

دادگاه در مرحله تحقیقات اولیه و در مرحله رسیدگی علنی دو نوع رسیدگی دارد رسیدگی ماهوی و رسیدگی حکمی در مورد اول وقوع و عدم وقوع جرم و انتساب یا عدم انتساب جرم به متهم موضوع رسیدگی است دلائل لازم دارد در مورد دوم وجود یا عدم مفاد و مدلول قانون و تفسیر آن است که باید از مجموعه های قوانین رویه های قضائی فتاوای فقها استفاده شود.

اصل 168ق. اساسی می‌گوید: (قاضی مکلف است کوشش کند حکم هر دعوی را در قوانین مدونه بیابد و اگر نیابد به استناد به منابع معتبر اسلامی یا فتاوای معتبر حکم را صادر نماید و نمی تواند به بهانه سکوت یا نقص یا اجمال یا تعارض قوانین مدونه از رسیدگی به دعوی و صدور حکم امتناع ورزد). در امور جزائی این اصل با تامل بیشتری قابلیت اجرا دارد. اصل قانونی بودن جرم یکی از اصول معتبر است عمل متهم را بدون قانون نمی توان جرم داشت. ارکان هر جرمی در قانون مشخص شده است جرم ارتکاب یافته باید عمل ممنوعی باشد که منع آن به موجب قانون قبل از عمل اعلام شده باشد. حکم قانون را دادگاه می‌جوید و برمی گزیند. کسی که مدعی وقوع جرم هست هر گونه دلیلی بر وقوع جرم و زیان وارد شده به او می‌دهد ولی مکلف نیست حکم قانون را هم در قضیه بدهد

 

مبحث چهارم: تامین دلیل

تامین دلیل عبارتی از محافظ دلایل موجود برای امکان استفاده از آن در آتیه. قانون آئین دادرسی مدنی می‌گوید: (در مواردی که تحقیق محلی و استطلاع از مطیعین و استعلام از کارشناسان و یا استفاده از دلایلی که نزد طرف یا غیر است اقتضا دارد یا مستند دعوی دفاتر بازرگانی و امثال آن است اشخاص که ظنین هستند بر اینکه استفاده از دلایل مذکور بعدها معتذر یا متعسر خواهد شد می‌تواند از دادگاه درخواست تامین آنها را بنمایند و منظور از تامین در این مورد فقط ملاحظه و صورت ثبت برداشتن این گونه دلایل است.)[5]

تامین دلیل حفظ دلیل موجود است دلائل موجود ممکن است استماع شهادت مشهود تحقیق از مطلعین نظریه کارشناس از وضع موجود و انعکاس دفاتر بازرگانی و نظائر آن باشد. در امور مدنی از تامین دلیل زیاد استفاده می‌شود چون ممکن است خواهان بعدها بخواهد طرح دعوی کند اما باید دید در امور کیفری هم می‌توان از تامین دلیل استفاده کرد. صور مختلفی در این خصوص به نظر می‌رسد.

 

گفتار اول: تامین دلیل برای جرم واقع شده

جرم واقع شده نیازی به تامین دلیل ندارد ؟ شخصی شاکی لازم نیست به دادگاه مراجعه کند درخواست با تشریفاتی که دارد تقدیم کند. برای جرم واقع شده شاکی اسلحه محکم تر و کاری تری در اختیار دارد و آن طرح شکایت کیفری است که مامورین انتظامی و قضاوت مامور تعقیب با قدرت و توانایی بیشتر تکلیف دارند که دلائل ارتکاب جرم را جمع آوری کنند اگر در دادخواست تامین دلیل همه وظیفه و تکلیف به عهده خواهان است که دلایل را به قاضی محکم حقوق رائه دهد تا صورت جلسه نمایند در شکایت کیفری این تکلیف به عهده مامورین است که امکانات زیادی علی القاعده در اختیار دارند و حتی می‌توانند از مخفیگاه هم دلایل را کشف کنند پس همان تحقیقات مقدماتی مامورین در موارد وقوع جرم شکلی از تامین است و اگر دلائلی در معرض نابودی است شاکی می‌تواند اول آنها را به مامورین ارائه می‌دهد.

 

گفتار دوم: تامین دلیل برای جرم احتمالی

اگر شخص احتمال می‌دهد که به جان او و مال او و به حیثیت و شرافت او در آتیه تعرض می‌شود و خود را در خطر می‌بیند باید محافظت های لازم را تدارک ببیند و تا حدی که می‌تواند خود را در معرض وقوع جرم قرار ندهد نه اینکه تامین دلیل برای اثبات جرم احتمالی بنماید مثلا اگر شخصی در حضور عده ای تهدید به قتل شده و فکر می‌کند آن شخص او را به قتل خواهد رساند و این شهود در آن هنگام برای شهادت نباشند در حین چنین شکلی همان تهدید هم جرم است و اگر شکایت کند و از شهود تحقیق کنند همین پرونده کیفری کوچک باقی می‌ماند.

دلایل وقوع جرم چیزی است که در زمان وقوع باید به دست آید نه از قبل دلیلی تامین شود از ارتکاب جرم باید شخص جلوگیری نماید و اگر احتمال وقوع می‌دهد باید با شروع اقدامات مجرمانه از مامورین انتظامی کمک بگیرد فرض وقوع جرم این است که مجنی علیه از آن بکلی بی اطلاع است و زمانی بر او تحمیل می‌شود.

 

گفتار سوم: پرونده تامین دلایل در اثبات جرم

بعد از وقوع جرم و اعلام شکایت برای او از وقوع و انتساب به متهم از همه دلائل استفاده می‌شود و جمع آوری می‌گردد و اگر پرونده تامین دلیلی هم در دادگاه باشد که به نحوی از انحا به اثبات جرم و انتساب آن به متهم کمک می‌کند یا در جهت برائت متهم دلیل باشد قاضی تحقیق آن پرونده را مطالبه و ملاحظه می‌نماید. استفاده از پرونده های سابق اگر جنبه دلیل داشته باشند از جانب شاکی و متهم هر دو امکان پذیر است اساسا جمع آوری دلائل له و علیه متهم به همین معنی است و منحصر در پرونده تامین دلیل نیست هر نوع دفتر سابقه پرونده می‌تواند اثباتا یا نفیاً در قضیه موثر باشد در واقع تکلیفی که ضابطین و قضاوت تحقیق نسبت به پرونده دارند.

 

مبحث اول: معاینه محل

برای کشف و تعقیب جرائم قاضی محکمه و قاضی تحقیق به جمع آوری همه انواع دلایل ممکن مبادرت می‌ورزند، و در توسل به دلایل محدودیتی ندارند از آنجا که اکثر جرایم در محلی ارتکاب می‌یابند و احتمالا آثاری در آن محل باقی می‌گذارند از جمله دلایل معمول کشف جرم معاینه محل و تحقیق محلی است که توسط قاضی دادگاه یا قاضی تحقیق و یا به دستور آنان توسط ضابطین دادگستری و یا اهل خبره مورد وثوق قاضی انجام می‌شود.

 

گفتاراول: دلیل ضرورت معاینه محل

گاهی وقوع جرم به شکل و ترتیبی است که با محل آن ارتباط مستقیم دارد زراعتی که تخریب شده انباری که آتش زده شده، چاپخانه ای که محل چاپ اسکناس جعلی بوده است، استخری که شخص را در آن خفه کرده اند، اطاق خانه ای که جسد مقتول کشف شده است، محلی که هواپیما در اثر خرابکاری متلاشی و سقوط کرده است، جواهر فروشی که سارقین با زدن نقاب به داخل آن نفوذ کرده و جواهرات را سرقت نموده اند، محلی که در آنجا مواد مخدر ساخته شده و کشف گردیده است. در همه این موارد و نظایر آن محل باید مورد معاینه قاضی دادگاه، قاضی تحقیق و یا کارشناس دادگستری قرار گیرد و صورت مجلس معاینه محل تنظیم شود. در صورتیکه صورت مجلس معاینه کامل شود می‌تواند به تقویت یا تضعیف دیگر دلایل کمک نماید، و ترتیب ارتکاب جرم را تجسم بخشد. اینکه مرتکب جنایت از چه راهی وارد شده، کدام درب را شکسته، کدام دستگیره را لمس کرده و آثار انگشت باقی گذاشته، چه وسایلی را همراه داشته از چه نقطه ای عملیات را شروع نموده، عدم توجه همسایگان به واقعه را به چه ترتیب
گردیده است.

 

گفتار دوم: اشخاص مامور معاینه

اینکه شخص قاضی دادگاه معاینه را انجام دهد یا قاضی تحقیق یا کارشناس با ضابط دادگستری بستگی به تشخیص متصدی دادگاه کارشناس انتخاب می‌کند که با معاینه محل نظر فنی و علمی هم بدهد و شخص قاضی هم در این حالت ممکن است نظارت کند. گاهی کفایت می‌کند که ضابطین محل را معاینه کنند و بهر حال در زمان معاینه باید تمام آنچه که ملاحظه می‌شود و احتمال تاثیر در قضیه را دارد. در صورت مجلس منعکس شود. اشخاص که در امر جزائی شرکت داشته‌اند می‌توانند در زمان معاینه حضور یابند. شخص متهم و اشخاصی که به عنوان شریک یا معاون او در معرض اتهام گرفته‌اند و هم کسانی که شکایت را مطرح کرده‌اند و یا ذی نفع در کشف و تعقیب جرم هستند. اگر اشخاص ضرورت دارد به عنوان شاهد یا مطلع در محل معاینه حضور یابند و دعوت هم شده اند، مع الوصف بدون عذر موجه حاضر نگردیده‌اند چنانچه جرم مورد نظر مخل امنیت و بر خلاف نظم عمومی بوده باشد به حکم قاضی جلب می‌شوند. از اهل خبره هنگامی دعوت به عمل می‌آید که اظهار نظر آنان از جهت علمی یا فنی و یا معلومات مخصوص لازم باشد از قبیل پزشک، داروساز، مهندس، ارزیاب و دیگر صاحبان صرف، چنانچه در جرائم مخل امنیت و یا خلاف نظم عمومی اهل خبره بدون عذر موجه حضور نیابد و من به الکفایه هم نباشد، به حکم قاضی جلب خواهد شد[6] برای محل معاینه ممکن است مطلع و شاهد دعوت گردد و ممکن است کارشناس مربوط به موضوع چنین افرادی که از طرف قاضی دادگاه یا قاضی تحقیق یا ضابطین دادگستری برای حضور در محل در وقت معین دعوت می‌گردند مکلف‌اند حاضر شوند مگر اینکه عذر موجهی داشته باشند. که در این صورت مجددا دعوت می‌شوند اما هر گاه دعوت در ارتباط با جرایم مخل امنیت و یا خلاف عمومی باشد اگر بدون عذر موجه حاضر نشوند جلب می‌گردند. بنابراین قانون اهمیت زیادتری به جرائم مخل امنیت و خلاف نظم عمومی داده است که جلب را تجویز کرده است. مسئله ای که در همین جا مطرح می‌گردد این است مگر هر جرمی مخل امنیت نیست و مگر همه جرایم خلاف نظم عمومی نمی باشند سپس چه ضرورت داشته که در این مقام جرایم را به دو دسته تقسیم بنماید و برای دسته ای امکان جلب را فراهم سازد. این در واقع تشخیص قاضی دادگاه است که دعوت شده را به دلیل عدم حضور بدون عذر موجه جلب کند یا مجددا او را دعوت به حضور نمایند.

 

گفتار سوم: نحوه حفظ صحنه جرم

نخستین اقدامی که پس از اطلاع یافتن از وقوع جرایمی همانند قتل، سرقت، آتش سوزی های مشکوک به عمد و غیره صورت گیرد، حفظ صحنه جرم است که روشهای کار برحسب نوع جرم، مکان وقوع آن و امکانات موجود متفاوت بوده و به طور اجمالی به شرح ذیل است.

الف) در صورتی که جرمی در یک محیط محصور همانند مغازه، اتاق، حیاط منزل و امثال آن رخ داده باشد می‌توان با بستن در ورودی و گماردن نگهبان، صحنه جرم را به نحو مطلوب حفظ کرد. در مورد محلهای فاقد سقف مانند حیاط منازل و غیره نگهبان باید مراقبت نماید کسی از دیوارهای اطراف نیز به طور غیر مجاز وارد صحنه جرم نگردد و به دلایل و مدارک موجود لطمه ای وارد نسازد.

ب) در صورتی که جرم در محوطه وسیع تری مانند جادهای خارج شهر و امثال آن رخ داده باشد باید پس از مشخص کردن حریم صحنه جرم اطراف محل هائی که مدرک جرم از قبیل اسلحه، خون و غیره وجود دارد سنگ چین گردد و با گماردن نگهبان ثابت و سیار صحنه حفظ شود. برای حفظ صحنه جرم باید کلیه اشخاص حاضر در صحنه جرم به جز کسانی که بنابر وظائف قانونی باید در صحنه جرم حضور داشته باشند از صحنه جرم خارج گردند. شهود و مطلعین باید سریعا مشخص و اطلاعات ضروری در مورد چگونگی وقوع جرم اخذ شود. باید توجه داشت که پیش از تحقیقات اولیه نباید این قبیل افراد در یک نقطه و در کنار هم نگه داشته شوند زیرا به تجربه ثابت شده است که چنانچه پیش از انجام تحقیقات چند شاهد پهلوی هم قرار گیرند ناخواسته و ناخودآگاه باهم صحبت و تبادل اطلاعات می‌نمایند و در نتیجه ممکن است هنگام ادای شهادت مطالبی را در مورد حادثه مورد نظر عنوان نمایند که خود بطور مستقیم آن را ندیده و نشنیده‌اند بلکه صرفا نقل قولی از سایر شهود باشد[7].

گفتار چهارم: نتایج حفظ صحنه جرم:

چنانچه صحنه جرمی به موقع و با رعایت نکات فنی حفظ گردد نتایج ذیل را به دنبال خواهد داشت.

1-   کارشناس بررسی صحنه جرم و عکاس جنائی قادر خواهند بود صحنه را به همان صورتی که هنگام وقوع جرم یا لااقل هنگام اطلاع پیدا کردن پلیس بوده، مشاهده و بررسی و از آن یاد داشت و عکس و کروکی تهیه نمایند.

2- جلوگیری از تردد و دخالت افراد غیر مجاز در صحنه جرم، که معمولا این قبیل اشخاص ندانسته باعث بهم خوردن صحنه جرم و جابجایی و از بین رفتن تمام یا قسمتی از آثار و مدارک جرم می‌شوند.

3-   جلوگیری از ورود احتمالی مجرم یا ایادی او به صحنه جرم از بین بردن عمدی دلایل و مدارکی که احتمال می‌دهند منجر به شناسائی آنها خواهد شد مانند اینکه مجرم اثر انگشت یا جای پا یا یک وسیله شخصی از خود در محل وقوع جرم به جای گذاشته باشد و بعدا در صدد محو آثار مذکور یا بردن اشیای مورد نظر برآید.

4- جلوگیری از دستبرد و سو استفاده اشخاص که معمولا در این قبیل موارد با بهره گیری از موقعیت خاص زمانی در صدد سرقت و سایر سو استفادهها بر آیند.

5- فراهم شدن تسهیلات لازم برای عملیات نجات مصدومین و مجروحین که احتمالا در صحنه جرم‌اند و نیاز به کمک دارند [8]

مبحث دوم: تحقیق محلی

گفتار اول: شناسائی تحقیق محلی

1- در مقام جمع آوری دلایل مربوط به وقوع جرم و له و علیه متهم یکی از راههای معمول تحقیق محلی است تحقیق محلی یعنی انعکاس اطلاعات شهود و مطلعین در پرونده جزایی غالبا تحقیق محلی به همراه معاینه محل در یک زمان انجام می‌شود هم وضع محل و هم کلیه اطلاعات محلی ها جمع آوری می‌گردد. هر تحقیق محلی مثل معاینه محل وضع مستقلی دارد و راه و رسم خودش را می‌طلبد که قاضی یا مامور انجام آن باید توجه داشته باشد تا نتیجه مطلوب حاصل گردد در جریان تحقیق محلی شقوق مختلفی فرض دارد. ممکن است در موردی از تحقیق محلی هیچ مطلبی بدست نیاید و کسی اطلاعی ندهد و جرم در کمال اخفا در محل واقع شده باشد. حتی در این صورت هم امکان دارد مطلعین از سوابق متهم و مجنی علیه و روابط قبلی آنها مطلبی را بدانند که انگیزه وقوع جرم را بیان کند و قاضی را به سمت واقع امر بکشاند. ممکن است در تحقیق محلی اشخاص ناظر جریان ارتکاب بوده‌اند اشخاص از شاهدین واقعه  در همان ساعات اولیه جریان را شنیده‌اند و اطلاعات خوبی دارند ممکن است افرادی از متهم یا متهمین و یا منسوبین آنها و از شاکی و اطرافیان او مطالبی شنیده باشند که با تحقیق از آنها دادگاه به حقایقی از علت و نحوه ارتکاب جرم آگاه شود. در تحقیق محل ممکن است از افرادی نامبرده شود که شکایت در ابتدا متوجه آنها نبود و بعد کم کم در معرض اتهام قرار گیرند و در نهایت مرتکب اصلی شناخته شوند در تحقیق محلی ممکن است اطلاعات داده شود که حکایت از آن کند اصلا جرمی واقع نشده و شاکی برای اعراض خاصی صحنه سازی کرده‌اند تحقیق محل ممکن است با دیگر دلایل در یک جهت باشد و آنها را تایید کند و قاضی را به حقیقت نزدیک سازد. همین طور تحقیق محلی به کارشناس و اهل خبره کمک می‌کند که نظری صحیح ابراز دارند.

 

گفتار دوم: حضور ضروری افراد در تحقیق محلی

برای حضور در تحقیق محلی علاوه بر شهود واقعه، از مطلعین نیز دعوت می‌شود. قاضی می‌تواند اشخاص را که حضور آنها ضروری است به محل احضار نماید. این افراد ممکن است از اهالی بدون سمت و شغل رسمی باشند مثل دهدار یا بخشدار و شهرهای کوچک که معمولا اطلاعات وسیعی از روابط افراد و حوادث و اتفاقات محل دارند. این افراد ممکن است برای دادن نظر تخصصی و فنی دعوت گردند از قبیل پزشک، داروساز، مهندس که اگر بدون عذر موجه حاضر نگردند و موضوع در ارتباط با امنیت و نظم عمومی باشد و صاحب اطلاع دیگری هم نتواند وظیفه تخصصی غایب را انجام دهد به حکم قاضی جلب می‌گردند. همان طور که قبلا گفتیم حتما لازم نیست تحقیق محلی وسیله قاضی دادگاه صورت پذیرد، ممکن است مامورین ضابط دادگستری به دستور دادگاه تحقیق را در محل انجام بدهند. و از این افراد و اشخاص هم دعوت به عمل آورند منتها در صورت عدم حضور بدون عذر موجه و جنبه امنیتی موضوع قاضی دادگاه باید حکم جلب بدهد و ضابطین نمی توانند کسی را اساسا و به نظر خود جلب نمایند.

مبحث سوم: کارشناس

گفتار اول: انجام تحقیق وسیله خبره

هر گاه لازم باشد که تحقیقاتی از افراد گرفته شود و با نظر علمی و فنی تطبیق گردد ممکن است، مستقیما خبره این ماموریت را عهده دار گردند. چنانچه ماده 85 تصریح کرده هنگام تحقیق توسط اهل خبره چنانچه قاضی لازم بداند می‌توان حضور یابد همان طور که در تحقیقاتی که ضابطین ماموریت انجام آنرا دارند قاضی دادگاه می‌تواند حضور داشته باشد. قاضی می‌تواند هنگامی که به کارشناس ماموریت اظهار نظر توام با تحقیق را می‌دهد خودش حضور یابد و شخصا نظارت نماید مثلا ممکن است مرگ شخصی در اثر مسمومیت باشد و داروهایی که مصرف می‌کرده مشکوک بنظر آید از طریق پزشک یا متخصص داروسازی در قضیه تحقیق شود که چه موادی را با کدام تجویز و به چه میزان مصرف می‌کرده و آیا داروی مورد استفاده متناسب با بیماریش بوده یا خیر بعلاوه دارو در دسترس چه افرادی بوده آیا احتمال تعویض آن می‌رود تحقیق متخصص مثل پزشک قانونی در این رابطه ممکن است همراه با کالبد شکافی و آزمایش باشد.

 

گفتار دوم: پرسشهای قاضی از اهل خبره

در مقام تحقیقات کیفری گر چه قاضی غالبا اطلاعات علمی و فنی و تخصصی در رشته های مختلف ندارد و به همین جهت از اهل خبره استفاده می‌کند تا نظر تحقیق دقیق در خصوص مورد بدهند. اما این قاضی است که بهرحال باید قانع بشود که تحقیقات و اظهار نظر خبره در جهت کشف حقیقت پیش رود و یا شفاهی به عمل آورده و آنرا در صورت جلسه قید نماید در صورتیکه بعضی از آثار از نظر قاضی حائز اهمیت در کشف حقیقت باشد ولی به نظر خبره این اهمیت را نداشته باشد خبره مکلف است به درخواست قاضی نسبت به آن اظهار نظر نماید. این موضوع مهم و قابل توجه است. که قانون گذار قاضی را محور امر قضاوت می‌شناسد تمام کسانی که شهادت می‌دهند و یا نظر تخصصی ابراز دارند باید نظر قاضی را در صحت موارد اعلامی جلب نمایند. اگر مطابق شرایط علمی و تحقیقات فنی و آزمایشگاهی نظر متخصص اعلام می‌شود و قاضی با اوضاع و احوال پرونده جای سوال برایش باقی می‌ماند باید سوالاتش را مطرح نماید و اهل خبره به آن پاسخ بدهند.

در جریان این سوال و جوابها و ابراز نظریه علمی در صورتیکه بعضی از آثار از نظر قاضی حائز اهمیت درکشف حقیقت باشد ولی به نظر خبره این اهمیت را نداشته باشد، خبره مکلف است به درخواست قاضی نسبت به آن اظهار نظر نماید. مثلا اگر فرضا لکه های زرد رنگی روی باز وی مقتول دیده می‌شود که از نظر پزشکی قانونی مهم نیست ولی فرضیه قاضی بر این است که آن لکه های آثار جسمی سخت است که با آن دستهای مقتول بسته شده است. پزشک قانونی با تحقیق و آزمایش باید بالاخره صریحا اعلام کند آن لکه ها به چه سبب پیدا شده است عامل بیماری و درونی داشتید یا آن طور که قاضی استنباط کرده نتیجه فشار جسم سختی بر بازوان مقتول بوه است. متخصص نمی تواند سوالات قاضی را هر چند که پایه علمی و تخصص نداشته باشد نادیده بگیرد زیرا مسئول کشف حقیقت قاضی است نه متخصص. متخصص نتیجه آزمایش و تحقیق را بیان می‌کند تفسیر و تحلیل آن و انطباق با موضوع با قاضی است در پرونده ایراد جرح با چاقو متهم ادعا دارد شاکی خود زنی کرده پزشک قانونی باید نظر تخصصی بدهد غالبا بر اساس ضوابطی که دارند چاقو خوردگی را از خود زنی تشخیص می‌دهند گاهی برحسب اتفاق جرح با چاقو طوری شکل می‌گیرد یک پنداری یک خود زنی تمام عیار است به همین جهت تنها گواهی پزشک قانونی نباید همیشه مبنا قرار گیرد[9].

 

گفتار سوم: اختلاف نظر اهل خبره

گفتیم کشف حقیقت در امر کیفری با قاضی است. اهل نتیجه تحقیق و آزمایش خود را اظهار می‌نمایند. کارشناس خط می‌گوید: این خط بدلیل نقطه گذاری که دارد، زاویه حروف، عادت در کشیدگی سین و شین و لرزش دست با آن امضا متفاوت است نویسنده این خط نمی تواند صاحب آن، امضا باشد. پزشک قانونی اظهار می‌کند که مرگ در اثر ایست قلبی است و جراحات و خون مردگی های صورت و دستها نمی تواند عامل مرگ باشد. متخصص قفلسازی می‌گوید این قفل با هیچ کلیدی باز نمی شود هر کدام دلایلی بر اظهار نظر خود ابراز می‌دارند قاضی در هر مورد سوالاتی از کارشناس می‌کند ولی جواب قانع کننده ای به قاضی نمی دهد قاضی ناچار متخصصین دیگری را برای ابراز نظر دعوت می‌کند نظراتی که ابراز می‌کنند با متخصصین قبلی تفاوت دارد قاضی نظرات ابراز شده را نزد متخصصینی که اطلاعات بیشتری دارند می‌فرستد اشخاص یاد شده در صورت لزوم خود را پس از اخذ توضیح از متخصصین اولیه و یا با معاینه مستقیم بطور کلی به قاضی می‌دهند باز هم قاضی ملزم نیست که نظر جدید را دربست بپذیرد باید با محتویات پرونده صحیح را دریابد و بر این تطبیق و استخراج استدلال کند. قاضی نمی تواند بدون استدلال بگوید نظر دسته اول یا دوم یا سوم درست است.

 

گفتار چهارم: تشخیص هویت متوفی و علت مرگ

بند اول: تشخیص هویت:

در بسیاری از موارد که مامورین با جسدی ناشناس مواجه می‌شوند از جمله اقدامات اولیه تحقیق در هویت صاحب جسد است قاضی مشخصات جسد و اثر انگشت او را بطور دقیق در صورت جلسه قید می‌نماید و در صورت امکان دستور عکس برداری از آن را می‌دهد سپس برای تشخیص هویت متوفی به هر وسیله ای که مقتضی بداند اقدام می‌نماید این اقدام ممکن است با انتشار عکس در روزنامه باشد یا از طریق تطبیق اثر انگشت با سوابق انگشت اشخاص در دایره انگشت نگاری. ممکن است از اشخاص که اعلام مفقود شدن فردی از خانواده خود را نموده‌اند و علائم و آثار آن را مختصات جسد نزدیک است دعوت کند که برای شناسایی مراجعه کنند. ممکن است وقوع جرمی اعلام شود و پیدا شدن جسد در همان ارتباط باشد و از این راه هویت مشخص گردد.

بند دوم: تشخیص علت مرگ:

یک از مسائلی که بعد از مرگ مشکوک مطرح می‌شود تشخیص علت مرگ است هر کسی فوت کند دفن او باید با جواز پزشک باشد جواز پزشک اولا مشخص فوت شخص با هویت معین است ثانیا مرگ به وضع طبیعی و در اثر بیماری بوده است هر گاه پزشک در مقام صدور جواز دفن مواجه با آثار و علائم غیر عادی شود و یا جراحتها و آثار ضرب و صدمه ای ببیند باید صدور جواز دفن را به نظریه پزشکی قانونی موکول نماید در چنین مواردی قاضی از پزشک قانونی معتمد دعوت می‌کند و اگر در محل پزشک قانونی نباشد یا نتواند حاضر شود از پزشک مورد اعتماد دیگری دعوت به عمل می‌آید چنانچه پزشک دعوت شده تخصص لازم را نداشته باشد یا خود چنین نظر بدهد که از پزشک متخصص دیگری هم نظر بدهد یا قاضی به نظریه یک نفر پزشک اکتفا نکند چند پزشک را دعوت نماید. قاضی می‌تواند از طبیب معالج متوفی هم دعوت کند. قاضی تا زمان حضور پزشک اقدامات لازم را جهت حفظ جسد، کشف هویت متوفی و چگونگی فوت به عمل می‌آورد[10].

 

گفتار پنجم: تشخیص جنون متهم

هر گاه قاضی تحقیق در جریان تحقیقات متوجه شود که متهم هنگام ارتکاب جرم مجنون بوده است تحقیقات لازم را از کسان و نزدیکان و مطلعین به عمل آورده و نظر پزشک متخصص را هم در صورت جلسه قید می‌کند. دادگاه پس از بررسی پرونده هر گاه تحقیقات را کافی دید از نظر جزائی قرار موقوفی تعقیب صادر و در مورد دیه یا خسارات مالی در صورت مطالبه حکم مقتضی صادر می‌نماید.

 

بند اول: تکلیف متهم

مسئولیت اعمال بزهکارانه متوجه انسان با اراده است هر گاه در زمان کشف جرم و تحقیقات مقدماتی اعمالی از متهم سر زد که نمایان گر حالت جنون اوست و یا اگر اقوام و بستگان او اعلام کنند که در زمان ارتکاب جرم مجنون بوده است باید پیرامون قضیه تحقیق شود. قاضی بعد از معاینه ها و آزمایش های متعدد از پزشک قانونی می‌خواهد که در باب وضع روانی متهم نظر دهد. اشخاصی هم که معترض به اعلام جنون بوده در صورت لزوم پس از اخذ توضیح از پزشکی که معاینه نموده و یا با معاینه مستقیم بطور کتبی نظر خود را به قاضی می‌دهند. بهر حال اگر چنین اعلام شود و ظواهر امر هم بر این امر دلالت نماید ادامه تعقیب موردی ندارد و هر گاه دادگاه با مطالعه پرونده و تحقیقات انجام یافته اطمینان حاصل نمود قرار موقوفی تعقیب متهم را صادر می‌نماید. شخص مجنون با اذن ولی و یا در صورت ضرورت به مراکز مخصوص نگهداری و درمان منتقل می‌شود.

 

بند دوم: تکلیف مجنی علیه

از حیث جزائی متهم مجنون در زمان ارتکاب قابل مجازات نیست زیرا اراده در ارتکاب جرم نداشته و فاقد مسئولیت است و بنابراین قرار موقوفی تعقیب صادر می‌گردد ولی حقوق مجنی علیه نباید متوقف بماند. خسارات افراد زیان دیده باید به نحوی جبران گردد نسبت به جرائمی که قرار موقوفی تعقیب صادر می‌شود دو حالت وجود دارد اول اینکه شکایت کیفری متوقف شده، همراه با مطالبه خسارت و ضرر و زیان بوده در این صورت همان دادگاه حکم مقتضی در مورد دیه و خسارات هم صادر می‌نماید. حالت دیگر این است که شاکی مطالبه خسارت ضمن دعوی کیفری نداشته در این صورت با طرح دعوی حقوقی ضرر و زیان و خسارات را مطالبه نماید.

 

مبحث چهارم: تفتیش منازل و اماکن

پس از وقوع جرم نوبت به کشف جرم می‌رسد و متهم یا متهمین باید مورد تعقیب قرار گیرد قاضی دادگاه قاضی تحقیق و ضابطین دادگستری باید تمام کوشش خود را در این حالت بکار انداخته وضعیت وقوع جرم روشن گردد و متهمین شناسائی و تحقیقات همه جانبه صورت گیرد.

 

گفتار اول: تفتیش و بازرسی منزل

تفتیش منزل یک اقدام عادی و معمولی نیست که مامورین بتوانند هر وقت خواستند ولو در جهت کشف جرم به آن متوسل شوند مسکن هر کس به موجب قانون اساسی از تعرض مصون است مگر در مواردی که قانون تجویز کند.[11] و ماده 96 آ. د. ک تفتیش و بازرسی منزل را وقتی ممکن شناخته که حسب دلایل قوی به کشف متهم یا اسباب و آلات و دلایل جرم در آن محل وجود داشته باشد. تفتیش و بازرسی در روز به عمل می‌آید و هنگام شب در صورتی انجام می‌گیرد که ضرورت اقتضا کند جهت ضرورت را قاضی باید در صورت جلسه قید نماید به این ترتیب مصونیتی که برای مسکن به موجب قانون اساسی مقرر گردیده به موجب همان قاضی مطلق نیست، مصونیت مسکن نمی تواند وسیله ای برای ارتکاب جرم و یا پنهان داشتن دلایل و مخفی نگهداشتن متهم باشد مسکن هر کس قابل احترام است و هیچ کس بدون اذن صاحب منزل نمی تواند وارد شود. اما هر گاه این حرمت را صاحب منزل حفظ نکند. مامورین اجرای قانون هم تکلیف دارند بخاطر مصالح با اهمیت بیشتری این حرمت را بشکنند و به تفتیش و بازرسی منزل بپردازند. اگر اطلاعات موثقی باشد که در منزل شخصی متهمی مخفی شده تا در موقع مناسب فرار کند باید منزل را مورد بازدید قرار داد، اگر دلائلی باشد که متهم به ارتکاب قتل لباس خونین خود یا مقتول را و اسلحه و ادوات ضرب و جرح را  مخفی کرده باید به تفتیش منزل مبادرت نمود.

 

گفتار دوم: بازرسی اماکن و اشیا

اماکن به محل هایی گفته می‌شود که مهیای استفاده عموم است معمولا اماکن صاحب و متصدی دارد و افراد تحت شرایطی و با هدف معینی و پرداخت هزینه ای مشخص از آن بهره می‌برند مثل رستوران، هتل، سینما و اشیائی مثل اتوبوس، ماشین، قطار و … اماکن و اشیا مثل منزل جنبه خصوصی و شخصی ندارند مع الوصف بعضی قسمتها مثل اطاقی که شخص در هتل کرایه کرده همان حکم منزل را دارد.

مبحث پنجم: اقرار

آدمی به ذائقه خود پرستی و خودخواهی میل دارد آنچه را به سود خود می‌داند جلب کند و هر چه را به زیان خود می‌داند دفع نماید بنابراین هر کسی در برابر واقعیتی که به زیان اوست با او انگیزه مواجه می‌شود یکی راستگوئی که یکی از غیر از طبیعی انسان است و بر اساس تعالیم دینی و اخلاقی او را به سوی بیان واقع سوق می‌دهد و دیگری خود پرستی که او را به پنهان داشتن واقع وا می‌دارد. در چنین وضعی آرامش وجدان آدمی بهم می‌خورد. به همین جهت بسیار دیده شده که اشخاص پس از گذشت روزها و ماهها و حتی سالها مقاومت سرانجام در برابر غریزه راستگوئی تسلیم شده و با اقرار به جنایتی که مرتکب شده بود خود را از شکنجه درونی رهانیده است. بزهکاران بسیاری بدون هیچ عامل خارجی با وجود علم به مجازات اعدام و یا حبس طولانی پس از مدتی در صدد اقرار بر آمده اند، اقرار دلیلی است محکم و جز در موارد استثنائی نمودار واقع امر است بعلاوه هیچ کس بهتر از خود شخص به نهان افعال او آگاه نیست گواه هر قدر صادق، کنجکاو و تیز هوش باشد کمتر ممکن است مانند خود شخص بزهکار با آنچه انجام گرفته آگاه باشد و اقرار آن چیزی است که از جانب خود شخص بیان می‌شود. در اسلام اقرار در ردیف شهادت و سوگند از ادله مهم است در آیه های متعددی از قرآن کریم از اقرار سخن رفته است مثل آیه 134 سوره نسا یا آیه 75 سوره آل عمران یا آیه 171 سوره اعراف.

در احادیث نبوی هم به اقرار تاکید شده است پیامبر بزرگوار اسلام در دوران حکومت اسلامی بر اساس اقرار دو تن از مسلمانان به ارتکاب بزه به اجرای حد در مورد آنها فرمان دادند. در مورد حجیت اقرار به آیاتی از قرآن مجید و به نبوت و به اجتماع و عقل استناد شده است.

 

گفتار اول: تعریف اقرار

اقرار از باب افعال و از قرار گرفته شده و قرار به معنی ثبات بکار رفته است و در جای دیگر به اعتراف کردن و واضح بیان کردن آمده است. اقرار در امور کیفری عبارت است از اعلام یا پذیرفتن تمام یا بخشی ارتکاب جرمی که واقع شده است. زمان مشخص برای اقرار وجود ندارد بنابراین اقرار ممکن است قبل از کشف جرم در جریان تعقیب، قبل از صدور حکم، در زمان اجرای حکم و حتی بعد از آن باشد. ویژگی های اقرار به شرح ذیل می‌باشد.

 

بند اول: اخبار بودن

اقرار اعلام است. اعلامی که جنبه خبر دارد، خبر احتمال صدق و کذب آن می‌رود، مقر باید از وقوع جرم خبر بدهد، اعلام کند، عبارات و کلماتی که معنی و مفهوم اقرار دارد بکار ببرد با سکوت اقرار تحقق پبدا نمی کند اشاره اقرار نیست مگر کسی که نتواند صحبت کند مثل لال که در اینصورت شخصی که اشاره او را می‌فهمد و مورد اعتماد او است باید اقرار او را منعکس کند ویا به صورت مکتوب باشد. شخص ممکن است با ارسال نامه و لایحه به مرجع قضائی اقرار کند و شرح وقوع جرم و اعمال مجرمانه خود را مرقوم دارد. اقرار ممکن است مطابق با واقع باشد یا کذب تشخیص صدق و کذب و میزان اثر دادن به آن با قاضی صادر کنند صادر کننده رای است

 

بند دوم: اخبار بودن بر وقوع جرم

اعلام و اخبار شخص باید در ارتباط با وقوع جرم باشد جرم عمل خلاف قانونی است که برای آن مجازات معین شده است. اخبار و اعلام به ارتکاب عملی که جرم نیست اقرار نمی باشد عباراتی مثل من قرض گرفتم، معامله کردم ساختمان ساختم، مسافرت رفتم، و … هیچکدام اقرار نیست. چرا که اعمال مورد بحث عنوان جرم ندارد. ولی وقتی می‌گوید برای انجام سرقت از بام بالا رفتم، در حالی که در اتوبوس نشسته بود پول را از جیبش برداشتم، سیلی را به گوش برادرش نواختم، سم خریداری شده را در غذایش ریختم، و .. همه اخباری است از وقوع جرم.

وقتی می‌گوئیم از وقوع جرم خبر بدهد یعنی جرم در گذشته واقع شده. بنابراین اگر کسی وقوع جرم در آینده را به خود نسبت بدهد تهدید است نه اقرار عمل مجرمانه باید در گذشته قبل از اقرار واقع شده باشد لازم نیست تمام آثار عمل مجرمانه ظاهر شده باشد. مثلا مضروب در بیمارستان بستری است ضارب به ایراد ضرب اقرار می‌کند بعدا مضروب در نتیجه آن ضرب فوت می‌کند اقرار صورت گرفته هر چند که قتل یعنی نتیجه ضرب بعدا پیدا شده است طبعا اقرار و هم در زمینه ایراد ضرب است. لازم نیست در اقرار کلمه جرم را بکار ببرد همینکه انجام عمل را بپذیرد من با او بودم که دعوا شد و او به قتل رسید، در کنار من نشسته بودم که فلانی به او چاقو زد. من دیدم که سند را جعل می‌کنند. هیچکدام حاکی از اقرار نیست هر چند که ملاحظاتی را راجع به موضوع جرم را ارائه می‌دهد در حالیکه وقتی انتساب عمل به خود گوینده باشد اقرار است.

 

بند چهارم: صراحت و قاطعیت اقرار

در امور مدنی اقرار به امر مجمل صحیح است و دادگاه به تقاضای مقرله می‌تواند مقر را وادار به توضیح نماید، و اقرار به هر لفظی که دلالت بر آن نماید واقع می‌شود حتی اشاره شخص لال که حاکی از اقرار باشد پذیرفته است اما در امور کیفری اگر اقرار مجمل باشد مقر را ملزم به توضیح و تفسیر نمی کنند و طبق قاعده معروف الحدود با شبهات از تعقیب او اگر دلیل دیگری نباشد صرف نظر می‌شود چرا که در امور کیفری باید به اقرار اطمینان کرد. اقاربه کیفری با جان و حیثیت و شرافت افراد ارتباط پیدا می‌کند در حالیکه اقرار در مسائل مدنی عموما مرتبط با اموال و دارائیهای مادی افراد می‌باشد. فقها هم صراحت در اقرار کیفری باید بدون ابهام و اجمال و با صراحت کامل و بدون تلقین و در کمال آزادی بیان صورت پذیرد.

 

گفتار دوم: اقرار به عنوان دلیل در امور کیفری

بر خلاف غیر قابل تقسیم بودن اقرار در امور مدنی اقرار در امور کیفری قابل تجزیه است زیرا قاضی در امور کیفری در اجرای احترام به اصل اعتقاد باطنی خود هر قسمت از اقرار که بتواند او را متقاعد به قبول اقرار نماید مورد توجه قرار می‌دهد قاضی کیفری به اختیار خود می‌داند در مقام سنجش اقرار قسمتی از آن را معتبر دانسته و بقیه را مردود اعلام کند. چنانچه متهم اقرار به ارتکاب جنایت نماید ولی در مقام دفاع به دفاع مشروع یا جنون متوسل شود در چنین وضعیتی قاضی کیفری می‌تواند دفاع مشروع یا جنون را نپذیرد و تنها اقرار قبول کند. در مورد تعداد اقرار نیز هر گاه مجموع اظهارات متهم به نحوی باشد که نتوان نام واقعی اقرار بر آن نهاد تمسک اقرار کننده به اصل تجزیه ناپذیری اقاریر مدنی می‌تواند در امور مدنی و به طریق اولی در امور کیفری غیر قابل قبول باشد[12]. اقرار در فقه جزائی در سبوت جرایم از کامل ترین و معتبرترین دلایل شناخته شده است و قاضی در صورت تحقیق اقرار بی نیاز از توجه به دلائل دیگر بوده و ناگزیر از صدور حکم است. اقرار در فقه جزائی بر خلاف اقرار در حقوق موضوعه موضوعیت دارد و در صورتیکه اقرار در شرایط لازم شرعی به عمل آید به تنهائی موجب ثبوت تقصیر است اینکه شخص با چه انگیز های اقرار می‌کند، موثر در اقرار نیست. ممکن است ندای وجدان کسی را وادار به اقرار کند، ممکن است برخورداری از تخفیف قانونی او را وادار سازد.

اقرار بستگی به زمان خاصی ندارد فقط لازم است بعد از وقوع جرم باشد ممکن است شخص با اقرار باعث کشف و تعقیب جرم واقع شده گردد، ممکن است بعد از کشف جرم و تعقیب تعدادی افراد بیگناه باشد و برای نجات آنها حاضر به اقرار شود. ممکن است در زمانی که حکم علیه افراد دیگری که دخالت و شرکتی نداشته‌اند صادر شده درصد اقرار برآید و باعث نجات آنها در مرحله تجدید نظر شود. ممکن است در حالیکه حکم مجازات علیه دیگرانی در حال اجرا است اعتراف کند و موجبات اعاده دادرسی را فراهم سازد.

 

گفتار سوم: انکار بعد از اقرار[13]

در امور مدنی انکار بعد از اقرار مسموع نیست کسی که اقرار کرد صد هزار تومان به زید مدیون است نمی تواند انکار کند و مثلا بگوید صد هزار تومان بدهکارم ولی حرفم را پس می‌گیرم و بدهکار نیستم و انکار دارم. این چنین انکاری قابل پذیرفتن نیست. اما اگر مدعی باشد که ارکان اقرار دست نبوده و آن را ثابت کند آن اقرار باطل و بلا اثر است. اقرار کننده باید عاقل، بالغ، قاصد و مختار باشد. بنابراین اگر ثابت کرد با تهدید و اجبار از او اقرار گرفته‌اند یا اگر ثابت کرد در اقرار قاصد نبوده در حال مستی یا خواب یا بیهوشی اقرار صورت گرفته چنان اقراری اعتبار ندارد. در امور حقوقی اگر خوانده دعوی به دروغ اقرار کند و قاضی علم به دروغ بودن اقرار داشته باشد نمی تواند به آن اقرار ترتیب اثر ندهد. در امور حقوقی اقرار همه دلایل را از اثر می‌اندازد خوانده دعوی که هم شهود در پرداخت دین دارد و هم رسید پرداخت دارد و ضمیمه پرونده ساخته در آستانه ختم دادرسی به نفع خواهان اقرار به دین می‌کند تکلیف دارد بر خلاف همه دلایلی که به نفع خواند منعکس شده به استناد اقرار که قاطع دعوی است او را محکوم کند هر چند که اقرار او خلاف واقع، خلاف استناد و سایر قرائن و امارات باشد. در امور کیفری، اقرار در عین اینکه اهمیت زیادی دارد، اما رجوع از اقرار و انکار اقرار، مورد بحث بسیار قرارگرفته، فقها در این زمینه آرا مختلفی دارند. در قانون مجازات اسلامی سال 70 هم در مواردی انکار بعد از اقرار یا رجوع از اقرار به نوعی موثر واقع شده است.

 

گفتار چهارم: توبه بعد از اقرار[14]

دادرس دادگاه در جریان رسیدگی ممکن است با اقراری در ارتکاب جرم مواجه شود، که متهم اقرار کننده تائب باشد. مسئله توبه در حد پشیمانی در آ. د. سابق از موجبات تخفیف در مجازات و در توان قاضی بود در حقوق کیفری اسلام، توبه بعد از اقرار، منشا آثاری است، که از جمله به حاکم اختیار می‌دهد، حد را جاری نماید، یا مجرم را عفو کند. این وضع اختصاص به اقرار دارد به سایر ادله سرایت نمی کند. فقها دلیل مسئله را اجماع دانسته اند، ظاهرا مدرک اجماع روایاتی است، که مورد عمل واقع شده است. روایت در مورد سرقت است که به این ترتیب است: مردی به حضور علی (ع) رسید و اقرار به سرقت نمود امام فرمود: (آیا چیزی از قرآن می‌توان قرائت کنی؟) عرض کرد: بلی سوره بقره را . امام فرمودند: ( دستت را به سوره بقره بخشیدم). اشعت عرض کرد آیا حدی از حدود الهی را تعطیل می‌کنید؟ امام فرمود: ( وقتی که بینه بر حدی اقامه شد، امام اختیار بخشش را ندارد ولی اگر با اقرار به ثبوت رسید اما مخیر است، بخواهد می‌بخشد، نخواهد قطع می‌کند)

و اینکه آیا همه حدود ثابت شده به اقرار را در بر می‌گیرد، یا نه مورد بحث است. قانون مجازات در مواردی بیان نموده است. مثل م 72 قانون مجازات اسلامی: ( هر کسی به زنائی که موجب حد است اقرار کند و بعد توبه نماید قاضی می‌تواند تقاضای عفو او را از ولی امر بنماید و یا حد بر او جاری نماید) . م. 81 ق. م. ا: ( هر گاه زن یا مردزائی قبل از اقامه شهادت توبه نماید حد از او ساقط می‌شود و اگر بعد از اقامه شهادت توبه کند حد ساقط نمی شود) م. 125 ق. م.ا. ( کسی که مرتکب تفخیذ و نظائر آن شده باشد اگر قبل از شهادت شهود توبه کند حد از او ساقط می‌شود و اگر بعد از شهادت توبه کند حد از او ساقط نمی شود). م 126 ق. م. ا.( اگر لواط و تفخیذ و نظائر آن با اقرار شخص ثابت شده باشد و پس از اقرار توبه کند قاضی می‌تواند از ولی امر تقاضا عفو نماید) و مواد 132 و 133 در مورد مساحقه.

توبه بعد از اقرار وقتی امکان عفو را به وجود می‌آورد که شرایط ذیل را دارا باشد:

1- جرم با اقرار متهم ثابت شده باشد و نه با ادله دیگری که برای اثبات جرم وجود دارد. مثل، بینه، زیرا توبه واقعی را بعد از اقرار که مجرم مهیای مجازات شده بهتر می‌تواند درک کرد و در این مورد است که حاکم می‌تواند تشخیص بدهد واقعا توبه کرده و او را عضو کند.

2- متهم بعد از اقرار توبه نماید. بعد از اقرار است که مجرمیت وی احراز می‌گردد و می‌شود او را عفو کرد والا اگر وقوع جرم از ناحیه او محل شک باشد موردی برای عفو نیست.

3- مجازات جرمی که با اقرار ثابت شده است حدی از حدود الهی است و بنابراین موضوع جرم باید حق الله باشد بنابراین در حق الناس مثل حدقذف قاضی چنین اختیاری ندارد.

4- قاضی مختار است یعنی حق استفاده از عفو، برای مجرم مسلم و محرز نیست بستگی به نظر ولی امر دارد، که با جمیع جهات بسنجد که عضو در خصوص مورد مناسب است یا اجرای مجازات.

 

مبحث ششم: اسناد

در دعاوی مدنی سند کاربرد فراوان دارد در پرونده های حقوقی غالبا اثبات حق و یا دفاع در مقابل ادعا، با ابراز سند تحقًق می‌یابد. سند عبارت است (هر نوشته ای که در مقام دعوی یا دفاع قابلیت استناد داشته باشد) از تعریف فوق دورکن برای سند محرز است، یکی نوشتن بودن سند و دیگری قابلیت استناد و سند نوشته انواع بسیار دارد. خط و علاماتی که چند نفر در روابط خود معمول کرده‌اند و بر صفحه ای قرار داده‌اند نوشته است خطوط رمزی که متضمن معنی و مفهومی باشد عنوان نوشته و سند را دارد. اوراقی که متعاملین هنگام وقوع معامله تنظیم و امضا می‌کنند، با هر سبک و عبارتی و بر روی هر وسیله ای اعم از کاغذ، پارچه، چوب، سنگ، آجر، فلز، و غیره آن نوشته است تفاوت نمی کند خطوط سند با ماشین تحریر باشد یا بر صفحه فلزی حک گرد و یا بادست روی کاغذ نوشته شده باشد. معمولی ترین نوشته آن است که روی کاغذ خطوطی قابل خواندن نوشته شود. معمولا فرم و شکل و اندازه سند مطرح نیست. نوشته وقتی سند است که قابل استناد باشد. استفاده از سند سابقه طولانی دارد قبل از اسلام از سند استفاده می‌شده با حاکمیت اسلام هم سند مورد استفاده دارد و در قرآن هم آمده که وقتی قرض داده می‌شود نوشته ای تنظیم گردد.

 

گفتار اول: موقعیت سند در دادرسی کیفری

در امور کیفری باید دید سند چه وضعی دارد آیا از دلایل اثبات محسوب می‌شود آیا ممکن است جرائمی را با ارائه اسنادی ثابت کنیم. نوشته گاهی به عنوان استشهاد است. یعنی چند نفر شهادت کتبی خود را می‌دهند. سند گاهی موضوع ارتکاب جرم است. اسنادی که مورد ادعای جعل قرار می‌گیرند و یا اتهام استفاده از سند مجهول به کسی وارد می‌گردد. یا گزارش خلاف واقع داده می‌شود با چک بلامحل صادر می‌شود همه این موارد سند به عنوان وسیله ای در ارتکاب جرم به کار می‌رود. یعنی خود سند موضوع ارتکاب جرم جعل، گزارش خلاف واقع استفاده از سند مجعول است در عین حال همان سند مجعول همان گزارش خلاف واقع دلیل بر وقوع جرم جعل و استفاده از سند مجعول بکار می‌رود.

در اثبات جعل گاهی از اساس تطبیق استفاده می‌شود. اساس تطبیق سندی است که صحت و اصالت آن مورد تردید نیست و با خط و ادعای سند مورد ادعای جعل مورد مقایسه و تطبیق قرار می‌گیرد، و از این طریق جعل بودن یا عدم آن استفاده می‌شود، یا جرم چک بلامحل وقتی اثبات می‌گردد که دارنده چک به بانک مراجعه کند و صادر کننده به میزان وجه چک موجودی نداشته باشد. در این صورت دارنده چک باید از بانک گواهی عدم پرداخت بگیرد، یعنی سندی که در اثبات جرم چک بلامحل به عنوان یک دلیل بکار می‌رود. ممکن است در دعاوی حقوقی سندی مورد ادعای جعل قرار گیرد و همان دادگاه جعلیت سند احراز شود، بعد به اتکای حکم دادگاه اشخاص به عنوان متهم به جعل مورد تعقیب قرار گیرد و در همان دادگاه جعلیت سند احراز شود، بعد به اتکای حکم دادگاه اشخاص به عنوان متهم به جعل  قرار گیرند. در این جا حکم دادگاه به صورت یک سند اثباتی، برای اتهام جعل در رسیدگی کیفری مورد استفاده قرار گرفته است. اساسا در یک معنی کلی همه قوانین و احکام و قرار دادها که مبنای استدلال در دعاوی کیفری قرار می‌گیرند سند محسوب می‌گردند. در جرایم کلاهبرداری، اختلاس، برداشتهای غیر قانونی از بیت المال، اثبات جرم متکی به سند، دفاتر و محاسبات است. اشخاص به صور مختلف درصدد فروش املاک و اراضی دیگران برمی آیند و خود را مالک معرفی می‌کنند. بر اساس اسناد مالکیت و دفاتر املاک موجود در سازمان ثبت اسناد و دفاتر اسناد رسمی مجرمین به انتقال املاک مورد تعقیب قرار می‌گیرند. سوابق و اسناد دفاتر اداره گذر نامه و سازمان ثبت احوال باعث کشف بسیاری از جرایم مربوط به عبور و مرور غیر مجاز از مرز می‌گردند.

در واقع آنچه در مراکز تحقیق قضائی و دادگاهها می‌گذرد و رسیدگی ها و دلایلی که جمع آوری می‌شود به صورت سند در می‌آید و مقدمات احراز وقوع جرم یا برائت را فراهم می‌سازند. نظریات کارشناس، گواهی های پزشکی قانونی، اسناد موجود در سازمان های اداری، احکام صادره قضائی، دفاتر بازرگانی، همه فرامین و دستورات قدرت حاکم در شکل سند قابل استفاده و ارائه هست همه این ها می‌تواند در جهت اثبات جرم هم به کار گرفته شود.

 

گفتار دوم: استکتاب سند

از جمله دلایلی که مخصوصا در ارتباط با اسناد موضوع جعل بکار گرفته می‌شود استکتاب است. جعل در ساختن اسناد برای بردن اموال دیگران متاسفانه از جرایمی است که آمار زیادی را به خود اختصاص داده و در پاره‌ای یا موارد مراجع قضائی از آزمایشگاه تحقیقات جنایی برای کشف حقیقت استفاده می‌کنند جعل به صور گوناگون صورت می‌گیرد، مثل ساختن کلید، خراشیدن یا تراشیدن یا قلم بردن در سند، پاک کردن تمام یا بخشی از نوشته، با استفاده از مواد شیمیایی و نوشتن مطالب تازه به جای نوشته های اصلی تقدیم یا تاخیر تاریخ سند نسبت به تاریخ واقعی آن، الحاق یا محو یا سیاه کردن سند. الصاق متقلبانه نوشته ای به نوشته دیگر، بکار بردن مهر دیگری بدون اجازه صاحب آن. کلید اسنادی که افراد در روابط خود به آن استناد می‌کنند و یا بر اساس آن معاملاتی را انجام می‌دهند ممکن است مورد جعل قرار گیرند مثل اسکناس دفترچه پس انداز، گذرنامه، چک، سفته، شناسنامه، گواهینامه رانندگی، مدارک تحصیل، اسناد مالکیت کارت شناسائی، اسناد قضائی، نامه های اداری، هر نوع سند رسمی و غیر رسمی در بسیاری موارد فوق به سرقت می‌روند و سارقین شخصا یا با کمک افراد دیگری زمینه جعل را فراهم می‌آورند. نام شخص را، سوابق فرد را، مبلغ سند را تغییر می‌دهند و به نحوی که مایل هستند آن را بکار می‌برند. قاضی جزائی از متخصصین کشف جعل و از آزمایشگاه با استفاده از انواع روش های علمی و فنی استفاده می‌کنند. در مراکز تحقیق به مطالعه انواع طرق استفاده تبهکاران، از اسناد می‌پردازند و به راههای جلوگیری از آن می‌اندیشند.

 

گفتار سوم: اساس تطبیق[15]

در جعل اسناد برای شناسائی جاعل غالبا نیاز به اساس تطبیق و یا استکتاب است. اساس تطبیق سند محرز و مسلم الصدور است که با سند مورد ادعای جعل مقایسه می‌گردد. چنانچه سندی به عنوان اساس تطبیق در دسترس نباشد از استکتاب استفاده می‌شود. کارشناس از متهم می‌خواهد که خطوطی را در حالات مختلف بنویسد تا اساس تطبیق قرار گیرد. ممکن است متهم منکر داشتن خط باشد. در این صورت سعی می‌شود از اسنادی که به خط اوست بیابند. تنها با استکتاب و اساس تطبیق نتیجه ای حاصل نمی گردد. خط و امضا موضوع جعل با طریق علمی و از جمله کارشناس با اساس تطبیق باید مورد نظر و مقایسه قرارگیرند. اگر نوشته یا امضائی را به شخصی نسبت دهند ولی وی منکر تحریر آن شود کارشناس باید بررسی نماید آیا عادتهای فردی تحریر این شخص در نوشته ای امضای مورد نظر وجود دارد یا خیر. برای دستیابی به عادتهای فردی تحریر اشخاص، از دو گونه منابع استفاده می‌شود که عبارتند از: خطوط و امضاهای استکتابی و خطوط و امضاهای متعارفی و مسلم الصدور.

خطوط و امضاهای استکتابی: اینها خطوط و امضاهائی‌اند که کارشناس یا قاضی از شخص مورد نظر می‌خواهد تا آنها را تحت شرایطی که تعیین می‌گردد تحریر نماید. طبعا این قبیل خطوط و امضاها حاوی عادتهای فردی تحریر نویسنده آنها خواهد بود.

خطوط و امضاهای متعارفی و مسلم الصدور: اینها خطوط و امضاهائی‌اند که معمولا هر شخص در زندگی روزمره از خود به جای می‌گذارد همانند نامه های دوستانه، گزارشات اداری، چک سفته های صادره و امثال آن که شخص قبلا آنها را به دست خود نوشته یا امضا کرده و موجوداست. بدیهی است اشخاص هنگام تحریر یا امضای این قبیل اسناد بدون هر گونه قید یا مانعی آزادانه عادتهای فردی تحریر خود را در آنها بروز می‌دهند به کمک خطوط و امضاهای متعارفی می‌توان دریافت که شخص مورد نظر هنگام استکتاب عمدا تغییراتی در خط یا امضاهای خود داده است یا خیر.

 

مبحث هفتم: شهادت

گفتار اول: تعریف شهادت

برای شهادت تعاریف متعدد شده از جمله (انتقال امری از ناحیه فردی که آن را دیده و شنیده به فرد دیگری که آن را ندیده و نشنیده است). این تعریف بسیار کلی است، و اختصاص به شهادت نزد قاضی ندارد، این تعریف در واقع مترادف با اعلام خبر صدق است. تعریف دیگر گواهی عبارت است (از این که شخص به نفع یکی از اصحاب دعوی و بر ضرر دیگری اعلام اطلاع و خبر نماید).

این تعریف هم با اینکه شهادت در دعوی حقوقی و هم در دعوی کیفری را در بر می‌گیرد خیلی دقیق نیست. تعریف را می‌توان با توجه به شرایطی که قانون پیش بینی کرده کاملتر کرد و به این صورت در آورد ( شهادت عبارت است انتقال حقیقت امری از ناحیه فردی واجد شرایط که آن را دیده و شنیده به قاضی محکمه علیه یکی از اصحاب دعوی و له دیگر با ادای سوگند و التزام به راستگوئی) با این تعریف هر خبری نمی تواند شهادت باشد، هر مطلبی را نمی توان شهادت نامید. بنا به تعریفی که بعضی از مولفین حقوق جزا از شهادت در امر کیفری نموده‌اند شهادت عبارتست از: از اعلام حقیقت وجودی امری که شاهد علم شخص نسبت به آن دارد اعم از اینکه امر مزبور را به چشم خود دیده یا اینکه آن را شنیده باشد[16]) بیان شخص وقتی شهادت است که گوینده تمامی شرایط شاهد را داشته باشد واقعه را دیده یا شنیده باشد، ملتزم شود که تمام حقیقت را بیان کند و بر این امر سوگند یاد کند، اظهاراتش متضمن نفعی برای یکی و زیانی برای دیگری باشد. در امر جزائی ارتکاب و انتساب آن به شخص مجرم غالبا به وسیله شهادت شهود اثبات می‌گردد لذا شهادت در بین ادله کیفری مهمترین دلیل محسوب می‌شود.

گفتار دوم: شرایط شاهد[17]:

ماده 155 قانون آئین دادرسی کیفری می‌گوید: در مواردی که قاضی به شهادت شاهد به عنوان دلیل شرعی استناد می‌نماید لازم است شاهد دارای شرایط زیر باشد:

1-   بلوغ

2-   عقل

3-   ایمان

4-   طهارت مولی

5-   عدالت

6-   عدم انتقال شخصی برای شاهد یا رفع ضرر از وی

7-   عدم وجود دشمنی دنیوی بین شاهد و طرفین دعوی

8-   عدم اشتغال به تکدی و ولگردی

 

بند اول: شرط بلوغ

شاهد باید بالغ باشد منظور این است که به سنی رسیده باشد که بتواند اهمیت شهادت را بفهمد تبصره یک ماده 121 می‌گوید: سن بلوغ در پسر پانزدهم سال تمام قمری و در دختر 9 سال تمام قمری است. با این ترتیب دختری که 9 سال قمری داشته باشد برای شهادت او از جهت سن مانعی نیست. با وجودی که 9 سال تمام برای دختران شناخته شده. ماده 1314 ق. مدنی که در 1314 تصویب گردیده و بدون تغییر باقی مانده است می‌گوید: (شهادت اطفالی را که به سن 15 سال تمام نرسیده‌اند و فقط ممکن است برای مزید اطلاع استماع نمود مگر در مواردی که قانون شهادت این قبیل افراد را معتبر شناخته باشد، اگر این ماده در ارتباط با اطفال پسر بود با تبصره یک ماده 121 فوق الذکر تطبیق می‌کرد. ولی در دختران کمتر از 15 سال تمام چگونه باید آن را منطبق دانست زیرا شهادت دختران کمتر از 15 سال و تا 9 سال تمام طبق تبصره یک ماده 121 درست است و دیگر نوبت به آن نمی رسد که به عنوان (مزید اطلاع شهادت آنان استماع شود) در این جا می‌توان گفت در مورد دختران بعد از 9 سال تمام بدلیل سن بلوغ شهادت آنان معتبر است و با قسمت اخیر ماده 1314 هم مغایرت ندارد.

 

بند دوم: شرط عقل

شاهد باید عاقل باشد در قوانین ایران برای عقل و مقابل آن جنون تعریفی نشده اما طبق ماده 1210 ق. مدنی (هیچکس را نمی توان بعد از رسیدن به سن بلوغ به عنوان جنون یا عدم رشد محجور نمود مگر آنکه عدم رشد یا جنون او ثابت شده باشد) با این ترتیب اصل بر این است که پسر در سن 15 سال تمام و دختر در سن 9 سال تمام که بالغ می‌شود عاقل هم هست مگر اینکه جنون او در دادگاه ثبات شود یعنی در حقوق ایران عاقل بودن افراد در سن مقرر بلوغ اصل و نیاز به اثبات ندارد لیکن جنون استثنا و محتاج اثبات در مراجع قانونی است مع الوصف قانون مدنی جنون را به دو نوع تقسیم نموده، جنون دائمی وقتی که دیوانگی پیوسته و پایدار باشد و جنون ادواری که گاهی شخص را دچار می‌سازد و در غیر آن زمان در حال افاقه است. مجنون دائمی برای همیشه و مجنون ادواری در حین جنون صلاحیت ادای شهادت را ندارند. شاهدی که برای شهادت معرفی می‌گردد به عنوان اینکه عاقل است پذیرفته می‌شود مگر اینکه حرکاتی از او سر بزند که حاکی از جنون او باشد با طرف دعوی کیفری به عنوان اینکه شخص شاهد در زمان شهادت جنون داشته و یا بطور دائم مجنون است او را جرح کند که در این صورت دادگاه باید به موضوع جنون رسیدگی کند.

 

بند سوم: شرط ایمان

شاهد باید با ایمان باشد ایمان یعنی اسلام و این شرط بر مسلمانان بودن شاهد تاکید دارد. یعنی در دادگاه کیفری اسلامی و نزد قاضی مسلمان تنها گواهی معتبر است که مسلمان باشد. در قوانین قبل از انقلاب اسلامی چنین شرطی برای شاهد منظور نشده بود و گفته می‌شد شهادت اثر قطعی ندارد و تشخیص میزان ارزش و تاثیر گواهی به نظر دادگاه است در حالیکه در حقوق امامیه ایمان شریط شاهد است چرا که بینه با وصفی که مقرر شده با شرایطی که برای پیش بینی شده باید پذیرفته شود.

 

بند چهارم: طهارت مولد

طهارت مولد از جمله شرایطی است که برای قاضی هم لازم دیده شده است منظور آن است که شاهد از رابطه نامشروع بوجود نیامده باشد یعنی ولد الزنا نباشد  البته در جامه اسلامی که وضع خانواده مستحکم است و ازدواجها با محاسبه دقیق و با شناسایی صورت می‌گیرد و قبلا بین افراد روابط آزادی وجود ندارد اصل بر طهارت مولد همه افراد است با وجود این موارد استثنا هم وجود دارد و ممکن است با وجود این شرط اشخاص به شاهد اعتراض کنند و دلایلی بر عدم طهارت مولد وی داشته باشند که از موارد جرح شاهد است.

بند پنجم: عدالت شاهد

شاهد باید عادل باشد عدالت یک صفت نفسانی است که باید با ترتیب درست به صورت ملکه ذهن آدمی در آید تا بتواند بر امیال و غرایز نفسانی غلبه کند و مرتکب گناهان کبیره نشود عدالت با ارتکاب گناه کبیره زایل می‌گردد اما اینکه دادگاه چگونه می‌تواند اطمینان حاصل کند که شاهد معرفی شده شرط عدالت را دارد و به شهادت او ترتیب اثر بدهد. اصل بر این نیست که هر کس به عنوان شاهد معرفی گردید عادل است شرط عدالت باید برای دادرسی اثبات گردد و تبصره یک ماده 1313 ق. مدنی تصریح کرده که عدالت شاهد باید با یکی از طریق شرعی برای دادگاه احراز شود از جمله طرق شرعی برای احراز عدالت مصاحبت و مجالست قبلی دادرسی با شاهداست هر گاه به نحوی ارتباط و تماس و مجالست مصاحبت وجود داشته باشد دادرسی شناسایی کلی از گواه دارد و می‌تواند تشخیص بدهد، گواه دارای صفت عدالت هست یا نه مثلا وقتی کسی که شهادت می‌دهد  مدتها در همسایگی دادرس زندگی می‌کند این تشخیص مشکل نیست. اگر این سابقه مصاحبت با تشخیص دادرس نباشد ولی گواهانی باشند که بر عدالت او گواهی بدهند از این طریق عدالت محرز می‌گردد. تعداد گواهان نباید کمتر از دو نفر باشند در سوابق فقهی با استفاضه یا شیاع در تشخیص عدالت استناد شده است. یعنی اگر مردم جامعه گواه را شخص معتبر و عادلی بشناسند و با این نظر به او بنگرند و یا اگر وضع ظاهر او چنان باشد که همه به او احترام بگذارند و گمان آن را نداشته باشند که در عمل او گناه و جرم وجود دارد می‌شود عدالت را احراز کرد. قاضی با تماس روزانه ای که با افراد مختلف دارد از رفتار و سخن و حرکات و برخورد افراد می‌تواند بیش از هر کس دیگری درستی و نادرستی و عدم گواه را تشخیص بدهد عدالت شرط مهمی است در شاهد در سایه همین شرط ممکن است. استفاده از شهادت محدودیت زیادی پیدا کند و بسیاری از شهادتها مردود اعلام گردد. طبق تبصره 3 ماده 155 قانون آئین دادرسی کیفری کسی که سابقه فسق یا اشتهار به فساد دارد چنانچه به منظور ادای شهادت توبه کند تا احراز تغییر در اعمال او و اطمینان از صلاحیت و عدالت وی شهادتش پذیرفته نمی شود. با این ترتیب راه فریب و خدعه هم در پذیرفتن شاهد فاسق بسته شده با توجه نمی تواند وضع خود را به خاطر عوض نماید باید وضع عملی او عوض شود و صلاحیت او احراز شود.

 

بند ششم: عدم انتفاع مشخص

شاهد نباید در قضیه ذی نفع تبصره دو ماده 1313 ق. مدنی می‌گوید: (شهادت کسی که نفع شخصی به صورت عینی یا منفعت یا حق در دعوی را داشته باشد پذیرفته نیست) معمولا کسی که در موردی ذی نفع است نمی تواند حقیقت را آن چنان که هست بیان کند. خواسته یا ناخواسته در جهت نفع خود سخن می‌گوید کسی که ذی نفع است کلمات و عبارات و سنجش نمی تواند خالی از غرض باشد و لذا با این شرط تعیین تکلیف شده است شهادت وکیل طرفین، زوج یا زوجه، پدر و مادر، فرزندان طرفین و دیگر افرادی که ذی نفع محسوب شوند

بند هفتم: عدم دشمنی دنیوی

قبلا به جای وجود روابط دشمنی دنیوی عدم پرونده کیفری و یا حقوقی با یکی از طرفین قید شده بود یعنی شاهد نمی بایست پرونده کیفری از درجه جنائی ده سال و جنحه 5 سال و دعوی حقوقی در حال حاضر با یکی از طرفین داشته باشد و هنگام سوال از هویت شاهد استعلام می‌شد که آیا پرونده کیفری قبلا داشته یا نداشته در این جا دشمن دنیوی مطرح شده برای اینکه اشخاص ممکن است کارشان به تشکیل پرونده کیفری یا حقوقی نرسیده ولی نسبت به مسائل مالی یا خانوادگی و ضررهایی که تصور می‌کنند به آنها وارد شده یکدیگر را دشمن دارند و او دشمن از موانع شهادت است. زیرا بیم آن می‌رود این دشمن دنیوی باعث می‌شود که علیه آن شخص شهادت خلاف واقع بدهد. در تبصره یک ذیل ماده 155 آمده در مورد عدالت دنیوی چنانچه شهادت شاهد به نفع طرف باشد پذیرفته می‌شود) یعنی قاضی باید توجه کند اگر شاهد با طرف دعوای کیفری (متهم یا شاکی) دشمنی دارد شهادتش چه وضعی است اگر به سود دشمن است می‌پذیرد.

 

بند هشتم: عدم اشتغال به تکدی و لگردی

کسی که شغل خود را تکدی قرار می‌دهد و یا اینکه ولگرد است و جا و مکان خاصی ندارد محل زندگی و اعاشه او معلوم نیست نمی تواند شهادت دهد، علت روشن است، متکدی همواره انتظار کمک و مساعدت دیگران را دارد و متقاضی دریافت وجه است و اطمینان به گفته اش نمی توان داشت و چه بسا با دریافت مبلغی پول شهادت دروغ بدهد و تحت تاثیر قرار بگیرد.

 

گفتار سوم: تشریفات استماع شهادت از شهود

بند اول: احضار شهود

هر یک از طرفین دعوا که متمسک به گواهی گواه شده‌اند باید گواه خود را در موقعی که دادگاه معین کرده حاضر نمایند و در صورت اقتضا دادگاه گواهی را به درخواست اصحاب دعوی یا یکی از آنها احضار می‌کند بنابر این کسی که متمسک به شهادت شده و به استناد خواست او قرار استماع شهادت صادر گردیده باید گواهان خود را معرفی کند اما چون همیشه گواهان ممکن است به گفته اصحاب دعوی توجه نکنند و به دادگاه نیایند، پیش بینی شده که دادگاه در صورت اقتضا به درخواست اصحاب عوی آنان را احضار کند.

 

بند دوم: جلب شهود

هر یک از شهود تحقیق و مطلعین که احضار شده‌اند مکلفند در وقت مقر نزد قاضی تحقیق حاضر شوند در صورتیکه بدون داشتن عذر موجه از حضور امتناع ورزند قاضی تحقیق می‌تواند با اخذ موافقت دادستان دستور جلب شاهد را صادر نماید.[18]

بند سوم: چگونگی اداء شهادت

همیشه ادا شهادت با تشریفات توام بوده تا شهادت دهنده تحت تاثیر موقعیت شهادت حقیقت را بیان دارد. دادگاه گواهی و گواه را بدون حضور گواهانی که گواهی نداده‌اند استماع می‌کند قبل از ادا شهادت خصوصیات گواه سوال می‌شود. نام، شغل، سن، محل اقامت و هر گاه با یکی از اصحاب دعوی قرابت نسبی ای با سببی و یا رابطه خادم و مخدومی داشته باشد اعلام می‌نماید دادرس دادگاه قبل از ادا گواهی مجازاتی که برای گواهی کاذب مقرر است به وی تذکر می‌دهد و در صورت جلسه قید می‌کند.

 

بند چهارم: باز جوئی شهود مقیم خارج از کشور

برای استماع گواهی شهود و مطلعین خارجی مقیم خارج از کشور در صورت وجود قرار داد تعاون قضائی با کشور محل اقامت شاهد، مرجع رسیدگی کننده از طریق اداره حقوقی قوه قضائیه و وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران به مراجع قضائی کشور محل اقامت شاهد یا مطلع نیابت قضائی اعطا می‌کند و در صورت نداشتن قرار داد تعاون قضائی ولی به شرط رفتار متقابل می‌توان به همین ترتیب عمل کرد. لیکن در مورد ایرانیان مقیم خارج از کشور بهتر است بوسیله نماینده کنسولی یا یکی از مامورین سیاسی مربوط گواهی استماع و نتیجه به اداره حقوقی ارسال گردد.[19]

گفتار چهارم: شهادت در حدود

حد در لغت به معنی منع است در شرع عقوبتی است که متعلق باشد به بدن که شارع کمیت آنرا تعیین کرده است. شهادت هم یکی از راههای اثبات حد است و تقریبا تمام حدود با شهادت قابل اثبات‌اند اکنون به چگونگی قبول شهادت در حدود می‌پردازیم.

1- حد زنا ماده 74 قانون مجازات اسلامی: ( در زنا چه موجب حد جلد باشد و چه موجب حد رجم با شهادت چهار مرد عادل یا سه مرد عادل ثابت می‌شود. پس شهادت کمتر از چهار مرد یا سه مرد و دو زن کافی نیست ماده 75 ق. م. ا. (در صورتی که زنا فقط موجب حد جلد باشد به شهادت دو مرد عادل همراه با چهار زن  عادل نیز ثابت می‌شود) پس این جا شهادت دو مرد و چهار زن قبول می‌شود و ثابت می‌شود به آن، جلد نه رجم

م 76 ق. م. ا. (شهادت زنان به تنهائی یا به انضمام شهادت یک مرد عادل زنا را ثبات نمی کند در مورد شهود مذکور حد قذف طبق احکام قذف جای می‌شود.

م 77 ق. م. ا. (شهادت شهود باید روشن و بدون ابهام و مستند به مشاهده باشند و شهادت حدسی معتبر نیست) این ماده می‌گوید که شهادت باید خالی از ابهام باشد و ناچارند از ذکر کردن دیدن دخول را که مثل در سرمه دادن باشد و اگر شهادت ندهند به معاینه (یعنی به چشم خود دیدن) بر مشهود علیه حد جاری نمی شود و شاهد حد زده می‌شوند.

م 78 ق. م. ا. (هر گاه شهود خصوصیات مورد شهادت را بیان کنند این خصوصیات باید از لحاظ زمان و مکان و مانند آنها اختلاف نداشته باشند. در صورت اختلافات بین شهود علاوه بر اینکه زنا ثابت نمی شود نیز به حد قذف محکوم می‌گردند).

ن 79 ق. م. ا. (شهود باید بدون فاصله زمانی یکی پس از دیگری شهادت دهند اگر بعضی از شهود شهادت بدهند و بعضی دیگر بلافاصله برای ادا شهادت حضور پیدا نکند یا شهادت ندهند زنا ثابت نمی شود در این صورت شهادت دهنده مورد حد قذف قرار می‌گیرد) در این ماده آمده است که چون در هیچ حدی تاخیری نیست بنابراین اگر شاهدی شهادت بدهد و بعضی دیگر از شهود شهادت ندهند حد زنا ثابت نمی شود و به شاهد حدقذف زده می‌شود

2- حد لواط: لواط با چهار با اقرار و یا شهادت دادن چهار مرد به دیدن ثابت می‌شود پس در لواط هم شهادت پذیرفته شده است.

ماده 117 ق. م. ا. (حد لواط با شهادت چهار مرد عادل که آن را مشاهده کرده باشند ثبات می‌شود)چسب

ماده 118 ق. م. ا. (با شهادت کمتر از چهار مرد عادل لواط ثابت نمی شود به حد قذف محکوم می‌شوند)

م 119.ق. م. ا. (با شهادت زنان به تنهائی یا به ضمیمه فرد، لواط را ثابت نمی کند) در این ماده ذکر شده که شهادت زنان حتی اگر با شهادت مرد ضمیمه شود در لواط پذیرفته نمی شود.

3- مساحقه: در مساحقه هم شهادت پذیرفته شده و راههای ثبوت مساحقه در دادگاه همان راههای ثبوت لواط است.

4-قوادی: در قوادی هم شهادت پذیرفته شده است. م. 137 ق. م. ا. (قوادی ؟ با شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود) شهادت زنان در قوادی هم قبول نمی شود و شهادت دو مرد عادل برای اثبات قوادی کافی است)

5-   قذف: قذف عبارتست از نسبت دادن زنا یا لواط به شخصی دیگری م. 153 ق. م. ا. ( قذف با دو اقرار یا شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود) در قذف هم شهادت زنان پذیرفته نشده و تنها شهادت دو مرد عادل پذیرفته شده است.

6-       حد مکسر: خوردن مکسر موجب حد است اعم از اینکه کم باشد یا زیاد مست کند یا نکند خالص یا مخلوط باشد به حدی که آن را از مکسر بودن خارج نکند. ماده 170 ق. م. ا. ( در صورتی که طریق اثبات شرب خمر شهادت باشد فقط با شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود)

ماده 172 ق. م. ا. (در شهادت به شرب خمر لازم است از لحاظ زمان یا مکان و مانند آن اختلافی نباشد ولی در صورتی که یکی به شرب اصل مسکر و دیگری به شرب نوع خالص از آن شهادت دهد حد ثابت می‌شود) پس بنابراین شهود باید در شهادتشان اتفاق داشته باشند و از لحاظ زمانی و مکانی اختلافی در شهادت نباشد.

7- محاربه و افساد فی الارض: هر کس که برای ایجاد رعب و هراس و سلب آزادی و امنیت مردم دست به اسلحه ببرد محارب و مفسد فی الارض می‌باشد.

م 189 ق. م. ا. محاربه و افساد فی الارض از راههای زیر ثابت می‌شود

الف: با یک با اقرار به شرط آنکه اقرار کننده بالغ و عاقل و اقرار با قصد و اختیار باشد.

ب: با شهادت دو مرد عادل.

تبصره 1: شهادت مردمی که مورد تهاجم محاربان قرار گرفته‌اند به نفع همدیگر پذیرفته نیست.

تبصره 2: هر گاه عده ای مورد تهاجم محاربان قرار گرفته  باشند شهادت اشخاصی که بگویند به ما آسیبی نرسیده نسبت به دیگران پذیرفته است.

تبصره3: شهادت اشخاصی که مورد تهاجم قرار گرفته‌اند اگر به منظور اثبات محارب بودن مهاجمین باشد و شکایت شخصی نباشد پذیرفته است.

8-       حد سرقت: سرقت عبارتست از (ربودن مال دیگری بطور پنهانی) ماده 199 ق. م. ا. (سرقتی که موجب حد است با یکی از راههای زیر ثابت می‌شود:

1-   شهادت دو مرد

2-   دو مرتبه اقرار نزد قاضی به شرط آنکه اقرار کننده بالغ و عاقل و قاصد و مختار باشد

3-   علم قاضی بنابراین در سرقت حدی شهادت دو مرد عادل پذیرفته شده است

 

گفتار پنجم: شهادت در قصاص

قصاص کیفری است که جانی به آن محکوم می‌شود و باید با جنایت او برابر باشد. در شریعت اسلامی قصاص مجازات اصلی برای قتل و جرح عمدی است معنای قصاص این است که جانی به مانند کاری که انجام داده است مجازات گردد. قصاص مجازات معین تلف کننده است و نسبت به جان و کمتر از آن واقع می‌شود. اگر قصاص نسبت به جان واقع شود قتل و اگر به کمتر از جان واقع گردد جرح یا قطع است پس بنابراین قصاص در دو مورد است:

1-                  قصاص نفس

2-                  قصاص عضو

اگر کسی عملی را انجام دهد که موجب قصاص است در آنچه قصاص است در آنچه که بواسط عمل خود بر خویش واجب کرده است مهدور محسوب می‌شود. پس اگر قتل بر او واجب شده خون او هدر است. از اصول مسلم این است که حق به عنوان مجازات قتل به خاطر مصلحت اجتماع است. زیرا قتل مانع قتل دیگری می‌گردد چون قصاص مایه حیات است و همچنین از اصول مسلم است که عفو از قصاص بانیت صحیح به حفظ امنیت و صیانت خون ها و کاهش جرائم می‌پردازد[20] شهادت در قصاص پذیرفته شده و شهادت از مهمترین وسایل اثبات دعوای اجزائی مخصوصا قتل است و این بهترین دلیل برای اثبات می‌باشد زیرا خود شاهد صحنه قتل را دیده و نزد قاضی آن را بیان می‌کند شهادت از زن و مرد پذیرفته می‌شود ولی شهادت آنان در امور مختلفه یکسان نیست و به علاوه شهود در اثبات انواع جرائم و مجازاتهای اسلامی حدود و قصاص و تعزیرات متفاوت است.

جرائمی مثل زنا و لواط و کلیتا جرائمی که از نظر اسلام از گناهان کبیره محسوب می‌شود علاوه بر مجازاتهای دنیوی مستلزم عقوبت اخروی است و دارای جنبه عمومی و حق ا… می‌باشند به تعداد شهود بیشتری نیاز است ولی در جرائمی که مجازات آنها حق الناس است یا جنبه خصوصی داشته و با گذشت مدعی خصوصی تعقیب و مجازات آنها موقوف خواهد شد. مانند قصاص نفس در قتل های عمومی تعداد شاهد کمتر از جرائم مستلزم حد پیش بینی شده است. بنابراین در مورد استفاده از شهادت بر حسب نوع جرم و جنس شاهد و تعداد شهود مورد لزوم باید در هر مورد به مصوبات قانونی حاکم بر آنها مراجعه کرد. در این رابطه طریقه اثبات قتل عمدی از طریق شهادت مطابق ماده 237 قانون قصاص:

الف) قتل عمده با شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود.

ب) قتل شبه عمد با خطا با شهادت دو مرد عادل یا یک مرد عادل و دوزن عادله یا یک مرد عادل و قسم مدعی ثابت می‌شود. بطوری که می‌بینیم مطابق بند الف ماده 237 قانون قصاص در قتل عمد که موجب قصاص است فقط شهادت دو مرد عادل پذیرفته می‌شود و زنان در قتل عمدی حق ادای شهادت را ندارند و مطابق بند ب همان ماده 237 در قتل شبه عمد و خطا محض زنان حق ادای شهادت را دارند.[21]

مبحث هشتم: امارات

امارات جمع اماره به معنی علامات است ماده 1321 ق. م در مقام تعریف می‌گویند: (اماره اوضاع و احوالی است که به حکم قانون یا در نظر قاضی دلیل بر امری شناخته می‌شود) با این تعریف اماره امر معلومی است که وسیله آن امر مجهولی که مورد ادعا است ثابت می‌شود. اموری که بوسیله امارت ثابت می‌گردد، معتبر است و امارات کاشف از واقع هستند، اگر علم قاضی را به علم تام و علم ناقص تقسیم کنیم، اماره را می‌توان موجد علم ناقص شناخت و این بسیار مهم است. استفاده از اصول عملیه، هیچ وقت علمی را به وجود نمی آورد، در مقام مقایسه امارات با اصول عقلیه، امارات از اعتبار زیادی برخوردارند، اصول عملیه و عقلیه کاشف از واقع نیستند، یعنی متکفل اثبات دعوی یا ارتکاب جرم نمی باشد و تا زمانی کاربرد دارند، که دلایل و قرائنی وجود نداشته باشد. متهم تا وقتی از اصل برائت برخوردار است که دلیل با قرینه و اماره ای علیه او بدست نیاید.

 

گفتار اول: انواع اماره

اماره بر دو نوع است اماره قانونی و اماره قضائی:

الف) اماره قانونی: اماره قانونی اوضاع و احوالی است که قانون آن را دلیل بر امری شناخته، کسی که در جریان دعوی اماره قانونی به نفع اوست، از ابراز دلیل دیگر معاف است. و اگر طرف مقابل منکر وجود اماره باشد، مدعی داشتن اماره باید وجود آن را اثبات کند و دادگاه باید اماره اثبات شده را مبنای حکم خود قرار دهد مگر اینکه دلیل خلاف امر موجود باشد، مثلا قانون کسی را که متصرف مالی است آن می‌شناسد اماره تصرف اماره ای است قانونی، هم در دعاوی حقوقی بکار گرفته می‌شود و هم در جرائم سارق که کیف دیگر را ربوده و در اختیار دارد و به استناد همین اماره تصرف، خود را مالک آن می‌شناسد پس این اماره به نفع اوست. در مقابل مالک واقعی، از اشیا متعلق به خود در کیف نام می‌برد در حالیکه سارق نمی توان آنها را نام برده و اساسا نمی داند در کیف چیست؟ و در این جا اماره قضائی شکل می‌گیرد و در مقابل اماره قانونی موثر واقع می‌شود.

ب) اماره قضائی: اماره قضائی اوضاع .و احوالی است که به نظر قاضی بدلیل بر امری و در این بحث دلیل بر وقوع جرم شناخته می‌شد، یعنی قاضی از آن اوضاع و احوال، نسبت به امر مجهولی قطع و تعیین پیدا می‌کند و اگر اوضاع و احوال چنین وضعی را برای قاضی بوجود نیاورد، عنوان اماره قضائی پیدا نمی کند، اماره قضائی در اثبات جرائم و انتساب به متهم کاربرد زیادی دارد. در واقع دلایل معنونی از طریق اماره به دلایل قانونی و پیوند می‌خورد. در امر کیفری همه چیز می‌تواند در شرایطی از نظر قاضی به شکل اماره قرینه در جهت اثبات ارتکاب جرم به کار گرفته است. وقتی شبانه حجره ای باز شده و اموالی ره سرقت رفته و دو نفر به اتهام سرقت تحت نظرند یکی از آن دو کلید ساز است. طبعا همین کلید ساز بودن اماره قضائی است علیه او که بیش از نفر دیگر در مظان اتهام قرار می‌گیرد.

گفتار دوم: تفاوت بین اماره قضائی و قانونی

از جهات مختلف اماره قانونی و قضائی تفاوت دارند که چند مورد را یاد آور می‌شویم:

1- اماره قانوئنی به حکم قانون مشخص می‌شود و معتبر می‌گردد مثل اماره در مواد 110،109،35 قانون مدنی در حالیکه اماره قضائی به نظر قاضی دلالت بر وقوع امری دارد.

2- اماره قانونی محدود و در قوانین مختلفی معرفی شده در حالیکه اماره قضائی تا محدود هر وضعی و هر تغییر وضعی می‌تواند به عنوان اماره قضائی چیزی را اثبات کند.

3- اماره قانونی شبیه به اصول عملیه است، کسی که اماره به نفع او جریان دارد از ارائه دلیل معاف است ولی همینکه اوضاع و احوال وضعی خلاف آن اصول عملیه یا اماره قانونی بوجود آوردند که به علم قاضی کمک کرد آن مبنای حکم قرار می‌گیرد.

4- اماره قانونی مبتنی بر ظن نوعی است،که از اوضاع و احوال حاصل می‌گردد و قانون آن را به عنوان دلیل مصرفی می‌کند، و تا زمانی که خلاف آن ثابت نشده قاضی باید طبق آن عمل کند، هر چه که نتواند موجب قطع برای دادرسی باشد، در حالیکه اماره قضائی از نظر کاشفیت وضع برتری دارد و برای قاضی اطمینان بخش تر است.

مبحث نهم: قسامه

گفتار اول: تعریف قسامه

قسامه عبارتست از ادای سوگند 50 نفر در قتل عمدی و 25 نفر در قتل شبه عمد و خطای محض از ساکنینی محلی که مجنی علیه یک قتل در آنجا یافت شده مبنی بر اینکه خود مرتکب، مرتکب جنایت نگردیده و اطلاعی هم از قاتل ندارند[22] فقها تعریف دیگری از قسامه ارائه داده‌اند به این مضمون که (قسامه عبارت از سوگندهای پنجگانه ای که اولیا و بستگان مقتول در موارد لوث برای اثبات ادعای خود علیه مظنون به قتل که ارتکاب قتل عمدی را انکار می‌کند در دادگاه ارائه می‌نمایند.[23]

تعریف دکتر حعفری لنگرودی از قسامه ( 50 قسامه است برای اثبات قتل عمد در قتل شبه عمد و خطائی 25 سوگند است که مدعی (یا مدعی علیه در صورت امتناع از قسم و برای رفع تهمت) به تنهائی یا به شرکت 49 نفر از خویشان مرد یا کمتر از 49 نفر ادا خواهد شد[24]) یا اینکه قسامه عبارتست از (جماعتی که برای گرفتن چیزی سوگند بخورند و آن را بگیرند سوگندی که بین اولیای دم اجرا شود هنگامی که کسی را قاتل معرفی کنند و شاهد هم نداشته باشند و نیز به معنی آشتی و متارکه جنگ استعمال شده است.[25])

گفتار دوم: تفاوت قسامه و سوگند در امور کیفری

بین سوگند عادی و قسامه باید قائل به تفکیک  شده در مقابل استناد به شهادت که در اصل با مدعی است، مدعی علیه که در مقام انکار قرار می‌گیرد ملزم به ادای سوگند می‌باشد. حال چنانچه مدعی علیه از ادای سوگند خودداری نماید پرونده به زیان او منتهی و محکوم به بی حقی است زیرا اغلب امتناع از ادای سوگند مساوی و معادل است با اقرار ضمنی در امور کیفری امتناع از ادای سوگند موجبی برای اعمال مجازات نیست و این تنها اقرار صحیح است که مجازات را ممکن می‌سازد. اقرار ضمنی نیز خود موجب بقای شک و تردیدی است که به نفع متهم بوده و به موجب قاعده (الحدود تدرء با شبهات) در چنین مواردی کیفرهای قانونی حدود منتفی می‌شود. بدین ترتیب امتناع از ادای سوگند مانع از صدور برائت نیست. در مقابل توسل به سوگند از طرف مدعی به عنوان دلیلی برای احراز ضرر و زیان مدنی ناشی از جرم قابل قبول نیست. ولی قاضی می‌تواند علی رغم خود داری متهم از ادای سوگند، استرداد اشیا مسروقه مورد ادعا یا پرداخت دیه بوسیله قاتل را مورد حکم قرار دهد. لازم به تذکر است که سوگند همراه با شهادت جایگزین وجود دو مورد شهادت از برای اثبات وقایع می‌گردد. بنابراین هنگامی که عده شهود قانونا برای شهادت موثر از برای صدور حکم کافی نباشد، مدعی می‌تواند برای تکمیل شهادت به ادای سوگند مبادرت نماید. در حقوق جزای ایران بر طبق بند (ب) ماده 237 قانون مجازات اسلامی مصوب 137، قتل شبه عمد یا خطا با شهادت دو مرد عادل یا یک مرد عادل و دو وزن عادل یا یک مرد و قسم مدعی ثابت می‌شود.[26]

گفتار سوم: تعریف لوث

لوث لازمه اجرای قسامه است و تالوث موجود نباشد قسامه قابل اجرا نیست یکی از مسائل خطیر در قانون حیاتی قصاص موضوع لوث در قسامه است چند تعریف از لوث:

دکتر لنگرودی در تعریف لوث بیان فرموده اند: (اماره ای است قضائی که موجب ظن قاضی به صدق مدعی می‌شود. چنانچه اگر مقتول در خانه کسی یافت شود لوث علیه ساکنان خانه و به نفع مدعی قتل علیه آنها وجود دارد.[27]

یا مرحوم ابن ادریس فرمود: لوث اتهام آشکار و غالب می‌گویند زیرا معنای لوث یعنی قوت لذا می‌گویند (ناقه ذات لوث) ترجمه: مشتری قوی چون گمان قوی وجود دارد لذا می‌گویند لوث[28]

 

گفتار چهارم: آیا در قسامه لوث معتبر است؟

عده ای از فقها می‌گویند: در اجرای قسامه لوث معتبر نیست زیرا تمام روایاتی که در باب قسامه ذکر شده است لوث در او نیست و در روایات به نحو مطلق ذکر شده است. روی این جهت مرحوم مقدسی اردبیلی فرمود:

(کان لهم علی ذلک جماعا اوفصاما اطلعت علیه) ممکن است برای کسانیکه می‌گویند در قسامه لوث لازم است اجماعی یا نصی بود که ما بر آن اطلاع پیدا نکرده ایم.[29]

از کلمات عده زیادی از فقها استفاده می‌شود که در قسامه لوث را معتبر می‌دانند و قول بعضی از آنها را در معنای لوث بیان کرده ایم از جمله ابن قدامه فرمود: (با قسامه حکم نمی شود مگر آنکه بین مقتول و بین مدعی لوث باشد و لوث عبارتست از دشمنی که در حق شکر و وصف دیگر است نظر مالکی در لوث چنین است (کاری که آن غالبا ظن ایجاد شود که فلانی، فلانی را کشت) یا شافعی می‌گوید (لوث آن قرینه حالیه یا مثالیه ای است که دلالت می‌کند بر صدق مدعی و غالبا گمان می‌کند که او راست می‌گوید.[30]

 

گفتار پنجم: آیا با شهادت زنها و فساق و بچه لوث حاصل می‌شود؟

گفتیم که لوث عبارتست از امری است که سبب می‌شود غالبا قاضی به گمان برسد که مثلا قاتل زید عمر و است و لوث با یک شاهد هم حاصل می‌شود یا اینکه مقتول را در یک خانه ای یا در یک محله ای یافتند غیر از صاحب خانه و اهلش و دیگران در آنجا رفت و آمد ندارند حال در مورد سوال فوق شهید اول در لمعه فرمود: ( اگر گروهی از زنها و مردان فاسق شهادت بدهند و ظن حاصل شود مفید لوث است)[31]

حضرت امام در تحریر الوسیله فرموده اند: ( لوث به خبر دادن بچه ممیز که بر او اعتماداست و فاسقی که در اخبارش مورد وثوق است و کافری که این چنین است وزن و مانند آن حاصل می‌شود.)[32]

شافعی هم می‌گوید: با خبر آدم های فساق یا بچه ها یاکفار لوث به قول صحیح تر محقق می‌شود و همچنین گفتند: با شهادت زنها و بندگان لوث حاصل می‌شود زیرا برای انسان غالبا ظن حاصل می‌شود فرق نمی کند شهود می‌خواهند جدای از هم شهادت داده باشند یا باهم شهادت داده باشند ولی بعضی گفتند: شرطش این است جدای از هم شهادت بدهند زیرا ممکن است باهم تبانی کنند.[33]

 

گفتار ششم: موانع حصول لوث

همان طوری که با برخی از امارات برای قاضی لوث حاصل می‌شود در بعضی از مواقع ممکن است موانعی پیش بیاید که جلوی لوث از بین می‌رود به عنوان مثال چند نمونه مانع را ذکر می‌کنیم.

چنانچه برای قاضی دو اماره متعارض نسبت به واقعه ای حاصل شود در این صورت لوث از بین می‌رود. برای مثال یک انسانی کشته شد و پیش او یک کارد آغشته به خون و یک حیوان درنده هم آن اطراف تر ایستاده بوده در این جا همان طوری که احتمال می‌رود انسانی این فرد را کشته احتمال می‌رود قاتل این فرد آن حیوان درنده باشد با توجه به تعارض دو اماره لوث باطل می‌شود.

در صورتی که یک نفر شاهد است و در ادای شهادت نسبت به مقتول به نحو ابهام بیان کرد گر چه قاتل را معین کرد مثلا دو نفر مرده‌اند یکی شاهد بود از دور قاتل را دیده بود گفت زید یکی از این دو نفر را کشت مشخص نکرد آن کسی را که زید کشت آیا عمر بوده یا بکر در این صورت لوث نیست و اگر اولیای دم یکی از این دو بگویند زید پسرم را کشته است نسبت به راستگوئی ولی دم در دعوایش برای حاکم تصدیق و اطمینان قبلی حاصل نمی شود.

زیرا همان اندازه ای که ممکن است حرف شاهد نسبت به عمرو صحیح باشد به همان اندازه هم ممکن است نسبت به بکر صحیح باشد لذا از مصادیق متعارضین می‌شود و لوث باطل می‌شود.

در صورتی که قاتل یک نفر است ولی دم نسبت به یک اجتماعی به نحو مجهول ادعای قتل بکند بگوید یکی از این ها پسرم را کشته است در این صورت جای لوث نیست چنانچه مدعی قادر به اقامه بینه نباشد متهمین قسم یاد می‌کند و اگر همه قسم خوردند اما یکی حاضر به قسم نشد در این جا نسبت به آن فرد لوث حاصل است در این صورت اولیای دم اجرای قسامه را می‌کنند.[34]

 

مبحث دهم: علم قاضی

گفتار اول: دلیل بودن علم قاضی[35]

در موارد استناد قاضی در حکم به علم خود نظر فقها متفاوت است مع هذا از نظر قانونی در مواد 216، 158، 151، 27 قانون حدود و قصاص و مواد 199، 128، 120، 120، 231 ق. م. اسلامی و در چهار مورد به علم قاضی به عنوان طریق ثبوت جرم منجرا اشاره شده است در مواردی که علم قاضی جزو ادله ثبوت جرم تعیین شده است و یا اصولا راههای ثبوت جرمی در ق. احصا نشده باشد قاضی مجاز به مراجعه به علم خود است ولی اگر دلائل اثبات جرمی در ق به قید حصر ذکر شده باشد و علم قاضی جز ادله محصوره نباشد در چنین جرمی قاضی نمی تواند به علم خود مراجعه نماید مثلا راههای ثبوت زنا در مواد 85، 91، 92 قانون حدود و قصاص سابق و مواد 68، 74، 75، ق. م. اسلامی منجرا احصا شده و علم قاضی جز ادله محصوره نیست پس بر حسب ظاهر ق قاضی مجاز به مراجعه به علم حاصله خود نیست کما اینکه ماده 73 ق. م. ا. طرف باردار شدن زنی را که همسر ندارد مستوجب حد نمی داند و صراحتا مقرر می‌دارد:

( مگر آنکه زنای او با یک از راههای مذکور در ق ثابت شود) پس در این مورد علم قاضی از راههای ثبوت زنا نبوده و برای اثبات جرم مزبور  کافی نیست. به هر حال در مواردی که علم قاضی معتبر است علم قاضی از باب کشف و طریقت است. در همین مورد کمیسیون استفتائات شوارای عالی و قضائی در تاریخ 20/3/63 اعلام داشته است (حجیت علم قاضی از باب کشف و طریقت است و مختص به مجتهد نیست بلکه علم حاصل از طریق متعارفه برای قاضی ماذون نیز حجیت دارد و در عداد ادله شمرده شده است

در پرونده کیفری هیچ قاضی مجاز نیست که هر گاه علم به بی گناهی متهم دارد با هر دلیلی او را محکوم کند اگر صدها نفر شهادت بدهند یا دهها اثر علمی بر خلاف علم قاضی وجود داشته باشد قاضی نمی تواند به علم خود اعتنا نکند و آنرا نادیده بگیرد همین طور اگر قاضی علم به مجرمیت متهم پیدا کند مجاز نیست خلاف علمی که برای او حاصل شده است عمل نماید زیرا جایگاه قاضی جایگاه اعتبار و اتخاذ تصمیم به حق است همه مقدمات دادرسی فراهم می‌شود تا نظر قاضی جلب گردد در طول دادرسی آنچه برای اصحاب دعوی و جامعه مهم است آن است که نظر قاضی موافق شود یعنی اساسی ترین عنصری در رسیدگی به دعوی نقش دارد قاضی است. خلاصه اینکه قاضی نمی تواند تصمیمی بر خلاف علم خود اتخاذ نماید مع الوصف بر اساس علم خود وقتی می‌تواند حکم صادر کند که بتواند موجباتی که برای او علم حاصل شده در پرونده قید نماید و رای خود را موجه نشان دهد.[36]

 

گفتار دوم: حجیت علم قاضی از نظر فقهای امامیه.[37]

اغلب فقها امامیه معتقدند که قاضی می‌تواند مطلقا بر مبنای علم خود قضاوت کند. از جمله شیخ طوسی در کتاب خلاف می‌نویسد: ( برای حاکم این حق وجود دارد که در جمیع احکام مربوطه به حدود و قصاص با علم خود قضاوت نماید و فرقی نمی کند که جرائم از حق ا… باشد یا حق الناس و خواه اینک حصول علم قاضی قبل از تصدی به امر قضا باشد و یا اینکه بعد از اشتغال به امر قضا حاصل شده باشد و حتی در مورد اموال نیز قاضی می‌تواند مطابق علم خود عمل نماید).

صاحب جواهر نیز در خصوص علم قاضی در کتاب خود می‌نویسد (هیچ اختلافی بین فقها وجود ندارد در مورد اینکه امام (ع) می‌تواند با علم خود در حق ا.. و حق الناس مطلقا قضاوت نماید و با اشاره به نظریات سایر فقها ادعای اجماع بر موضوع علم قاضی کرده است).بنابراین هر گاه قاضی با توجه به قرائن و شواهد و امارات و از مجموع محتویات پرونده برای او علم حاصل شد لازم است تمامی آن مبانی که باعث علم او شده در تصمیمی که می‌گیرد تصریح نماید و اگر شهادتی بر خلاف آن علم وجود دارد جهت عدم قبول شهادت را ذکر کند هر یک از دلایل طریقت دارند و ارائه می‌شوند تا قاضی را به ظن و در حد اعلی به علم برسانند حال اگر قاضی عالم به مورد است باید به آن علم عمل کند حجیت آن طرف در مقابل علم معقول نیست.

نتیجه گیری: ادله جمع دلیل است و دلیل در لغت به معنای راهنما چه چیزی است که برای اثبات امری به کار برده شود. اهم ادله اثبات دعاوی کیفری در این تحقیق آورده شده است. در تحقیق محلی، معاینه محلی، کارشناسی و تفتیش منازل ممکن است به قاضی برای کشف حقیقت کمک نماید مثلا یک اثر انگشت می‌تواند به کشف زوایای مجهول پرونده کمک نماید. در بابا اقرار هم بر خلاف امور مدنی که قاطع دعواست اقرار در امور کیفری در صورتی قاطع دعوا می‌باشد که از روی یقین باشد اقرار باید شرایطی داشته باشد که گفته شد.

در مواردی نیز انکار بعد از اقرار به نوعی موثر واقع شده است در مورد توبه بعد از اقرار هم وقتی امکان عفو را به دست می‌آورد که دارای شرایطی باشد در مورد اسناد هم ممکن است بحث جعل پیش آید که بوسیله کارشناس تشخیص داده می‌شود. شهادت نیز برای اینکه مورد قبول واقع شود باید دارای شرایطی باشد از جمله شرایط شاهد مانند عدالت، ایمان، طهارت، مولد و …شهادت در حدود و قصاص همان هائی است که در ق. ذکر شده است در بحث لوثاهم قسامه مطرح می‌شود که منظور سوگندهای 50 گانه مدعی و بستگان او بر صدق گفته های خود می‌باشد. در مورد علم قاضی هم مواردی که در ق. ذکر شده است علم قاضی می‌تواند جز ادله قرار گیرد و الا نمی تواند مستند رای قرار گیرد.

منابع:

1.      آخوندی محمود، آئین دادرسی کیفری جلد دوم چاپ ششم تهران 1380

2.      آشوری محمد، آئین دادرسی کیفری جلد دوم چاپ اول قم زمستان 1379

3.      امام خمینی، ترجمه تحریر الوسیله انتشارات اسلامی قم 1372

4.      انصاری ولی الله کشف علمی جرائم چاپ اول تهران زمستان 1380

5.      دکتر خزانی، جزوه آئین دادرسی کیفری

6.      روحی علی اکبر، آئین دادرسی در اسلام، چاپ اول، قم 1374

7.      شامبیاتی هوشنگ، حقوق کیفری اختصاصی جلد اول چاپ دوم تهران 1374

8.      شهید اول لمعه دشمقیه ترجمه علی شیروانی جلد دوم چاپ دوم چاپ پانزدهم قم 1380

9.      عوده عبدالقادر، حقوق جزای اسلامی جلد دوم پائیزه 1373

10. قانون اساسی، سال 1380

11. قانون آئین دادرسی مدنی سال 1381

12. قانون آئین دادرسی کیفری سال 1378

13. گلدوزیان ایرج، حقوق جزای اختصاصی جلد اول چاپ نهم تهران 1382

14. گلدوزیان ایرج، حقوق کیفری تطبیقی جلد اول چاپ اول تهران 1374

15. لنگرودی محمد جعفر ترمینولوژی حقوق چاپ هشتم.- تهران 1380

16. مدنی سید جلال الدین، آئین دادرسی کیفری یک و دو چاپ دوم تهران 1380

17. ولیدی محمد صالح، حقوق جزای اختصاصی جلد دوم تهران

مقدمه:. 1

فصل اول - کلیات

مبحث اول: تعریف.. 4

گفتار اول: دلیل. 4

گفتار دوم: اثبات.. 5

بند اول: اثبات جرم از طریق خاص.. 7

بنددوم: دلایل فاقد ارزش اثباتی. 7

مبحث دوم: ادله اثبات جرم در قوانین موضوعه ایران قبل و بعد از انقلاب.. 8

مبحث سوم: تفاوت ادله اثبات جرم با ادله اثبات حکم. 10

مبحث چهارم: تامین دلیل. 11

گفتار اول: تامین دلیل برای جرم واقع شده. 12

گفتار دوم: تامین دلیل برای جرم احتمالی. 13

گفتار سوم: پرونده تامین دلایل در اثبات جرم. 13

فصل دوم- ادله اثبات دعوی کیفری

مبحث اول: معاینه محل. 15

مبحث اول: معاینه محل. 16

گفتاراول: دلیل ضرورت معاینه محل. 16

گفتار دوم: اشخاص مامور معاینه 17

گفتار سوم: نحوه حفظ صحنه جرم. 18

گفتار چهارم: نتایج حفظ صحنه جرم:. 20

مبحث دوم: تحقیق محلی. 21

گفتار اول: شناسائی تحقیق محلی. 21

گفتار دوم: حضور ضروری افراد در تحقیق محلی. 22

مبحث سوم: کارشناس.. 23

گفتار اول: انجام تحقیق وسیله خبره. 23

گفتار دوم: پرسشهای قاضی از اهل خبره. 23

گفتار سوم: اختلاف نظر اهل خبره. 25

گفتار چهارم: تشخیص هویت متوفی و علت مرگ. 26

بند اول: تشخیص هویت:. 26

بند دوم: تشخیص علت مرگ:. 27

گفتار پنجم: تشخیص جنون متهم. 27

بند اول: تکلیف متهم. 28

بند دوم: تکلیف مجنی علیه 28

مبحث چهارم: تفتیش منازل و اماکن. 29

گفتار اول: تفتیش و بازرسی منزل. 29

گفتار دوم: بازرسی اماکن و اشیا 30

مبحث پنجم: اقرار. 31

گفتار اول: تعریف اقرار. 32

بند اول: اخبار بودن. 32

بند دوم: اخبار بودن بر وقوع جرم. 33

بند چهارم: صراحت و قاطعیت اقرار. 34

گفتار دوم: اقرار به عنوان دلیل در امور کیفری.. 34

گفتار سوم: انکار بعد از اقرار. 36

گفتار چهارم: توبه بعد از اقرار. 37

مبحث ششم: اسناد 39

گفتار اول: موقعیت سند در دادرسی کیفری.. 40

گفتار دوم: استکتاب سند 42

گفتار سوم: اساس تطبیق. 43

مبحث هفتم: شهادت.. 44

گفتار اول: تعریف شهادت.. 44

گفتار دوم: شرایط شاهد:. 45

بند اول: شرط بلوغ.. 46

بند دوم: شرط عقل. 47

بند سوم: شرط ایمان. 48

بند چهارم: طهارت مولد 48

بند پنجم: عدالت شاهد 49

بند ششم: عدم انتفاع مشخص.. 50

بند هفتم: عدم دشمنی دنیوی.. 51

بند هشتم: عدم اشتغال به تکدی و لگردی.. 51

گفتار سوم: تشریفات استماع شهادت از شهود 52

بند اول: احضار شهود 52

بند دوم: جلب شهود 52

بند سوم: چگونگی اداء شهادت.. 53

بند چهارم: باز جوئی شهود مقیم خارج از کشور. 53

گفتار چهارم: شهادت در حدود 54

2- حد لواط: لواط با چهار با اقرار و یا شهادت دادن چهار مرد به دیدن ثابت می‌شود پس در لواط هم شهادت پذیرفته شده است.     55

گفتار پنجم: شهادت در قصاص.. 57

مبحث هشتم: امارات.. 60

گفتار اول: انواع اماره. 60

گفتار دوم: تفاوت بین اماره قضائی و قانونی. 62

مبحث نهم: قسامه. 63

گفتار اول: تعریف قسامه. 63

گفتار دوم: تفاوت قسامه و سوگند در امور کیفری.. 64

گفتار سوم: تعریف لوث.. 65

گفتار چهارم: آیا در قسامه لوث معتبر است؟. 65

گفتار پنجم: آیا با شهادت زنها و فساق و بچه لوث حاصل می‌شود؟. 66

گفتار ششم: موانع حصول لوث.. 67

مبحث دهم: علم قاضی. 68

گفتار اول: دلیل بودن علم قاضی. 68

گفتار دوم: حجیت علم قاضی از نظر فقهای امامیه.. 70

---

[1] ماده 194 ق. آ. د. م

[2] خزانی جزوه آ. د. ک ص 41

[3] آشوری محمد آ. د. ک جلد دوم ص 225

[4] آشوری محمد آ. د. ک جلد دوم ص 240

[5] ماده 149 ق. آ.د. م

[6] ماده 83 ق. آ. د. ک

[7] نجابتی مهدی پلیس علمی ص 118

[8] همان منع ص 120

[9] مدنی جلال الدین آ. د. ک 1 و 2 ص 323

[10] مواد 91 .و 92 ق. آ. د. ک

[11] اصل 25 ق. اساسی

[12] انصاری ولی الله کشف علی جرائم ص 25

[13] - مدنی جلال الدین آ.أ.ک 1 و2 ص 348

[14] همان منبع ص 350

[15] همان منبع ص 354

[16] خزانی جزوه آئین کیفری 2 ص 85

[17] مدنی جلال الدین آ. د. ک. 1و2 ص 357

[18] - ماده 153 قانون آئین دادرسی کیفری

[19] آخوندی محمد آ. د. ک جلد دوم ص 173

[20] عوده عبدالقادر حقوق جزای اسلامی جلد دوم ص 262

[21] ولیدی مجمد صالح حقوق جزای اختصاصی جلد دوم ص 10

[22] تلدوزیان ایرج حقوق جزای اختصاصی جلد اول ص 90

[23] ولید محمد صالح جزای اختصاصی جلد دوم ص 101

[24] لنگرودی محمد جعفر ترمینولوژی حقوق

[25] شمبیاتی هوشنگ حقوق کیفری اختصاصی جلد اول ص 184

[26] گلدوزیان ایرج حوقق جزای اختصاصی جلد اول ص 90

[27] لنگرودی محمد جعفر ترمینولوژی حقوق

[28] روحی علی اکبر آئین دادرسی در اسلام ص 210

[29] همان ص 210

[30] همان ص 210

[31] شهید اول لمعه مشقیه جلد دوم ص 270

[32] امام خمینی تحریرالوسیله جلد چهارم ص 303

[33] روحی علی اکبر آئین دادرسی در اسلام ص 216

[34] روحی علی اکبر آئین دادرسی در اسلام ص 220

[35] گلدوزیان ایرج حقوق کیفری تطبیقی جلد دوم 139

[36] مدنی جلال الدین آ. د. ک 1 و 2 ص 376

[37] همان منبع ص 379

آداب و سنن در حمامهای ایران

آداب و سنن در حمامهای ایران

یکی از آن آداب این بود که هر کس وارد حمام می شد، برای اظهار ادب و تواضع نسبت به افراد بزرگتر که در صحن حمام نشسته...

سابقاً در همه جای ایران حمام عمومی وجود داشت و اهالی محل اقلاً هفته ای یک بار به منظور نظافت به حمام می رفتند. با این تفاوت که مردان قبل از طلوع آفتاب تا ساعت هشت صبح حمام می گرفتند و از آن ساعت تا ظهر و حتی چند ساعت بعد از ظهر حمام در اختیار زنان بود. امروز هم حمام عمومی در غالب نقاط ایران وجود دارد، منتها فرقش با حمامهای قدیم این است که در حمامهای قدیم از خزینه استفاده می شد؛ ولی در حمامهای عمومی جدید دوشتهای متعدد جای خزینه را که به هیچ وجه منطبق با اصول بهداشتی نبود گرفته است. در حمامهای عمومی خزینه دار که امروزه در ایران کمتر وجود دارد سنن و آدابی را از قدیم رعایت می کردند که بعضاً جنبه ضرب المثل پیدا کرده است. 
یکی از آن آداب این بود که هر کس وارد حمام می شد، برای اظهار ادب و تواضع نسبت به افراد بزرگتر که در صحن حمام نشسته، مشغول کیسه کشی و صابون زدن بودند، یک سطل یا طاس بزرگ آب گرم از خزینه حمام بر میداشت و بر سر آن بزرگتر می ریخت. البته این عمل به تعداد افراد بزرگ و قابل احترام که در صحن حمام نشسته بودند تکرار می شد. و تازه وارد وظیفه خود می دانست که بر سر یکایک آنان با رعایت تقدم و تأخر آب گرم بریزد. بسا اتفاق می افتاد که یک یا چند نفر از آن اشخاص مورد احترام در حال کیسه کشیدن و یا صابون زدن بودند و احتیاجی نبود که آب گرم به سر و بدن آنها ریخته شود، مع ذالک این عوامل مانع از ادای احترام نمی شد و کوچکترها به محض ورود به صحن حمام خود را موظف می دانستند که یک طاس آب گرم بر سر و بدن آنها بریزند و بدن وسیله عرض خلوص و ادب کنند. 
از آداب دیگر در حمام عمومی خزینه دار قدیم این بود که اگر تازه وارد کسی از آشنایان و بستگان نزدیک و بزرگتر از خود را در صحن حمام می دید، فوراً به خدمتش می رفت و به منظور اظهار ادب و احترام او را مشت و مال می داد یا اینکه لیف صابون را به زور و اصرار از دستش می گرفت و پشتش را صابون می زد. 
سنت دیگر این بود که هر کس وارد خزینه حمام می شد به افرادی که شست و شو می کردند سلام می کرد و ضمناً در همان پله اول خزینه دو دست را زیر آب کرده، کمی از آب خزینه بر می داشت و به یکایک افراد حاضر از آن آب حمام تعارف می کرد. برای تازه وارد مهم و مطرح نبود که افراد داخل خزینه از آشنایان هستند یا بیگانه، به همه از آب مفت و مجانی تعارف می کرد و مخصوصاً نسبت به افراد بیگانه بیشتر اظهار علاقه و محبت می کرد زیرا آشنا در هر حال آشناست، و دوست و آشنا احتیاج به تعارف ندارند. در هر صورت این رسم از قدیمترین ایام یعنی از زمانی که حمام خزینه به جای آب چشمه و رودخانه در امر نظافت و پاکیزگی مورد استفاده قرار گرفت، معمول گردید. 
بی فایده نیست که اطلاعات زیر درباره حمامهای قدیم و آداب حمام رفتن، از نوشته شادروان علی جواهر کلام نقل شود:
«در عهد قاجاریه حمام رفتن در فصل زمستان کار دشواری بود و غالب مردم اواخر پاییز حمام می رفتند و تا شب عید رنگ حمام را نمی دیدند. این وضع منحصر به ایران نبود، فرنگیها هم تا پیش از جنگهای صلیبی اصلاً اطلاعی از حمام نداشتند و همین که ایام جنگهای صلیبی به شرق آمدند با حمام آشنا شدند. مع ذالک باز هم تا مدتی بعد از آن حمام نرفتن در فرنگستان مد بود و مشهور است که یکی از ملکه های فرانسه همیشه افتخار می کرد که پنجسال است به حمام نرفته است. 
حمامهای قدیم معمولاً چند متر از سطح کوچه و بازار پایینتر بود؛ چون اگر غیر از این می بود آب به خزانه سوار نمیشد. سر در حمام شکل دیو و رستم و یا شیطان و مالک دوزخ را نقاشی می کردند و هنوز هم بنده فلسفه آن را نفهمیده ام که نقش شیطان و دیو و رستم، با سر در حمام، چه مناسبت دارد. در هر صورت چندین پله پایین می رفتیم تا به سر بنه یا رختکن می رسیدیم. "بینه" یک حیاط سرپوشیده ای بود که وسط آن حوض بزرگی قرار داشت. اطراف بینه سکوهای بلندی دیده می شد که در آنجا رخت می کندند. استاد حمامی در کنار یکی از آن سکوها یا بالای یکی از سکوها می نشست و جعبه دخل را هم بغل دستش می گذاشت. از سقف بینه چراغ بزرگ گرد سوز و گاهی هم چهلچراغ تا بالای حوض آویخته بود. دور تا دور سکوهای رختکن تیر می گذاشتند و به آن تیرها گویهای شیشه ای رنگارنگ می آویختند. یک تغار (کاسه بزرگ سفالین) محتوی آلو و آب آلو روی چهارپایه نزدیک حوض بود و چندین کاسه کوچک با قاشقهای چوبی پهلوی تغار می گذاشتند. در ایام زمستان به جای آب آلو، لبو و آب لبو را با کمی سرکه توی تغار می ریختند. علاوه بر استاد حمامی یک نفر به نام "جامه دار" یک نفر به اسم "مشت و مالچی" و یک نفر هم به عنوان "پادو" در سر بینه حضور داشتند و تا مشتری وارد می شد، پادو کفش مشتری را زیر سکو می گذاشت و یک لنگ خشک روی سکو پهن می کرد. مشتری که لخت می شد، پادو یک لنگ دیگر به او می داد. مشتری آن لنگ دوم را به کمر می بست. لباسهایش را توی آن لنگ اول می پیچید و از سکو پایین می آمد. از دالان تاریکی می گذشت، و در صحن حمام را می گشود و توی حمام می رفت. در اینجا چند شاه نشین و چند ایوان و چند طاق نما و یک حوض کوچک آب سرد بود و کارگران داخل حمام عبارت بودند از چند دلاک و یک پادو، آبگیر و دو سه پادو....»
این نکته جالب هم ناگفته نماند که ایرانیان تا عصر قاجاریه توی خزانه حمام نمی رفتند، زیرا به گفته مورخ معاصر شادوران رحیم زاده صفوی همه حمامهای ایران، درهایش بسته بود و یک روزنه به نام آخور می ساختند که به خزانه متصل بود و از آنجا آب برداشته خود را می شستند. در آن زمان مردم توی خزانه نمی رفتند و درهای خزانه ها فقط قرن گذشته باز شد و موجب کثافت گرمابه ها گشت.

آخرین مصوبات کمیسیون (ماده 7 قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان) هم ارزی رشته‌ها

آخرین مصوبات کمیسیون (ماده 7 قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان) هم ارزی رشته‌ها

بسمه تعالی کلیات : 1 . به استناد تصویب نامه شماره 77549/ 33120مورخ 84/12/3 هیأت محترم وزیران و همچنین رأی شماره 198 هیأت عمومی دیوان عدالت اداری مندرج در روزنامه رسمی شماره 18719 مورخ 88/3/20 کشور، درخصوص دارندگان مدارک تحصیلی از سازمان امور اداری و استخدامی کشور، صدور یا ارتقا پایه پروانه اشتغال به کار مهندسی برای این دسته از متقاضیان امکان پذیر نمی باشد . 2 . تمدید پروانه اشتغال به کار مهندسی برای دارندگان مدارک تحصیلی در رشته های مرتبط با مهندسی که دارای پروانه اشتغال به کار با کد اصلی بوده اند، با همان کد و صلاحیت قبلی، بلامانع می باشد. لازم به ذکر است، ارتقا پایه پروانه اشتغال به کار نامبردگان فقط با کد مرتبط و با ذکر صلاحیت محاسبه و یا طراحی قبلی ظهر پروانه اشتغال به کار، امکان پذیر می باشد . 3 . دانش آموختگان رشته های اصلی اعم از فارغ التحصیلان دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی دولتی و دانشگاه آزاد اسلامی که مدارک تحصیلی آنها مورد تایید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری بوده و میانگین کل نمرات آنها کمتر از 12 باشد . در صورتیکه عنوان معادل در مدرک تحصیلی ایشان قید نشده باشد می توانند پروانه اشتغال به کار مهندسی با کد اصلی دریافت نمایند . کارشناسی ناپیوسته : 4. نحوه بررسی و تعیین وضعیت صدور پروانه اشتغال به کار مهندسی برای دارندگان مدارک تحصیلی مقاطع کاردانی و کارشناسی که عنوان رشته تحصیلی درج شده در دانشنامه ایشان در هر دو مقطع مذکور عینأ یکسان می باشد همانند دارندگان مدارک کارشناسی پیوسته در همان رشته وفق ضوابط و مقررات مندرج در قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان و آئین نامه اجرایی آن می باشد. 5. دارندگان مدارک تحصیلی کارشناسی ناپیوسته در رشته های اصلی چنانچه به مدرک تحصیلی مقطع کاردانی آنها در همان رشته مقطع کارشناسی پروانه کاردانی با کد اصلی تعلق بگیرد، نحوه بررسی و تعیین صلاحیت پروانه اشتغال به کار مهندسی ایشان همانند دارندگان مدارک کارشناسی پیوسته در همان رشته می باشد و در صورتیکه کاردانی آنها پروانه با کد اصلی تعلق نگیرد، چنانچه کلیه واحدهای مصوب کمیسیون هم ارزی رشته ها را در طول زمان تحصیل و به صورت واحدهای مؤثر گذرانیده باشند، می توانند پروانه اشتغال به کار با کد اصلی دریافت نمایند، و در غیر اینصورت نامبرگان فقط می توانند کد مرتبط با صلاحیت ننظارت دریافت نمایند . 6. چنانچه دارندگان مدارک تحصیلی ناپیوسته تکنولوژی و یا علمی - کاربردی در رشته های اصلی کلیه واحدهای مندرج در جدول ریزنمرات مصوت کمیسیون هم ارزی را در رشته خود به صورت کامل گذرانیده باشند ( تصویر پیوستهای شماره 1 تا 5 )، می توانند پروانه اشتغال به کار مرتبط با مهندسی با حدود صلاحیت ننظارت برحسب سنوات و طراحی و یا محاسبات حداکثر تا پایه 2 دریافت نمایند .لازم به ذکر است منظور از واحدهای گذرانیده شده در طول زمان تحصیل، تنها واحدهای اصلی آن رشته می باشد و واحدهای بدون اثر ،قابل قبول نمی باشد . تذکر: مطابق بخشنامه شماره 680/د/400 مورخ 90/4/28 فارغ التحصیلان کارشناسی ناپیوسته رشته علمی - کاربردی معماری که دارای مدرک کاردانی در رشته اصلی معماری می باشند،در صورتیکه کلیه واحدهای مندرج در جدول رشته معماری را گذرانیده باشند، می توانند پروانه اشتغال به کار مرتبط با مهندسی با حدود صلاحیت ننظارت و طراحی برحسب سنوات دریافت نمایند. کارشناسی ارشد: 7. به دارندگان مدرک کارشناسی ارشد در زمینه رشته های هفتگانه ساختمان که با مدرک کارشناسی خود نمی توانند پروانه اشتغال به کار در زمینه رشته های هفتگانه ساختمان دریافت نمایند، هیچگونه پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی و یا مرتبط با آن تعلق نمی گیرد. 8. به دارندگان مدارک تحصیلی کارشناسی ارشد در هر یک از گرایشهای عمران که مدرک کارشناسی آنها در رشته عمران یا مرتبط با آن نباشد، با توجه به عدم ارتباط بیش از 70% محتوای علمی و آموزشی آنها با رشته اصلی کارشناسی مهندسی عمران هیچگونه پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته های اصلی یا مرتبط با عمران تعلق نمی گیرد. 9. صدور پروانه اشتغال به کار با کد اصلی برای دارندگان مدرک کارشناسی ارشد رشته های اصلی که با ارائه مدرک کارشناسی خود می توانند پروانه اشتغال به کار مرتبط با صلاحیت طراحی و نظارت (بدون محدودیت) دریافت نمایند، بلامانع می باشد . گروه عمران : 10. فارغ التحصیلان کارشناسی رشته مهندسی علمی - کاربردی عمران - تاسیسات آبی (یا ساختمانهای آبی ) از دانشگاه شهید عباسپور در صورت ارایه مدرک تحصیلی مورد تایید وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری می توانند پروانه اشتغال به کار در رشته مرتبط با مهندسی عمران دریافت نمایند . 11. به فارغ التحصیلان دوره کارشناسی ناپیوسته عمران- عمران ( بورسیه جهادسازندگی) از دانشگاه صتعی امیر کبیر با ارزشیابی معادل کارشناسی عمران ، پروانه اشتغال به کار در رشته مرتبط با مهندسی عمران با حدود صلاحیت نظارت تعلق می گیرد . 12. به فارغ التحصیلان کارشناسی مهندسی عمران - راهداری از دانشگاه علم و صنعت ایران پروانه اشتغال به کار در رشته مرتبط با مهندسی عمران با حدود صلاحیت فقط نظارت در پایه 3 تعلق می گیرد . 13. به فارغ التحصیلان کارشناسی عمران روستایی فقط پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با عمران با حدود صلاحیت نظارت تعلق می گیرد . 14. صدور پروانه اشتغال به کار مرتبط با عمران برای فارغ التحصیلان رشته علمی - کاربردی ساختمان و یا عمران بلامانع می باشد . 15. صدور پروانه اشتغال به کار مرتبط با عمران برای فارغ التحصیلان کارشناسی ناپیوسته در رشته های عمران و یا ساختمان بلامانع می باشد . 16. به فارغ التحصیلان رشته تکنولوژی و آبادانی روستا از مؤمسه آبادانی و توسعه روستاها و یا دانشگاه شهید بهشتی فقط پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با عمران با حدود صلاحیت نظارت حداکثر تا پایه سه تعلق می گیرد . 17. فارغ التحصیلان رشته خط  و ابنیه و یا خط و سازه های ریلی از دانشگاه علم و صنعت ایران می توانند پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با عمران با حدود صلاحیت نظارت حدا کثر پایه سه بدون امکان ارتقا، دریافت نمایند . 18. به فارغ التحصیلان کارشناسی آبادانی و توسعه روستاها و کارشناسی مدیریت پروژه و کارشناسی خط  و ابنیه که با مدرک کارشناسی پروانه مرتبط با مهندسی عمران با صلاحیت محدود ( فقط نظارت در حد پایه 3 )تعلق می گیرد، در صورت اخذ مدرک کارشناسی ارشد سازه و زلزله فقط می توانند نسبت به ارتقا پایه صلاحیت نظارت خود اقدام نمایند . 19. به فارغ التحصیلان رشته مدیریت و آبادانی روستا هیچگونه پروانه اشتغال به کار مهندسی عمران و یا مرتبط با آن تعلق نمی گیرد. 20. صدور پروانه اشتغال به کار مرتبط با مهندسی عمران با حدود صلاحیت فقط نظارت حداکثر پایه 3 برای فارغ التحصیلان رشته کارشناسی مدیریت پروژه بلامانع است . 21. به فارغ التحصیلان رشته عمران - خاک پروانه اشتغال به کار با کد اصلی تعلق می گیرد . 22. صدور پروانه اشتغال به کار مرتبط با مهندسی نقشه برداری برای دارندگان مدرک تحصیلی علمی - کاربردی نقشه برداری و یا مهندسی تکنولوژی نقشه برداری بلامانع است . 23. دارندگان مدرک تحصیلی کارشناسی در رشته عمران - عمران و کارشناسی ارشد در رشته ترافیک یا راه و ترابری و یا برنامه ریزی حمل و نقل می توانند علاوه بر پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته عمران ، صلاحیت رشته ترافیک با درج در ظهر پروانه خود دریافت نمایند. گروه معماری و شهر سازی : 24. صدور پروانه اشتغال به کار مرتبط با معماری برای فارغ التحصیلان کارشناسی ناپیوسته رشته علمی - کاربردی معماری و مهندسی تکنولوژی معماری و کارشناسی ناپیوسته معماری از دانشگاهها و مؤسسات آموزشی مورد تایید وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری ، بلامانع می باشد . 25. به فارغ التحصیلان کارشناسی مدیریت شهری هیچگونه پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته های اصلی یا مرتبط با معماری تعلق نمی گیرد . 26. فارغ التحصیلان کارشناسی ارشد ناپیوسته رشته شهر سازی - برنامه ریزی شهری که دارای مدرک کارشناسی در یکی از رشته های شهر سازی ، معماری ، عمران ، جغرافیا ، جامعه شناسی ( علوم اجتماعی ) و اقتصاد باشند ، در صورت گذرانیدن حداقل دروس الزامی پیش نیاز مطابق جدول پیوست بخشنامه شماره 86553/430/90 مورخ 90/9/21 ، می توانند پروانه اشتغال به کار شهر سازی دریافت نمایند . تبصره : چنانچه اشخاص مذکور طی دوران تحصیل موفق به گذرانیدن این دروس نشده باشند، می توانند نسبت به گذرانیدن دروس کسری در یکی از دانشگاههای علم و صنعت ایران ، تهران ، شهید بهشتی ، تربیت مدرس تهران ، تبریز ، شیر از ، اصفهان و فردوسی مشهد و همچنین دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات اقدام نمایند . 27. صدور پروانه اشتغال به کار شهر سازی -برنامه ریزی شهری دارندگان مدرک تحصیلی عمران -نقشه برداری با کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری در صورت گذرانیدن واحدهای ذکر شده برای رشته عمران ، بلامانع می باشد. 28. دریافت پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته شهر سازی برای دارندگان مدرک کارشناسی ارشد شهر سازی با گرایش طراحی شهری فقط با مدرک کارشناسی در رشته معماری یا شهر سازی امکان پذیر می باشد . 29. به فارغ التحصیلان رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی شهر سازی و یا مرتبط با آن تعلق نمی گیرد. 30. رشته طراحی و برنامه ریزی شهری و همچین رشته برنامه ریزی منطقه ای با رشته برنامه ریزی شهری مطابقت دارد. 31. ارتقا پایه دارندگان پروانه اشتغال به کار شهر سازی - برنامه ریزی شهری، با مدرک تحصیلی کارشناسی جغرافیا، اقتصاد، علوم اجتماعی ، در صورتیکه در سنوات گذشته و به استناد مدرک کارشناسی ارشد پروانه دریافت نموده اند تنها در صورت گذرا نیدن دروس مشخص شده در بند 26 امکان پذیر می باشد . 32. به دارندگان مدرک کارشناسی مهندسی فضای سبز از دانشکده  منابع طبیعی و کشاورزی، هیچگونه پروانه اشتغال به کار مهندسی در زمینه رشته های هفتگانه ساختمان تعلق نمی گیرد. گروه تاسیسات مکانیکی و برقی ساختمان : 33. در خصوص فارغ التحصیلان رشته مکانیک بدون گرایش می باشند ، فارغ التحصیلان مذکور چنانچه واحدهای مشخص شده در جدول ( تصویر پیوست شماره 2 ) را گذرانیده باشند ،می توانند پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی دریافت نمایند . و اشخاصی که تا پایان سال 92 فاخ التحصیل خواهند شد ، چنانچه واحد های جدول مذکور را نگذرانند ، جهت دریافت پروانه اشتغال به کار در رشته اصلی می توانند واحدها را در دانشگاه های سراسری مورد تایید وزارت علوم ، تحقیقات و فن آوری بگذرانند . 34. به فارغ التحصیلان رشته تکنولوژی طراحی و نقشه کشی صنعتی ، پروانه اشتغال به کار در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 35. به فارغ التحصیلان رشته مهندسی مکانیک - مکانیک طراحی ماشینها از دانشگاه علم و صنعت ایران پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با تاسیسات مکانیکی ساختمان با حدود صلاحیت نظارت تعلق می گیرد . 36. به فارغ التحصیلان رشته مهندسی مکانیک - کشتی سازی پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 37. به فارغ التحصیلان رشته مهندسی مکانیک - مهندسی دریا پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 38. به فارغ التحصیلان رشته مهندسی مکانیک - نیرو گاه پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 39. به فارغ التحصیلان رشته مکانیک - ساخت و تولید پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 40. به فارغ التحصیلان کارشناسی مهندسی شیمی - طراحی فرآیندها ، پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 41. به فارغ التحصیلان رشته کارشناسی پیوسته مهندسی مکانیک - تهویه و تبرید پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی ساختمان تعلق می گیرد . 42. به فارغ التحصیلان رشته کارشناسی پیوسته مهندسی مکانیک - تاسیسات حرارتی و برودتی پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی ساختمان تعلق می گیرد . 43. به فارغ التحصیلان رشته مهندسی مکانیک - اتو مکانیک پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 44. به فارغ التحصیلان رشته کارشناسی مهندسی جریه راه آهن پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با تاسیسات مکانیکی ساختمان با حدود صلاحیت نظارت تعلق می گیرد . 45. به فارغ التحصیلان کارشناسی ناپیوسته ( علمی کاربردی ، تکنولوژی و ... ) مهندسی مکانیک گرایش طراحی جامدات ، پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با تاسیسات مکانیکی ساختمان با حدود صلاحیت نظارت تعلق می گیرد . 46. به فارغ التحصیلان رشته مهندسی شیمی - صنایع پالایش - پتروشیمی گاز ، پروانه در رشته تاسیسات مکانیکی یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 47. به فارغ التحصیلان رشته الکترو مکانیک - صنایع مکانیک ، پروانه اشتغال به کار در رشته تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 48. به فارغ التحصیلان رشته مکانیک - تست مخرب مواد ، پروانه اشتغال به کار در رشته تاسیسات مکانیکی و یا در رشته مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 49. به فارغ التحصیلان کارشناسی پیوسته رشته مهندسی الکترونیک همانند رشته مهندسی برق - قدرت پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات برقی ساختمان تعلق می گیرد . شایان ذکر است پایه پروانه اشتغال به کار در بخش صلاحیت طراحی پایه 3 و برای اشخاصی که دارای صلاحیت طراحی بوده اند ، همان پایه طراحی مندرج در پروانه اشتغال به کار قبلی نامبردگان می باشد و جهت ارتقا، پایه باید مطابق ماده 11 آیین نامه اجرایی قانون مذکور عمل شود . 50. فارغ التحصیلان کارشناسی پیوسته مهندسی شبکه های انتقال و توزیع در صورت ارائه مدرک تحصیلی مورد تایید وزارت علوم ، تحقیقات و فن آوری می توانند پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات برقی ساختمان دریافت نمایند . 51. به فارغ التحصیلان رشته کارشناسی مهندسی پزشکی ( بیوالکتریک ) پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات برقی یا مرتبط با آن ساختمان تعلق نمی گیرد . 52. به فارغ التحصیلان کارشناسی ناپیوسته مهندسی کنترل و ابزار دقیق ( تکنولوژی یا علمی - کاربردی و یا ... ) پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با تاسیسات برقی ساختمان با حدود صلاحیت نظارت تعلق می گیرد . 53. فارغ التحصیلان مهندسی کاربردی برق - قدرت از دانشگاه صنعت نفت آبادان در صورت تایید مدارک تحصیلی از سوی وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری می توانند پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات برقی ساختمان دریافت نمایند . 54. به فارغ التحصیلان کارشناسی مهندسی مخابرات گرایش انتقال یا سوئیچ ، پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات برقی ساختمان و یا مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 55. به فارغ التحصیلان کارشناسی مهندسی رباتیک ، پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات برقی ساختمان و یا مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 56. به فارغ التحصیلان رشته کنترل - ساخت و تولید ، پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته اصلی تاسیسات برقی ساختمان و یا مرتبط با آن تعلق نمی گیرد . 57. به فارغ التحصیلان کارشناسی مهندسی برق گرایش الکترونیک و مخابرات دریایی ، پروانه اشتغال به کار مهندسی در رشته مرتبط با تاسیسات برقی ساختمان با حدود صلاحیت نظارت تعلق می گیرد. 58. دارندگان مدرک تحصیلی در رشته ها ی مرتبط با تاسیسات مکانیکی و یا برقی ساختمان که جهت دریافت صلاحیت طراحی توسط کمیسیون هم ارزی رشته ها مجوز گذراندن کسری واحدها دریافت نموده اند ، می بایست تا پایان سال تحصیلی 92 - 93 واحدهای معرفی شده را بگذرانند ، در غیر این صورت صلاحیت طراحی به اشخاص مذکور تعلق نمی گیرد . پیوست (1) فهرست واحدهای درسی مصوب کمیسیون هم ارزی رشته ها   جهت صدور پروانه اشتغال به کار مهندسی معماری ردیف نام درس ردیف نام درس 1 هندسه کاربردی یا هندسه ترسیمی 15 متره و برآورد 2 بیان معماری 2 یا تمرین معماری 16 مدیریت و تشکیلات کارگاه 3 ریاضیات و آمار 17 مصالح ساختمانی یا شناخت مواد 4 مقدمات طراحی معماری 1 یا ساخت و ارائه 1 18 ساختمان 1 یا عناصر 1 5 مقدمات طراحی معماری 2 یا ساخت و ارائه 2 19 ساختمان 2 و گزارش کارگاه یا عناصر 2 6 مبانی نظری معماری 20 روستا 1 7 آشنایی با معماری جهان 21 طرح معماری 1 8 آشنایی با معماری اسلامی 22 طرح معماری 2 9 آشنایی با معماری معاصر 23 طرح معماری 3 10 تاسیسات الکترونیکی و نور و صدا 24 طرح معماری 4 11 تاسیسات مکانیکی 25 طرح معماری 5 12 ایستایی 26 طرح فنی 13 مقاومت مصالح و سازه های فلزی 27 طرح نهایی 14 سازه های بتنی 28 جمع کل • برای فارغ التحصیلان خارج از کشور تطبیق واحدهای درسی متقاضیان که در عنوان متفاوت و مضمونا یکسان باشد در صورت وجود ابهام به عهده اعضای کمیسیون هم ارزی رشته ها می باشد . پیوست (2) فهرست واحدهای درسی مصوب کمیسیون هم ارزی رشته ها   جهت صدور پروانه اشتغال به کار مهندسی عمران ردیف نام درس تعداد واحد ردیف نام درس تعداد واحد 1 ریاضی عمومی 1 15 سازه های بتن آرمه 2 2 ریاضی عمومی 2 16 پروژه بتن آرمه 3 معادلات دیفرانسیل 17 سازه های فولادی 1 4 رسم فنی و نقشه کشی ساختمان 18 سازه های فولادی 2 5 نقشه برداری و عملیات 19 پروژه سازه های فولادی 6 مصالح ساختمانی و آزمایشگاه 20 زمین شناسی مهندسی 7 تکنولوژی بتن و آزمایشگاه 21 مکانیک خاک 8 اصول و مبانی معماری و شهرسازی 22 آزمایشگاه مکانیک خاک 9 استاتیک 23 مهندسی پی 10 دینامیک 24 روش های اجرایی ساختمان 11 مقاومت مصالح 25 متره و برآورد پروژه 12 تحلیل سازه ها 1 26 طراحی معماری 13 تحلیل سازه ها 2 27 تاسیسات مکانیکی و برقی 14 سازه های بتن آرمه 1 28 بارگذاری 29 اصول مهندسی زلزله پیوست (3) فهرست واحدهای درسی مصوب کمیسیون هم ارزی رشته ها جهت صدور پروانه اشتغال به کار مهندسی نقشه برداری   ردیف نام درس تعداد واحد ردیف نام درس تعداد واحد 1 ریاضی 1 19 نقشه برداری 2 2 ریاضی 2 20 نقشه برداری ژئودیتک 3 معادلات دیفرانسیل 21 نقشه برداری مسیر 4 برنامه نویسی کامپیوتر 22 نقشه برداری زیرزمینی 5 نقشه برداری و عملیات 23 فتوگرامتری 1 5 آمار و احتمالات مهندسی 24 فتوگرامتری 2 7 فیزیک 1 25 فتوگرامتری 3 8 فیزیک 2 26 فتوگرامتری 4 9 ریاضی مهندسی 27 ژئودزی 1 10 هندسه دیفرانسیل 28 ژئودزی 2 و محاسبات 11 تئوری خطاها 29 نجوم ژئودزی 12 سرشکنی 30 ژئودزی فیزیک 13 الکترونیک طولیاب 31 ماهواره ای ژئودزی 14 زمین شناسی 32 کارتوگرافی اتوماتیک 15 استاتیک و مقاومت مصالح 33 کاداستر 1 16 راه سازی 34 هیدروگرافی 17 مبانی کارتوگرافی 18 نقشه برداری 1

اختلاف مالک و مستاجر درباره سرقفلی چگونه رفع می‌شود؟

اختلاف مالک و مستاجر درباره سرقفلی چگونه رفع می‌شود؟

خلاصه: اختلاف مالک و مستاجر درباره سرقفلی چگونه رفع می‌شود؟ اصل بر قرض‌الحسنه بودن ودیعه است

 قرارداد اجاره یکی از پرکاربردترین قراردادها و اختلافات میان مالک و مستاجر و یکی از رایج‌ترین دعواها در دادگستری است. موضوعات مختلفی موجب اختلاف میان موجر و مستاجر و رجوع به دادگاه می‌شود.

سختی حل‌وفصل اختلافات میان این دو، وقتی بیشتر می‌شود که بدانیم بستگی به اینکه ملک تجاری باشد یا مسکونی و تابع قانون سال 1356 یا 1376، بایدها و نبایدهای حاکم به قرارداد فرق خواهد کرد. تاکنون با بررسی چند پرونده برخی از سناریوهایی را که در اختلافات موجر و مستاجر به وجود می‌آید، تحلیل کردیم؛ این بار قصد داریم در قالب یک پرونده موضوع سرقفلی را در قانون سال 1376 بررسی کنیم.

توصیف قضیه

مالک ملکی تجاری با مستاجر خود اختلاف پیدا و با مراجعه به دادگاه تقاضا می‌کند که دادگاه رای به تخلیه ملک بدهد. مالک در ستون خواهان خواسته خود را «تخلیه ید از عین مستاجره» مطرح می‌کند. مالک در ستون شرح دادخواست به قاضی توضیح می‌دهد: «طبق اجاره‌نامه عادی مورخ 30/2/83 یک باب مغازه به پلاک ثبتی ... برای مدت دو سال به خوانده اجاره داده است و اجاره بهای مقرر ماهانه ... ریال بوده و مبلغ ... ریال نیز به عنوان قرض‌الحسنه از خوانده دریافت کرده است. حال با توجه به پایان مدت اجاره تقاضای تخلیه دارم.» 

خوانده یا مستاجر برای رد ادعای خواهان به دادگاه توضیح می‌دهد: «اولا مبلغ مورد اشاره از سوی خواهان بابت سرقفلی بوده نه قرض‌الحسنه؛ اگرچه در اجاره‌نامه از آن به عنوان سرقفلی یاد نشده است ولی در عالم واقع بابت سرقفلی به خواهان پرداخت شده است. ثانیا قرارداد اجاره مطابق مقررات قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1376 تنظیم نشده است؛ زیرا قصد نداشتیم این قانون بر روابط ما حاکم باشد؛ بنابراین صدور حکم تخلیه فاقد وجاهت خواهد بود.»

رای دادگاه

دادگاه با این استدلال که اولا مطابق ماده 224 قانون مدنی الفاظ عقود محمول است بر معانی عرفیه و اینکه اراده طرفین از تنظیم اجاره به شکل مذکور خروج از شمول قانون سال 76 است و در این قانون مقرر شده است که سرقفلی در املاک تجاری به قیمت عادله روز در زمان تخلیه مورد اجاره، باید به مستاجر پرداخت شود؛ بنابراین هرگونه توافق طرفین که نافی این حق باشد مردود است و از آنجا که فعالیت تجاری مستاجر موجب ارزش و رونق تجاری محل شده که محروم کردن او از این حق خلاف دلالت و انصاف قضایی است و حتی اگر طرفین عقد به جای سرقفلی عبارت دیگری مانند قرض‌الحسنه و ودیعه و... استفاده کنند خللی به این حق وارد شده و دعوی خواهان را غیر وارد تشخیص می‌دهد و حکم به بطلان دعوی صادر می‌کند. با تجدیدنظرخواهی خواهان پرونده به دادگاه تجدید نظر استان فرستاده می‌شود و شعبه دادگاه تجدیدنظر پس از ارجاع امر به کارشناس برای تعیین قیمت عادله سرقفلی و جریان تشریفات مربوط به نقض دادنامه بدوی، حکم به تخلیه عین مستاجره به نفع خواهان در قبال پرداخت مبلغ سرقفلی صادر می‌کند.

به طور خلاصه و به زبان ساده دادگاه با این استدلال که در واقع منظور طرفین در قرارداد از قرض‌الحسنه همان سرقفلی بوده است، خواهان یا مالک را محکوم کرده است و حق را به مستاجر یا خوانده داده است. البته بررسی برخی اصطلاحات برای فهم بهتر رای دادگاه ضروری به نظر می‌رسد. یکی از مواد قانونی که در رای دادگاه به آن استناد شده، ماده 224 قانون مدنی است که تاکید می‌کند «الفاظ عقود محمول است بر معانی عرفیه». در توضیح باید گفت که از الفاظی که در قرارداد استفاده می‌شود ممکن است معانی مختلفی برداشت شود و این معانی ممکن است در میان حقوقدانان با مردم جامعه متفاوت باشد. بر اساس تاکید ماده 224، الفاظ استفاده شده در قراردادها همان معنی را دارند که در جامعه رواج بیشتری دارد. البته هر یک از دو طرف قرارداد می‌توانند خلاف آن را ثابت کنند؛ مثلا درصورتی که طرفین عقد یا واسطه انعقاد عقد یا تنظیم سند از اهل فن (فقها، وکلا، حقوقدانان، صاحبان دفاتر اسناد رسمی و ازدواج و طلاق... ) باشند الفاظ به‌کار رفته باید بر حقیقت متشرعه و تعریف قانونگذار حمل شود؛ زیرا انتظار می‌رود که اهل فن خواسته طرفین را در قالب تعاریف قانونی و در نبود قانون در قالب تعابیر فقهی تعریف کنند، نه در تعابیر محلی و عامیانه.

برای تسلط بیشتر بر این رای، اطلاع از ماده 2 قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 1376، سرقفلی و ودیعه مفید به نظر می‌رسد.

اگر رابطه استیجاری مابین موجر و مستاجر بعد از لازم‌الاجرا شدن قانون سال 1376 تنظیم شود؛ ولی فاقد شرایط مقرر در ماده 2 این قانون باشد که می‌گوید: «قراردادهای عادی اجاره باید با قید مدت اجاره در دو نسخه تنظیم شود و به امضای موجر و مستاجر برسد و به وسیله دو نفر از افراد مورد اعتماد طرفین به عنوان شهود گواهی شود. در غیر این حالت روابط آنان تابع مقررات قانون مدنی و شرایط مقرر بین آنان خواهد بود.» ممکن است قرارداد اجاره‌ای بین دو نفر منعقد شود؛ اما تابع قانون موجر و مستاجر سال 1376 نباشد و از مقررات قانون مدنی درباره ودیعه پیروی کند.

سرقفلی

به هنگامی که مالک مبلغی به عنوان سرقفلی دریافت می‌کند و قرارداد فاقد شرایط مندرج در ماده 2 قانون موجر و مستاجر باشد؛ در صورت تقدیم دادخواست تخلیه از سوی مالک؛ استحقاق یا عدم استحقاق مستاجر به سرقفلی تابع شرایطی است که طرفین بنا به اصل حاکمیت اراده در قرارداد آورده‌اند. بنابراین چنانچه در قرارداد تخلیه عین مستاجره موکول به استرداد سرقفلی نباشد یا اینکه در خصوص سرقفلی و نحوه استرداد آن ساکت باشد حکم تخلیه بدون لحاظ این امر انشا و صادر می‌شود؛ گرچه مستاجر حق دارد با تقدیم دادخواست تقابل یا طرح دعوای مستقل ادعای خود را مطرح کند.

ودیعه

اگر موجر مبلغی تحت عنوان قرض‌الحسنه از مستاجر گرفته باشد که هنگام تخلیه مسترد کند و از طرفی قرارداد اجاره مطابق مقررات قانون سال 1376 تنظیم شده باشد، مشمول ماده 4 قانون مذکور می‌شود که می‌گوید: «در صورتی که موجر مبلغی به عنوان ودیعه یا تضمین تخلیه یا قرض‌الحسنه یا سند تعهدآور و مشابه آن از مستاجر دریافت کرده باشد تخلیه و تحویل مورد اجاره به موجر، موکول به استرداد سند یا وجه مذکور به مستاجر و یا سپردن آن به دایره اجرا است، موجر فقط همان مبلغی را که به عنوان ودیعه یا قرض‌الحسنه دریافت داشته باید به مستاجر بازگرداند و لا غیر. »

سرقفلی یا ودیعه

اگر در اجاره‌نامه عادی که نسبت به محل تجاری تنظیم شده است، مبلغی از طرف مستاجر در اختیار موجر قرار بگیرد؛ ولی عنوان آن مشخص نشود که سرقفلی است یا قرض‌الحسنه یا ... و چنانچه پس از پایان مدت اجاره، موجر آن را قرض‌الحسنه و مستاجر آن را سرقفلی بداند، چون مستاجر خلاف اصل صحبت می‌کند در این خصوص مدعی محسوب می‌شود؛ بنابراین مبلغی که مستاجر به موجر داده است، عنوان سرقفلی ندارد و موجر مطابق ماده 4 قانون مرقوم مکلف است هنگام تخلیه همان مبلغ را به مستاجر بازپس دهد و اگر مستاجر مدعی است که مبلغ مبادله شده سرقفلی بوده باید ادعایش را ثابت کند. بنابراین در پرونده‌ای که به طرح آن پرداختیم مستاجر در گام اول باید ثابت می‌کرد که آنچه پرداخته، ودیعه نبوده است و چون در دفاعیات مستاجر و رای دادگاه به چنین اقدامی اشاره نشده است، به نظر می‌رسد که مستاجر استحقاق گرفتن سرقفلی را نداشته است و باید مبلغی که به عنوان ودیعه پرداخت کرده است، بازپس داده شود. با توجه به مراتب مذکور به دست می‌آید که رای صادره از محاکم بدوی و تجدیدنظر صحیح نیست.

چند نکته

درخواست تخلیه مورد اجاره مشمول قانون سال 1376 تنها در صورت پایان مدت اجاره و مراجعه به شوراهای حل اختلاف امکانپذیر است، پس اگر قبل از پایان مدت اجاره، موجر به علت تخلف مستاجر تقاضای تخلیه را مطرح کند باید با تقدیم دادخواست و رعایت تشریفات مربوط از دادگاه صالح درخواست خود را مطرح کند و دادگاه نیز موظف است بر مبنای قانون مدنی و شرایط مقرر مابین آن عمل کند. 

مطابق ماده یک قانون موجر و مستاجر مصوب 1376 رابطه بین موجر و مستاجر تابع اراده آنان است و می‌توانند رابطه استیجاری خود را از شمول این قانون خارج سازند؛ برخلاف قانون سال 1356 که به موجب ماده 30 آن اراده طرفین قادر به ایفای چنین نقشی نیست.

حدود قرارداد طرفین

اما در انتها بررسی این سوال مفید خواهد بود که آیا موجر و مستاجر با وجود حاکمیت قانون موجر و مستاجر سال 1376، می‌توانند قراردادی منعقد و رابطه بین خود را تابع قانون روابط موجر و مستاجر سال 1356 کنند؟ در این خصوص گفته شده است: گرچه مطابق ماده یک قانون موجر و مستاجر 1376 روابط بین موجر و مستاجر تابع اراده آنان است و می‌توانند رابطه استیجاری‌شان را از شمول قانون خارج سازند، به این معنی نیست که آنان بتوانند از مقررات قانون سال 1356 استفاده کند؛ زیرا اجرای مقررات قانون از سوی دولت (به معنای وسیع ملی خود یعنی حاکمیت) فقط در زمانی که قانون لازم دانسته، مجاز است و به جهت امری بودن قانون اشخاص نمی‌توانند برخلاف مقررات قانون مورد بحث، توافقی میان خود داشته باشند.
 با وجود این، موجر و مستاجر می‌توانند بدون آنکه خود را در چارچوب قانون غیرلازم‌الاجرا قرار دهند، در قرارداد اجاره خود هرگونه شرطی را برای تخلیه یا عدم تخلیه مورد اجاره و نحوه پرداخت و استرداد سرقفلی قرار دهند، هرچند شروط مزبور با مقررات قانون روابط موجر و مستاجر همسان نباشد؛ چراکه در این فرض، قرارداد قانون طرفین محسوب می‌شود؛ لکن قانون قرارداد جمعی است که اگر آن قانون امری باشد طرفین قرارداد نمی‌تواند با توافق خود حاکمیت قانون مرقوم را له یا علیه خود مجاز شمارند.

+ نوشته شده در  ساعت   توسط سیدفرشیدغزنینی هاشمی  |  آرشیو نظرات

---

قرارداد اجاره

یکی از قراردادهایی که اشخاص در جامعه تنظیم می‌کنند قرارداد اجاره است که قوانین مربوط به آن هر از چندگاهی دچار تغییر و تحولات اساسی می‌شود. در این مختصر به آخرین مقررات مربوطه و نحوه تنظیم قرارداد اجاره مطابق با آن و راه‌های پیشگیری از بروز اختلاف و در صورت وقوع اختلاف نحوه مراجعه به دستگاه قضایی می‌پردازیم. اما قبل از بررسی قانون روابط موجر و مستأجر مصوب 26/5/1376 تعریف قانونی اجاره و بعضی کلمات حقوقی به زبان ساده را ارایه می‌کنیم.
• تعریف اجاره به گزارش سرویس حقوقی ایسکانیوز، ااجاره عقدی است که برابر آن اجاره‌کننده مالک منافع عین مال موضوع اجاره‌ می‌شود اجاره ممکن است نسبت به اشیاء مانند اتومبیل، خانه یا حیوان یا انسان باشد خودرو آنکه شخصی بخواهد از خانه دیگری استفاده کند و آن را برای مدتی اجاره کند.
مستأجر: اجاره ‌کننده مؤجر: اجاره دهند عین مستأجر: مورد اجاره مال‌الاجاره: اجاره بها اجرت‌المثل: اجرت و بهائی که برای یک کالا یا خدمات بر مبنای قیمت کالا یا خدمات مشابه آن تعیین می‌شود بدون آنکه طرفین قرارداد از قبل برای آن توافقی کرده باشند. اجرت‌المثل در مقابل اجرت المسمی یعنی اجرت توافق شده قرار می‌گیرد. • 20 نکته در مورد اجاره اماکن مسکونی
-1 در اجاره مسکن باید مدت اجاره معین باشد والا اجاره باطل است. معمولاً مدت اجاره‌ها یکسال تعیین می‌گردد. مدت اجاره از روزی شروع خواهد شد که بین موجر و مستأجر توافق شود و اگر در عقد اجازه ابتدای مدت ذکر نگردد زمان انعقاد قرارداد محسوب خواهد شد. شروع عقد اجاره خواهد بود.
-2 لازم نیست که موجر مالک عین مستأجره باشد ولی باید مالک منافع عین مستأجر شناخته شود. پس اگر الف خانه‌ای را از دیگری اجاره کرد چون مالک منافع آن بوده قادر به انتقال منافع در مدت اجاره به دیگری است، مگر آنکه در قرارداد اجاره خلاف آن شرط شده باشد.
-3 اگر بعداز قرارداد معلوم شود که عین مستأجره در حال اجاره معیوب بوده، مستأجر حق فسخ دارد. البته اگر موجر رفع عیب کند به نحوی که به مستأجر ضرری وارد نشود، مستأجر حق فسخ نخواهد داشت اگر عیب در مدت استفاده از مورد اجاره حادث گردد، مستأجر نسبت به بقیه مدت اجاره حق فسخ خواهد داشت.
-4 موجر نمی‌تواند درمدت اجاره در عین مستأجره تغییر دهد که با استفاده مستأجر از آن در تعارض باشد و اگر مورد اجاره نیاز به تعمیراتی داشته باشد که تأخیر در آن موجب ضرر به موجر شود، مستأجر نمی‌تواند مانع از تعمیرات گردد حتی اگر این امر مانع استفاده او از مورد اجاره شود. در این حالت مستأجر می‌تواند از حق فسخ استفاده کند.
-5 تعمیرات و تمامی مخارجی که در مورد اجاره برای امکان بهره‌برداری از آن لازم است و عهده مالک است، مگر آنکه در اجاره‌نامه خلاف آن قید شود و نیز پرداخت هزینه‌های مربوط به اسباب و لوازمی که برای استفاده از مورد اجاره ضروری است برعهده مالک خواهد بود مانند نصب آبگرمکن یا شوفاژ و...
-6 اگر مستأجر خارج ازحدود متعارف از مورد اجاره بهره‌برداری کند و موجر نتواند مانع او از این امر شود، حق فسخ برای موجر بوجود می‌آید. برای مثال به جای استفاده و مصرف خانگی از برق، مصرف صنعتی از برق داشته باشد. -7 مستأجر باید در زمان‌های تعیین شده در قرارداد، اجاره‌بها را پرداخت کند و در مقابل از موجر رسید دریافت کند.
-8 اگر مستأجر از مورد اجاره در غیر موردی که در اجاره‌ آمده استفاده کند، موجر حق فسخ اجاره را خواهد داشت. برای مثال در قرارداد اجاره آمده که این امکان برای استفاده مسکونی به اجاره داده می‌شود ولی مستأجر از آن استفاده تجاری کند.
-9 عقد اجاره به محض پایان مدت اجاره، برطرف می‌شود و اگر بعداز پایان مدت اجاره مستأجر آن را در تصرف خود نگهدارد باید به موجب اجاره‌بهایی که معادل اجاره‌بهاء مکانی شبیه آن مکان است، بپردازد حتی اگر از آن استفاده نکند.
-10 عقد اجاره با مرگ موجر یا مستأجر باطل نخواهد شد اما اگر موجر تنها تا زمان حیات خود مالک منافع مورد اجاره باشد با فوت او اجاره باطل خواهد شد و نیز اگر در قرارداد اجاره مباشرت مستأجر در استفاده از مورد اجاره شرط گردد با فوت مستأجر عقد اجاره باطل می‌شود.
-11 اگر مستأجر مورد اجاره را به دیگری اجاره دهد اجاره باطل یا فسخ نمی‌شود، مگر آنکه موجر در قرارداد اجاره برای خود به هنگام تحقق این امر حق فسخ را شرط کرده باشد.
12 - اگر مستأجر بدون اجازه موجر در مورد اجاره تعمیراتی کند حق مطالبه آن را از موجر ندارد.
-13 اگر مستأجر بدون اجازه موجر در خانه یا زمینی که اجاره کرده ساخت و ساز کند یا درختی بکارد موجر حق دارد که آن را از بین ببرد و اگر در اثر این عمل نقصی به بنا یا زمین مورد اجاره وارد شود برعهده مستأجر خواهد بود.
-14 تنظیم قرارداد اجاره هم به صورت عادی و هم رسمی ممکن است معمولاً اشخاص به صورت عادی در آژانس‌های مسکن مبادرت به تنظیم قرارداد می‌کنند. باید توجه داشت که اولاً برای تنظیم قرارداد اجاره به صورت عادی حتماً به دو نفر به عنوان گواه ذیل سند اجاره را امضاء کنند تا طرفین از مزایای قانون روابط موجر و مستأجر مصوب 1376 بهره‌مند شوند. دوم، صرف تنظیم قرارداد در فرم‌های چاپی یا تایپ مفاد قرارداد موجب رسمی‌شدن آن نمی‌شود و تأثیری در ماهیت آن ندارد.
-15 قراردادهای عادی اجاره باید با قید مدت اجاره در دو نسخه تنظیم شود و به امضاء موجر و مستأجر برسد و به وسیله دو نفر افراد مورد اعتماد طرفین به گواهی برسد. هرگاه موجر یا مستأجر به نمایندگی از دیگری قرارداد تنظیم کند باید توجه داشت شخصی که خود را به عنوان نماینده معرفی می‌کند،‌دلیل نمایندگی او باید به رویت طرف مقابل رسیده و پ-یوست قرارداد شود. پس اگر الف خود را وکیل همسرش به عنوان موجر معرفی می‌کند باید وکالت‌نامه رسمی مبنی بر وکالت در انعقاد عقد اجاره از سوی او ارایه دهد.

-16 پس از پایان مدت اجاره اگر مستأجر از تخلیه مود اجاره امتناع کند به درخواست موجر تخلیه صورت خواهد گرفت. برای تخلیه اگر سند عادی باشد باید نکات زیر رعایت شود. - درخواست برای تخلیه مشتمل بر نام و نام خانوادگی و محل اقامت مستأجر و مشخصات عین مستأجره و مشخصات و تاریخ سند اجاره و کپی برابر اصل شده قرارداد اجاره و کپی برابر اصل شده سند مالکیت ملک. - ابطال تمبر به مبلغ 5000 ریال به درخواست نامه تخلیه. نمونه درخواست احتراماً اینجانب.........................فرزند..............مقیم...........یک باب منزل مسکونی را واقع در خیابان................به پلاک ثبتی...... به موجب قرارداد عادی اجاره مورخ.........به آقای ..... فرزند..... از تاریخ.......لغایت........به اجاره دادم. اکنون با توجه به تاریخ پایان مدت اجاره و عدم تخلیه عین مستأجره تقاضای تخلیه آن را مطابق قانون روابط موجر و مستأجر مصوب 1376 دارم. کپی مصدق سند مالکیت و سند اجاره پیوست است. 
-17 رئیس حوزه قضایی یا دادگاهی که به درخواست رسیدگی می‌کنند با احراز مالکیت یا ذینفع بودن موجر دستور تخلیه را صادر خواهد کرد. پس از ابلاغ این دستور از سوی مأموران به مستأجر، او مکلف است ظرف 3 روز پس از ابلاغ دستور دادگاه نسبت به تخلیه اقدام کند.
-18 اگر موجر مبلغی به عنوان ودیعه یا تضمین یا قرض‌الحسنه و... از مستأجر دریافت کرده باشد تخلیه و تحویل مورد اجاره، موکول به استرداد آن سند یا وجه به مستأجر خواهد بود.
-19 اگر سند اجاره رسمی باشد برای تخلیه مورد اجاره درخواست صدور اجرائیه از دفترخانه‌ای که قرارداد اجاره را تنظیم کرده به عمل می‌آید و دفترخانه پس از احراز هویت و صلاحیت موجر اوراق اجرائیه را ظرف 24 ساعت و در سه نسخه با قید تخلیه محل مورد اجاره به دایراه اجرای اسناد رسمی اداره ثبت اسناد و املاک محل می‌فرستد و اداره ثبت ظرف 24 ساعت نسبت به تشکیل پرونده و صدور ابلاغ و تخلیه به مأمور اقدام می‌کند و مأمور اجرا نیز مکلف است ظرف 48 ساعت ا جرائیه را به مستأجر ابلاغ و مستأجر ظرف 3 روز از تاریخ ابلاغ نسبت به تخلیه اقدام کند.
-20 اگر موجر مدعی ورود خسارت به مورد اجاره از سوی مستأجر یا عدم پرداخت اجاره بها یا بهدی شارژ و ... باشد نمی‌تواند رأساً نسبت به برداشت این مبلغ از ودیعه‌ای که نزد اوست اقدام کند بلکه می‌تواند برای رسیدن به حق خود به دادگاه مراجعه و با تقدیم دادخواست مطالبه ضرر و زیان به میزان مورد ادعا به دایره اجرا دستور تخلیه ارایه کند. گزارش ایسکانیوز می‌افزاید: در این صورت دایره اجرای دستور تخلیه از تسلیم مبلغ ودیعه به مستأجر به همان میزان خودداری خواهد بود و پس از صدور رأی دادگاه و کسر مطالبات موجر اقدام به رد آن به مستأجر می‌کند.

+ نوشته شده در  ساعت   توسط سیدفرشیدغزنینی هاشمی  |  آرشیو نظرات

---

فرمول‌ جدید مالکان برای محاسبه اجاره‌ بها !!

 هفت صبح: مبنای محاسبه یک چهارم قیمت کل واحد مسکونی به عنوان نرخ اجاره‌بها از سالیان گذشته مورد استفاده مالکان و همچنین مشاوران املاک بوده است.

این در حالی است که این قانون در چند سال اخیر خصوصا در سال جاری که نرخ‌های مسکن به صورت افسار گسیخته پله‌های ترقی را طی می‌کنند از سوی مالکان رعایت نشده و برخی از این افراد ترجیح می‌دهند با ایجاد قوانین جدید و من‌درآوردی زمینه افزایش قیمت‌ها و کسب سود بیشتر را فراهم کنند.

 در این رابطه حسینی یکی از مشاوران املاک به هفت صبح می‌گوید: در حال حاضر مالکانی که قصد اجاره دادن ملک خود را دارند قانون یک پنجم را رعایت نمی‌کنند و معتقدند در شرایطی که قیمت‌ها در بخش خرید و فروش تا بیش از 30 درصد افزایش پیدا کرده اجاره‌بها هم باید متناسب با آن افزایش یابد. 

وی افزود: به عنوان مثال در گذشته اگر قیمت یک واحد مسکونی با هر متراژی 100 میلیون تومان بود نرخ اجاره‌بهای آن بر اساس رهن 20 میلیون تومان بود که مستاجر می‌توانست بخشی از مبلغ را به صورت رهن و بخشی از آن را به صورت اجاره بپردازد‌ اما مالکان در حال حاضر مبنای محاسبه نرخ اجاره‌بها را به صورت متری تعیین می‌کنند.

به عنوان مثال اگر قیمت یک واحد مسکونی 100 متری 3 میلیون تومان برای هر متر تعیین می‌شد برای هر متر اجاره‌بهای آن مبلغ یک میلیون تومان را تعیین می‌کنند یعنی مستاجر برای این واحد باید 100 میلیون تومان بابت رهن کامل بپردازد در صورتیکه طبق فرمول قبلی محاسبه قیمت رهن کامل این واحد نهایتا بیش از 60 میلیون تومان نمی‌شد. 

این مشاور می‌گوید: همواره تعیین نرخ‌گذاری یک واحد مسکونی از وظایف مشاوران است و این بنگاه‌داران هستند که با در نظر گرفتن کلیه جوانب مانند نوع و امکانات ساختمان و منطقه واقع شدن نرخ اجاره‌بها را با رضایت مالکان پیشنهاد می‌کنند اما چون این روزها متقاضیان واحدهای استیجاری نسبت به متقاضیان خرید و فروش مسکن افزایش یافته، مالکان پیشنهاد مشاوران را قبول نداشته و با قیمت‌گذاری بر اساس متراژ، خود نرخ اجاره‌بها را تعیین می‌کنند.

 در این رابطه مصطفی قلی‌خسروی رئیس اتحادیه کشوری مشاورن املاک به هفت صبح گفت: مبنای تعیین میزان ودیعه اجاره‌بها در برخی موارد یک‌چهارم، یک‌پنجم یا یک ششم است و پس از آنکه مشاور مبلغ را پیشنهاد داد مالک و مستاجر بر سر آن توافق می‌کنند. وی گفت: البته در برخی از موارد دیده شده که مالکان روش‌های جدیدی را برای تعیین نرخ اجاره‌بها پیشنهاد می‌کنند که این موارد تخلف بوده و مشاوران نباید نسبت به عقد قرارداد و ثبت آن در سامانه مسکن اقدام نمایند.

 وی ادامه داد: مشاوران باید آگاه باشند پس از اجرای طرح تعزیراتی اجاره‌بهای مسکن، ممکن است برخی از افراد برای کسب سود بیشتر و رعایت نکردن قانون به روش‌های دیگری متوصل شده و مثلا به پشت‌نویسی قرار‌داد یا انجام قراردادهای صوری روی آورند. بنابراین مشاوران باید مراقب باشند چون با متخلفین به شدت برخورد خواهد شد. 

وی همچنین از راه‌اندازی سامانه‌ای برای ثبت معاملات اتباع بیگانه خبر داد و گفت: با توجه به لزوم در اختیار داشتن مشخصات و اطلاعات مربوط به اتباع بیگانه سامانه‌ای راه‌اندازی شده تا از این پس مشاوران املاک قرار‌دادهای مربوط به اتباع بیگانه خصوصا افاغنه را ضمن ثبت در سامانه معاملات موجود در این سامانه نیز به ثبت برسانند. 

وی همچنین از تصمیمات جدید کارگروه مسکن برای اعطای اختیارات بیشتر به مشاوران املاک برای انجام کلیه مراحل نقل و انتقالات مسکن همچون اخذ پایان کار و عوارض ساختمان در جهت سهولت و تسریع در نقل و انتقالات خبر داد و گفت: از این پس مشاوران می‌توانند با انجام این خدمات کارمزد بیشتری را از مشتریان دریافت کنند.  

ادامه مطلب

+ نوشته شده در  ساعت   توسط سیدفرشیدغزنینی هاشمی  |  آرشیو نظرات

---

آیین نامه اجرایی قانون موجر و مستاجر مصوب 1376

  ماده 1 ـ منظور از واژه قانون «در این آیین نامه قانون روابط موجر و مستاجر مصوب 26/5/1376» می‌باشد.

  ماده 2 ـ موارد زیر مشمول مقررات قانون نمی‌باشد:
1 ـ روابط استیجاری قبل از اجرای قانون‌.
2 ـ روابط ناشی از انتقال حقوق قانونی مستاجر سابق به مستاجر جدید با اجازه موجر در صورتی که قرارداد اجاره قبل از لازم‌الاجرا شدن قانون باشد.
3 ـ روابط ناشی از صلح منافع یا هر عنوان دیگر و نیز تصرفات بر حسب ‌تراضی شفاهی با موجر به عنوان اجاره‌.
4 ـ موارد تخلیه اماکن استیجاری قبل از انقضای مدت مندرج در قرارداد.
5 ـ در صورتی که سند عادی اجاره بر طبق ضوابط مقرر در ماده (2) قانون ‌تنظیم نشده باشد.
    تبصره ـ رابطه استیجاری در اماکنی که ابتدائا از تاریخ لازم‌الاجراشدن قانون به اجاره واگذار شده یا می‌شود یا پس از تاریخ یاد شده توسط‌طرفهای قرارداد اجاره تمدید می‌گردد، مشمول مقررات قانون مورد اشاره‌خواهد بود.
ماده 3 ـ رسیدگی به درخواست تخلیه در مورد سند عادی موضوع‌ماده (2) قانون بدون تقدیم دادخواست و با ابطال تمبر مربوط به دعاوی‌غیرمالی و بدون رعایت تشریفات آیین دادرسی مدنی به عمل خواهد آمد.
ماده 4 ـ رییس حوزه قضایی یا دادگاه مرجوع الیه با احراز مالکیت با ذی‌نفع‌بودن موجر حسب‌موردمبادرت به صدور دستور تخلیه خواهد نمود.
ماده 5 ـ ابلاغ اوراق قضایی و یا اوراق اجراییه به مستاجر در محل‌عین مستاجره و به موجر در محل مندرج در قرارداد صورت می‌گیرد؛ مگراینکه طرفین ترتیب دیگری را مقرر نموده باشند.
ماده 6 ـ اجرای دستور تخلیه صادره توسط مقام قضایی نیاز به صدور اجراییه ندارد و توسط مامور، ابلاغ و اجرا می‌گردد. مامور مکلف است آن راظرف (24) ساعت به شخص مستاجر ابلاغ و در نسخه ثانی رسید دریافت‌کند و در صورت امتناع مستاجر از دادن رسید، مراتب را در ابلاغ نامه قید و ظرف (3) روز نسبت به اجرای مفاد دستور اقدام نماید.
ماده 7 ـ چنانچه مستاجر در محل حضور نداشته باشد، مفاد دستورتخلیه به یکی از بستگان یا خادمان وی که سن ظاهری او برای تمییز اهمیت ‌موضوع کافی باشد، ابلاغ می‌شود.
ماده 8 ـ هرگاه اشخاص مذکور در ماده قبل در محل حضور نداشته‌باشند یا از دادن رسید امتناع ورزند، مامور مراتب را در اعلامیه‌ای قید و به‌محل الصاق می‌نماید.
    تبصره ـ در اعلامیه‌، مراتب مراجعه مامور و استنکاف اشخاص ویا عدم حضور آنان و نیز مفاد دستور مقام قضایی درج شده وهمچنین این مطلب قید خواهد شد که چنانچه ظرف (3) روزمستاجر اقدام به تخلیه محل و تحویل آن به موجر یا نماینده قانونی ‌وی و یا دفتر دادگاه ننماید، امر تخلیه در روز و ساعت معین توسط ‌مامور اجرا انجام می‌پذیرد.
ماده 9 ـ در مورد اسناد رسمی ‌اجاره‌، درخواست ‌صدوراجراییه جهت‌تخلیه مورد اجاره از دفترخانه تنظیم‌کننده سند به عمل خواهد آمد.
ماده 10 ـ درخواست نامه برای اسناد عادی اجاره در فرم مخصوص ‌تنظیم می‌شود و شامل نکات زیر خواهد بود:
الف ـ نام و نام خانوادگی و نام پدر و محل اقامت موجر یا نماینده‌قانونی و یا قایم مقام وی‌.
ب ـ نام و نام‌خانوادگی و محل‌اقامت مستاجر یا قایم‌مقام قانونی وی‌.
پ ـ مشخصات عین مستاجره‌.
ت ـ مشخصات و تاریخ سند اجاره‌.
تبصره 1 ـ تصویر مصدق قرارداد باید پیوست درخواست نامه یادشده باشد.
تبصره 2 ـ در صورت فوت موجر یا مستاجر، وراث آنها و درصورت انتقال عین از ید موجر و یا منافع از ید مستاجر، ایادی‌منتقل الیهم و در صورت حجر موجر یا مستاجر، نماینده قانونی‌آنها، قایم مقام قانونی آنان می‌باشند.
ماده 11 ـ سر دفتر پس از احراز هویت و صلاحیت‌درخواست‌کننده‌، اوراق اجراییه را ظرف (24) ساعت در (3) نسخه‌با قید تخلیه محل عین مستاجره موضوع سند تهیه و به مهر ویژه‌اجرا منقوش و جهت اقدام به دایره اجرای اسناد رسمی ثبت محل‌ارسال می‌نماید.
ماده 12 ـ اجرای ثبت موظف است با وصول اوراق اجراییه ازدفترخانه ظرف حداکثر (24) ساعت نسبت به تشکیل پرونده وصدور دستور ابلاغ و تخلیه به مامور اقدام نموده و مامور مکلف‌است ظرف (48) ساعت اوراق اجراییه را ابلاغ و طبق قسمت اخیرماده (6) و مواد (7) و (8) این آیین نامه عمل نماید.
ماده 13 ـ چنانچه در زمان اجرای دستور تخلیه مراجع قضایی و دوایر اجرای ثبت‌، به علت وقوع حوادث غیرمترقبه‌، مستاجر قادر به‌تخلیه مورد اجاره نباشد و استمهال نماید، مراتب درخواست وی‌ توسط مامور اجرا به مقام قضایی دستوردهنده گزارش می‌شود. مقام‌قضایی صالح مربوط می‌تواند با استمهال مستاجر برای یک نوبت‌به مدت حداکثر یک ماه موافقت کند.
ماده 14 ـ دفاتر اسناد رسمی علاوه بر رعایت شرایط عمومی تنظیم‌اسناد اجاره مکلفند در سند اجاره اماکن با کاربری تجاری و اماکنی‌که با رعایت قوانین و مقررات مربوط به منظور استفاده تجاری‌واگذار می‌شوند، تصریح کنند که عقد اجاره با سرقفلی یا بدون‌سرقفلی واقع شده است و در قراردادهای عادی اجاره نیز، طرفین‌مکلفند سند اجاره را با قید همین مطلب تنظیم نمایند.
ماده 15 ـ مستاجر اماکن تجاری در مدت اجاره‌، چنانچه حق انتقال‌به غیر از او سلب نشده باشد، می‌تواند با اخذ مبلغی به عنوان‌سرقفلی‌، مورد اجاره را برای همان شغل و در صورتی که منع قانونی‌وجود نداشته باشد و با قرارداد اجاره منافات نداشته باشد، برای ‌مشاغل دیگر با رعایت سایر شرایط مندرج در اجاره‌نامه‌، به دیگری‌منتقل نماید.
ماده 16 ـ در غیر از موارد مذکور در ماده (4) قانون‌، چنانچه‌مستاجر مدعی حقی باشد می‌تواند طبق مقررات از دادگاه عمومی‌محل وقوع ملک درخواست احقاق حق کند، این امر مانع اجرای ‌دستور تخلیه نمی‌باشد، فقط دادگاه پس از ثبوت ادعا، به تامین‌حقوق مستاجر و جبران خسارت او حکم می‌نماید. در این‌خصوص مستاجر می‌تواند تامین حقوق خود را از دادگاه درخواست‌نموده و دادگاه مکلف است نسبت به آن‌تصمیم مقتضی اتخاذ نماید.
ماده 17 ـ در صورتی که دستور تخلیه مورد اجاره صادر شود ومستاجر نسبت به اصالت قرارداد مستند دستور، شکایتی داشته و یامدعی تمدید قرارداد اجاره باشد، شکایت خود را به دادگاه عمومی‌محل وقوع ملک تقدیم می‌نماید. اعلام شکایت مانع اجرای دستورتخلیه می‌باشد، مگر اینکه دادگاه رسیدگی‌کننده‌، شکایت مستاجر را مدلل بداند، در این صورت پس از اخذ تامین متناسب با ضرر وزیان احتمالی موجر، قرار توقیف عملیات اجرایی تخلیه را صادرخواهد نمود.
ماده 18 ـ چنانچه شکایت مستاجر مورد اشاره در ماده قبل به‌موجب حکم نهایی رد شود، موجر حق دارد خسارتی را که ازتوقیف اجرای دستور تخلیه به او وارد شده است بر طبق قوانین ومقررات مطالبه کند.
ماده 19 ـ چنانچه موجر مبلغی به عنوان ودیعه یا تضمین یاقرض‌الحسنه و یا سند تعهدآور و مشابه آن از مستاجر دریافت کرده‌و در سند اجاره (عادی و یا رسمی‌) درج شده باشد یا توسط خودموجر عنوان شود، در این صورت تخلیه و تحویل مورد اجاره به‌موجر موکول به استرداد سند یا وجه یاد شده به مستاجر و ارایه‌رسید آن به ضمیمه درخواست تخلیه به مرجع قضایی و یا ارایه آن‌به دایره اجرای ثبت و یا سپردن آن بر حسب مورد به دایره اجرای‌دادگستری و یا دایره اجرای ثبت می‌باشد.
تبصره ـ در صورتی که ودیعه یا تضمین یا قرض‌الحسنه و یا سند تعهدآور و مشابه آن در سند اجاره (عادی و یا رسمی‌) ذکر نشده‌باشد و توسط موجر نیز هنگام درخواست و تقاضای تخلیه مطرح‌نشود و مستاجر از این جهت مدعی حقی شود، می‌تواند طبق ماده‌(5) قانون اقدام به احقاق حق خود نماید.

معاون اول رییس جمهور ـ حسن حبیب

ساخت بتن به روش B.S

ساخت بتن به روش B.S.  :

ارزیابی سیمان موجود:

در روش B.S. باید خواص بتن مورد استفاده از نظر مقاومت 28 روزه بتن ساخته شده با سیمان معلوم باشد و چون سیمان موجود در آزمایشگاه، سیمانی غیر استاندارد و دارای مقاومتی نامعلوم بود در ابتدا طرح اختلاط را با نسبت آب به سیمان 50% انجام می دهیم تا مشخصات سیمان مورد آزمایش معلوم شود.

پس از ساخت بتن برای دو نمونه مکعبی به ابعاد  15 x 15 x 15 cm3 ، آنها را در داخل قالب هایی که از قبل آماده کرده بودیم و سطح داخلی آن را کاملا روغنکاری کرده بودیم می ریزیم (به علت اینکه بتن را به راحتی بتوان از قالب جدا کرد قالبها را روغن کاری می کنیم). پس از پر شدن قالبها  از بتن آنها را بر روی دستگاه ویبراتور(Vibrator یا لرزاننده) قرار دادیم و دستگاه را به مدت چند دقیقه روشن کردیم تا حباب های هوای موجود در بتن خارج شود و مصالح سنگی و خمیر سیمان جای آنها را پر کنند. پس از اینکه هوای بتن کاملا خارج گردید مقداری از حجم بتن موجود در قالب کم می شود و به همین جهت مجددا مقداری از بتن درست شده را دوباره در داخل قالب می ریزیم و مجذذا بتن را ویبره می کنیم. پس از پایان زمان ویبراسیون سطح آزاد بتن را صاف می کنیم و قالبها را در گوشه ای قرار می دهیم تا سیمان موجود در بتن خود را بگیرد و بتن  از حالت خمیری در بیاید.

پس از گذشت یک روز (24 ساعت) بتن ها  را از قالبها در می آوریم وآنها را در داخل آب قرار می دهیم.(واکنشهایی که در داخل بتن انجام می شود بسیار  کرمازا میباشد و این امر سبب تبخیر آب موجود در بتن و درنتیجه ایجاد ترک در بتن می شود و به همین علت و همینطور افزایش مقاومت در بتن آنها را در جایی با رطوبت 100% قرار می دهیم).

پس از 7 روز بتن ها را از داخل آب خارج می کنیم و وزن و ابعاد آنها را اندازه می گیریم. سپس نمونه ها را در زیر دستگاه قرار می دهیم و دستگاه را روشن می کنیم بارگزاری تا زمانی که نمونه ها ترک خورده و بشکنند و دیگر قادر به تحمل بار نباشند ادامه پیدا می کند. عددی که در این حالت دستگاه نشان می دهد میزان نیروی لازمی است که نمونه تحت آن به حد گسیختگی خود برسد. حال با داشتن ابعاد نمونه می توانیم با تقسیم نیرو بر سطح مقطع موثر میزان تنش گسیختگی نمونه را بدست آوریم.

کلیه نتایج بدست آمده از این آزمایش به شرح زیر می باشد:

	طول (cm)	عرض (cm)	ارتفاع (cm)	مقاومت (kg)	تنش(N/mm2)
نمونه اول	15.1	15.2	15.2	29500	12.85
نمونه دوم	15.2	15.1	15.0	29500	12.85

طراحی و ساخت بتن با مقاومت 280Kg/cm3  :

پس از ارزیابی سیمان مورد آزمایش می خواهیم بتونی با مقاومت 280 و اسلامپ 30 تا 60 بسازیم.

با معلوم بودن مقاومت 7 روزه بتن با نسبت آب به سیمان 5/0 می توانیم توسط فرمول تجربی                                                           (توجه داشته باشیم که این فرمول در سیستم Kg/cm3 صادق می باشد) مقاومت 28 روزه بتن مورد آزمایش را بدست آوریم و با درونیابی در محل تقاطع خط عمودی نسبت آب به سیمان 50% و خط افقی مقاومت 28 روزه بتن( 21.86 ) نمودار مقاومت بتن موجود در آزمایشگاه را بدست آوریم.

f'c(28)=218.6

fm=fc+ks=280+1.64*6=290

حال خطی افقی از مقاومت مورد نیاز خود  که مجموع ضریب اطمینان و مقاومت مورد نیاز بتن می باشد رسم می کنیم (29 N/mm2) تا نمودار سیمان را قطع نماید سپس در محل تقاطع این خط با منحنی سیمان خطی عمودی رم می کنیم تا محور افقی را قطع نماید سپس عدد بدست آمده در محل تقاطع که نشانگر میزان آب به سیمان برای مقاومت مورد انتظار می باشد را قرائت می کنیم.

برای بدست آوردن میزان آب از جدول کارآیی (جدول زیر) استفاده می کنیم.

سنگدانه		مقدار آب Kg/m3,(lb/yd3)
بزرگترین  اندازه mm(in.)	نوع	اسلامپ mm (in.)	10-0 (2/1-0)	30-10 (1-2/1)	60-30 (2/1 2-1)	180-60 (7-2/1  2)
		وی – بی	12>	12-6	6-3	3-0
(8/3)10	غیر شکسته		(225)150	(305)180	(345)205	(380)225
	شکسته		(305)180	(345)205	(390)230	(420)250
(4/3)20	غیر شکسته		(230)135	(270)160	(305)180	(330)195
	شکسته		(285)170	(320)190	(355)210	(380)225
(2/1  1)40	غیر شکسته		(195)115	(235)140	(270)160	(295)175
	شکسته		(260)155	(295)175	(320)190	(345)205

با توجه به جدول فوق و با در نظر گرفتن (اندازه بزرگترین ذره 20mm ،نوع مصالح شکسته،اسلامپ 60-30) وزن آب 210Kg/m3  بدست می آید. حال با معلوم بودن نسبت آب به سیمان ( w/c ) می توانیم وزن سیمان مورد استفاده را نیز بدست آوریم.

نحوه بدست آوردن وزن مخصوص بتن:

با معلوم بودن وزن مخصوص تک تک مصالح می توانیم وزن مخصوص کل مصالح را به وسیله فرمول  زیر بدست آوریم. سپس با توجه به وزن مخصوص کل مصالح و با استفاده از درون یابی نمودار مخصوص به وزن مخصوص مورد نظر را بدست می آوریم. سپس خطی عمودی از روی محور مربوط به میزان آب رسم می کنیم تا نمودار وزن مخصوص خاک ما را قطع نماید سپس خطی افقی از محل تقاطع آنها رسم می کنیم تا در روی محور مربوط به وزن مخصوص بتن وزن مخصوص بتن مرطوب ما را بدهد.

 

 

 

 

سپس با توجه به اینکه مواد تشکیل دهنده بتن عبارتند از : سیمان، آب، سنگدانه و با دانستن وزن یک متر مکعب بتن، وزن آب موجود در هر متر مکعب بتن و وزن سیمان هر متر مکعب بتن، وزن مصالح سنگی بدست میآید(وزن مصالح تشکیل دهنده یک متر مکعب بتن). سپس با معلوم بودن نسبت هریک از مصالح (جدول های اختلاط مصالح) می توانیم وزن هر یک از مصالح را بدست آوریم.

نتایج بدست آمده و نسبتهای مواد تشکیل دهنده هر متر مکعب به شرح زیر است:

مقاومت بتن با نسبت آب به سیمان 5/0	fc(28)=218.6
ماکزیمم بتن برای طراحی	fm=fc+ks=280+1.64*6=290
نسبت آب به سیمان	w/c=43%
وزن مخصوص مصالح	Gs=3/(1/2.71+1/2.68+1/2.78)=2.722
وزن مخصوص بتن	2420 kg/m3

وزن آب	W=210 kg
وزن سیمان	C=488.4 kg
وزن کل مصالح سنگی	2420-(210+488.4)=1721.6
شن نخودی	1721.6*.115=198
شن بادامی	1721.6*.218=374.7
ماسه 06/0	1721.6*.667=1148.3

نسبتهای بدست آمده برای یک متر مکعب بتن می باشد.

محاسبه میزان بتن مورد نیاز:

برای آزمایش احتیاج به نمونه های زیر داریم:

      ×        6 نمونه مکعبی به ابعاد 15×15×15 سانتی متر

                     ×         2 نمونه برای آزمایش مقاومت فشاری نمونه 7 روزه

                     ×         2 نمونه برای آزمایش مقاومت فشاری نمونه 28 روزه مرطوب

                     ×         2 نمونه برای آزمایش مقاومت فشاری نمونه 28 روزه خشک

      ×        2 نمونه استوانه ای به قطر 15 و ارتفاع 30 سانتی متر

                     ×         1 نمونه برای آزمایش مقاومت کششی نمونه 28 روزه (آزمایش شکافت)

                      ×1 نمونه برای آزمایش مقاومت فشاری نمونه 28 روزه

حجم کل بتن مورد نیاز: 6*153+2*p(15)2*30/4=30582 cm3  که بخاطر اطمینان 20% بیشتر از حجم مورد نیاز بتن درست می کنیم. 0.031*1.2=0.0372m3

برای محاسبه وزن تک تک مصالح حجم بتن مورد نیاز را در وزن تک تک مصالح برای هر مترمکعب بتن ضرب می کنیم.

وزن آب	W=7.812 kg
وزن سیمان	C=18.17 kg
شن نخودی	7.37
شن بادامی	13.94
ماسه 06/0	42.71

نحوه ساخت بتن:

پس از توزین مصالح مورد نیاز آنها را در داخل میکسر می ریزیم و میزان آب مورد نیاز آن را به آن می افزاییم و دستگاه را به مدت چند دقیقه روشن می کنیم تا مواد کاملاً با هم مخلوط شوند.

نحوه آزمایش سختی (اسلامپ) :

پس از اینکه مواد کاملاً با هم مخلوط شدند بتن را در سه مرحله(هر بار 3/1 ارتفاع دستگاه اسلامپ) داخل دستگاه می ریزیم و بعد از هر سری 25 ضربه عمودی به وسیله یک میله به آن وارد می کنیم و بعد از سومین بار اسلامپ را تا سر پر می کنیم و سر آن را صاف می کنیم.

سپس سر اسلامپ را بصورت عمودی خارج کرده و می گذاریم که بتن افت پیدا کند سپس میزان افت حاصله را نسبت به ارتفاع اولیه آن محاسبه می کنیم (بوسیله عمق سنج کولیس) که این مقدار برای بتن ساخته شده فوق 42 میلی متر بود که در محدوده طراحی شده قرار می گرفت.

سپس بتن را در داخل قالبهای مورد نیاز ریخته و همانند دفعه قبل آنها را ویبره می کنیم.

محاسبه مقاومت 7 و 28 روزه نمونه ها :

بعد از 24 ساعت از قالبگیری نمونه ها، قالبها را باز می کنیم و آنها را در استخر آب قرار می دهیم.

2 نمونه مکعبی را نباید در آب قرار می دادیم ولی به علت تعطیلی روز 5 شنبه مسئولین آزمایشگاه همه نمونه ها را در داخل آب قرار دادند.

پس از 7 روز 2 نمونه را از آب خارج می کنیم وابعاد آن را اندازه می گیریم و سپس آن را می شکنیم که نتایج به شرح زیر می باشد:

	طول cm	عرض cm	ارتفاع cm	وزن kg	وزن مخصوص kg/m3	مقاومت فشاری kg	تنش فشاری kg/cm3	پیش بینی مقاومت 28روزه
نمونه اول	15.1	15.2	15.1	8.200	2366.0	39000	169.91	273.54
نمونه دوم	15.0	15.1	15.3	8.225	2373.4	37500	165.56	267.85

پس از 7 روز 2 نمونه را از آب خارج می کنیم وابعاد آن را اندازه می گیریم و سپس آن را می شکنیم که نتایج به شرح زیر می باشد:

	طول cm	عرض cm	ارتفاع cm	وزن kg	وزن مخصوص kg/m3	مقاومت فشاری kg	تنش فشاری kg/cm3
نمونه اول	15.3	15.1	15.4	8.305	2334.3	60000	259.71
نمونه دوم	15.1	15.2	15.3	8.270	2355.0	58000	252.70

مقاومت فشاری بتن استوانه ای:

	قطر	ارتفاع	وزن	وزن مخصوص	مقاومت فشاری	تنش فشاری
نمونه استوانه أی	15.1	32.0	13.345	2358.7	42500	238.91

مقاومت کششی بتن (آزمایش شکافتن-دو نیم کردن):

	قطر	ارتفاع	وزن	وزن مخصوص	مقاومت کششی	تنش کششی
نمونه استوانه أی	15.2	32.0	13.550	2333.5	2100	15.14

اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه

اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه آمار اعضای هیات علمی بازنشسته دانشگاه‌ها شروط افزایش سن بازنشستگی اعضای هیات علمی/40 هزار دانشجوی دکتری در نوبت استخدام » سرویس: دانشگاه و حوزه - صنفی، دانشجویی کد خبر: 91100905377 شنبه ۹ دی ۱۳۹۱ - ۱۲:۱۹ سرپرست مرکز نظارت و ارزیابی وزارت علوم درباره تغییر آیین‌نامه بازنشستگی اعضای هیات علمی نیز تصریح کرد: آمار بازنشستگان در مقابل آمار اعضای جذب شده، یک عدد بسیار ناچیز است البته به طور میانگین سالیانه حدود 300 نفر به عنوان بازنشسته هیات علمی داریم. به گزارش خبرنگار دانشگاهی خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، دکتر رضا عامری صبح امروز در یک نشست مطبوعاتی با اشاره به تغییرات آیین‌نامه در بازنگری سال 90، تصریح کرد: در این بازنگری، اصلاحیه ماده 36 را داشتیم و همچنین به وزیر علوم این اختیار داده شد که این آیین‌نامه را بازنگری کنند و تغییرات پیشین آیین‌نامه در جهت استفاده حداکثری اعضای هیات علمی کارآمد است. نحوه بازنشستگی اعضای هیات علمی بر اساس درجات وی با اشاره به نحوه بازنشستگی اعضای هیات علمی بر اساس درجات، گفت: شرط بازنشستگی مربی آموزش‌یار، مربی و استادیار، 65 سال سن و یا 30 سال سابقه خدمت است که با این حال برای عضو هیات علمی با درجه استادیار پیش‌بینی شده است که اگر بتواند در چهار سال آخر منتهی به خدمت، 80 تا 85 درصد امتیاز ارتقا به مرحله دانش‌یاری از آیین‌نامه ارتقای اعضای هیات علمی را کسب کند تا می‌تواند 2 تا 3 سال دیگر خدمت کند. سرپرست مرکز نظارت و ارزیابی وزارت علوم افزود: همچنین برای عضو هیات علمی با مرتبه دانشیار، شرط بازنشستگی 67 سال سن است که در تغییرات جدید پیش‌بینی شده که اگر در پنج سال قبل از 67 سالگی، 75 درصد امتیاز استادی را کسب کند، می‌تواند تا 70 سالگی به خدمت خود ادامه دهد. افزایش اختیار دانشگاه‌ها در بازنشستگی اساتید عامری همچنین با اشاره به شرط سن 70 سالگی برای بازنشستگی اعضای هیات علمی با درجه استادی نیز تصریح کرد: در این زمینه نیز اساتیدی که استاد نمونه کشوری شوند، سه سال به سقف بازنشستگی آنها اضافه خواهد شد. همچنین درصورتی که دانشگاه پس از 70 سالگی نیاز به خدمات استاد داشته باشد، می‌تواند مستقیما تا سه سال دیگر خدمت فرد را تمدید کند. وی خاطر نشان کرد: پس از گذشت این سه سال نیز اگر باز دانشگاه نیازمند به استادی بود، می‌تواند با دریافت مجوز از وزارت علوم، سه سال دیگر به مدت خدمت استاد مورد نظر اضافه کند. آمار بازنشستگان بر اساس درجه علمی سرپرست مرکز نظارت و ارزیابی وزارت علوم با بیان اینکه میزان بازنشستگی در سال 91 حدود 200 نفر بوده است، گفت: حدود 50 درصد از بازنشستگان، مربی آموزش‌یار یا مربی، 25 درصد استادیار و تنها 25 درصد دانش‌یار یا استاد بوده‌اند که از این تعداد نیز درصد زیادی خودشان متقاضی بازنشستگی بوده‌اند. عامری افزود: همچنین بر اساس بخشنامه‌هایی که وجود دارد، عضو هیات علمی بازنشسته می‌تواند به شکل پاره وقت تا 10 ساعت با دانشگاه همکاری داشته باشد. علاوه بر آن می‌تواند به عنوان مدرس یا عضو هیات علمی در آموزش عالی غیر دولتی فعالیت کند. 40 هزار دانشجوی دکتری در نوبت استخدام وی همچنین با بیان اینکه عده‌ای معتقدند که به طور کلی بازنشستگی نباید وجود داشته باشد، گفت: در همه نظام‌های آکادمیک بحث بازنشستگی مطرح است، به ویژه در کشور ما با توجه به توسعه تحصیلات تکمیلی، باید زمینه جذب را برای دانشجویان فارغ‌التحصیل فراهم کنیم. ما در حال حاضر 40 هزار دانشجوی دکتری داریم که بحث استخدام آنها جدی است. حذف کامل بازنشستگی اساتید مضر است دکتر عامری سرپرست مرکز نظارت و ارزیابی وزارت علوم با بیان اینکه آیین‌نامه بازنشستگی اساتید انعطافات خوبی دارد، گفت: اگر بخواهیم بازنشستگی را به طور کامل حذف کنیم، مضرات زیادی خواهد داشت و برای همه حاشیه امنی ایجاد خواهد شد که بر اثر آن خلاقیت، نوآوری و پیشرفت آموزشی و فرهنگی تا حد زیادی از بین خواهد رفت. امکان لغو حکم بازنشستگی در صورت اثبات اشتباه عامری افزود: با این حال اگر فردی فکر می‌کند که برخلاف آیین‌نامه بازنشسته شده است، می‌تواند به صورت مکتوب به ما اعلام کند و ما آن را بررسی می‌کنیم و در صورتی که برخلاف آیین‌نامه باشد، حکم بازنشستگی وی لغو خواهد شد. سرپرست مرکز نظارت و ارزیابی وزارت علوم با بیان اینکه گاها مطرح می‌شود که وزارت علوم سعی در بازنشستگی اعضای هیات علمی دارد، تصریح کرد: در برخی از موارد بازنشستگی مشاهده شده است که حتی سن و سابقه افراد بیشتر بوده است و یا حتی قرارداد رسمی قطعی نداشته است، با این حال تابحال تمامی مواردی که مشاهده شده بر اساس آیین‌نامه بازنشستگی صورت گرفته است. عامری در خاتمه با بیان اینکه بحث بازنشستگی اعضای هیات علمی در بین دانشگاه‌های قدیمی و جامع بیشتر مطرح است، گفت: میزان افراد بازنشسته‌ای که بخواهند در سن 70 سالگی باز هم به خدمت ادامه دهند، به صورت موردهای محدود است که در این زمینه خود دانشگاه‌ها برای ادامه خدمت به استاد، راسا تصمیم‌گیری می‌کنند. انتهای پیام کد خبرنگار: 71448

02-13-2013, 12:37 PM ارسال: #2

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه دستورالعمل نحوه فعالیت‌ هیات‌های نظارت مرکزی جذب اعضای هیات علمی تصویب شد » سرویس: دانشگاه و حوزه - صنفی، دانشجویی کد خبر: 91112515086 چهارشنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۱ - ۰۹:۱۱ 139-20.jpg دستورالعمل نحوه فعالیت‌های هیات‌های نظارت مرکزی جذب اعضای هیئت علمی در جلسه هیات اجرایی جذب اعضای هیات علمی دانشگاه‌هابه تصویب رسید. به گزارش سرویس دانشگاهی ایسنا، یکصد و یازدهمین جلسه هیئت اجرایی جذب اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی در محل دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی برگزار شد. در این جلسه، هیات‌های اجرایی جذب اعضای هیات‌های علمی دانشگاه‌های تحصیلات تکمیلی صنعتی کرمان، جیرفت، امام رضا(ع)، صنعتی جندی شاپور و سازمان انتقال خون با تأیید صلاحیت اعضای پیشنهادی تشکیل شدند. در ادامه جلسه، همچنین صلاحیت اعضای کارگروه بررسی صلاحیت عمومی دانشگاه‌های هنر تهران و اراک مورد تأیید قرار گرفت. در پایان جلسه نیز، دستورالعمل نحوه فعالیت‌های هیات‌های نظارت مرکزی جذب اعضای هیات علمی وزارتین علوم و بهداشت از تصویب اعضا گذشت. انتهای پیام

02-14-2013, 02:05 PM (آخرین ویرایش در این ارسال: 02-14-2013 02:05 PM، توسط keiivan.) ارسال: #3

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه «دانشگاه تهران» در صدر جذب هیات علمی معاون وزیر علوم خبر داد: جذب 18 هزار عضو هیات علمی جدید طی 3 سال گذشته » سرویس: دانشگاه و حوزه - صنفی، دانشجویی کد خبر: 91112615843 پنجشنبه ۲۶ بهمن ۱۳۹۱ - ۰۹:۵۳ 4-3.jpg معاون آموزشی وزیر علوم از جذب حدود 18 هزار عضو هیات علمی جدید طی سه سال گذشته برای دانشگاه‌های کشور خبر داد و گفت: از این تعداد حدود 15 هزار و 200 نفر مربوط به دانشگاه‌های دولتی و پیام‌نور بوده‌اند. به گزارش خبرنگار «دانشگاهی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، حسین نادری‌منش در ششمین نشست هم‌اندیشی اعضای هیات اجرایی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی کشور با بیان اینکه این آمار در مقایسه با سه سال قبل حدود 18 برابر شده است، اظهار کرد: همچنین دانشگاه غیرانتفاعی 1080، دانشگاه آزاد اسلامی 1716 و دانشگاه پیام‌نور نیز 2325 عضو هیات علمی را در سال جاری جذب کرده‌اند. وی افزود: در میان دانشگاه‌های دولتی به ترتیب دانشگاه تهران با 962 جذب، شهید باهنر کرمان با 529، شیراز با 327 و دانشگاه رازی کرمانشاه با 318 جذب هیات علمی در رتبه‌های نخست جذب اعضای هیات علمی قرار گرفتند. افزایش 3 برابری پذیرش دانشجوی ارشد نسبت به ابتدای دولت دهم نادری‌منش با بیان اینکه در شروع دولت دهم تعداد دانشجوی ورودی به دوره کارشناسی ارشد 43 هزار نفر بوده است، گفت: بر اساس گزارش‌ها این ورودی در سال 91 به 121 هزار نفر رسید که تقریبا در مقایسه با ابتدای دولت دهم، سه برابر شده است که بخشی از این افزایش ظرفیت به دلیل جذب اعضای هیات علمی است. معاون آموزشی وزیر علوم همچنین از ارایه مجوز برای حدود 1100 رشته محل دکتری در سه سال گذشته خبر داد و اظهار کرد: این موضوع باعث شده است که ظرفیت دوره دکتری از 4800 نفر به 12 هزار نفر افزایش یابد. وی با بیان اینکه جذب اعضای هیات علمی زیر نظر هیات مرکزی جذب انجام می‌شود، از اصلاح روند جذب هیات علمی خبر داد و اظهار کرد: وقتی در شورای دانشگاه و هیات امنا، جذب هیات علمی تصویب می‌شود، دیگر نباید منتظر نظر گروه آموزشی بود، بلکه گروه آموزشی باید تابع دانشگاه باشد. نادری‌منش همچنین با تاکید بر برنامه‌ریزی برای توسعه پژوهش و پژوهشگاه‌ها، تصریح کرد: این نهادها نیاز به نیروی علمی دارند و چون در این زمینه سرمایه‌گذاری می‌کنیم، باید بر اساس نیازهایمان نیرو تربیت کنیم. همچنین در این مسیر باید مقطع پسادکتری را جدی‌تر بگیریم. ضرورت تخصیص بودجه خاص برای طرح‌های "معرفت‌افزایی" و "دانش‌افزایی" اعضای هیات علمی معاون آموزشی وزیر علوم با اشاره به طرح "معرفت‌افزایی" و "دانش‌افزایی" اعضای هیات علمی که قبل از دولت دهم در شورای اسلامی شدن مصوب شده، اما معطل مانده بود، اظهار کرد: این طرح‌ها به همت شورای اسلامی شدن فعال شد که بر اساس آن معرفت‌افزایی به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها و بخش دانش‌افزایی به معاونان آموزشی واگذار شد. وی افزود: طرح "معرفت‌افزایی" در تابستان انجام شد که استقبال خوبی از آن صورت گرفت و بر اساس نظرسنجی‌ها، بیش از 70 درصد از کسانی که در این مراسم شرکت کردند، اغلب رضایت داشتند. نادری‌منش با بیان اینکه سرفصل‌های طرح "دانش‌افزایی" تهیه و ابلاغ شده است، گفت: انتظار داشتیم که این طرح به صورت عملی نیز شکل بگیرد، ولی متاسفانه دانشگاه‌ها هنوز به صورت جدی به این مسئله ورود پیدا نکرده‌اند. همچنین در این زمینه مشکلات ساختاری و اجرایی نیز داریم که برای مثال هنوز ستادهای استانی در این زمینه به صورت جدی شکل نگرفته است. معاون آموزشی وزیر علوم تاکید کرد که باید در بودجه دانشگاه‌ها، ردیف بودجه‌ای خاص برای این دو طرح در نظر گرفته شود. وی با بیان اینکه متاسفانه در کشور ما چنین باب شده که "هر کس مدرک دکتری می‌گیرد، باید عضو هیات علمی شود"، تصریح کرد: در دانشگاه‌های دنیا بین دو تا پنج درصد فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های برترشان عضو هیات علمی می‌شوند. بنابراین در این زمینه باید فرهنگ‌سازی شود. از طرفی نیز جامعه باید توان پذیرش و جذب سایر فارغ‌التحصیلان را داشته باشد. انتهای پیام کد خبرنگار: 71448 رییس مرکز جذب هیات علمی وزارت علوم تشریح کرد: آمار پرونده‌های تأیید شده هیات علمی در دولت‌های نهم و دهم/تأیید 87 درصدی پرونده‌ها » سرویس: دانشگاه و حوزه - آموزشی کد خبر: 91112615894 پنجشنبه ۲۶ بهمن ۱۳۹۱ - ۱۱:۱۴ 22-334.jpg رییس مرکز جذب اعضای هیات علمی تعداد پرونده‌های بررسی شده و تایید شده جذب هیات علمی دانشگاه‌ها در سال‌های اخیر را تشریح کرد. به گزارش خبرنگار «دانشگاهی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، مردانی در ششمین نشست هم‌اندیشی اعضای هیات اجرایی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی کشور با بیان اینکه از سال 87 تا 91، 35 هزار و 775 پرونده به هیات عالی جذب ارسال شده است، اظهار کرد: بر اساس این گزارش، از مهر ماه سال 87 تاکنون، آمار پرونده‌های بررسی شده 23 هزار و 335 فقره بوده که در کل 20 هزار و 403 فقره مورد تایید قرار گرفته که نشان‌دهنده تایید 87.36 درصد پرونده‌های بررسی شده است. وی افزود: سایر پرونده‌ها در مرحله تحقیق بیشتر بوده و یا در اولویت قرار نگرفته‌اند. البته اخیرا تعدادی نیز از سوی دانشگاه‌ها دریافت گردیده و در حال بررسی است. رییس مرکز جذب اعضای هیات علمی همچنین درباره پرونده‌های ارسالی از دانشگاه‌های غیرانتفاعی، اظهار کرد: از سال 87 تاکنون، 1418 پرونده از دانشگاه‌های غیرانتفاعی به هیات جذب هیات علمی آمده که البته این تعداد قابل قبول نیست و بسیار کم است. در این راستا 1196 مورد آن تایید شده است. مردانی ادامه داد: همچنین در سال جاری 417 پرونده جدید از سوی دانشگاه‌های غیرانتفاعی دریافت کرده‌ایم که 333 مورد آن تایید شده است. وی درباره دانشگاه آزاد نیز تصریح کرد: از مرداد ماه سال 89، 1359 پرونده مربوط به دانشگاه آزاد اسلامی مورد تایید قرار گرفته که 741 مورد آن جذب هیات علمی پیمانی، 570 مورد ارتقای رتبه تحصیلی و 485 مورد آن طرح سربازی بوده است. مردانی با بیان اینکه از سال 88 و آغاز به کار دولت دهم 30 هزار و 348 پرونده به هیات جذب ارسال شده است، گفت: از این تعداد 18 هزار و 26 پرونده هیات علمی و بورسیه، 2480 پرونده مدرسین پیام‌نور، 5043 پرونده مدرسین علمی کاربردی، 642 پرونده هیات امنا، 1893 پرونده هیات علمی و بورسیه دانشگاه آزاد، 1153 پرونده هیات موسس و 751 پرونده مربوط به روسا بوده است. وی با بیان اینکه در حال حاضر متقاضیان هیات علمی نسبت به فراخوان‌های سال‌های گذشته افزایش پیدا کرده است، ادامه داد: پایه‌های اساسی هیات عالی جذب و آیین‌نامه آن در دولت نهم گذاشته شد که ثمرات آن در دولت نهم به چشم نیامد و آثار آن را از سال 87 به بعد دیدیم. رییس مرکز جذب اعضای هیات علمی در خاتمه افزود: تعداد جذب و تبدیل وضعیت در کل دوره 3.5 ساله دولت نهم، 2122 نفر بوده است، اما اکنون که چهار سال از ابلاغ آیین‌نامه جدید می‌گذرد، حدود 4000 نفر از متقاضیان برای فراخوان سال جاری ثبت‌نام کرده‌اند و 12 هزار نیاز از سوی 274 دانشگاه اعلام شده است که این نشان‌دهنده نهادینه شدن فرآیند جذب است. انتهای پیام کد خبرنگار: 71448

02-15-2013, 01:17 PM ارسال: #4

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه معاون وزیر علوم خبر داد: جذب 18 هزار عضو هیات علمی جدید طی3سال گذشته/«دانشگاه تهران»دارای بیشترین جذب » سرویس: دانشگاه و حوزه - آموزشی کد خبر: 91112716147 جمعه ۲۷ بهمن ۱۳۹۱ - ۰۸:۰۶ 4-3.jpg معاون آموزشی وزارت علوم از جذب حدود 18 هزار عضو هیات علمی جدید طی سه سال گذشته برای دانشگاه‌های کشور خبر داد و گفت: از این تعداد حدود 15 هزار و 200 نفر مربوط به دانشگاه‌های دولتی و پیام‌نور بوده‌اند. به گزارش خبرنگار «دانشگاهی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، حسین نادری‌منش در ششمین نشست هم‌اندیشی اعضای هیات اجرایی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی کشور با بیان اینکه این آمار در مقایسه با سه سال قبل حدود 18 برابر شده است، اظهار کرد: همچنین دانشگاه غیرانتفاعی 1080، دانشگاه آزاد اسلامی 1716 و دانشگاه پیام‌نور نیز 2325 عضو هیات علمی را در سال جاری جذب کرده‌اند. وی افزود: در میان دانشگاه‌های دولتی به ترتیب دانشگاه تهران با 962 جذب، شهید باهنر کرمان با 529، شیراز با 327 و دانشگاه رازی کرمانشاه با 318 جذب هیات علمی در رتبه‌های نخست جذب اعضای هیات علمی قرار گرفتند. افزایش 3 برابری پذیرش دانشجوی ارشد نسبت به ابتدای دولت دهم نادری‌منش با بیان اینکه در شروع دولت دهم تعداد دانشجوی ورودی به دوره کارشناسی ارشد 43 هزار نفر بوده است، گفت: بر اساس گزارش‌ها این ورودی در سال 91 به 121 هزار نفر رسید که تقریبا در مقایسه با ابتدای دولت دهم، سه برابر شده است که بخشی از این افزایش ظرفیت به دلیل جذب اعضای هیات علمی است. معاون آموزشی وزیر علوم همچنین از ارایه مجوز برای حدود 1100 رشته محل دکتری در سه سال گذشته خبر داد و اظهار کرد: این موضوع باعث شده است که ظرفیت دوره دکتری از 4800 نفر به 12 هزار نفر افزایش یابد. وی با بیان اینکه جذب اعضای هیات علمی زیر نظر هیات مرکزی جذب انجام می‌شود، از اصلاح روند جذب هیات علمی خبر داد و اظهار کرد: وقتی در شورای دانشگاه و هیات امنا، جذب هیات علمی تصویب می‌شود، دیگر نباید منتظر نظر گروه آموزشی بود، بلکه گروه آموزشی باید تابع دانشگاه باشد. نادری‌منش همچنین با تاکید بر برنامه‌ریزی برای توسعه پژوهش و پژوهشگاه‌ها، تصریح کرد: این نهادها نیاز به نیروی علمی دارند و چون در این زمینه سرمایه‌گذاری می‌کنیم، باید بر اساس نیازهایمان نیرو تربیت کنیم. همچنین در این مسیر باید مقطع پسادکتری را جدی‌تر بگیریم. ضرورت تخصیص بودجه خاص برای طرح‌های "معرفت‌افزایی" و "دانش‌افزایی" اعضای هیات علمی معاون آموزشی وزیر علوم با اشاره به طرح "معرفت‌افزایی" و "دانش‌افزایی" اعضای هیات علمی که قبل از دولت دهم در شورای اسلامی شدن مصوب شده، اما معطل مانده بود، اظهار کرد: این طرح‌ها به همت شورای اسلامی شدن فعال شد که بر اساس آن معرفت‌افزایی به نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها و بخش دانش‌افزایی به معاونان آموزشی واگذار شد. وی افزود: طرح "معرفت‌افزایی" در تابستان انجام شد که استقبال خوبی از آن صورت گرفت و بر اساس نظرسنجی‌ها، بیش از 70 درصد از کسانی که در این مراسم شرکت کردند، اغلب رضایت داشتند. نادری‌منش با بیان اینکه سرفصل‌های طرح "دانش‌افزایی" تهیه و ابلاغ شده است، گفت: انتظار داشتیم که این طرح به صورت عملی نیز شکل بگیرد، ولی متاسفانه دانشگاه‌ها هنوز به صورت جدی به این مسئله ورود پیدا نکرده‌اند. همچنین در این زمینه مشکلات ساختاری و اجرایی نیز داریم که برای مثال هنوز ستادهای استانی در این زمینه به صورت جدی شکل نگرفته است. معاون آموزشی وزیر علوم تاکید کرد که باید در بودجه دانشگاه‌ها، ردیف بودجه‌ای خاص برای این دو طرح در نظر گرفته شود. وی با بیان اینکه متاسفانه در کشور ما چنین باب شده که "هر کس مدرک دکتری می‌گیرد، باید عضو هیات علمی شود"، تصریح کرد: در دانشگاه‌های دنیا بین دو تا پنج درصد فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های برترشان عضو هیات علمی می‌شوند، بنابراین در این زمینه باید فرهنگ‌سازی شود. از طرفی نیز جامعه باید توان پذیرش و جذب سایر فارغ‌التحصیلان را داشته باشد. انتهای پیام

02-24-2013, 12:47 AM ارسال: #5

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه با اعلام شاخص‌ها و حداقل‌های امتیازی؛ دستورالعمل انتخاب اعضای هیات علمی نمونه دانشگاه‌ها ابلاغ شد » سرویس: دانشگاه و حوزه - صنفی، دانشجویی کد خبر: 91120502969 شنبه ۵ اسفند ۱۳۹۱ - ۱۳:۰۱ 277-3.jpg مرکز هیات‌های امنا و هیات ممیزه مرکزی وزارت علوم ‌اعلام کرد: دستورالعمل نحوه انتخاب اعضای هیات علمی نمونه با تائید وزیر علوم در قالب بخشنامه‌ای به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهش و فناوری ابلاغ شد. به گزارش خبرنگار دانشگاهی خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، براساس مفاد این بخشنامه دانشگاه‌ها و مراکز پژوهش و فناوری تا 20 اسفند ماه سال جاری فرصت دارند اطلاعات درخواستی ذکر شده در این بخشنامه را به مرکز هیات‌های امنا و هیات ممیزه مرکزی این وزارتخانه ارسال کنند. عضو هیات علمی نمونه باید از بین اعضای هیات علمی رسمی قطعی شاغل و تمام وقت و حداکثر دارای پنج سال سابقه خدمت و با دارا بودن حداقل امتیازات، انتخاب و معرفی شود. بر این اساس عضو هیات علمی نمونه پیشنهادی باید در مرتبه استادی دارای حداقل 210 امتیاز، دانشیاری حداقل 185 امتیاز، استادیاری حداقل 165 و در مرتبه مربی حداقل دارای 150 امتیاز باشد. گفتنی است هر دانشگاه می‌تواند به ازای هر 150 عضو هیات علمی، یک تن و حداکثر چهار عضو هیات علمی نمونه را پیشنهاد و معرفی کند. بر این اساس ترکیب اعضای کمیسیون انتخاب اعضای هیات علمی نمونه وزارت علوم شامل معاونین آموزشی، پژوهشی و فرهنگی وزارت علوم، رییس هیات امنا و هیات ممیزه وزارتخانه، مدیرکل دفتر وزارتی، دو تن از اعضای هیات ممیزه مرکزی به پیشنهاد دبیر کمیسیون تایید وزارت علوم و دو تن از شخصیت‌های علمی و فرهنگی کشور با تایید وزیر علوم هستند. به گزارش ایسنا، شاخص‌های تحت بررسی برای انتخاب عضو هیات علمی نمونه، شامل فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، اجرایی، فرهنگی و تربیتی اعضای هیات علمی می‌شود. مراسم تقدیر از اعضای هیات علمی نمونه در اردیبهشت ماه هر سال برگزار می‌شود. گفتنی است دستورالعمل نحوه انتخاب اعضای هیات علمی نمونه و پیوست‌های آن در پایگاه اینترنتی مرکز هیات‌های امنای وزارت علوم به نشانی http://www.msrt.ir/sites/hohm/jetuolt.uspx موجود است. انتهای پیام کد خبرنگار: 71448

03-09-2013, 02:32 PM ارسال: #6

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه آمار متقاضیان جذب هیات علمی به تفکیک دوره‌های مختلف آخرین مهلت ثبت‌نام متقاضیان جذب هیات علمی » سرویس: دانشگاه و حوزه - آموزشی کد خبر: 91121912506 شنبه ۱۹ اسفند ۱۳۹۱ - ۱۳:۳۳ 2-559.jpg رییس مرکز جذب اعضای هیات علمی وزارت علوم با بیان اینکه مهلت ثبت‌نام در فراخوان بهمن ماه جذب اعضای هییات علمی فردا تمام می‌شود، گفت: تا کنون بیش از 18 هزار نفر در این فراخوان ثبت‌نام کرده‌اند. محمدرضا مردانی در گفت‌وگو با خبرنگار «دانشگاهی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، با بیان اینکه مهلت ثبت‌نام در فراخوان جذب فردا (20 اسفند ماه) به پایان می‌رسد، اظهارکرد: از 18 هزار متقاضی، حدود 3500 نفر برای پیمانی دکتری، 6500 نفر برای پیمانی کارشناسی ارشد، 7000 نفر برای بورس و حدود 1000 نفر برای طرح سربازی ثبت‌نام کرده‌اند. وی افزود: برای فراخوان بهمن ماه، 12 هزار و 500 اعلام نیاز از سوی دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی اعلام شده است که از این تعداد حدود 8500 اعلام نیاز از دانشگاه‌های دولتی، 2000 اعلام نیاز از دانشگاه‌ها و موسسات غیرانتفاعی و 2000 اعلام نیاز از دستگاه‌های اجرایی اعلام شده است. انتهای پیام کد خبرنگار: 71448

04-07-2013, 12:40 PM ارسال: #7

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه تسهیل شرایط قبولی اعضای هیات علمی در آزمون دکتری دانشگاه آزاد » سرویس: دانشگاه و حوزه - آموزشی کد خبر: 92011804432 یکشنبه ۱۸ فروردین ۱۳۹۲ - ۱۲:۵۱ 97-14.jpg معاون آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی از موافقت هیات رییسه با تسهیل شرایط قبولی اعضای هیات علمی با مرتبه مربی در آزمون مقطع دکتری این دانشگاه خبر داد. به گزارش سرویس دانشگاهی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، دکتر حسین بلندی با اعلام این خبر، خاطرنشان کرد: با توجه به مصوبه جلسه­ هیات رییسه مقرر شد آن دسته از مربیان دانشگاه که 75 درصد نمره آخرین فرد قبول شده در آزمون ورودی مقطع تحصیلی دکتری دانشگاه آزاد را کسب کنند، در مقطع دکتری به شرط رعایت ظرفیت 20 درصد ادامه تحصیل دهند. وی تصریح کرد:‌ در گذشته حدنصاب نمره قبولی برای مربیان دانشگاه آزاد اسلامی 85 درصد نمره آخرین فرد قبول شده،‌ بود. انتهای پیام

04-08-2013, 04:10 PM ارسال: #8

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه وزیر علوم: عده‌ای از شفاف شدن جذب هیات علمی خوشحال نشدند » سرویس: دانشگاه و حوزه - آموزشی کد خبر: 92011905263 دوشنبه ۱۹ فروردین ۱۳۹۲ - ۱۴:۰۱ Mona Hoobehfekr (13 of 16).jpg وزیر علوم، تحقیقات و فناوری از تایید 21 هزار پرونده جذب و تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی در مرکز جذب اعضای هیات علمی وزارت علوم طی فعالیت دولت دهم خبر داد. به گزارش سرویس دانشگاهی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، دکتر کامران دانشجو در دیدار نوروزی مدیران و کارکنان حوزه‌های وزارتی و فرهنگی وزارت علوم، با اشاره به تایید 21 هزارپرونده جذب و تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی در دولت دهم، گفت: در خصوص جذب اعضای هیات علمی بر اساس مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی هیات‌های جذب تشکیل شده است و روند امور شفاف شده است، چرا که همگان امکان دارند در یک فراخوان عمومی و از طریق سایت ثبت‌نام کنند و پس از بررسی صلاحیت‌های عمومی در هیات‌های جذب و بررسی صلاحیت‌های علمی در گروه‌های آموزشی جذب دانشگاهها شوند. وی افزود: این کار برخلاف گذشته منحصر به عده‌ای خاص و محدود نیست و حتی شاید عده‌ای از بازشدن فضای جذب اعضای هیات علمی و شفاف شدن مراحل آن خوشحال نباشند، چرا که این موضوع شرایط مساوی و عادلانه‌ای را برای همگی فارغ‌التحصیلان داخل و خارج فراهم کرده است و از اعمال سلیقه و گزینش تنها همفکران عده‌ای خاص جلوگیری می‌کند. وی افزود: اولین محور برنامه‌هایم در برنامه تقدیمی به مجلس شورای اسلامی که مورد تایید رئیس جمهورنیز قرارگرفته بود اسلامی کردن دانشگاهها بود که من در قبال رییس جمهور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و ملت ایران برای اجرای این برنامه مسئولیت دارم، بنابراین آن را با جدیت ادامه می‌دهم. وی ادامه داد: ما با توجه به برتری منطق اسلام بر سایر مکاتب عقیده داریم در کنار تدریس نظریات غربی در دانشگاه‌ها باید نظریات اسلامی نیز مطرح شود، بنابراین هرگز به دنبال جلوگیری از طرح اندیشه‌ها و مکاتب غربی نبوده‌ایم، ولی متاسفانه عده‌ای مخالف طرح نظریات اسلامی در مباحث علوم انسانی هستند و عقیده دارند دانشگاه‌ها صرفا محل ترویج علوم غربی و مادی است. وزیر علوم در مقایسه وضعیت کنونی دانشگاه‌ها با قبل از دولت نهم و دهم، گفت: شرایط موجود دانشگاه‌ها به مراتب بهتر از گذشته است، در این خصوص می‌توان به افزایش رشد تولیدات علمی در کشور اشاره کرد که در سال 84 فقط سه دهم درصد تولید علم دنیا را شامل می‌شده، در حالیکه هم اکنون حدود 1/2 در صد تولید علم جهان در دانشگاه‌های ایران انجام می‌شود که از لحاظ رفع نیازهای جامعه و ارتباط دانشگاه با صنعت نیز تحولات بی‌نظیری در طی این مدت صورت گرفته است. وی افزود : طراحی و ساخت ماهواره، سانتریفیوژ، هواپیما، زیردریایی و همکاری نزدیک با صنایع مختلف از مهم‌ترین دستاوردها در روند فعالیت دانشگاه‌ها در چند سال اخیر بوده است. سیاست‌های بورسیه‌ای وزارت علوم وزیر علوم در خصوص سیاست وزارت علوم در خصوص بورسیه خارج ازکشور، گفت: سیاست وزارت علوم از اول دولت دهم افزایش بورس داخل و کاهش و هدفمند کردن بورسیه خارج ازکشور و صرفا اعزام در رشته‌های موردنیاز که در داخل امکان آموزش نداشتیم بوده است. وی با اشاره به افزایش ظرفیت دوره‌های تحصیلات تکمیلی و توانمندی بالای اعضای هیات علمی دانشگاه‌های ایران در هدایت تحصیلی دانشجویان، افزود: تعداد دانشجویان بورسیه خارج از 122 نفر در سال 84 به 100 نفر در سال گذشته کاهش و در مقابل تعداد بورس داخل از 591 نفر در سال 84 به 1664 نفر درسال گذشته افزایش یافته است، به گونه‌ای که در سه سال اخیر بیش از 4500 نفر بورسیه دانشگاه‌های داخل کشور شده‌اند. وزیر علوم با اشاره به نزدیکی انتخابات ریاست جمهوری یازدهم و اهمیت دانشگاه و نقش تمدن ساز آن برای جامعه، گفت: نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری اگر در دانشگاه حضور می‌یابند نظرات خود را در خصوص مسایل مختلف آموزش عالی، اهمیت دانشگاه‌ها، نگرش به قشر دانشجو و بحث‌هایی نظیر اسلامی کردن دانشگاه‌ها و همچنین برنامه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را به صورت علمی مطرح کنند. همچنین دکتر دانشجو در بخش پایانی سخنان خود درخصوص نامه رئیس جمهور به وی مبنی بر تغییر روسای دانشگاه‌های تهران و تربیت مدرس، گفت: در خصوص این نامه که در اول بهمن ماه 91 به صورت مستقیم در جلسه دولت دریافت کردم، با رئیس جمهور تبادل نظر کردم و ایشان پس از شنیدن توضیحات بنده، دستور شفاهی یا کتبی جدیدی ارائه نداد و طبعا در صورت اعلام نظر جدید توسط رئیس جمهور دستور وی اجرا می‌شود. انتهای پیام

امروز, 10:17 AM ارسال: #9

keiivan مدیر بخش اخبار ارسال‌ها: 477 تاریخ عضویت: May 2012 اعتبار: 5 سپاس ها 378 سپاس شده 628 بار در 89 ارسال

RE: اخبار جذب عضو هیات علمی در رشته‌ها و گرایش‌های مختلف در دانشگاه ابلاغ بخشنامه دستورالعمل تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی دانشگاه آزاد » سرویس: دانشگاه و حوزه - آموزشی کد خبر: 92012106601 چهارشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۹۲ - ۱۰:۲۹ 14-471.jpg معاون آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی از ابلاغ بخشنامه تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی دانشگاه آزاد به منظور اجرایی کردن دستورالعمل جذب و تبدیل وضعیت استخدامی اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی خبر داد. به گزارش سرویس دانشگاهی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، دکتر حسین بلندی با اعلام این خبر، گفت: در راستای اجرایی کردن کامل آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های مربوط به جذب اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی و پژوهشی کشور مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی و هیات عالی جذب، هیات‌های اجرایی جذب استان در دانشگاه آزاد باید نسبت به تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی دانشگاه (از پیمانی به رسمی آزمایشی و از رسمی آزمایشی به رسمی قطعی) بر اساس دستورالعمل اجرایی جذب و تبدیل وضعیت استخدامی اعضای هیات علمی دانشگاه‌ها و سایر مصوبات اقدام کنند. وی افزود: صدور احکام مربوط به تبدیل وضعیت برای اعضای هیات علمی پس از تایید هیات مرکزی جذب، در سازمان مرکزی انجام می‌شود. معاون آموزشی دانشگاه آزاد با بیان اینکه تبدیل وضعیت اعضای هیات علمی پیمانی به رسمی آزمایشی بر اساس جلسه هیات عالی جذب صورت می‌گیرد، اظهارکرد: در این راستا هیات ممیزه دانشگاه آزاد در جلسه مرداد ماه سال گذشته، حد نصاب امتیاز لازم را 70 درصد امتیاز ارتقا از مرتبه استادیاری به دانشیاری تعیین کرده است.

احیاء سولفات

احیاء سولفات

سولفوریک ماده‌ای ضروری برای موجودات زنده بوده و از نظر فراوانی دهمین عنصر پوسته زمین را تشکیل می‌دهد. این عنصر عمدتاً به صورت سولفات‌های محلول یا ترکیبات سولفوره احیا شده آلی می‌تواند در دست‌رس موجودات زنده قرار گیرد. سولفور احیا شده به صورت  در نتیجه متابولیسم میکروبی و به میزان محدودی از فعالیت آتشفشانی در بیوسفر وجود دارد. این ماده به استثناء شرایط بی‌هوازی تراکم پایینی دارد، چون در حضور اکسیژن یا به طور خود به خودی یا توسط باکتری‌ها به سرعت اکسید می‌شود. مقدار نیز که از شرایط بی‌هوازی وارد اتمسفر می‌شود، نسبتاً پایین است چرا که  به صورت  نامحلول رسوب می‌کند و رنگ سیاه رسوبات بی‌هوازی دلیل وجود آن می‌باشد.

احیاء سولفات یکی از انواع تنفس بی‌هوازی است. این عمل توسط چند باکتری بی‌هوازی اجباری انجام می‌شود که مهمترین آن‌ها دسولفوویبریو است. دهنده علاوه بر ترکیبات آلی  نیز می‌تواند باشد. این عمل منجر به خوردگی بی‌هوازی میکروبیولوژیک لوله‌های آهنی می‌شود که بر طبق واکنش‌های زیر صورت می‌پذیرد:

(1)                 

(2)      

واکنش (2) توسط باکتری‌های احیا کننده سولفات انجام می‌شود.

آهن در معرض آب توسط لایه محافظی از گاز  پوشیده می‌شود (پلاریزاسیون). توسط این باکتری‌ها به مرور زمان آهن با احیاء سولفات به صورت محلول در می‌آید. در رسوبات بی‌هوازی، مانند لجن در نتیجه احیاء سولفات  تشکیل می‌شود. از آن جا که آب دریا دارای سولفات زیادی است، سولفات در این آب‌ها به میزان زیادی احیا می‌شود.  سمی بوده و بوی نامطبوعی دارد.

دسولفوویبریو مارپیچی تاویبروئید به طول 5/0 تا 8/0 میکرومتر، متحرک با تاژه قطبی و کاملاً بی‌هوازی می‌باشد.  اپتیمم رشد 6/6 تا 5/7 و درجه حرارت اپتیمم رشد 25 تا 40 درجه سانتیگراد است. در رسوبات دریایی آب‌های Anoxic، سیستم‌های آب‌های صنعتی و روده حیوانات وجود دارد.

روش کار

در بطری حاوی مواد زیر، کمی از لجن یا خاک را وارد کردیم.

%2/0                     

%35/0                      

%1/0         

سپس در بطری را طوری بستیم که هیچ فضای خالی باقی نماند و در دمای 30 درجه قرار دادیم، بعد از 48 ساعت با بوییدن و نیز قرار دادن یک تکه کاغذ فیلتر بر در بطری که با یک قطره محلول استات سرب %10 مرطوب شده بود، وجود  را بررسی کردیم. در صورت وجود  لکه‌ای قهوه‌ای تا مشکی pbs روی کاغذ صافی ظاهر می‌شود.

محیط حاوی سولفات

سولفات بعد از انجام آزمایش

احیاء سولفات

احیاء سولفات

سولفوریک ماده‌ای ضروری برای موجودات زنده بوده و از نظر فراوانی دهمین عنصر پوسته زمین را تشکیل می‌دهد. این عنصر عمدتاً به صورت سولفات‌های محلول یا ترکیبات سولفوره احیا شده آلی می‌تواند در دست‌رس موجودات زنده قرار گیرد. سولفور احیا شده به صورت  در نتیجه متابولیسم میکروبی و به میزان محدودی از فعالیت آتشفشانی در بیوسفر وجود دارد. این ماده به استثناء شرایط بی‌هوازی تراکم پایینی دارد، چون در حضور اکسیژن یا به طور خود به خودی یا توسط باکتری‌ها به سرعت اکسید می‌شود. مقدار نیز که از شرایط بی‌هوازی وارد اتمسفر می‌شود، نسبتاً پایین است چرا که  به صورت  نامحلول رسوب می‌کند و رنگ سیاه رسوبات بی‌هوازی دلیل وجود آن می‌باشد.

احیاء سولفات یکی از انواع تنفس بی‌هوازی است. این عمل توسط چند باکتری بی‌هوازی اجباری انجام می‌شود که مهمترین آن‌ها دسولفوویبریو است. دهنده علاوه بر ترکیبات آلی  نیز می‌تواند باشد. این عمل منجر به خوردگی بی‌هوازی میکروبیولوژیک لوله‌های آهنی می‌شود که بر طبق واکنش‌های زیر صورت می‌پذیرد:

(1)                 

(2)      

واکنش (2) توسط باکتری‌های احیا کننده سولفات انجام می‌شود.

آهن در معرض آب توسط لایه محافظی از گاز  پوشیده می‌شود (پلاریزاسیون). توسط این باکتری‌ها به مرور زمان آهن با احیاء سولفات به صورت محلول در می‌آید. در رسوبات بی‌هوازی، مانند لجن در نتیجه احیاء سولفات  تشکیل می‌شود. از آن جا که آب دریا دارای سولفات زیادی است، سولفات در این آب‌ها به میزان زیادی احیا می‌شود.  سمی بوده و بوی نامطبوعی دارد.

دسولفوویبریو مارپیچی تاویبروئید به طول 5/0 تا 8/0 میکرومتر، متحرک با تاژه قطبی و کاملاً بی‌هوازی می‌باشد.  اپتیمم رشد 6/6 تا 5/7 و درجه حرارت اپتیمم رشد 25 تا 40 درجه سانتیگراد است. در رسوبات دریایی آب‌های Anoxic، سیستم‌های آب‌های صنعتی و روده حیوانات وجود دارد.

روش کار

در بطری حاوی مواد زیر، کمی از لجن یا خاک را وارد کردیم.

%2/0                     

%35/0                      

%1/0         

سپس در بطری را طوری بستیم که هیچ فضای خالی باقی نماند و در دمای 30 درجه قرار دادیم، بعد از 48 ساعت با بوییدن و نیز قرار دادن یک تکه کاغذ فیلتر بر در بطری که با یک قطره محلول استات سرب %10 مرطوب شده بود، وجود  را بررسی کردیم. در صورت وجود  لکه‌ای قهوه‌ای تا مشکی pbs روی کاغذ صافی ظاهر می‌شود.

محیط حاوی سولفات

سولفات بعد از انجام آزمایش

نقد طرح باغشهرها

نقد طرح باغشهرها

اگر چه برخی مسوولان در حوزه مسکن معتقدند ایجاد باغ‌شهر در اطراف تهران به نوعی باعث جلوگیری از اعمال سوءاستفاده‌های وسیع و تصرف اراضی دولتی خواهد شد اما این طرح کمک زیادی به پدیده زمین‌خواری خواهد کرد...

«باغشهر» عبارت کم شنیده ای است که در یکی دو سال اخیر، مسئولان شهری چندباری آن را به زبان آورده و بدون دادن اطلاعات دقیق از این پدیده، از کنار آن گذشته اند. اما اظهار نگرانی جدی رهبر فرزانه انقلاب از این پدیده، نشان می دهد که از کنار این واژه به سادگی نباید گذشت.

رهبر انقلاب اسلامی در مراسم آغاز احداث بزرگ‌ترین بوستان شهری کشور در محل سابق پادگان قلعه‌مرغی در جنوب تهران، با توصیه مؤکد به دولت و مجلس برای در اولویت قرار دادن مسائل محیط زیست و حفظ منابع طبیعی در برنامه‌ریزی‌ها، از طرح باغ شهرها اظهار نگرانی جدی کردند و افزودند: این موضوع که اخیراً مطرح شده است، زمینه را برای ورود افراد سوءاستفاده کننده و تخریب جنگل‌ها و منابع طبیعی فراهم خواهد کرد.

سابقه باغشهرها در دنیا

به گفته لوئیس مامفورد، در آغاز قرن 20 دو ابداع مهم به وقوع پیوست: هواپیما و باغشهر.

ابنزر هاوارد، مبتکر نظریه باغشهر(Garden City)، می دانست که شهر های بزرگ تا چه حد برای مردم مناطق روستایی جاذبه دارند و می خواست که نمونه باغشهر را که در آن همه امتیازات زندگی فعال شهری، توام با تمام زیبایی و سرخوشی روستایی، ترکیبی کامل را پدید آورد. باغشهر های که در داخل حلقه عریضی از زمین های کشاورزی محصور خواهند بود در حد سی هزار نفر در نظر گرفته شده بود. این شهر ها با کمربند سبز خود شهرهای محدودی بودند که توسعه آنها در واقع از طریق احداث شهرهای مشابه در فواصل معین تامین می‌شد تا نهایتا یک مجموعه متشکل از چندین شهرک که توسط وسایل نقلیه سریع السیر با یکدیگر مرتبط می شوند در اطراف یک شهر بزرگتر تنظیم شود.

بنا بر نظر هاوارد کوچکترین سلول شهری بخشی است که برای سکونت 5000 نفر به همراه یک مدرسه در نظر گرفته شود و شهر بزرگ از تجمع چندین باغشهر به دور یک واحد مرکزی به وجود می آید.

نخستین باغشهر لچ ورث بود که در 35 مایلی لندن در سال 1904 ساختن آن آغاز شد. دومین باغشهر ولوین نام داشت که به لندن بسیار نزدیکتر بود.

هاوارد معتقد بود احداث چنین شهرهایی در زمین های روستایی هستند که خارج از بورس معاملات زمین قرار دارد و در نتیجه قیمت پایینی دارند. اشتباه هاوارد که موجب شکست طرحش شد این بود که وی فشارهای اقتصادی در چگونگی توزیع جمعیت شهری را دست کم گرفته بود. این در حالی است که این اشتباهات در طرح باغشهرهای ایران نادیده گرفته شده.

اما منتقدین نظریه باغشهر معتقدند این طرح ایراداتی دارد. از جمله اینکه:

- موجب اتلاف وقت ساکنان می شود.

- موجب هدر رفتن زمین می شود.

- روحیه ضد اجتماعی برای ساکنان ایجاد می کند.

همچنین زیگفرید گیدیون نیز باغشهر را رد می کند و از آن به عنوان یک راه حل گذرا یاد می کند. او میگوید: نظریه طرفداران اصل عدم تمرکز در شهرسازی مدرن که هاوارد القا کننده آن بود، در توسعه شهرهای بزرگ آمریکایی اثرات زیان باری داشته است، به این صورت که موجب تضعیف روابط اجتماعی بین ساکنان این شهرها شده و محلات شهری یکنواخت و بی روحی پدید آورده است.

شروع طرح از امسال

این در حالی است رییس سازمان مسکن و شهرسازی استان تهران، چهاردهم خرداد امسال، خبر از شروع ساخت باغ‌شهر مسکونی در حومه تهران داد.

وی با بیان اینکه، براساس مکان‌یابی انجام شده، باغ‌شهر‌های تهران به ترتیب در لتیان، تجرک و بومهن ساخته می‌شوند، گفت: زمین‌های در اختیار دولت بعد از پایان عملیات آماده‌سازی، به صورت مزایده‌ای و در قالب قطعات 1000 و 2000 متری به متقاضیان سرمایه‌گذار فروخته خواهد شد تا ترکیبی از ویلا و باغ در آنها احداث شود و سهم ویلا از کل باغ حدود 10 درصد مساحت زمین واگذار شده خواهد بود.

پایه گذاری باغشهرها در دولت نهم

طرح باغ‌شهر به سال‌ 87 زمانی که دولت از طریق طرح‌های متنوع برای کنترل روند روبه رشد قیمت مسکن تلاش می‌کرد، برمی‌گردد. شورای عالی مسکن مصوب کرد در 30 استان کشور دولت به منظور ساماندهی بازار مسکن در خارج از کلان‌شهرها باغ و بوستان به متقاضیان واگذار کند.

در مرحله نخست این طرح مقرر شده بود 24 هزار هکتار از زمین‌های دولتی برای احداث باغ‌شهر اختصاص پیدا کند که از این رقم، 3 هزار هکتار سهم شهر تهران بود.

براین اساس، متقاضیان سرمایه‌گذار می‌توانستند با تملک هر هزار تا 10 هزار متر مربع زمین از اراضی طبیعی، داخل آنها بین 100 تا 500 متر مربع ویلای مسکونی احداث کنند. مالک زمین که به نوعی مالک باغ‌شهر محسوب می‌شد وظیفه نگهداری از باغ را نیز داشت.

هرچند دو سال پیش که موضوع ایجاد باغ‌شهر در دولت مطرح شد، عده‌ای هدف از طرح آن را جذب نقدینگی سرگردان از بازار مسکن و تزریق به بازار محدود باغ‌شهر عنوان کردند، اما در حال حاضر به نظر می‌رسد نگرانی از بابت افزایش احتمالی قیمت مسکن وجود ندارد و در عوض، نگرانی جدی مقام معظم رهبری از این موضوع است که زمینه را برای ورود افراد سوءاستفاده کننده و تخریب جنگل‌ها و منابع طبیعی فراهم کند.

پیش‌از این تصور می‌شد با آغاز فروش مزایده‌ای زمین‌های دولتی در حاشیه شهرها برای احداث باغ‌های مسکونی متراژ بالا، سرمایه‌دارهایی که از طریق سوداگری در بازار مسکن باعث افزایش قیمت می‌شوند از این بازار به حاشیه شهرها مهاجرت کنند. اما در عمل چنین اتفاقی نمی افتد.

اگر چه برخی مسوولان در حوزه مسکن معتقدند ایجاد باغ‌شهر در اطراف تهران به نوعی باعث حفظ فضای سبز موجود در اطراف شهر و همچنین جلوگیری از اعمال سوءاستفاده‌های وسیع و تصرف اراضی دولتی خواهد شد اما این طرح کمک زیادی به پدیده زمین‌خواری خواهد کرد.

طی همین گزارش ، تاکنون مناطقی همچون لتیان، بومهن و تجرک به عنوان مکان‌های قطعی برای احداث باغ‌شهر در تهران اعلام شده است، اما گفته می‌شود در مناطق دیگری نظیر لواسان و دماوند نیز گزینه‌ ایجاد باغ‌شهر وجود دارد. مبنای مطالعه مکان‌یابی باغ‌شهرها در تهران، مستعد بودن زمین‌ها برای ایجاد باغ‌شهر و داشتن قابلیت توسعه فضای سبز بر روی آنها بوده است.

نمای ساختمان و احجام

نمای هر ساختمان در شکل‌‌دهی به مجموعه‌ی شهری مؤثر است و اگر نمای یک ساختمان بدون در نظر گرفتن نمای ساختمان‌های دیگر شهر ساخته شود، در مجموع همگونی نمای شهری از بین می‌رود.
متأسفانه در  بسیاری از شهرهای استان کرمان به دلیل عدم توجه سازندگان ساختمان و طراحان در ساخت نماهای شهری، نماهای ساختمان‌ها با یکدیگر ناهمگون است و ساختمان‌ها چهره‌ی فرهنگی خود را از دست داده‌اند. 
در این راستا کرنا جهت جویا شدن نظرات شهروندان کرمانی در خصوص وضعیت نماهای شهری با آنها به گفتگو پرداخته است. یکی از شهروندان گفت: رشد سریع جمعیت و گرایش مردم به شهرنشینی، باعث افزایش تقاضا برای تهیه‌ی مسکن شده است و سازندگان و تولید کنندگان مسکن آزاد نیز به دلیل تقاضای بالای مردم برای تهیه‌ی مسکن به دنبال ساخت و فروش سریع واحدهای مسکونی و بازگشت سرمایه‌ی خود هستند و دقت لازم و کافی برای اجرای نمای ساختمان را به کار نمی‌گیرند. 
صاحبان خانه‌ها نیز سعی در هر چه بیشتر مطرح کردن خود در محله‌ِی مسکونی و ایجاد بنایی متمایز از سایر بناها دارند و همین امر یکی از دلایل عمده‌ی ناهماهنگی نمای ساختمان‌ها در سطح شهر به شمار می‌رود.
وی افزود: تعیین قوانین و مقررات کلی برای اجرای نمای ساختمان، در ایجاد نظم و زیبایی چهره‌ی شهر نقش مؤثری دارد  که مسئولان ذی‌ربط باید در این زمینه تدابیر لازم را بیندیشند.   
احمدی شهروند دیگری است که در این خصوص گفت: صورت ظاهری ساختمان و آنچه در برابر دید عموم قرار دارد، در واقع مهم‌ترین قسمت ساختمان است، اما در استان کرمان به دلیل بی‌توجهی به این امر مهم، نماهای شهری از نظم و زیبایی کافی برخوردار نیستند.  

 وی تصریح کرد: در حال حاضر به دلیل ضعف قوانین و مقررات لازم در این زمینه، اجرای نمای ساختمان در کم‌ترین درجه‌ی اهمیت قرار دارد و سازندگان، بیشتر به ساخت و سازهای سریع و غیر اصولی می‌پردازند و گاهی نیز ساختمان‌ها به دلیل وضعیت مالی نامناسب سازندگان و یا از آنجا که بعضی ساکنان و مالکان به دنبال فروش ساختمان نیستند، بدون انجام عملیات پایانی از جمله نماسازی، مورد استفاده قرار می‌گیرند و بدین ترتیب جهت کاهش هزینه‌ها، بدون طراحی نما، کالبد ساختمان رها می‌شود و به آن توجهی نمی‌شود.
دانشجویی 25 ساله نیز با اشاره به اهمیت نمای ساختمان‌ها در زیبایی چهره‌ی شهر گفت: اگر همه‌ی سازندگان و طراحان خود را برای اجرای نماهای ساختمانی به صورت منظم و اصولی موظف بدانند و قوانین موجود در این زمینه را رعایت کنند، نمای شهری چشم‌انداز بهتری پیدا می‌کند.         
در ادامه‌ی این گفتگو با توجه به اینکه سازمان نظام مهندسی ساختمان استان کرمان اخیراً بحث‌هایی پیرامون نحوه‌ی اجرای نمای ساختمان مطرح و دنبال کرده است، به سراغ دکتر بدیعی رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان کرمان رفتیم.       
بدیعی در گفتگو با کرنا ضمن اشاره به اینکه نمای ساختمان یک حق شناخته شده‌ی عمومی است، گفت: به طور کلی زیبایی یک ساختمان در نمای بیرونی آن متجلی می‌شود و ساختمان‌هایی که بیش از یک نمای شکیل و آراسته دارند، زیباتر به نظر می‌آیند. در عین حال نمای زیبای یک ساختمان، علاوه بر زیباتر جلوه دادن نمای عمومی محیط شهر، حس زیبایی شناسی تماشاگران را برمی‌انگیزد و شهروندان را برای تعامل بهتر با مؤلفه‌های شهری، یاری می‌دهد.           
 وی تصریح کرد: البته نمای زیبا اگر برآمده از استحکام و انسجام لازم در مرحله‌ی اجرای ساختمان نباشد و از دقت کافی در به کارگیری مصالح و روش‌های استاندارد نیز برخوردار نباشد، تنها به صرف فریبندگی و جاذبه‌ی چشم‌نواز، زیبا نخواهد بود.        
وی خاطرنشان کرد: نمای ساختمان بخشی از هویت فرهنگی و سیمای شهری است و به هیچ وجه نمی‌تواند یک حق خصوصی به شمار آید و بر این اساس هر سازنده‌ای نمی‌تواند بر اساس تشخیص فردی و سلیقه‌ی شخصی خود، نمایی برای ساختمان خود اجرا کند و آن گونه که خود می‌خواهد، آن را زینت بخشد.
بدیعی ادامه داد: نمای ساختمان یک حق شناخته شده‌ی عمومی است و همه‌ی شهروندان و حتی نسل‌های بعدی در آن سهم دارند. ضمن اینکه نمای زیبا بایستی ساده به نظر آید و با مشخصات فرهنگ عمومی شهر نیز همخوانی داشته باشد. در حقیقت مجموعه‌ی نماهای یک شهر، شخصیت عمومی آن را شکل می‌دهد و شهر زیبا از اجتماع نماهای زیبا و چشم‌نواز شکل می‌گیرد.    
وی در ادامه با اشاره به تفاوت نماسازی گذشته با امروز گفت: نگاهی گذرا به برخی از ساختمان‌های به یادگار مانده از روزگاران کهن، نشانگر سلیقه‌ی هنری و روح معناگرای سازندگان آن است. سازندگانی که با خمیر مایه‌ی دل و جان، بناها و بنیان‌های رفیع و شاخص را چنان پی می‌افکندند که از گزند باد و باران در امان بمانند و به عنوان سرمایه‌ای نفیس برای آیندگان باقی بمانند.        
اما امروز به نماپردازی آن چنان که باید توجه نمی‌شود و آنچه بیشتر به چشم می‌آید، نوعی شتاب‌زدگی در اجرای ساختمان‌ است. شتابی که منجر به اضافه شدن ساختمان‌های بدنما به مجموعه‌ی ساختمان‌های شهری می‌شود و سیمای شهر را از حالت خوشایند و دل‌نواز دور می‌کند. در حالی که بایستی نماهایی که دائماً دیده می‌شوند و در معرض دید عمومی قرار دارند، با توجه به ملاحظات زیبایی شناختی، طراحی و اجرا شوند و در آنها شاخص‌ها و استانداردهای ضروری، مدنظر قرار گیرند.            
رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان در ادامه با بیان اینکه به کارگیری ضوابط و مقررات لازم در نماسازی امری مهم و ضروری است و نقش مهمی در زیبایی نمای شهری دارد، گفت: شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در آذرماه سال 1387 ضوابط و مقررات ارتقای کیفی سیما و منظر شهری را مصوب کرده است که بخشی از آن مربوط به کلیه‌ی سطوح نمایان ساختمان‌های واقع در محدوده و حریم شهرها و شهرک‌هاست که از سمت معابر، قابل مشاهده است و هر دو نمای اصلی و نماهای جانبی را شامل می‌شود.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: برخی از ضوابط و مقررات تعیین شده برای نماسازی ساختمان عبارتند از:
1- طرح و اجرای بناهای واقع در مناطق تاریخی شهر، باید دارای مقیاس انسانی باشد و دانه‌بندی و ریخت‌شناسی مشابه بافت تاریخی شهر داشته باشد و در طراحی معماری بناهای کلان مقیاس، تقسیم بنا به احجام متناسب با دانه‌بندی بخش تاریخی شهر الزامی است.           
2- پیش‌آمدگی بدنه‌ی ساختمان‌ها (نظیر بالکن و تراس) در فضاهای شهری ممنوع است و احداث فضاهای نیمه‌باز با عقب‌نشینی دیوارهای خارجی از حد زمین تأمین خواهد شد. این فضاهای نیمه باز جهت تقویت چشم‌اندازهای مناسب شهری، کاهش اثر تابش شدید خورشید، نگهداری گل و گیاه و موارد مشابه بوده و بهره‌برداری از این فضاها به عنوان انباری (مانند انبار نگهداری مواد غذایی و سوخت) و یا برای استفاده جهت خشک کردن البسه ممنوع است.    
3- استفاده از پوشش‌های شیب‌دار در شهرهایی که استفاده از آن در سنت معماری محل مرسوم نباشد، ممنوع است.       
4-  در طراحی و اجرای ابنیه، احداث تأسیسات (نظیر چیلر و کولر) به صورت نمایان، در منظر شهری ممنوع است و تأسیسات باید با تمهیدات مناسب در معرض دید عمومی قرار نگیرند.          
5-  احداث ابنیه‌ای که به دلیل ارتفاع زیاد و یا درشت دانگی، حقوق همسایگان را در استفاده از نور، مناظر و مواهب طبیعی سلب نماید، ممنوع می‌باشد.    
6- کلیه‌ی کانال‌های تأسیساتی نمایان در نماها و جداره‌های شهری شامل  کولرها (اسپیلت‌ها)، کانال‌های کولر، ناودان‌ها، سیم‌ها و کابل‌های برق و تلفن، دودکش بخاری، لوله‌های تأسیساتی (به استثنای لوله‌های گاز شهری) و نظایر آن، باید به گونه‌ای ساماندهی شوند که در نما یا جداره‌ی شهری قابل مشاهده نباشند. لوله‌های گاز شهری نیز بایستی متناسب با رنگ نمای ساختمان‌ها رنگ‌آمیزی شوند.   
وی در ادامه به کارگیری این ضوابط را ضروری دانست و افزود: مهم‌ترین راهکار در ایجاد نظم و همگونی نماهای شهری این است که کمیته‌ی ساماندهی نماهای شهری مرکب از کارشناسان میراث فرهنگی، سازمان مسکن و شهرسازی، شهرداری و سازمان نظام مهندسی ساختمان تشکیل شود و با برنامه‌ای کارشناسانه، الگوهایی را تعیین و ابلاغ نمایند.      
بدیعی در پایان تصریح کرد: در حال حاضر این سازمان آمادگی لازم برای تشکیل این کمیته را دارد و همچنین آماده است تا در صورت حمایت مسئولان ذی‌ربط و از طریق مهندسان عضو این سازمان در طول یک دوره‌ی میان مدت، چهره‌ی شهرهای استان کرمان را به جایگاهی برساند که رضایت‌خاطر شهروندان فراهم شود و کرمان پیشینه‌ی تاریخی خود را باز یابد.

از معابد مشهور عصر آگوست که در قرن دوم میلادی مرمت گردید و هنوز موجود است.[۱] معبد پانتئون رم به عنوان یکی از بزرگترین گنبد های جهان جزو شگفتی های دنیای معماری است

یکی از پرآوزه ترین و پر نفوذترین بناها در تاریخ معماری، معبد پانتئون است .این معبد در حدود 125 میلادی ساخته شد. پانتئون معبدی گرد و گنبد دار است، در جلویش رواقی مستطیلی دارد که به نظر می رسد آنچنان که باید و شاید با ساخت گردوار اولیه آن تناسبی ندارد و احتمالاً بعدها برآن افزوده شده است.

تأثیر اولیه حاصل از مشاهده این بنا احتمالاً با تأثیر امروزیش متفاوت بوده است، زیرا پانتئون در آغاز یک بنای مستقل نبود بلکه به یک باسیلیکای قدیمی تر متصل بود و امتداد آن یالهای جانبی پانتئون را می پوشانده است. گذشته از این، در جلوی رواق معبد یک حیاط ستون بندی شده قرار داشت که بخشی از رواق نیز جزو آن بود و در آغاز تنها بخش قابل رؤیت ساختمان از روبرو بود. این حیاط که در دوره هادریانوس ساخته شد، احتمالاً از طرحهای همین امپراتور تنوع طلب بوده است. بنای پانتئون از گونه ای سادگی پرهیبت در مقیاس بزرگ برخوردار است. برفراز اندرون مدورش گنبدی نیمکره وار به قطر 43 متر زده اند که فاصله نوک گنبد از کف پانتئون نیز 43 متر است

بدین ترتیب، طرح پانتئون بر تقاطع دو دایره – یکی عمودی، دیگری افقی – قابل تصور به صورت مقاطعی از یک کره «فضا» که در درون بنا محاط شده اند استوار گشته است .

گنبد پانتئون، پوسته ای بتونی دارد که تدریجاً در سمت قاعده بر ضخامتش افزوده می شود تا در جای لازم بر قدرت آن بیفزاید. در مرکز گنبد، سوراخی گرد (به نام «چشمه نور» یا «نورگیر») به قطر 9 متر تعبیه شده که شیشه ای ندارد، رو به آسمان باز شده و تنها منبع نور برای تأمین روشنایی اندرون بنا است

دیوارهای نگه دارنده گنبد بسیار ضخیمند و در سطحشان فرونشستگیهای مستطیل و نیمدایره یک در میان ایجاد شده است، که بر بالای هر کدام طاقی هلالی زده شده تا فشار حاصل از گنبد را به جرزهای عظیم سنگی منتقل کنند. گنبد پانتئون از درون قاب بندی شده تا آنکه هم جلوه هندسی زیبایی از مربعهای کوچک در درون دایره ای عظیم را پیدا کند هم از فشار و سنگینی کل گنبد بکاهد بی آنکه صدمه ای به قدرتش زده باشد.

کف پانتئون، مختصر تحدبی دارد و زهکشهایش به صورت خطوطی کم عمق در مرکز (مستقیماً در زیر نورگیر) ایجاد شده اند تا هر آبی را که از آن بالا می ریزد به سوی خود سرازیر گرداند

دیوارها و احجام در معماری مصر و بین النهرین به قدری اهمیت دارند که آنچه دیده می شود همینها هستند، فضا فقط به شکل «منفی» وجود دارد یعنی تصادفاً بین احجام ظاهر می شود. این گونه معماری را معماری احجام می نامند. معماری یونانی نیز مخصوصاً به احجام، نسبتهای میان احجام و شکل دادن به عناصر حجمی توجه داشت، با صفت معماری استخوان بندی یا ساختاری متمایز شده است.

نخستین بار رومیان هستند که معماری را به شکل واحدهایی از فضا در تصور می آورند که با استفاده از دیوار بستهایی قابل شکل دادن هستند.  

ادرون پانتئون، مطابق این علاقه معماران رومی، یک کل واحد، همشکل و متکی به خود است که احجام یا دیوارهای نگه دارنده هیچ گسستی در آن پدید نمی آورند، کلی است که بازدید کننده را در خود جا می دهد بی آنکه او را محبوس کند، جهان کوچکی است که از طریق نورگیرش به سوی ابرهای گریزپا، آسمان آبی، خورشید، طبیعت کیهانی و خدایان راه می یابد. گریختن از سر و صدا و گرمای سوزان یک روز تابستانی رم و پناه آوردن به محیط خنک و عظمت آرام پانتئون، تجربه ای است که تقریباً در وصف نمی گنجد و هر کسی باید خود شخصاً آن را بیازماید. از همه چیز که بگذریم، این کار یک تجربه معماری نیز هست نباید از یاد برد که نیروی ابتکار رومیان در ساختن فضاهای بزرگ درونی به شناخت و اطلاعات مهندسی ایشان از خواص احجام و ایستایی احجام خنثی بستگی داشت. قوس، طاق و گنبد، واحدهایی ساختمانی بودند که رومیان با مهارتی بی مانند در جهان باستان و کم نظیر در جهان معاصر، ابداع و تکمیل کردند .

احتیاجات زهکشی در روسازی

احتیاجات زهکشی در روسازی



نرم افزاری است جامع در مورد طرح زهکشی روسازی (محصول 2002 FHWA). برنامه دارای هلپ بسیار خوب و برای کاربرد بسیار آسان است. برخی از قابلیتهای این برنامه عبارتند از:



- محاسبات هندسه سواره رو: تعیین طول و شیب مسیر دقیق زهکشی بر اساس شیب طولی و عرضی سواره رو



- محاسبات آنالیز الک: با دادن درصدهای عبوری الکها برنامه می تواند پارامترهایی نظیر اندازه موثر، تخلخلهای کلی و موثر، ضریب یکنواختی و دانه بندی و ضریب نفوذپذیری را تعیین کند. نمودار دانه بندی می تواند روی نمودار نیمه لگاریتمی تهیه شود.



- محاسبات جریان درونی: مقدار رطوبت نفوذی به روسازی از آب باران یا ذوب با دو روش قابل محاسبه است.



- طرح اساس نفوذپذیر: برنامه می تواند با دو روش اساس را طرح کند.



- طرح لایه جداکننده: کاربر می تواند دو نوع لایه جداکننده طرح کند (ژئوتکستایل و جداکننده دانه ای)



- طرح زهکش لبه: دو نوع زهکش قابل طرح است (ژئوکامپوزیت و لوله ای)

احتیاجات روحی کارگر

احتیاجات روحی کارگر

مقدمه

روان‌شناسی صنعتی دانش بررسی رفتار انسان در محیط کار است. این دانش می‌کوشد تا با به اجرا گذاشتن نتایج و روش‌های روان‌شناختی به کارگران و سازمان‌ها کمک نماید. به این شاخه از روان‌شناسی گاه روان‌شناسی کار و روان‌شناسی شغلی هم گفته می‌شود.از جمله مباحث مطرح در این شاخه از روان‌شناسی می‌توان به رفتار سازمانی، توسعه و بالندگی سازمان، مشاوره شغلی وحرفه‌ای، روان‌شناسی مصرف کنندگان، روان‌شناسی تبلیغات و بازاریابی، روان‌شناسی منابع انسانی، روان‌شناسی استخدامی، روان‌شناسی بهره‌وری اشاره کرد.

این رشته را در امریکا تحت عنوان industrial and organizational psychology و در اروپا تحت عنوان work psychology می‌‌شناسند.

این رشته یکی از رشته‌های کاربردی در دانشگاه‌ها می‌‌باشد. فارغ‌التحصیلان این رشته می‌توانند کمک زیادی به صاحبان صنایع و سازمانها در جهت تعالی و رشد سازمانی واحد آن‌ها بکنند.

در ایران این رشته از سال ۷۴ در دانشگاه‌های دولتی اصفهان و اهواز راه اندازی شده است و تاکنون دانشگاههای آزاد هم در این رشته دانشجو می‌‌گیرند. از استادان دارای مدرک دکترا دراین رشته می‌توان از دکتر حسین شکرکن (دکترای روان‌شناسی صنعتی از برکلی امریکا محل خدمت دانشگاه شهید چمران اهواز). دکتر ابوالقاسم نوری (دکترای روان‌شناسی صنعتی از کویینز انگلستان ومحل خدمت دانشگاه اصفهان) دکتر بهزاد رمضانی(استاد مدعو دانشگاه تهران)دکتر محمود ساعتچی (دکترای مشاوره با گرایش صنعتی وسازمانی از اله اباد هند.ومحل خدمت دانشگاه طباطبایی) نام برد. از کارشناسان زبده ودارای سابقه کاری عملی در زمینه روان‌شناسی صنعتی و سازمانی می‌‌توان از اصغر محمدی نام برد که با سابقه‌ترین کارشناس روان‌شناسی صنعتی در ایران می‌‌باشد.

مفهوم رضایت شغلی در سازمان:

همانطور که گفته شد نیازهای فرد، محرک و برانگیزاننده او در اقدام به کار جهت رفع این نیازها می‌باشد. اما چرا برخی از مردم بیشتر از دیگران کار می‌کنند؟(رابینز1369) در این مورد معتقد است که توانایی انگیزش هر دو در این میان نقش مهمی بازی می‌کنند و با وجود انگیزش، افراد فعالیت بیشتری انجام می‌دهند. وی انگیزش را میل کار کردن تعریف می‌نماید و از دیدگاه او کار باید بتواند برخی از نیارهای افراد را برآورده سازد. اگر هدفی برای فرد از ارزش و اهمیت بیشتری برخوردار باشد فرد برای دستیابی به آن فعالیت بیشتری انجام خواهد داد. تا حدی‌که همتایان بااستعدادتر را از میدان بدر کند.(کبیری1369 ص50) برآورده شدن رضایت خاطر فرد را به‌وجود می‌آورد و این احساس رضایت منجربه تحریک فرد برای تلاش بیشتر و کارآیی مطلوب‌تر می‌شود. اگر انتظارات فرد از حرفه‌اش برآورده شود و به هدفی که از انتخاب شغل خود داشته است برسد در او ایجاد رضایت شده و خود را موفق احساس ‌می‌کند.

کوهلن: 1معتقد است اگر انگیزه‌های اصلی و مهم فرد در زمینه شغل او و کارهایی که انجام می‌دهد ارضاء شوند هرچه فاصله بین نیازهای شخصی فرد و ادراک یا نگرش او نسبت به توانایی بالقوه شغل برای ارضاء این نیازها کمتر باشد رضایت شغلی نیز زیاد خواهد بود.(ساعتچی1372 ص24)

وجود انگیزش در شغل برای ادامه اشتغال لازم و ضروری است و اگر فرد به شغل خود علاقمند نباشد و در انجام وظایفش برانگیخته نشود ادامه حرفه برایش ملامت‌آور خواهد بود. ولی برآورده شدن نیازها از طریق حرفه احساس رضایت نسبت به شغل ایجاد می‌شود.بسته به اهمیت و شدت وجود نیاز و میزان ارضاء آن توسط حرفه، احساس رضایت نیز بیشتر خواهد بود.

هاپاک: Happock رضایت شغلی را مفهومی پیچیده و چندبعدی تعریف می‌کند که با عوامل روانی، جسمانی و اجتماعی ارتباط دارد. تنها یک عامل موجب رضایت شغلی نمی‌شود بلکه ترکیب معینی از مجموعه عوامل گوناگون سبب می‌گردند که فرد در لحظه معینی از زمان از شغلش احساس رضایت نماید و به خود بگوید که از شغلش راضی است و از آن لذت می‌برد. فرد با تأکیدی که‌بر عوامل مختلف از جمله درآمد، ارزش اجتماعی شغل، شرایط کار و فرآورده‌های اشتغال در زمان‌ها ی متفاوت دارد. به‌طرق گوناگون احساس رضایت از شغلش می‌نماید.

نویسنده فوق‌الذکر تلقی شغلی را با رضایت شغلی مقایسه نموده است. طرز تلقی شغلی عبارت است از عکس‌العمل فرد نسبت به جنبه‌ای از کارش و مجموعه طرز تلقی‌های فرد نسبت به جوانب مختلف حرفه‌اش رضایت شغلی او را تشکیل می‌دهد.(شفیع‌آبادی1372 ص124)

بخشی از رضایت شغلی از مقایسه شرایط واقعی کار با انتظارات از کار و بخش دیگر از طرز تلقی افراد نسبت به کار حاصل می‌شود. پس در محیط کار طرز تلقی‌های فرد می‌تواند عاملی برای ایجاد انگیزه و رضایت باشد. در واقع طرز تلقی میزان احساس مثبت فرد نسبت به هدف یا موضوع خاص می‌باشد. همانطور که قبلاً گفته شد ادراک فرد از شغلش بهتر از شغل بوده و طرز تلقی فرد از شغل باید در طراحی شغل و انگیزش مدنظر باشد.(رفتار سازمانی- مترجم: الوانی، سید مهدی1374 ص158)

کینز برگ و همکاران رضایت شغلی را به دو نوع تقسیم می‌نمایند. اول رضایت بیرونی که از دو منبع حاصل می‌شود. یکی احساس لذتی که انسان صرفاً از اشتغال به کار و فعالیت به‌دست می‌آورد و نیز لذتی که بر اثر مشاهده یا انجام برخی مسؤلیت‌های اجتماعی به‌ظهور رساندن توانایی‌ها و رغبت‌های فردی به‌دست می‌آید. دیگر رضایت بیرونی که با شرایط اشتغال و محیط کار ارتباط دارد و هر آن در حال تغییر است. از جمله این عوامل می‌توان شرایط محیط کار، میزان دستمزد و پاداش و نوع کار و روابط موجود میان کارگر و کارفرما را ذکر نمود. ضمناً رضایت درونی پایدارتر از رضایت بیرونی است.(شفیع‌آبادی1372 ص124)

بنابراین با فراهم نمودن امکان پیشرفت و ترقی و سپردن مسؤلیت به افراد و با توجه به رغبت‌های فردی می‌توان رضایت پایدارتر ایجاد نمود.

      نظریه‌های رضایت شغلی: از جمله نظریه‌های رضایت شغلی که در مورد آنها نیز مثل تعریف و عوامل ایجادکننده رضایت شغلی اتفاق نظر وجود ندارد می‌توان به نظریات زیر که بروف بیان می‌کند اشاره کرد:

1-   نظریه نیازها: که رضایت شغل را به دو عامل وابسته می‌داند: یکی اینکه چه میزان از نیازهای فرد توسط کار او تأمین می‌شود و دیگر آنکه چه میزان از آنها تأمین نمی‌شود. نتیجه‌ای که از این دو عامل حاصل می‌شود میزان رضایت فرد از شغلش را معین می‌سازد.

2-   نظریه انتظارات: که انتظارات فرد را در تعیین نوع و میزان رضایت از شغل مؤثر می‌داند. مطابق این نظریه اگر انتظارات فرد از شغلش زیاد باشد دیرتر و مشکل‌تر به رضایت دست می‌یابد. پس در واقع رضایت از شغل یک مفهوم انفرادی است و باید در مورد هر فرد به‌طور جداگانه عوامل و میزان آن را بررسی نمود.

3-   نظریه نقشی: 1در این نظریه به دو جنبه روانی و اجتماعی توجه شده است. در جنبه اجتماعی تأثیر عواملی مثل نظام سازمانی و کارگاهی و شرایط محیط کار مورد توجه است. که همان شرایط بیرونی رضایت از شغل را شامل می‌شود. جنبه روانی به انتظارات و توقعات فرد توجه دارد. احساس فرد از موقعیت شغلی و فعالیت‌هایش در انجام مسؤلیت‌های محوله و ایفای نقش خاص به‌عنوان عضوی از اعضای جامعه میزان رضایت فرد از شغلش را تعیین می‌کند. رضایت کلی نتیجه این دو جنبه است.(شفیع‌آبادی1372 ص126)

      عوامل مؤثر در رضایت و نارضایتی شغلی در سازمان: از جمله عواملی که بر روی رضایت از شغل مؤثر است عوامل مختلف شغلی می‌باشند که در ارتباط با آنها اظهارنظرهای مختلفی شده است:

کازمایر(1370) اظهار می‌دارد که رضایت از شغل و علاقمندی به کار تنها از طریق توجه به عوامل انگیزشی امکان‌پذیر است.(ص70) از جمله عواملی که در انگیزش افراد بسیار از آنها نام برده می‌شود«تشویق» و تنبیه است.

تشویق و پاداش مجموعه یا بخشی از عواملی است که احتمال تکرار یک رفتار پسندیده را افزایش می‌دهد و تنبیه نوعی آموزش است که هدف آن بهبود در رفتار می‌باشد. و نیز سرزنش فرد برای جلوگیری از کاری در جهت بهتر ساختن آن است. بنابراین تشویق عامل انگیزنده قوی و نیروی محرکه سازمان است و تنبیه بجا و به‌موقع نیز موجب بازداشتن فرد از کردار و رفتار ناخوشایند غیر صحیح است. ساده‌ترین الگوی انگیزش را روانشناسان الگوی محرک و پاسخ نام گذاشته‌اند و بدین ترتیب است که در برابر هر پیشامدی موجود زنده واکنشی از خود نشان می‌دهد. شمای زیر این فرایند را نشان می‌دهد.

رفتار(پاسخ)

                         هدف(پاداش)                                 نیاز(محرک)

پاداش سبب می‌شود که رفتار قبلی مجدداً بروز کند به این جهت می‌توان وسیله مهمی برای انجام کارهای مورد نظر مدیریت سازمان باشد.(علوی1368 ص47-51)

وقتی‌که فرد در یک سازمان به کار اشتغال می‌ورزد و نیروی خود را برای ارائه خدمت یا تولید محصول صرف می‌نماید و در مقابل انتظار دارد که سازمان این صرف وقت و نیرو را جبران نماید. انگیزه‌ها همان امکانات مادی و معنوی هستند که به فرد داده می‌شوند تا رفتار او را در جهت خاصی هدایت نمایند. این عوامل باید برای فرد از اهمیت و ارزش برخوردار باشد.(ساعتچی1369 ص429) ایجاد جاذبه برای پیوستن فرد به سازمان و حفظ او در سازمان و وادار ساختن وی به عملکرد قابل اعتماد یا اخذ تصمیمات خلاق و بدیع پاداش‌های گوناگون را طلب می‌کند. صرف وقت و مهارت‌های خلاق فرد با آنچه سازمان به او می‌دهد مبادله می‌شود.

قدردانی وتشکر از تلاشهای فرد، قوی‌ترین فعالیتی است که می‌تواند در پرورش نیروی انسانی به‌کار رود.(رضائیان1374 ص294) و البته قدردانی از جانب مراجعین خود می‌تواند به‌عنوان یک تشویق منجربه رضایت و دلگرمی کارمند شود.

عوامل تشویق به دو دسته تقسیم می‌شوند: یکی عوامل مربوط به ویژگی‌های شخصی و دیگری عوامل رفتاری. عوامل شخصی به خود فرد و تاریخچه زندگی او بستگی دارد مثل وضع تحصیلی و سابقه خدمت. اما میزان تولید و یا کیفیت ارائه خدمات و ایفای وظابف از جمله عوامل رفتاری‌اند. علاوه‌بر پاداش‌های نقدی، پاداش‌های غیرنقدی نیز وجود دارد مثل لوح‌های تقدیر، تشویق‌نامه کتبی یا مرخصی تشویقی و ترفیع به‌موقع(علوی1368 ص49)

یکی دیگر از عوامل بسیار مهم شغلی«حقوق و دستمزد» است. دستمزد به‌معنی پولی است که در ازای انجام کار به فرد داده می‌شود. بسیاری از مدیران«حقوق و دستمزد» را مهم‌ترین عامل انگیزش رفتار فرد در سازمان می‌دانند در حالیکه روانشناسان معتقد هستند که وقتی نیازهای اولیه کارکنان یک سازمان در حد معقول تأمین شده باشد میزان حقوق، در ردیف سوم تا ششم اهمیت قرار می‌گیرد و ثابت بودن شغل و توانایی انجام کار و وظایف شغلی بیش از میزان حقوق باعث برانگیختن فرد به کار می‌شود.(ساعتچی1369 ص429) تشویق و تحسین و دادن حقوق منطقی و ایجاد رفاه نیز از اصولی است که می‌توان به‌وسیله آن درجه نارسایی را پایین آورد

و روحیه افراد را بالا برد. مایو(Myo) معتقد است که برای جلب رضایت و همکاری افراد سازمان باید علاوه‌بر پاداش مادی با در نظر گرفتن احساسات، عواطف و احتیاجات روحی آنها رضایت‌خاطر بیشتر و در نتیجه کارایی مطلوب‌تری به‌دست آورد.(پرهیزکار1368 ص81- 224)

البته در جامعه ما که عوامل غیرمادی در پیشرفت کارها مؤثر هستند عوامل دیگری غیر از پول می‌توانند حائز اهمیت بیشتر باشند. هرزبرگ معتقد است که برای بسیاری افراد پول مهم‌ترین عامل انگیزشی نیست بلکه جلوی نارضایتی را می‌گیرد. یعنی کمبود حقوق و مزایا سبب نارضایتی می‌شود ولی نمی‌توان با یقین گفت که زیاد بودن آن عامل رضایت از شغل است. آنچه به پول اهمیت انگیزشی می‌دهد، این است که پول وسیله‌ای است برای رسیدن به خواسته‌های گوناگون فرد. با پول می‌توان نیازهای فیزیکی، امنیتی و اجتماعی را برآورده ساخت و یا گاه با دارا بودن بالاترین میزان دریافتی احساس برتری و احترام و منزلت اجتماعی داشت.(علوی1368 ص47)

پول در واقع انگیزه‌ای بسیار پیچیده است زیرا چنان با دیگر نیازها از جمله نیازهای فیزیولوژیک در هم شده است که با اشکال می‌توان اهمیت آن را تأیید کرد. مثلاً گاهی پول می‌تواند اشیاء مادی خاصی را برای فرد فراهم نماید که با داشتن آنها احساس اعتبار نماید. مثل یک منزل شیک و یا ممکن است سمبل مقام باشد و یا حتی خود شکوفایی، مثل راننده برجسته اسپرت بودن. به‌نظر گلرمن 1مهم‌ترین مشخصه پول، قدرت به‌عنوان یک سمبل است.

مشهورترین قدرت سمبلیک آن در بازار است. یعنی قدرت پول برای خرید. بنابراین چون پول معنای حقیقی و ذاتی خود را ندارد، می‌تواند سمبل تقریباً همه نیازهایی باشد که انسان از آن در ذهن خود مجسم می‌کند.(هرسی بلانچارد- مترجم: کبیری1373 ص72-71)

پول وسیله‌ای است برای رسیدن به کمترین سطح زندگی که در این سطح با افزایش رفاه ارتقاء می‌یابد. برای نمونه فردی که به داشتن خانه‌‌ای کوچک راضی بوده، ممکن است با ارتقاء این سطح همان اندازه رضامندی را از یک خانه بزرگتر و راحت‌تر به‌دست آورد. اما نمی‌توانیم این مسأله را به هم تعمیم دهیم زیرا برای برخی افراد پول همیشه بیشترین اهمیت را خواهد داشت. در حالیکه برای برخی دیگر پول هرگز چنین ارزشی را ندارد.(کونتز و اودانل- مترجم: طوسی1372 ص250) اما در صورتی‌که خواسته شود از پول به‌عنوان یک عامل انگیزشی قوی بهره گرفته شود باید به نکات زیر توجه داشت:

1-  پول برای افراد نیازمند جهت ارضاء نیازها اهمیت بیشتری دارد. پول شاید برای افرادی که در حال تشکیل خانواده هستند مهم‌ترین عامل باشد و افرادی که از این مرحله گذشته‌اند نیازشان چندان به پول ضروری نیست.

2-   در برخی از مؤسسات بازرگانی پول برای جذب و حفظ نیروی انسانی به‌عنوان یک وسیله به‌کار می‌رود نه یک عامل انگیزشی.

3-    تأثیر پول به‌عنوان عامل انگیزشی در مواردی که به کارکنان حقوق مساوی پرداخت می‌شود کاهش می‌یابد.

4-     اگر پول یک عامل انگیزشی قوی تصور شود باید حقوق و مزایا متناسب با عملکرد افراد پرداخت شود.

5-   اگر پاداش مادی متناسب با درآمد فرد باشد می‌تواند تولید انگیزش نماید. اما شکل افزایش حقوق و دستمزد به‌عنوان پاداش در آن است که به اندازه‌ای نیست که برای دریافت کننده انگیزش پدید آورد.

اینگونه پرداخت شاید از نارضایتی و جستجو برای تغییر شغل جلوگیری کند. اما اگر چشمگیر و درخور توجه نباشد احتمالاً به‌صورت یک عامل انگیزشی نیرومند عمل نخواهد کرد.(کونتز و اودانل- مترجم: طوسی1372 ص252-250)

اگر کارمندان سازمان از عدالت در پرداخت حقوق برخوردار باشند احساس رضایت شغلی می‌کنند و در غیر این‌صورت فشارهای روانی به آنها وارد شده و در نتیجه کمبود تولید یا خدمت حاصل می‌شود.(علوی1368 ص51). به‌هر حال پول تنها نیروی انگیزاننده نیست اما همواره به‌عنوان یک نیرون مهم عمل کرده است و در آینده نیز چنین خواهد بود. دشواری اساسی در استفاده از پول به‌عنوان عامل انگیزشی آن است که در بیشتر سازمانها افراد صرفنظر از عملکرد خود از راه اقدام‌هایی نظیر افزایش حقوق، ارتقاء بر اساس ارشدیت و افزایش رتبه خود‌به‌خود سهم خود را از این توجه سازمانی دریافت می‌کنند. و در این‌صورت نمی‌توان اطمینان داشت که پول باز هم بتواند به‌عنوان یک عامل محرک قوی محسوب شود یعنی اگر حقوق کارکنان نیازهای مادی آنها را تأمین کند افزایش حقوق نمی‌تواند عامل انگیزشی برای انجام دادن وظایف شغلی باشد.(کونیز و اودانل- مترجم: طوسی1372 ص230)

به‌طور کلی ارزش پاداش‌های نقدی و پولی در جوامع مختلق متفاوت است ولی به‌هر صورت اهمیت آن در انگیزش کارکنان نباید نادیده گرفته شود. ضمناً قاعده مشخصی برای تشویق و ایجاد انگیزش در کارکنان موجود نیست و هر مدیری باید با توجه به نوع پاداش و عوامل تشویقی که در اختیار دارد نیز موقعیت و وضعیت افراد، پاداش مناسب را انتخاب کنند. برای آنکه پاداش و تشویق بتواند نقش برانگیزاننده داشته باشد، باید رفتار خاص کارکنان مرتبط باشد. یعنی اگر رفتار فرد منجربه تولید یا کارایی بیشتر می‌شود پاداش در رابطه مستقیم با این رفتار خاص ارائه شود. این رفتارها ممکن است میزان تولید، حضور مرتب در کار، عدم ترک شغل و نداشتن سابقه سوء‌استفاده و نظایر آن باشد.(ساعتچی1369 ص43)

مزایای شغلی: نیز از عوامل دیگری است که بخشی از دریافتی و یا خدمات خاص مثل بیمه و باز نشستگی را شامل می‌شود. مزایای مقرری مستمر و غیر مستمر به‌جز حقوق ماهیانه برای تصدی پست‌هایی در سازمان بر اساس درجه و طبقه شغلی پست‌های اشغال شده در سازمان است. در بر خی منابع رفاهی، سرویس ایاب ذهاب، غذاخوری و تسهیلات مربوط به آن تهیه مسکن شرکت تعاونی، باشگاه ورزشی و تفریحات سالم همگی جزء این خدمات محسوب می‌شوند. بیمه و بازنشستگی به‌منظور ایجاد امنیت اقتصادی و تأمین معاش زندگی کارمند و خانواده‌اش در زمان بیکاری، بیماری و پیری تهیه و اجرا می‌گردد. ایاب و ذهاب در شهرهای بزرگ یکی از مشکلات اساسی کارکنان مؤسسات مختلف است. در مؤسساتی که کارکنان تمام روز یا دونوبت کار می‌کنند وجود سالن غذاخوری و تسهیلات آن امکان تغذیه مناسب و سالم را فراهم نموده و ضمناً از تلف‌ شدن وقت و انرژی افراد می‌کاهد. تهیه خانه و مسکن نیز یکی دیگر از مشکلات ساکنین شهرهای بزرگ است و یکی از وظایف خاص مدیریت هر مؤسسه کمک به کارکنان در جهت مسکن است و از جمله این کمکها می‌توان به ایجاد خانه‌های سازمانی، پرداخت وام مسکن یا کمک هزینه مسکن اشاره دارد. شرکتهای تعاونی به دلیل قیمتهای نازلتر و نزدیکی به محل کار و صرف وقت کمتر جهت خرید اجناس مورد نیاز در تأمین رفاه و آسایش کارکنان حائز اهمیت هستند و وجود برنامه‌های رفاهی باعث ایجاد فرصت برای رفع خستگی‌های ناشی از کار و فعالیت و نیز ایجاد روحیه دوستی و رفاقت بین کارکنان و افراد خانواده آنها می‌گردد.(میر سپاسی1375 ص359-374)

تنبیه نیز یک عامل دیگر است که برخی معتقد هستند به شکل ترس ازدست دادن کار یا درآمد ویا تنزل به‌عنوان یک عامل نیرومند عمل کرده و خواهد کرد. اما باید پذیرفت که تنبیه، خود عامل انگیزش نیست و بدین سبب برای جلوگیری از رفتارهای ناخوشایند باید جلوی امتیازها و پاداش‌هایی را که چنین رفتاری پدید می‌آورده گرفت. چنانچه کارمند دریابد که بی‌توجهی او به کار یا مراجع موجب محرومیت او از امتیازاتی خواهد شد، رفتار خود را رضایت‌بخش‌تر خواهد کرد. بدین ترتیب اهمیت و تأثیر حذف پاداش به‌مراتب بیشتر از اعمال تنبیه خواهد بود و فرد می‌باید از کاری که موجب بیرون راندن او از سازمان می‌شود اجتناب نماید.(علوی1368 ص52-51)

علی‌رغم آنچه در همه پژوهش‌ها و نظریه‌های انگیزشی که در سالهای اخیر با آنها برخورد می‌شود، هنوز تشویق و تنبیه به‌عنوان عاملهای نیرومند در نظرگرفته می‌شوند. در این میان عوامل بی‌شمار دیگری نیز وجود دارد که می‌توانند بر انگیزش انسان تأثیر بگذارند.(کونیز و اودانل- مترجم: طوسی ص229)

از جمله عوامل مربوط به محیط«ارتباط و نحوه ارتباط بین فردی(با مافوق- همتایان و زیردستان)» است. ارتباط فرآیندی پویا که زیربنای بقاء رشد و تحول تمام سیستم‌های زنده در سازمان است. ارتباط یکی از نقشها و وظایف حیاتی انسان می‌باشد که به وسیله آن انسان یا سازمان، ارگانهای داخلی خود را با هم مرتبط می‌سازند. یعنی مبادله افکار، احساسات، عقاید و معانی بین دو نفر از طریق علائم و اشارات.(میر سپاسی1379 ص409-410)

گروهی، ارتباطات را در سازمان منحصر به مکالمات اداری و نامه‌ها می‌دانند و آن را مترادف با مکالمات اداری در نظر می‌گیرند. اما از ارتباط معانی گوناگون در ذهن افراد وجود دارد. در مدیریت ارتباط شامل اطلاعات و مفاهیم بین افراد شاغل در یک سازمان است و به‌منظور تنها وقایع و نظرات نیست بلکه احساسات و عواطف را نیز دربر می‌گیرد. پس ارتباطات عبارت است از انتقال و تبادل اطلاعات، معانی و مفاهیم و احساسات بین افراد در سازمان.(الوانی1374 ص168)

انسان به‌خاطر اجتماعی بودن، گروههای اجتماعی و محیط اجتماعی برای زندگی خود و دیگران به‌وجود می‌آورد. هر یک از افراد گروههای اجتماعات بشری روحیات خاص دارند و همانندی مطلق در سلوک و رفتار آنها مشاهده نمی‌شود و افرادی‌ که به عضویت سازمانهای اجتماعی درمی‌آیند، هر کدام یک نوع اندیشه، عقیده، احساس و به‌طور کلی شخصیت خاص دارند. برخی خون‌مرد و کم‌کارند و پاره‌ای پرشور و زرنگ و گروهی اندیشمند و متفکر. با در‌نظر گرفتن خصوصیات فوق، آمیزش و مراوده افراد انسانی با یکدیگر کاری بسیار پیچیده است. تلاش و فعالیت اجتماعی انسانها در چهارچوب سازمانهای اجتماعی صورت می‌گیرد و از این تلاشها در جهت نیازمندیها استفاده می‌شود. در واقع افراد انسانی با هم مجتمع می‌شوند تا در فعالیتهای اجتماعی شرکت کنند و در این حالت در میان آنها نوعی رابطه روحی و روانی و به‌عبارت دیگر رابطه احساسی و عاطفی ایجاد می‌شود و براثر ایجاد این نوع رابطه معنوی بر سلوک و رفتار یکدیگر تأثیر می‌گذارند. دیویس این روابط انسانی را عاملی محرک در داخل و خارج سازمانهای اجتماعی می‌داند.(پرهیزکار1368 ص6-12)

ارتباطات در سازمانها به سه گروه تقسیم می‌شود:

1-  ارتباط عمودی: که ارتباط با مافوق یا زیردست بوده و به‌همین دلیل طرز تلقی اعضای سازمان نسبت به مافوق متفاوت است. که علت آن را در میزان یا عدم میزان ارتباط می‌توان یافت.(عسگریان1370 ص18). برقراری ارتباط با یک کارمند زیردست نوعی اهرم نیرومند در برانگیختن کارکنان است.(ساعتچی ص116)

2-   ارتباط افقی: که مربوط به سطح کاری برابر است. یعنی طرز تلقی مشترک بین کارکنان یک طبقه کاری موجبات صمیمت بین آنها را فراهم می‌کند و روی عملکرد آنها تأثیر می‌گذارد. جامعه‌شناسان معتقد هستند که با تحکیم روابط، روحیه مشترک کاری، تقبل کاری عنصر غایب و کمک اعضاء به‌هم بیشتر می‌شود.

3-   ارتباط تمایلی: بین گروههای سازمانی که از عنضر مهمی به نام روحیه گروهی برخوردار است. روحیه گروهی ایجادکننده مناسبات عادی بین اعضای گروه است که از یک همبستگی به‌دور از فشارهای داخلی اغتشاش و مرافعه می‌باشد. روحیه گروهی موجبات طرز تفکر مثبت در مقابل هدفها را فراهم می‌سازد. تا اعضاء با عزمی جزم در جهت دستیابی به هدف بکوشند و با همبستگی عاطفی اتخاذ و اتفاق بین خود را حفظ کنند.(عسگریان1370 ص18-21)

سرپرستی و نظارت فنی: عامل مهم دیگری از عوامل محیط و زمینه شغل است. چناچه سرپرست دارای مهارتهای فنی و مدیریتی بوده و این مهارتهای خود را با اشتیاق به کارکنان انتقال دهد. زیردستان از این نظر نارضایتی نخواهند داشت. کیفیت سست سرپرستی نیز می‌تواند ریشه پیدایش فشار عصبی باشد. نمونه آن را می‌توان در سرپرستی خودکامگی و یا واگذاری اختیار نابرابر با مسؤلیت دید.(کیت دیویس و نیو استورم- مترجم: طوسی1373 ص636)

      تعیین رضایت شغلی: با توجه به تعریف رضایت شغلی که نگرش کلی فرد نسبت به شغلش است بدیهی است که تعریف مزبور بسیار کلی است ولی این تعریف در بطن مفهومی این واژه قرار دارد. لازم به یادآوری است که شغل فرد چیزی بیش از کارهای شخصی چون بسته‌بندی کاغذ، در خدمت مشتری بودن و یا رانندگی یک ماشین است. شغل فرد ایجاب می‌کند که او با همکاران و سرپرستان و رؤسا رابطه متقابل داشته باشد، مقررات و سیاستهای سازمان را رعایت و اجرا نماید، عملکردش طبق استانداردهای تعیین شده باشد در شرایط کاری که معمولاً چندان هم مطلوب نیست کار بکند و مسائلی دیگر از این قبیل. این بدان معنی است که ارزیابی فرد درباره کارش و ابراز رضایت و نارضایتی از آن کار یک نتیجه کلی از مجموعه‌ای از ارکان متفاوتی است که در مجموع شغل وی را تشکیل می‌دهد. بنابراین چگونه ما می‌توانیم چنین مفهومی از رضایت شغلی را اندازه‌گیری کنیم.

دو روش بسیار متداول عبارت است از: سنجش کلی و سنجش تفضیلی که در آن به تعداد زیادی از جنبه‌های شغل وجود دارد توجه می‌شود. در اجرای روش سنجش کلی از کارگر یا کارمند تنها یک سؤال می‌شود و او باید با کشیدن دایره‌ای دو اعداد1 تا5(که در برابر جمله‌هایی قرار گرفتند) پاسخ دهد. برای نمونه جمله مزبور چنین است: «با توجه به همه جوانب شغلی که دارید تا چه اندازه از شغل خود راضی هستید.(پی رابینز، استیفن(نویسنده) پارسائیان، علی- اعرابی، سید محمد1375 ص282- 279)

روش دیگری که آن را روش تفضیلی می‌نامند پیچیده‌تر است. در اجرای این روش ارکان و اجزاء تشکیل‌دهنده شغل مشخص می‌شوند و درباره احساس فرد نسبت به آنها پرسش می‌شود.

نمونه‌ای از این عوامل عبارت است از: ماهیت کار سرپرستی، حقوق کنونی، فرصت یا امکان ارتقاء در روابط با همکاران طبق یک مقیاس استاندارد شده به این عوامل نمره داده می‌شود و سپس برای تعیین نمره رضایت شغلی فرد را با آنها جمع می‌کنند. حال این سؤال مطرح است که آیا می‌توان گفت که کدام روش بهتر است؟ از دیدگاه شهودی چنین به‌نظر می‌رسد که با پاسخگویی به تعدادی از عوامل شغلی می‌توان به ارزیابی دقیق‌تری از رضایت شغلی رسید. ولی نتایج حاصل از تحقیقات چنین دیدگاهی را تأیید نمی‌کنند. این یکی از موارد بسیار نادر است که به‌نظر می‌رسد در اجرای آن روش ساده از روش پیچیده نتیجه بهتری به‌بار می‌آورد.

مقایسه این دو روش که در یکی از آنها تنها یک پرسش وجود دارد و در دیگری به تفضیل درباره جنبه‌های خاص شغل پرسش می‌شود مؤید این است که رضایت شغلی از نظر مفهوم چنان وسعت دارد که طرح تنها یک پرسش نمی‌تواند چندان راه‌گشا باش

 

منابع

http://fa.wikipedia.org/wiki/

http://www.onlinesunmed.com/rezayat.htm

http://www.aviny.com/article/aviny/Chapters/DiktatoriPool.aspx

---

اجرای ساختمان

6-1- مقدمه

هدف از کف سازی بوجود آوردن سطحی است که بتواند خواسته های استفاده کنندگان را از آن به نحو مطلوب برآورد. با توجه به کاربری کف، جنس و شکل آن متفاوت خواهد بود. به عنوان مثال نحوه ساخت کف حمام در طبقات بالای ساختمان با نحوه ساخت زیرزمین تفاوت دارد. کف ها را باید از مصالحی ساخت تا قادر به تحمل وزن خود، وزن اشخاص، و وسایل وارده باشند. کف ها باید در مقابل ساییدگی محکم و مقاوم بوده و زیبایی نیز داشته باشند، همچنین حرکت بر روی آن ها راحت و تا حد امکان بی صدا بوده و به راحتی بتوان آن ها را نظافت نمود.

6-2- کف سازی در زیرزمین ها

اگر زمین طبیعی کاملاً خشک باشد، برای کف سازی، یک لایه بتن با عیار 200 کیلوگرم سیمان در متر مکعب با ضخامت 10 سانتی متر بر روی زمین ریخته می شود که پس از متراکم نمودن آن، با استفاده از تخته ماله آن را صاف می کنند. پوشش نهایی می تواند ملات ماسه و سیمان، سنگ فرش، موزاییک فرش و... باشد.

************************

کف سازی در زمین های کاملاً خشک

در زمین هایی که رطوبت کمی دارند، برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به کف زیرزمین باید اعمال زیر به ترتیب انجام داده شود:

- خاک زیرین کاملاً کوبیده شود و روی آن قلوه سنگ درشت به ضخامت حداقل 25 سانتی متر پخش گردد. برای بوجود آوردن سطحی تقریباً صاف و پر شدن فواصل خالی بین قلوه سنگها، شن ریز روی تمام سطح ریخته شود تا حدود یک سانتی متر بر روی قلوه سنگها پوشانده شود. پس از کوبیدن شن و مسطح کردن آن از بتن با عیار 200 کیلوگرم سیمان در متر مکعب به ضخامت 7 تا 10 سانتی متر استفاده گردد و بتن با تخته ماله صاف گردد.

***********

کف سازی در زمین های نیمه خشک

- اگر زمین دارای رطوبت زیاد باشد و قلوه سنگها نتوانند مانع از نفوذ رطوبت شوند، باید از عایق رطوبتی مانند قیروگونی استفاده نمود.

برای این منظور پس از چیدن قلوه سنگ، ریختن شن ریز و بتن ریزی بر روی بتن، یک لایه قیرگونی کشیده می شود. برای جلوگیری از وارد شدن صدمه به عایق، روی آن را یک قشر ملات ماسه و سیمان می کشند و بعد پوشش نهایی را انجام می دهند.

6-3- کف سازی در طبقه همکف ساختمان (بدون زیرزمین)

برای جلوگیری از ورود آب باران به طبقه همکف ساختمان های بدون زیرزمین معمولاً ساختمان را بر روی کرسی چینی اجرا می نمایند. اجرای کف بستگی به نوع زمین دارد.

اگر زمین از گیاه پوشیده شده باشد، باید آن قدر خاکبرداری نمود تا کلیه ریشه های درون خاک جمع آوری گردد، سپس به ارتفاع مورد نیاز خاکریزی انجام می دهند و آن را می کوبند تا تراکم آن به 85 تا 90 درصد برسد، سپس آن را تسطیح می کنند. در صورت زیاد بودن ارتفاع خاکریزی، باید بصورت لایه لایه و در ضخامت های 30 سانتی متری کوبیده شود. اگر زمین طبیعی خشک باشد و امکان نفوذ رطوبت به سمت بالا وجود نداشته باشد می توان یک قشر بتن با عیار 200 کیلوگرم سیمان در متر مکعب بر روی خاک کوبیده شده ریخت که پس از آن برای فرش کف از پوشش مناسب استفاده می شود. در صورتی که امکان نفوذ رطوبت به مقدار زیاد نباشد بر روی خاک کوبیده شده، به ضخامت حداقل 25 سانتی متر قلوه سنگ می ریزند و بر روی آن شن و ماسه نرم پخش می کنند. پس از این که حدود یک سانتی متر قلوه سنگها را پوشاند بتن با عیار 200 کیلوگرم سیمان در متر مکعب به قطر 7 تا 10 سانتی متر بر روی شن و ماسه نرم می ریزند. پس از خشک شدن بتن، آن را با پوشش مورد نظر فرش می کنند.

اگر مقدار آب و نفوذ آن به کف زیاد باشد، یک لایه قیروگونی برای تمام سطح ساختمان استفاده می شود. قیروگونی را بر روی بتن کف پهن می کنند و بر روی آن، ماسه نرم پخش نموده و برای فرش کف از پوشش مناسب استفاده می کنند.

6-4- کف سازی طبقات

پس از اجرای سقف یک لایه بتن سبک بر روی آن می ریزند و آن را صاف می کنند.

پس از خشک شدن بتن پوکه، پوشش نهایی کف را انجام می دهند. بتن پوکه سبک وزن است، همچنین به دلیل داشتن منافذ ریز، عایق حرارتی بسیار خوبی است از این رو در کف سازی ها مورد استفاده قرار می گیرد.

6-5- کفپوش ها در ساختمان

استفاده از کفپوش ها در ساختمان جهت زیبای و مسطح بودن زیرپا می باشد که در سه حالت مورد استفاده قرار می گیرند:

1- کفپوش هایی که فرش می شوند. شامل انواع سنگ های پلاک و موزاییک های گوناگون می باشد.

2- کفپوش هایی که درجا ریخته می شوند.

3- کفپوش هایی که چسبانده می شوند، مثل پارکت

7                                                                                            دیوار

7-1 مقدمه

دیوار به عنوان یکی از مهمترین اجزای ساختمان محسوب می شود که از مجموعة مصالح پرکننده که به وسیله ملات به هم متصل می شوند، تشکیل شده است.

دیوار به عنوان یکی از مهمترین اعضای هر ساختمان محسوب می گردد که اغلب برای تحمل فشار، تقسیم فضاهای داخل ساختمان، جلوگیری از نفوذ عوامل جوّی و همچنین جلوگیری از انتقال سروصدا و نگهداری خاکریزها و خاکبرداری ها مورد استفاده قرار می گیرند.

معمولاً دیوارها به دو صورت نامیده می شوند:

1- از نظر نوع مواد و مصالح مصرف شده در آن

2- علت احداث آن ها چه بوده و یا در چه محلی قرار می گیرند.

دیوار آجری مهمترین دیواری است که در کشور ما به صورت چشم گیر مورد استفاده قرار می گیرد.

بر حسب ابعاد آجر (cm5 . 5/10 . 22) دیوارهای آجری نسبت به ضخامت آن گروه بندی می گرد ند مانند دیوارهای تیغه (5 سانتی)- دیوارهای نیم آجره (5/10 سانتی)- دیوارهای یک آجره (22 سانتی)- دیوارهای یک و نیم آجره (35 سانتی) – دیوارهای دو آجره (45 سانتی)

7-8- انواع دیوارها

دیوارها را بر حسب وظیفه ای که به عهده دارند می توان به دیوارهای باربر و غیرباربر تقسیم بندی نمود، همچنین می توان از نظر مصالح مصرفی آن ها را به دیوارهای آجری، بلوکی، سنگی، بتنی، چوبی، فلزی و گلی تقسیم بندی نمود.

7-10- ملات مصرفی

ملات های مورد مصرف برای ساختن دیوارهای آجری عبارتند از: گل آهک، ماسه آهک، باتارد و ملات ماسه سیمان.

7-10-1- ملات گل آهک

مخلوطی از خاک سرند شده و 150 تا 250 کیلوگرم پودر آهک و یا خمیر آهک در متر مکعب خاک است که آن را با آب مخلوط می کنند و برای دیوارهای با اهمیت کم در ساختمان های کوچک مورد استفاده قرار می گیرد.

7-10-2- ملات ماسه آهک

مخلوطی از ماسه شسته و پودر و یا خمیر آهک است که آن را با آب مخلوط می کنند. این نوع ملات سنبت به ملات گل آهک بهتر و مقاومتر می باشد و در ساختمان های کوچک به کار می رود.

7-10-3- ملات باتارد

مخلوطی است از ماسه و سیمان و آهک به نسبت 100 تا 150 کیلوگرم سیمان و 150 تا 200 کیلوگرم آهک شکفته در متر مکعب ماسه که با مقدار مورد نیاز آب تهیه می شود. این نوع ملات مناسب برای دیوارچینی می باشد.

7-11- ضخامت دیوارهای آجری

دیوارهای آجری باربر 35 سانتی یا 5/1 آجره برای ساختمان های تا دو طبقه و دیوارهای آجری باربر 45 سانتی متری یا 2 آجره برای ساختمان های 2 تا 4 طبقه مورد استفاده قرار می گیرد. برای ساختمان های بیش از 4 طبقه از دیوار آجری استفاده نمی شود همچنین از نظر اقتصادی مقرون به صرفه هم نمی باشد. در برخی مواقع دیوارهای باربر را با ضخامت 22 سانتی متر یعنی یک آجره می سازند که این نوع دیوارها فقط برای دهانه های کمتر از 3 متر با بار بسیار کم و ارتفاع حداکثر 3 متر مورد استفاده قرار می گیرد. از دیوارهای 55 سانتی متری برای کرسی چینی زیر دیوارهای باربر 5/1 تا 2 آجره و از دیوارهای 3 آجره یا بیشتر برای دیوارهای پی ساختمان استفاده می شود.

7-12- ارتفاع دیوارهای آجری

عبارت است از فاصله عمودی بین کف تا زیر سقف هر طبقه که به آن طول آزاد دیوار نیز می گویند. ارتفاع دیوار با ضخامت آن رابطه مستقیم دارد یعنی هرچه دیوار دارای ارتفاع کمتر باشد، ضخامت آن هم باید کمتر باشد. در ساختمان هایی که همه طبقات آن دارای ارتفاع یکسان می باشد برای هر دو طبقه که ساختمان مرتفع تر می شود، می توان به اندازه یک نیمه ضخامت آن را کاهش داد. به عنوان مثال در یک ساختمان آجری 4 طبقه، اگر ضخامت دیوارهای طبقات اول و دوم 5/2 آجره باشد می توان ضخامت طبقات سوم و چهارم را 2 آجره در نظر گرفت. لازم به ذکر است که ارتفاع دیوار آجری حدود 18 تا 20 برابر ضخامت آن باید باشد. یعنی ارتفاع یک دیوار یک آجره حداکثر می تواند برابر cm440=22. 20  باشد.

در موقع اجرای دیوارهای آجری باید به موارد زیر دقت نمود:

1- حداقل مقاومت فشاری آجر مورد مصرف باید برابر 40 کیلوگرم بر سانتی متر مربع باشد. سالم بوده و کناره های تیز و بدون آلودگی و مواد خارجی داشته باشد. از مصرف آجرهای شکسته باید خودداری نمود زیرا موجب می شود که ملات بیشتری استفاده گردد در نتیجه از مقاومت دیوار کاسته می شود.

2- آجرها را باید قبل از مصرف زنجاب نمود یعنی از آب اشباع شوند، از این رو یا آجرها را درون بشکه آب فرو می برند و یا با شلنگ بر روی آن ها آب می پاشند، سپس آن ها را مورد مصرف قرار می دهند. در صورتی که آجر به صورت خشک مورد استفاده قرار گیرد، به سرعت آب ملات را می مکد که در این صورت از اتصال آجر با ملات جلوگیری می شود. در هوای گرم پس از آجرکاری باید بر روی آن آب پاشی نمود، همچنین در هوای کمتر از 5 درجه سانتی گراد باید از انجام عملیات آجرچینی خودداری نمود.

3- در هر ردیف، سطح آجرکاری باید کاملاً بصورت افقی باشد و موجدار نباشد زیرا پخش بار در سطوح افقی بصورت یکنواخت صورت می گیرد.

4- در موقع آجرچینی، حداکثر اختلاف ارتفاع آجرکاری هر قسمت از ساختمان باید نسبت به سایر قسمت ها برابر یک متر باشد.

5- در گوشه ها و محل های تقاطع، دیوارها باید بصورت یک رج در میان قفل و بست کامل باشند و گوشه های بیرونی دیوارها نیز باید در هر رج دارای قفل و بست کامل باشند، از این رو نباید دیوارچینی گوشه ها را در امتداد قائم متوقف نمود، همچنین درزهای قائم دیوار نباید بر روی هم قرار گیرند. به عبارت دیگر فاصله درزهای قائم از یکدیگر در دو ردیف متوالی باید به اندازه  طول آجر تا حداقل  باشد.

کاری می گردد تا از نفوذ رطوبت جلوگیری شود. پس از انجام عملیات عایق کاری، دیوار محافظ عایق را می سازند و پشت آن را شفته ریزی می کنند.

دیوار محافظ عایق به دو روش انجام می گیرد:

1- در ابتدا دیوار زیرزمین را با ملات ماسه و سیمان یا باتارد می سازند، سپس پشت دیوار را با ملات ماسه و سیمان اندود و روی آن را صیقلی می کنند. پس از انجام عملیات عایق کاری دیوار محافظ را که ضخامت 11 یا 22 سانتی متری دارد با ملات ماسه و سیمان می سازند به گونه ای که تمام منافذ آن کاملاً پر شود و جای خالی وجود نداشته باشد، زیرا در موقع شفته ریزی، آب آهک از سوراخ ها نفوذ کرده و به عایق کاری آسیب می رساند. در صورتی که اطراف زیرزمین به ساختمان های همسایگان محدود باشد، استفاده از این روش امکان پذیر نمی باشد زیرا ساخت دیوار محافظ بین دیوار اصلی عایق کاری شده و دیوار همسایه غیرممکن می باشد.

2- در ابتدا دیوار محافظ را با هر نوع ملاتی که از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد، می سازند و بر روی آن ملات ماسه و سیمان اندود صیقلی می نمایند، سپس روی اندود ماسه سیمان را عایق کاری نموده و دیوار زیر زمین را با ملات ماسه و سیمان می سازند.

8                                                                    نعل درگاه

8-1- مقدمه

به تیر افقی بالای در و پنجره که بار سقف را بر ستون ها منتقل می نمایند، نعل درگاه گفته می شود. دو انتهای نعل درگاهی باید در بالای ستون یا دیوارها به گونه ای قرار داده شود که وزن روی نعل درگاهی تماماً به ستون ها و یا دیوارها منتقل شود. به سطحی از دیوار یا ستون که دو انتهای نعل درگاهی روی آن قرار می گیرد، تکیه گاه می گویند. هرچه درگاهی عریض تر باشد، به همان نسبت نعل درگاهی نیز عریض تر خواهد بود و بار بیشتری را تحمل می کند. حداقل ارتفاع نعل درگاهی ها برابر 15 سانتی متر است. نحوه پخش بار بر روی نعل درگاهی های آجری به شکل یک مثلث و با زاویه 60 درجه است.

*************

5-2- عملکرد و هدف از نعل درگاهی

نعل درگاه معمولاً در قسمت بالای درها و پنجره ها قرار دارد و وظیفه آن نگهداری مصالحی است که روی آن چیده می شود. پایه های نعل درگاه ممکن است از جنس آجر، بتن یا سنگ باشد.

**************

8-3- انواع نعل درگاه ها و روش اجرای آن ها

8-3-1- نعل درگاه آجری (قوس آجری)

این نوع پوشش از زمان های گذشته تا بحال در منازل مسکونی و بناهای عمومی و سنتی معمول بوده است. برای نعل درگاهی می توان از انواع قوس های تخت، هلالی، نیم دایره، نیم بیضی، مربع، شاخ بزی و هفت و پنج استفاده نمود. در ابتدا با توجه به فاصله دهانه درگاهی، شکل قوس مورد نظر را ترسیم کرده، سپس یک قالب از جنس گچ یا چوب ساخته و بر روی پایه های قوس قرار می دهند، سپس قوس آجری را با استفاده از آجر مرغوب و ملات گچ یا گچ و خاک، بر روی قالب نصب می کنند که پس از خشک شدن، قالب برداشته می شود. معمولاً برای حفظ زیبایی قوس، کتیبه بالای در و پنجره را با همان قوس ساخته و نصب م کنند. گاهی اوقات برای زیبایی بیشتر، کتیبه آن را به شکل های هنری و تزیینی ساخته می شود که به آن گره سازی می گویند و داخل گره را با شیشه های رنگی پر می کنند.

*****************

8-3-2- نعل درگاه چوبی

این نعل درگاه را از تیرهای مقاوم چوبی با مقطع گرد می سازند. دو تیر چوبی در طرفین و روی تکیه گاه طوری قرار داده می شوند که تیرها به اندازه 30 سانتی متر از طرفین بر روی تکیه گاه ها قرار گیرد، برای جلوگیری از غلتیدن تیرهای گرد، قسمت وسط و دو سر تیرها را با قطعات چوبی و میخ به یکدیگر متصل می کنند. تیرهای چوبی را باید قبل از مصرف به سموم ضد موریانه آغشته نود تا از نفوذ موریانه و حشرات موذی دیگر به داخل آن ها جلوگیری گردد.

9                                                                     تاق ضربی

9-1- مقدمه

آجر از مصالحی است که از مقاومت فشاری خوبی برخوردار است اما دارای مقاومت کششی نامناسب نمی باشد. معمولاً در قسمت هایی از ساختمان مورد استفاده قرار می گیرد که نیروی وارده به صورت فشاری باشد. در پوشش سقفها به روش تاق ضربی، با دادن خیز منفی به آجرها می توان فاصله میان دو تیرآهن را از هم بیشتر در نظر گرفت.

مقدار خیز مورد نیاز در تاق ضربی بستگی به دهانه دارد، یعنی هرچه دو تیر آهن نسبت به هم فاصله کمتری داشته باشد به خیز کمتری نیاز است و هرچه دو تیرآهن نسبت به یکدیگر فاصله زیادتر داشته باشد باید خیز بیشتری را در نظر گرفت. با در نظر گرفتن خیز بیشتر، استحکام بیشتری در تاق بوجود می آید اما در موقعی که باید زیر تاق را اندود نمود خیز زیاد باعث می گردد که ضخامت اندود افزایش یابد که از نظر اقتصادی مقروم به صرفه نمی باشد، همچنین به دلیل سنگینی اندود زیر تاق، امکان جدا شدن آن از زیر تاق وجود دارد، لذا باید دهانه و خیز آن محدود باشد. معمولاً دهانه تاق ضربی (فاصله دو تیر آهن از یکدیگر) بین 90 تا 110 سانتی متر در نظر گرفته می شود که خیز مناسب آن حدود 3 تا 5 سانتی متر است.

در تاق ضربی معمولاً آجرهای نوع فشاری به کار برده می شوند. در سطوح این آجر خلل و فرج هایی وجود دارد که موجب افزایش چسبیدن به ملات می شود. قبل از مصرف آجر در تاق ضربی حتماً باید گرد و خاک سطوح آجر با آب کاملاً تمیز شود، زیرا وجود این گرد و خاک، مانع از چسبیدن آجر به ملات می گردد. برای این منظور، آجر را در آب تمیز فرو می کنند. باید گرد و خاک و مواد زاید از سطوح آن جدا گردد و مقداری آب را هم جذب کند. عمل یاد شده موجب می گردد که در موقع تاق زنی، آجر، آب ملات را بسیار سریع جذب نکند و زمان مناسب برای انجام فعل و انفعالات شیمیایی ملات، برای چسبیدن به آجر فراهم شود. باید آجر را فقط آب خور کرد و ازسیراب شدن کامل آجر خودداری نمود، زیرا به ملات نمی چسبد و از آن جدا می شود.

در تاق ضربی معمولاً از ملات گچ و خاک استفاده می شود. نسبت اختلاط آن تابع قدرت گیرایی گچ و نوع خاک است. برای ساخت ملات گچ و خاک، مقداری آب در استنبلی می ریزند و به مرور، مخلوط خشک گچ و خاک را در آن می پاشند تا تقریباً سطح آب را بپوشاند. پس از مخلوط کردن، آن را فوراً در محل مورد نظر مورد استفاده قرار می دهند.

9-2- مراحل ساخت تاق ضربی

9-2-1- آماده نمودن تیرآهن ها

تیرآهن های مصرفی باید بصورت سالم و بدون تاب خوردگی و پوسیدگی باشند. در این مرحله، تیرآهن ها را نباید برای مدت زمان زیاد در فضای باز انبار نمود.

9-2-2- تیر ریزی

قرار دادن سر تیرآهن ها مستقیماً بر روی دیوارهای آجری یک روش صحیح نمی باشد، لذا باید از یک زیر سری بتنی در سرتاسر دیوار، در ترازی که تیرآهن ها قرار می گیرند بصورت یک کلاف بتنی سرتاسری استفاده نمود. در صورتی که سر تیرآهن ها را مستقیماً بر روی دیوار آجری قرار دهیم، به دلیل این که عرض بال تیرآهن نسبتاً کم است و فشارهای وارده به یک نقطه وارد می شود، لذا آجر زیر تیرآهن می شکند و خرد می شود. با استفاده نمودن از کلاف افقی زیر سقف، بار به صورت یکنواخت به دیوار منتقل می شود. معمولاً فواصل تیر آهن های تاق ضربی بین 90 تا 110 سانتی متر است. تیرآهن ها را به صفحات فولادی که قبلاً در کلاف افقی تعبیه شده اند جوش می دهند. صفحات یاد شده توسط آرماتورهای فلزی در بتن محکم شده اند. برای پاتاق یا آخرین دهانه تاق ضربی نیز باید یک تکیه گاه مناسب در نظر گرفت.

9-2-3- نصب میل مهار

در سقفهای ضربی ساده ترین روش برای جلوگیری از نزدیک و دور شدن تیرها در طول دهانه، استفاده از میل مهار است. تیرآهن های سقف را باید توسط تسمه ها و آرماتورهای فلزی حداقل 10 میلی متری بصورت ضربدری به یکدیگر متصل نمود. برای هر حداکثر 25 متر مربع از یک عدد ضربدر مطابق شکل زیر استفاده می شود.

****************

10                   در و پنجره

10-1- مقدمه

در، جزئی از ساختمان است که با باز و بسته شدن، فضاهای داخل و خارج ساختمان را به یکدیگر مرتبط و یا مجزا می کند و امکان دسترسی و گاهی اوقات عبور نور و تبادل هوا را ممکن یا ناممکن می کند. از این رو در، یک دیوار موقتی است که در درگاهی قرار می گیرد.

10-2- خصوصیات در

ایجاد امکان دسترسی به عنوان وظیفه اولیه در محسوب می شود. وظایف ثانویه آن به عنوان بخشی از دیوار عبارت است از: حفظ محیط از باد و باران، حفظ حریم خصوصی و ایمنی، مقاومت و پایداری، عایق حرارتی و صوتی.

10-3- تعاریف

لنگه: به قسمتی از در یا پنجره که در چهارچوب قرار دارد و معمولاً متحرک است، لنگه می گویند.

قاب: همان چهارچوب است و لنگه در یا پنجره در آن قرار می گیرد.

آستانه: به قسمت پایینی قاب در گفته می شود. از آستانه به خصوص برای درهای ورودوی و سرویس ها استفاده می شود.

کتیبه: به قسمتی از در یا پنجره گفته می شود که در قسمت بالایی آن ها قرار می گیرد. کتیبه می تواند بازشو باشد و یا ثابت.

وادار (قید): لنگه در یا پنجره را به دو یا چند قسمت تقسیم می کند. از وادار برای تقسیم ابعاد در و یا کوچک نمودن ابعاد شیشه یا زینت استفاده می شود.

بائو: وادار عمودی طرفین در یا پنجره که قفل و لولا به آن متصل می شود و یا درون آن قرار می گیرد، بائو نام دارد.

***************

قیدهای فوقانی و تحتانی: همان وادارهای بالا و پایین هستند.

تنکه: عبارت است از قسمت صفحه مانندی از در که مابین دو وادار قرار دارد.

پاخور: به یال پایینی لنگه در گفته می شود که معمولاً نسبت به یال های جانبی پهن تر است و برای جلوگیری از صدمه دیدن در از ضربه مورد استفاده قرار می گیرد.

شیشه خور: به قسمتی از یالهای در گفته می شود که شیشه بر روی آن تکیه می کند.

دماغه: به قسمتی از لنگه در یا پنجره که بر روی نمای قاب قرار می گیرد و بالعکس قسمتی از قاب که در نما روی لنگه در قرار می گیرد، دماغه می گویند.

برای جلوگیری از نفوذ هوا به داخل و همچنین حرکت بیش از اندازه لنگه در باید از دماغه استفاده نمود.

*************

10-9- پنجره

نشانه زندگی و رابط فضاهای داخل و طبیعت زیبای خارج است. پنجره نه تنها منظر داخلی را تأمین می کند، بلکه اطلاعات زیادی در مورد موقعیت جهت، تغییر ساعات شبانه روز و تغییرات طبیعت را منتقل می کند. با توجه به نیازهای فضای داخلی، شرایط اقلیمی و تناسبات نماهای خارجی ساختمان طراحی می شود. تأمین روشنایی طبیعی مورد نیاز فضاها وظیفه پنجره است. پنجره، وسیله مهمی برای تنظیم شرایط محیطی ساختمان، جذب انرژی، تأمین نور، تبادل حرارت و تهویه طبیعی است. نحوه پنجره گذاری در هر منطقه از نظر جهت استقرار پنجره ها، ابعاد پنجره و ارتفاع دست انداز متفاوت است.

10-10-1- استفاده از نور طبیعی روز

همانگونه که در قبل به آن اشاره شد، فراهم ساختن امکانات ورود نور کافی برای اجرای مؤثر فعالیت های روزانه به عنوان وظیفه اولیه پنجره محسوب می شود. حداقل میزان نور طبیعی روز برای اجرای فعالیت های مختلف تابع عملکرد فضای معماری است.

مقدار نور ورودی نیز تابع ابعاد و محل پنجره و شکل آن است، همچنین عمق اتاق از نظر توزیع نور در تمام سطح آن مؤثر است. توزیع نور به گونه ای است که هرچه از پنجره فاصله بگیریم، درصد آن کاهش می یابد. مسأله ذکر شده با ضریب انعکاس رنگ دیوار و کف و سقف نیز در ارتباط است.

*********

در عمل جهت توزیع مناسب نور در سطح اتاق از چندین راه می توان استفاده نمود. یکی از راه حل ها هدایت نور آفتاب به سقف و انعکاس آن در سطح اتاق است. از این روش معمولاً برای دفاتر کار که وجود نور یکسان در سطح مدّ نظر است، استفاده می شود.

برای جلوگیری از ورود نور مزاحم و توزیع آن در سطح اتاق می توان از سایه بان های مشبک و تیغه های عمودی و افقی در جلوی پنجره استفاده نمود.

************

در سالن های بزرگ (مانند کارخانه ها) نیز برای حداکثر استفاده از نور روز می توان از سقف برای نورگیری استفاده نمود.

10-10-2- دید مناسب

برای دستیابی به دید مناسب، عرض و ارتفاع پنجره و فاصله کف پنجره از کف اتاق از اهمیت زیاد برخوردار می باشد. در مکان هایی که افراد بر روی مبل و صندلی می نشینند، ارتفاع مناسب کف پنجره نسبت به فضاهایی که افراد بر روی زمین می نشینند، تفاوت دارد.

11               شیب بندی بام ها

11-1- مراحل اجرای شیب بندی بام

جهت محافظت نمودن سقف از نفوذ رطوبت خارج به داخل باید نسبت به زیرسازی بام ها مسطح اقدام نمود. چنانچه در هنگام تهیه طرح و یا اجرای عملیات کف سازی، بدون توجه به خصوصیات محل ساختمان زیرسازی مناسبی پیش یبنی و به اجرا درنیاید، موجب از بین رفتن بام، فرش کف و حتی سلب آسایش ساکنین می گردد. این تنها وظیفه زیرسازی بام، در یک ساختمان متعارف و در منطقه اقلیمی معتدل و به دور از ویژگی های خاص به سه قسمت تقسیم می گردد.

الف) شیب بندی بام

ب) عایق کاری بام

پ) محافظت از عایق بام

11-1-1- شیب بندی

با انجام شیب بندی، آبهای بام به سمت آبروها هدایت می شوند. پس از انجام پوشش سقف، باید عملیات شیب بندی را انجام داد. در مناطق معتدل برای هر 100 متر مربع زیر بنا باید از یک آبرو از لوله ای به قطر 4 اینچ استفاده نمود. تعداد آبروها متناسب با مساحت سقف می باشد. به عنوان مثال هرچه مساحت سقف بیشتر باشد از تعداد آبروهای بیشتری باید استفاده نمود.

************

تعداد و اندازه قطر آبروها تابع مقدار باران، سطح و شیب بام است. شیب بندی عبارت است از ایجاد شیب مناسب در کف سازی بام به منظور هدایت آب باران به سمت آبروها. شیب مناسب برای هدایت آب در حدود 2 درصد است.

بام را به بخش های با مساحت تقریبی 100 متر مربع (در مناطق باران خیز این مساحت کمتر می شود) تقسیم بندی می کنیم، البته در مناطق باران خیز باید این مساحت را کمتر در نظر گرفت، سپس عملیات شیب بندی به سمت آبروها صورت می گیرد. برای سهولت در ابتدا محدوده ها را کرم بندی می کنند و ما بین کرمها را با بتن سبک پر می نمایند. شیب مورد نیاز حداقل یک الی یک و نیم درصد می باشد. درصورتی که مقدار شیب از اندازه یاد شده بیشتر باشد ضخامت بتن سبک بیشتر شده و سنگینی سقف را در پی خواهد داشت.

برای انجام شیب بندی به تریب باید مراحل زیر را انجام داد:

- توسط ملات ماسه و سیمان و یا بتن به ضخامت 5 سانتی متر و عرض تا 15 سانتی متر یک ماهیچه دور تا دور آبرو می سازیم. علت استفاده از ماهیچه، برای جلوگیری از شکست عایق است.

- نوارهایی از جنس بتن در محدوده حداکثر 100 متر مربع می سازیم. این نوارها را کرم و عملیات یاد شده را کرم بندی می گویند. فاصله دورترین نقطه کرم ها از یکدیگر حداکثر برابر 5/1 متر در نظر گرفته می شود.

- با ریختن بتن سبک بین کرم بندی ها، سطح یکپارچه ای ایجاد می شود.

- بر روی بتن سبک باید حداقل 2 سانتی متر ملات ماسه سیمان 1:6 جهت پر کردن پستی و بلندی ها و بوجود آوردن بستری مناسب برای عایق کاری، اندود نمود. به جای ملات ماسه سیمان می توان از آسفالت بام با ضخامت حداقل 2 سانتی متر استفاده نمود.

برای عایق بندی رطوبتی سقف باید به ترتیب مراحل زیر را انجام داد:

- پس از این که ملات ماسه و سیمان کاملاً خشک شد، باید یک قشر قیر مذاب (از نوع نرم) بر روی ملات لیسه ای کشیده شود.

- بر روی قبر، یک لایه گونی پهن گردد به گونه ای که گونی ها به اندازه 10 سانتی متر بر روی یکدیگر پوشش داده شوند.

- گونی در محل آبرو سوراخ گردد و داخل سوراخ ناودان برگردانده شود.

- روی گونی، قیر مذاب (از نوع سخت) ریخته شود به گونه ای که تمام منافذ گونی ها پر شود.

- کف خواب در محل خود به صورت غوطه ای داخل قیر مذاب قرار داده شود.

- لایه دوم گونی عمود بر لایه اول پهن گردد. در این مرحله گونی در روی کف خواب قرار داده می شود و فقط در محل آبرو سوراخ می گردد.

- یک قشر قیر مذاب (از نوع سفت) بر روی گونی ها کشیده شود به گونه ای که تمام منافذ پر گردد و در ضمن هیچ حباب هوایی در زیر قیر به وجود نیاید.

- پس از سرد شدن قیر، بر روی آن ماسه بادی ریخته شود و سطح بام فرش شود.

***************

11-1-2- عایق کاری بام

قشرهای عایق کاری در پای دیوارها، اطراف دودکش ها و... باید حداقل 15 سانتی متر بالاتر از سطح تمام شده بام، بالا آمده باشد و روی آن با تور سیمی ضد زنگ و اندود سیمانی به ضخامت حداقل 3 سانتی متر پوشده شود.

11-1-3- محافظت از عایق کاری

در صورت رها نمودن قیر و گونی بدون محافظ در سطح بام، با گذشت زمان و تأثیر عوامل جوّی، قیر فرسوده شده و عایق کاری دچار آسیب می شود. از این رو برای جلوگیری از این صدمه دیدن و افزایش عمر عایق کاری باید سطح بام را به نحوی فرش نمود. رایج ترین شیوه محافظت از عایق، استفاده از آسفالت مخصوص بام می باشد. اگر قشر محافظ عایق باشد، باید بر روی عایق، یک قشر آسفالت به ضخامت 3 سانتی متر و با عیار 160 تا 180 کیلوگرم قیر در متر مکعب ماسه ایجاد شود و با غلتک دستی آن را کوبید.

در صورت نامساعد بودن شرایط جوّی و خیلی سرد بودن زمستان ها و یا خیلی گرم بودن تابستان ها و یا در مکان هایی که رفت و آمد بر روی عایق کاری زیاد باشد و یا بخواهیم که عایق کاری ساختمان طول عمر بیشتری داشته باشد، یک قشر 5 سانتی متری شن نخودی بر روی سطح عایق پخش می کنند. برای جلوگیری از ورود دانه های شن به آبروها و ناودان، از یک کف خواب با موزاییک گیر از ورق گالوانیزه و مشبک در محل آبرو استفاده می گردد.

روی شن با موزاییک یا آجر سیمانی بصورت خشکه چینی (بدون ملات) فرش می گردد و لای درزها با دوغاب سیمان با ماسه نرم یا خاک سنگ پر می شود.

چنانچه قرار باشد که پوشش سقف با موزاییک، صورت گیرد هرچه قدر که ابعاد آن کوچکتر باشد، مناسبتر خواهد بود. به دلیل این که موزاییک ها در اکثر موارد در معرض تابش شدید آفتاب قرار دارند، لذا برای جلوگیری از ترک خوردن آن ها در اثر انبساط، باید برای آن ها درر انبساط اجرا نمود. در هر 2 متر به 2 متر، از یک درز انبساط 2 سانتی استفاده می کنند و داخل آن را با قیر و ماسه پر می کنند.

*************

11-2- دست انداز اطراف بام

اگر بر روی بام، رفت و آمد وجود داشته باشد برای جلوگیری از سقوط افراد از اطراف بام از یک دیوار کوتاه در اطراف بام استفاده می شود.

تا ارتفاع حداقل 15 سانتی متر را باید عایق کاری نمود. برای حفظ عایق کاری در جلو آن یک نیم دیوار نیم آجره می چینند و سپس روی آن دیوار را اندود می نمایند. برای جلوگیری از شکستن و خرد شدن قیر و گونی (بر اثر تأثیر حرارت، برودت و فشار) با ایجاد یک ماهیچه بتنی سرتاسری، قیر و گونی با زاویه 135 درجه خم می گردد.

12-13- انوع پوشش های متداول

12-13-1- پوشش سقفهای شیبدار به روش سنتی (گالی پوش و لت پوش)

الف) گالی پوش: در مناطق شمالی کشورمان سقف خانه های چوبی محلی را با ساقه های برنج «کلوش» می پوشانند. کلوش در سقف عمری حدود 7 تا 10 سال دارد. طول هر کلوش بین 60 تا 70 سانتی متر است که برای استفاده در سقف باید دسته بندی شوند. دسته های کلوش بدون فاصله در کنار یکدیگر به وسیله «وریس» به ترکه های خرپا بسته می شوند تا سطح سقف را بپوشانند.

در مناطق جنگلی شمال کشورمان، سقفها را نیز با گیاهان مردابی به نام «لیق» ، «لی» و «ملج» می پوشانند.

ب) لت پوش: در مناطقی که چوب نسبتاً ارزان و فراوانی در دسترس است برای پوشش آلاچیق، کلبه جنگلی و منازل مسکونی روستایی، از تخته های مقاوم نراد، راش و به خصوص بلوط استفاده می کنند. چوب های با قطعات 50 تا 70 سانتی متر و ضخامت 3 تا 4 سانتی متر را در پوشش خارجی خانه های یاد شده مورد استفاده قرار می دهند. به این تخته ها «لت» و خانه های پوشیده از آن ها را «لت پوش» می گویند. نحوه اجرای پوشش به این صورت است که لت ها را بر روی اسکلت خرپا با در نظر گرفتن همپوشانی طولی و عرضی مناسب، در کنار یکدیگر قرار می دهند و آن ها را با میخ محکم می کنند.

12-13-2- پوشش سقفها به وسیله سفال

برای ساختن سفال ها از گل و رس استفاده می کنند که به روش های دستی و ماشینی تهیه می شوند. نوع دستی آن نسبتاً به آسانی آب را به خود جذب می کند و در شیب های بیش از 45 درجه نسبت به افق مورد استفاده قرار می گیرد. سفال های ماشینی را از گل رس نسبتاً سفت، تحت فشار می سازند. دارای سطوح صاف هستند و به دلیل متراکم بودن آب را به آسانی به خود جذب نمی کنند. از این نوع سفال ها می توان در شیب های 30 درجه نسبت به افق استفاده نمود. اگر برای ساخت سفال ها از خاک رس خالص بدون آهک و سنگ استفاده شود و کاملاً پخته شوند و در شیب مناسب استفاده شوند تا حدود صد سال دارای عمر مفید خواهند بود. سفال ها را در شکل های گوناگون می سازند که به شرح دو نوع از آن می پردازیم.

الف) سفال های نیمگرد: خاک رس را با دست به صورت مخروط توخالی درآورده و آن را از وسط نصف می کنند و آن ها را درون کوره می پزند. از این نوع سفال ها باید در شیب های 45 درجه نسبت به افق استفاده نمود. نوع ماشین آن، که پرس می شود در هنگام پختن کمتر دچار تغییر شکل می شود. برای پوشش سقف و هدایت کامل آب، دو نوع سفال را به نام های سفال پوشش و سفال ناوه ای می سازند و با هم مورد استفاده قرار می دهند. این سفال ها به صورت همپوشانی جانبی و انتهایی بر روی لاپه ها قرار داده می شوند.

*************

ب) سفال های موجدار (ابرویی): برای ساخت این سفال ها از دست یا ماشین استفاده می کنند که نوع ماشینی آن نسبت به نوع دستی آن مرغوبتر و مقاومتر است. طراحی آن ها به گونه ای است که سفال های نیمگرد زیری و رویی در یک سفال ترکیب شده اند. دو گوشه آن ها را پخ می زنند تا نصب و آب بندی آسان تر صورت پذیرد. با همپوشانی جانبی و انتهایی، آن ها را در کنار یکدیگر نصب می کنند و با میخ به لاپه ها محکم می کنند.

***************

12-13-3- پوشش سقفها به وسیله ورق گالوانیزه

برای پوشش سقفهای شیبدار می توان از ورق گالوانیزه استفاده نمود که به دلیل دارا بودن عمر زیاد، از نظر اقتصادی مقرون به صرفه است. در صورتی که سطح آن رنگ کاری گردد، دارای دوام بیشتری می شود و نمای زیبایی به ساختمان می دهد.

این سقفها را می توان با آبرو یا بدون آبرو ساخت. برای سقفهای شیروانی می توان نوع آبرو (درجا یا آبروی معلق) اجرا نمود.       

12-5- اجرای آبرو معلق (لندنی)

در این نوع آبرو نیازی به طویل گرفتن تیرهای مایل خرپا نمی باشد. برای اجرای آن از لبه آبرو به عرض حدود 50 سانتی متر، تخته بر روی تیرهای مایل خرپا می کوبند. تعدادی تسمه آهنی 5 . 50 میلی متر را خم نموده و آن ها را به فواصل 50 تا 60 سانتی متر از یکدیگر به تخته های کوبیده شده به تیرهای مایل وصل می کنند. برای متصل نمودن هر تسمه به تخته های زیرین از سه عدد پیچ خودکار استفاده می شود. به این ترتیب زیرسازی آبروی معلق، آمده پوشش با ورق می شود. از آبروی معلق می توان برای هر نوع پوششی استفاده نمود.

*************

12-16- اجرای پوشش شیروانی با ورق گالوانیزه

به دلیل محدود بودن ابعاد و اندازه های ورق های گالوانیزه، برای پوشش سطوح بزرگ باید آن هارا به یکدیگر وصل کرد. اتصال دو ورقه را به یکدیگر «پیچک» می نامند. پیچک ها باید پس از اجرا هیچگونه منفذی نداشته باشند و آب از آنها عبور نکند.

ورق های متصل شده به یکدیگر را در روی لایه ها قرار داده به گونه ای که پیچکهای طولی در امتداد شیب سقف قرار گیرند. با استفاده از میخ پرچ هایی که از زائده های ورق ها به وجود می آیند ورق ها را به لاپه ها اتصال می دهند. برای جلوگیری از نفوذ آب از درز بین میخ پرچها، روی آن ها بتونه کشیده می شود.

**************

12-19 پوشش سقف با ورق های تخت آزبست سیمان (آردواز)

طول، عرض و ضخامت یک نوع ورق آزبست سمان که در کارخانه تولید می شود به ترتیب برابر 60، 30 و 38/0 سانتی متر است.

دو گوشه آن پخ 45 درجه دارد. شیب مناسب برای این نوع سقفها 15 تا 60 درصد است.

زیرسازی آردواز عبارت است از ترکه ریزی به فواصل 20 سانتی متر از یکدیگر بر روی تیرهای مایل خرپا.

نصب ورق های آزبست سیمان بر روی ترکه های خرپا از محل آبرو شروع و به تیزه ختم می شود. با همپوشانی (طولی   و عرضی ) آب بندی کاملی ایجاد می شود. هر ورق را با یک عدد میخ به ترکه می کوبند و امکان تعویض ورق ها در هر زمان وجود دارد. با رنگ زدن ورق های آردواز، اولاً نفوذ آب کمتر شده و ثانیاً نمای ساختمان زیباتر می شود.

13                      سقف کاذب

13-1- مقدمه

سقفهای کاذب، سقفهایی هستند که بر حسب ظاهر شبیه سقفهای معمولی بوده ولی وظایف یک سقف را که تحمل نیروها و بارهای مرده و زنده وارده و انتقال آن به پایه ها و دیوارها و یا تیرهای حمال می باشد انجام نمی دهند.

سقف کاذب، سقف غیراصلی است که نسبت به سقف اصلی در ارتفاع کمتری اجرا می شود. هدف از اجرای سقف کاذب، اغلب کم کردن ارتفاع سقف، اتصال تزئینات، کاهش تبادل حرارت، پوشاندن سازه سقف اصلی و... است.

سقفهای کاذب را حدود 30 تا 50 سانتی متر پایین تر از سقف اصلی اجرا می کنند. سقفهای کاذب در زیباسازی و تزئین سقف ساختمان ها نقش عمده ای دارند و به دلیل این که مصالح مدرن موجود در بازار دارای تنوع می باشند، موارد مصرفی سقفهای کاذب گسترش فراوانی پیدا نموده و بر حسب نوع مصالح آن، نحوه ی اجرای آن نیز، متفاوت می باشد.

13-2- انوع سقف کاذب

1- سقف کاذب آجری

2- سقف کاذب با رابیتس

3- سقف کاذب با آکوستیک

4- سقف کاذب با پارکت

5- سقف کاذب آلومینیومی

14                      قوس

14-2- قسمت های مختلف تشکیل دهنده یک قوس

پاکار: محل شروع قوس از ستون

شانه: محلی که قوس در اثر بار زیاد ترک برمی دارد (تقریباً زاویه 22 درجه)

تیزه: محل برخورد دو تیغه قوس به یکدیگر

شکرگاه: فاصله بین پاکار و شانه

آوارگاه: فاصله بین شانه تا محلی که تاق در اثر بار زیاد فرو می ریزد. (تقریباً زاویه 70 درجه)

کلاله: فاصله بین تیزه تا محل تمام شدن آوارگاه

دهانه: فاصله داخلی دو ستون

افراز: فاصله قائم پاکار تا تیزه

خیزقوس: نسبت افراز به دهانه

*****************

14-4- چگونگی انتقال نیرو در قوس

به طوریکه در شکل زیر مشخص است اگر نیروی P بر قوس وارد آید به دو نیروی مورب تجزیه می شود که هر کدام از دو نیرو به یک پایه منتقل می شود. وقتی نیرو به پایه رسید، به دو نیروی افقی و Px و قائم Py تجزیه می شود. در صورتی که پایه ها از مقاومت کافی برخوردار نباشند و بر اثر نیروی افقی به خارج متمایل شوند، قوس فرو خواهد ریخت.

از این مطالب نتیجه می گیریم که هم قوس و هم پایه ها باید طوری طراحی و از مصالحی ساخته شوند که از استحکام کافی برخوردار باشند تا بتوانند در مقابل نیروی قائم و نیروی افقی حاصل از بارهای مرده و زنده پایدار بمانند.

هر قدر خیز قوس بیشتر باشد، نیروی قائم بیشتر و نیروی افقی کمتر می شود و برعکس هرقدر خیز قوس کمتر باشد، نیروی افقی بیشتر و نیروی قائم کمتر می شود.

14-5- انواع قوس ها

به طور کلی قوس ها به سه دسته زیر تقسیم بندی می شوند:

14-5-1- قوس های باربر

این قوس ها برای باربری در زیر نیروهای فشاری مورد استفاده قرار می گیرند و در اکثر مواقع به شکل های تخم مرغی، بیضوی ساسانی و قوس های تیز ساخته می شوند.

این قوس را اغلب برای پوشش نعل درگاه های داخلی مورد استفاده قرار می دهند.

*************

14-5-2- قوس های باربر تزئینی

این قوس ها هم باربر هستند و هم تزئینی. قوس های تیز مربع، پنج اوهفت، تند یا کند، قوس سه قسمت از این نوع هستند.

کمان قوس های یاد شده با دور یکنواخت و ترسیم هندسی اصول و زیبا اجرا می شود که علاوه بر باربری، زیبایی خاصی نیز به نما می بخشد.

************

14-5-3- قوس های تزئینی

قوس های کمانی، برنخشی، کند، سپری، کلیل، کلایه و... که در نعل درگاه سازی برای زیبایی نما مورد استفاده قرار می گیرند از این نوع هستند. از این قوس ها به دلیل کوتاه بودن ارتفاع قوس نمی توان انتظار باربری داشت.

*********

در صورتی که قرار باشد قوس تزئینی باربر شود در دل و یا روی آن به صورت غیرقابل رویت، قوس مخفی باربر می سازند.

15                 فصل رامپ و پله

15-1- رامپ

قدیمی ترین و ساده ترین وسیله ارتباط بین دو اختلاف سطح است. بطور کل رامپ، سطح شیبداری است که دو سطح غیرهم تراز را به هم مرتبط می سازد.

**********

15-2- انواع رامپ

در پل های هوایی عابر پیاده، بیمارستان ها و... برای سهولت حرکت افراد و وسایل از رامپ استفاده می شود. برای ورود ماشین به پارکینگ های زیرزمینی و طبقات از سطح زمین، به رامپ نیاز است.

ابعاد و میزان شیب رامپ ها به نحوه استفاده از آن ها بستگی دارد. رامپ ها را در شکل های مستقیم، مدوّر، یک طرفه و دو طرفه می سازند. در صورت وجود کثرت تعداد استفاده کننده از رامپ، از یک رامپ برای ورود و از یک رامپ برای خروج استفاده می شود.

15-4- ضوابط رامپ های عابر پیاده در اماکن عمومی

1- حداقل عرض رامپ باید برابر 120 سانتی متر باشد.

2- حداکثر شیب رامپ های تا طول 3 متر، باید برابر 8 درصد باشد.

3- در رامپ های با طول بیش از 3 متر، به ازاء هر متر افزای طول، 5 سانتی متر به عرض مفید آن اضافه و 5/0 درصد از شیب آن کاسته می شود.

4- باید در هر 9 متر طول رامپ، از یک پاگرد به طول حداقل 120 سانتی متر استفاده شود.

5- سطح شیب رامپ، باید جهت افزایش نیروی اصطکاک، بصورت عاج دار شود.

6- روی سطح شیبدار و ورودی ساختمان باید پوشیده باشد.

7- نصب میله دستگرد در طرفین رامپ الزامی است.

8- ارتفاع میله دستگرد از کف رامپ برای اشخاص نشسته، ایستاده و کودکان باید به ترتیب برابر 75، 85 و 60 سانتی متر باشد.

9- باید حداکثر قطر میله دستگرد برابر 5/3 سانتی متر و حداقل فاصله بین آن و دیوار برابر 4 سانتی متر باشد.

15-7- پله و عملکرد آن

پلکان یک راه ارتباطی است که دو سطح مختلف را به هم ارتباط می دهد و انسان با انرژی خود آن را طی می کند. در برخی موارد، اختلاف دو سطح آن قدر کم است که فقط به یک پله آن هم با ارتفاع بسیار کم نیاز است.

به دلیل این که بالا رفتن و پایین آمدن از پله ها امری غیرارادی است بنابراین باید در ساختمان، ابعاد پله ها همیشه یکسان باشد مگر در مکان های خاص مانند زیرزمین و پشت بام.

15-8- اجزای تشکیل دهنده پله و پلکان

کف پله: به سطح فوقانی پله گفته می شود یعنی محل گذاشتن کف پا برای بالا رفتن یا پایین آمدن از پله.

ارتفاع پله: فاصله عمودی کف های دو پله متوالی را ارتفاع پله می گویند. میزان تغییرات ارتفاع پله به مکان و موقعیت پله بستگی دارد. بدیهی است ارتفاع پله هرچه کمتر باشد بالا رفتن از آن راحت تر است.

پیشانی پله: به قطعه عمودی که میان دو کف پله متوالی قرار می گیرد، پیشانی پله گفته می شود.

گونه پله: سطح بغل پله را می گویند.

عرض پله: به فاصله بین گونه های پله گفته می شود و به مکان و تعداد استفاده کنندگان از پلکان بستگی دارد.

لب پله: پیش آمدگی کف پله از پیشانی، لب پله نامیده می شود وجود آن موجب بزرگتر شدن کف پله می شود.

شیار کف پله: در کف پله، شیارهایی در امتداد عرض پله ایجاد می کنند. این شیارها از لیز خوردن جلوگیری می کنند.

ردیف یا خیز پلکان: به مجموعه پله های متوالی بین دو اختلاف سطح، ردیف پله گفته می شود در هر ردیف پله حداقل سه پله متوالی وجود دارد.

خط مسیر پله: این خط محل شروع و ختم پله را مشخص می کند. خط مسیر پله در روی پلان و وسط عرض پله ها رسم می شود. (در فاصله 30 تا 55 سانتی متری نسبت به نوع پله در نظر گرفته می شود.)

خط شیب پله: این خط، لبه پله های یک ردیف پله را به یکدیگر وصل می کنند.

زاویه ی شیب پله: به زاویه ی بین خط شیب پله با افق، زاویه شیب پله گفته می شود. زاویه شیب پله ارتباط مستقیم با ارتفاع پله و رابطه معکوس با کف پله دارد.

حجم پله: به ضخامت سقف زیر یک ردیف پله گفته می شود.

طول پله: به طول افقی یک ردیف پله گفته می شود یعنی از لبه اولین پله تا انتهای کف آخرین پله در یک شیب.

پاگرد: ایستگاه مابین پله ها که برای رفع خستگی ساخته می شود به پاگرد پله معروف است و حداقل برابر عرض یک کف پله است.

طول راه پله: به مجموع طول پله و پاگردها گفته می شود.

نرده پله: وسیله ای است که برای جلوگیری از سقوط اشخاص در طرفین ردیف پله ها نصب می شود.

دست انداز پله: این وسیله بر روی نرده و به موازات خط شیب پله نصب می شود.

چشم پله: به فاصله افقی بین دو ردیف پله گفته می شود (یعنی شکاف بین دو بازی پلکان).

فضای پله: سطحی است که پله ها، پاگردها و چشم پله ها اشغال می کنند.

ارتفاع سرگیر: چنانچه یک ردیف پله روی ردیف پله دیگر قرار گیرد برای حرکت راحت و ایمن، حداقل ارتفاع سرگیر 200 سانتی متر باید باشد.

برای استفاده بیشتر از سطح سقف می توان آن را روی ردیف پله جلو آورد، مشروط بر آن که حداقل ارتفاع سرگیر برابر 200 سانتی متر باشد.

*************

16                    دودکش

16-1 مقدمه

به مجرایی گفته می شود که با هدایت و خارج کردن دود و گازهای حاصل از سوخت بخاری و... باعث احتراق بهتر شده و از آلودگی هوای داخل ساختمان جلوگیری می کند. اگر این مجرا فقط جهت خارج نمودن گاز و بوهای نامطبوع ساختمان به خارج از بنا استفاده شود به آن هواکش می گویند. با توجه به تغییر وزن مخصوص هوای داخل مجریا دودکش نسبت به هوای خارج، تخلیه دود و گازهای داخل ساختمان توسط دودکش صورت می گیرد. این تفاوت وزن مخصوص سبب بوجود آوردن نیرویی می شود که رانش دود به پشت بام ساختمان را در پی خواهد داشت. هرچه درجه حرارت هوای داخل دودکش نسبت به محیط خارج تفاوت بیشتر داشته باشد، مقدار نیروی یاد شده بیشتر می باشد.

سطح مقطع مورد نیاز برای یک دودکش تابع ارتفاع دودکش، شکل مقطع دودکش، میزان سوخت منبع حرارت و نوع مواد سوختنی می باشد.

16-2- مقاطع دودکش ها

شکل مقطع دودکش، حتی الامکان باید دایره باشد در غیر این صورت می توان از دودکش با مقطع مربع شکل استفاده نمود. اگر سطح مقطع دودکش به شکل مربع مستطیل باشد، حداکثر نسبت ابعاد مستطیل باید برابر 1 به 5/1 باشد. جدار داخلی دودکش باید بصورت صاف و مستقیم بوده و اگر با مصالح بنایی ساخته شده باشد باید جدار داخلی آن اندود شود. لوله های آزبست سیمانی به عنوان بهترین نوع دودکش و هواکش محسوب می شوند. این لوله ها دارای جداره داخلی صاف و نسبتاً صیقلی می باشند که در بازار به آن ها «ایرانیت» و «فارسیت» می گویند.

16-3- دودکش های مشترک

در ساختمان های چند طبقه که دودکش های طبقات پایینی از دیوارها و سقفهای طبقات بالا عبور می کن، جهت بازدهی و تخلیه دود از دودکشها، مناسبتر است که آن ها را در کنار هم قرار دهیم. به عنوان مثال در صورتی که یک ساختمان شش طبقه بصورت تیپ باشد، دود کش های یک فضای معین مانند دودکش آشپزخانه طبقه همکف بهتر است از کنار دودکش آشپزخانه طبقه اول و هر دو از کنار دودکش طبقه دوم تا آخر از روی بام ساختمان خارج شوند و روی آن ها یک درپوش شش دریچه ای قرار داده شود.

*************

16-4- دودکش های انحرافی

در مواقعی که باید در مسیر دودکش به هر دلیل انحراف داده شود باید حداکثر زاویه انحراف برابر 45 درجه بوده و در بیش از دو نقطه نباید برای یک دودکش انحراف ایجاد شود.

16-5- قسمت های مختلف دودکش

1- فنداسیون دودکش: کلیه قسمت های دودکش بر روی آن بنا می شود.

2- سکوی دودکش: همانند کرسی ساختمان است و حد فاصل فنداسیون و دودکش می باشد.

3- دریچه تنظیف دودکش: توسط دریچه تنظیف دودکش، دودهای دودکش تخلیه می گردد.

4- گونه دودکش: به دیوارهای اطراف دودکش که آن را از فضای خارج جدا می کند، گفته می شود.

5- مسیر دودکش: از پایین ترین نقطه ای که دود تولید می شود تا بالاترین نقطه که دود خارج می شود، مسیر گفته می شود.

6- دهانه دودکش: به سوراخی گفته می شود که دود از آن خارج می شود و دارای شکل های دایره و مربع است.

7- سر دودکش: این قسمت از روی بام قابل مشاهده است.

8- درپوش دودکش: از ورود برف و باران و اشیای خارجی به داخل دودکش جلوگیری می کند. جنس آن از آهن گالوانیزه یا آزبست سیمانی است. این قسمت نیز از روی پشت بام قابل مشاهده است.

**************

16-6- مسائل فنی دودکش ها

جریان هوایی که ازروی دهانه دودکش می گذرد، سبب بوجود آمدن نیروی کششی در داخل دودکش می شود. سطوح خارجی ساختمان موجب بوجود آمدن حرکت دورانی جریان هوا می شود. حرکت دورانی جریان هوا بر روی دودکش اثر مستقیم داشته و دود به طرف پایین فشرده می شود. مصب دودکش را باید خارج از حدود گردباد قرار داد.

داخل ساختمان به عنوان بهترین موقعیت برای دودکش محسوب می شود. دودکش هایی که در دیوارهای خارجی قرار دارند تحت تأثیر هوای خارج قرار می گیرند لذا گونه دودکش سرد شده در نتیجه کشش تضعیف می شود. اگر دودکش در دیوار خارجی قرار داشته باشد حداقل قطر گونه های دودکش باید برابر یک آجر باشد یا این که به دور دودکش یک قشر عایق حرارتی قرار دهیم تا از نفوذ هوای سرد خارج محافظت گردد.

جداره داخلی دودکش باید کاملاً بصورت صاف و صیقلی بوده و هر چند وقت یکبار تمیز گردد.

هر وسیله گرمایی مانند بخاری در هر ساعت حدود 5 متر مکعب دود تولید می کند، لذا مقطع دودکش باید به اندازه ای باشد که بتواند این مقدار دود به فضای خارج هدایت گردد. اندازه مقطع دودکش به سرعت دود نیز بستگی دارد. هرچه دودکش ارتفاع بلندتر داشته باشد مقدار دود بیشتری را به فضای خارج هدایت می کند.

انتهای دودکش باید نسبت به بلندترین نقطه ساختمان حدود یک متر بلندتر باشد. در ساختمان های با سقفهای شیبدار باید ارتفاع دودکش نسبت به بلندترین نقطه سقف شیبدار بیشتر باشد. هر مجرای دودکش باید فقط یک مصرف کننده حرارتی (بخاری) استفاده کند.

***********

اگر دودکش دارای ارتفاع زیاد باشد برای نگهداری دودکش آن را با یکسری تسمه به سقف متصل می کنند. برای جلوگیری از شکسته شدن صفحه ایرانیت در محل نیروی باد، بین تسمه و ایرانیت صفحه ای پلاستیکی قرار داده می شود.

*************

17              دفع فاضلاب

17-1- مقدمه

فاضلاب، مخلوط رقیقی از انواع آب های دورریختنی و غیربهداشتی همراه با مواد زاید است. فاضلاب ها به سه گروه تقسیم می شوند: فاضلاب های خانگی، فاضلاب های صنعتی و فاضلاب های سطحی.

17-2- انواع لوله های فاضلاب

لوله هایی که برای هدایت فاضلاب به کار می روند باید در برابر گازهای به دست آمده از تجزیه مواد آلی موجود در فاضلاب (هیدروژن، دی اکسید کربن و...) مقوم باشند. در لوله کشی فاضلاب از لوله های چدنی، سیمانی، پلاستیکی، گالوانیزه، و آزبستی استفاده می شود.

17-2-1- لوله های چدنی

دلایل به کار بردن لوله های چدنی در لوله کشی فاضلاب:

- این نوع لوله ها را از درون و بیرون با یک لایه از محلول داغ قطران یا قیر می پوشانند و این عمل موجب می گردد که از زنگ زدن لوله در برابر فاضلاب جلوگیری شود.

- لوله های چدنی، مقاومت خوبی دارند و در زیر ساختمان ها در زمین های پرآب و در مواردی که فاضلاب تحت فشار باشد، به کار می روند.

- اتصالات مختلف و متنوع دارند.

- لوله ها به خوبی به یکدیگر متصل می گردند.

برای مقاوم کردن لوله های چدنی در مقابل زنگ زدگی آنها را قیراندود می کنند. لوله های چدنی در طول ها و قطرهای مختلفی تولید می شوند.

17-2-2- لوله های گالوانیزه

الف) لوله های گالوانیزه سرد

ب) لوله های گالوانیزه گرم

17-2-3- لوله های سفالی (تنبوشه)

17-2-4- لوله های سیمانی

17-10 نحوه اجرای لوله های فاضلاب

یک شبکه فاضلاب صحیح باید شرایط زیر را دارا باشد:

1- کاملاً آب بندی باشد.

2- به صورت سریع و کامل تخلیه گردد.

3- از ورود بوهای ناخوشایند از سیستم فاضلاب به درون ساختمان جلوگیری شود.

4- بوهای نامطبوع به فضای خارج ساختمان منتقل شود.

برای تخلیه فاضلاب و جلوگیری از ورود بوهای نامطبوع باید از سیفون (شترگلو) و لوله ورود هوا در شبکه فاضلاب استفاده کرد.

برای آن که سیفون خود به خود تخلیه شود، شیب لوله های افقی باید برابر 2 درصد باشد. اگر شیب لوله بیش از 2 درصد باشد آب موجود در فاضلاب به سرعت از داخل لوله عبور می کند و مواد سفت فاضلاب در داخل لوله باقی می ماند که این مورد، گرفتگی لوله را در پی دارد. حداکثر فاصله سیفون و لوله فاضلاب اصلی باید برابر 170 سانتی متر باشد تا تخلیه فضولات بهتر صورت گیرد.

چنانچه راه عبور لوله فاضلاب مسدود شده باشد، برای رفع گرفتگی از دریچه بازدید استفاده می شود. طراحی دریچه بازدید در جایی که لوله فاضلاب قائم و افقی با یکدیگر تلاقی می کنند دارای اهمیت فراوان است. برای لوله های 10 سانتی متری در هر طبقه، باید از یک دریچه بازدید استفاده کرد. برای لوله های 15 سانتی متری، یک دریچه برای ساختمان 4 طبقه مناسب می باشد.

18                      بادبند در ساختمان های اسکلت فلزی

18-1- مقدمه

در ساختمان های بلند اسکلت فلزی مرکب از تیر و ستون، استحکام و مقاومت آن ها در برابر نیروهای جانبی به درجه گیرداری اتصالات تیر و ستونشان بستگی دارد.

در ساختمان های اسکلت فلزی بزرگ و مرتفع حتماً باید از بادبند استفاده کرد. وجود بادبند، اسکلت فلزی را در برابر نیروهای جانبی استوار می کند.

چنانچه در اسکلت فلزی، از بادبند استفاده نشود، اثر نیروی جانبی موجب می شود که قاب از شکل مربع و یا مربع مستطیل خارج شده و به شکل متوازی الاضلاع درآید. چنانچه اتصالات بین تیر و ستون به گونه ای مستحکم باشدکه زاویه میان آنها دچار تغییر نشود، ساختمان قادر است نیروهای عرضی را تحمل نموده و از حالت شاغولی خارج نگردد از این نظر در قاب ها باید از چپ وراست استفاده نمود.

چپ و راست ها زاویه 90 درجه قاب را به دو زاویه تبدیل می کنند و حالت ثابت و مقاومی در فریم ایجاد می کند. بادبند در اسکلت فلزی در دو نوع افقی و قائم استفاده می شود.

19                     اجرای درز انبساط و درز انقباض

19-1- درز انبساط (Expension Joint)

برای جلوگیری از خرابی های ناشی از انبساط و انقباض ساختمان های فلزی در مقابل گرما و سرما یا جلوگیری از منتقل شدن بار ساختمان قدیمی مجاور به ساختمانی که جدید احداث می شود، همچنین موقعی که ساختمان بزرگ است و از چند بلوک متصل به هم تشکیل می گردد، باید در محل مناسبی از درز انبساط استفاده نمود.

اگر ساختمان طویل فلزی دارای بند انبساط نباشد، ازدیاد طول، ستون انتهایی را به سمت بیرون به شکل غیرشاقولی در می آورد، که این مورد موجب ترک برداشتن و حتی جدا شدن دیوارها از اسکلت فلزی، و در پوشش های ایرانیت موجب خرد شدن ورق های ایرانیت می شود.

حداقل فاصله ای از ساختمان با اجزای ساختمانی که باید در آن درز انبساط در نظر گرفته به نوع ساختمان، تعداد طبقات آن، مصالح مصرف شده و آب و هوای محل احداث ساختمان بستگی دارد.

وجود بند انبساط در ساختمان های طویل فلزی در هر دو امتداد یعنی هم در ضلع طولی و هم در ضلع عرضی الزامی می باشد. بند انبساط از فنداسیون و شناژ شروع شده و تا سقف و بریدن سقف نیز ادامه می یابد.

درکلیه ساختمان های فلزی که دارای طول بیش از 50 متر باشند، باید در طول ساختمان از درز انبساط استفاده نمود، این اندازه مربوط به ساختمان های فلزی و بدون پوشش محافظ با حداکثر طول 50 متر و در ساختمان های فلزی با پوشش محافظ و در حالات خاص حداکثر باید برابر 100 متر باشد. برای پوشاندن و پر کردن فواصل درز انبساط باید از موادی که دارای قابلیت ارتجاعی می باشند، استفاده نمود. فاصله درز انبساط به هیچ عنوان نباید با مصالح بنایی یا ملات پر شود.

فاصله بین بند انبساط بین دو فنداسیون حدود 5 سانتی متر در نظر گرفته می شود و معمولاً محل درز انبساط با یونولیت و چوب پنبه پر می شود.

اگر در موقع استقرار اسکلت فلزی، ستون هایی که در مجاورت درز انبساط می باشند، به طور موقت توسط قطعات فلزی متصل شده باشند، پس از استقرار، باید این اتصالات بریده شوند تا ساختمان توسط درز انبساط از قسمت مجاور خود جدا گردد.

19-1-1- بند انبساط در دیوار

پس از اجرای بند انبساط در فنداسیون، امتداد آن در دیوار آجری میان دو ستون فلزی نیز به اندازه 5 سانتی متر رعایت می شود، در دو طرف بند انبساط در دیوار، نبشی وصل می شود و روی دو نبشی ورق آلومینیوم که از یک طرف آزاد و از طرف دیگر وصل بر نبشی می باشد، متصل می شود این بند تا سقف ادامه پیدا می کند و باید دقت نمود تا مسیر بند تا بالا کاملاً خالی باشد. در دیوارهای با پوشش ورق ایرانیت، نیز باید دقت نمود اتصال کرپی، در ناحیه اورلپ در ورق ها انجام نشود، زیرا این مورد از حرکت دو ورق جلوگیری می کند.

19-1-2- بند انبساط در سقف

تیرهای پوشش نیز در امتداد بند انبساط فنداسیون از هم جدا می شوند. فضای میان تاق ضربی در بند انبساط توسط یونولیت پر شده و معمولاً در ناحیه بند انبساط از پوشش قیراندود استفاده می شود. اما در موزاییک فرش پشت بام، باید دقت نمود که بند انبساط موزاییک فرش، در روی بند انبساط پوشش سقف قرار گیرد.

19-2- درز انقطاع

برای جلوگیری از خسارت وکاهش خرابی به وجود آمده از ضربه ساختمان های مجاور به یکدیگر، باید ساختمان های با ارتفاع بیش از 12 متر و یا بیش از چهار طبقه، توسط درز انقطاع از ساختمان های مجاور جدا شود. فاصله یاد شده با مصالح کم مقاومت پر می گردد تا در موقع زلزله به دلیل برخورد دو ساختمان به سهولت خُرد گردند.

مثال) اندازه درز انقطاع دو ساختمان هم ارتفاع مجاور هم به اندازة حداقل آیین نامه ای اختیار شده است. اگر قرار شود تعداد طبقات یکی از ساختمان ها بر اساس محاسبات لازم اضافه شود، درز انقطاع چه وضعیتی خواهد داشت؟

1) اندازه درز انقطاع موجود کم است و قابل قبول نیست.

2) اندازه درز انقطاع موجود قابل قبول است.

3) اگر درز انقطاع در پی نیز ادامه داشته باشد قابل قبول است.

4) اگر هر دو سازه هم ارتفاع نباشند نمی توان اظهار نظر کرد.

پاسخ: گزینه (2) صحیح است.

20                       قرنیز و ازاره

20-1- مقدمه

سایبان بالای پنجره ها یا درهای ساختمان را در اصطلاح بنایی، قرنیز می گویند.

به قسمت پایین دیوار که آن را با سنگ، سیمان و... بپوشانند و از قسمت های دیگر متمایز باشد، ازاره می گویند.

جلوگیری از نفوذ آب باران و برف به دیوارها و در نتیجه محافظت از آن ها به عنوان وظیفه اصلی قرنیز و ازاره محسوب می شود.

20-2- انواع قرنیز و ازاره از نظر مصالح

مصالح تشکیل دهنده ی قرنیز و ازاره باید در مقابل آب باران- برف و ضربه های احتمالی دارای مقاومت کافی باشند. برای ساخت قرنیز می توان از بتن، سنگ، آجر، موزاییک، فایبرگلاس، انواع ورق های گالوانیزه، آلومینیوم، سفال و چوب استفاده نمود. مصالح مورد مصرف در ازاره معمولاً سنگ، چوب، موزاییک و فایبرگلاس است.

20-3- طریقه اجرای چند نوع قرنیز

20-3-1- اجرای قرنیز بتنی دست انداز پشت بام و دیوار حیاط

حداقل ضخامت قرنیز بتنی روی دیوار 4 سانتی متر با شیب حداقل 5 درصد به صورت یک یا دو طرفه ساخته می شود. سیمان مورد مصرف در هر متر مکعب بتن برابر 250 کیلوگرم است. برای جلوگیری از نفوذ آب باید در لبه آن یک آب چکان مثلثی یا نیم دایره ایجاد نمود. آب چکانهای مثلثی نسبت به آب چکانهای نیم دایره مناسب تر می باشند. برای ساخت قرنیز بتنی باید از قالب چوبی یا نبشی فلزی استفاده نمود.

قالب ها را با استفاده از آجر و گچ، در کنار دیوار نگه می دارند. برای اجرای آب چکان، باید در کف قالب از تخته های مثلثی شکل یا نیم دایره استفاده نمود. پس از بتن ریزی درون قالب، باید بتن را متراکم نمود.

**********

پس از خودگیری کامل بتن، قالب را باز می کنند و با استفاده از تخته ماله، یک لایه اندود پودر و خاک سنگ و سیمان بر روی آن می کشند.

20-3-2- اجرای قرنیز سنگی دیوار حیاط و جان پناه پشت بام

برای نصب سنگ پلاک بر روی دیوار باید ضخامت ملات ماسه سیمان مصرفی برابر 20 سانتی متر باشد. برای این که سنگ با ملات دارای درگیری بیشتر شود باید در پشت سنگ، شیارهایی ایجاد نمود. ضخامت سنگ در لبه، 5 سانتی متر و شیب آن حداقل برابر 3 درصد است. با استفاده از دستگاه فرز در زیر قرنیز، شیار آب چکان اجرا می شود. سنگ مصرفی باید در برابر مواد محلول در آب باران و برف، همچنین در برابر گرما و سرمای شدید مقاومت کند.

************

20-3-3- اجرای قرنیز آجری روی دیوارها

در دیوارهایی که دارای نمای آجری هستند می توان قرنیز آجری را اجرا نمود. آجرهای مصرفی باید مرغوب بوده و کاملاً پخته باشند. شیب مناسب برای هدایت آب برابر 10 درصد است. این نوع قرنیز باید حدود 5 تا 6 سانتی متر نسبت به دیوار پیش آمدگی داشته باشد.

20-3-4- اجرای قرنیز با ورق های فلزی روی دیوارها

1- بر روی دیوار، یک قشر ملات ماسه سیمان به ضخامت 4 سانتی متر می کشند.

2- تکه های چوب به شکل هرم ناقص در ملات به صورت غوطه ای قرار می دهند. فواصل بین چوبها از یکدیگر بین 50 تا 60 سانتی متر در نظر گرفته می شود.

3- تسمه های آهنی خم داده شده به عرض 2 تا 3 میلی متر را به وسیله پیچ به چوبهای داخل ملات محکم می کنند.

4- ورق فلزی گالوانیزه خم داده شده به ضخامت 6/0 یا 75/0 میلی متر را به تسمه ها متصل می کنند.

*************

20-3-5- اجرای قرنیز کف پنجره

برای قرنیز کف پنجره می توان از بتن، سنگ، آجر یا ورق فلزی استفاده نمود. شیب قرنیز خارجی کف پنجره برابر 3 درصد در نظر گرفته می شود که نسبت به دیوار باید 5 سانتی متر دارای پیش آمدگی باشد. حداقل سیمان مورد مصرف در قرنیزهای بتنی در هر متر مکعب بتن برابر 250 کیلوگرم است. برای قرنیز بتنی از قالب چوبی یا نبشی فلزی استفاده می شود که آن را به وسیله آجر و گچ دستی به دیوار می چسبانند.

پس از بتن ریزی درون قالب، آن را به آرامی می کوبند تا کاملاً متراکم گردد.

پس از خودگیری بتن، قالب ها را باز می کنند و بر روی بتن یک لایه ملات پودر و خاک سنگ و سیمان می کشند.

**************

20-3-6- اجرای قرنیز بالای پنجره

قرنیز بالای پنجره دارای شیب یک طرفه است به عرض 30 تا 60 سانتی متر و ضخامت 8 سانتی متر به علت اینکه قسمت بالای قرنیز تحت کشش و قسمت پایین آن تحت فشار است، لذا در قسمت بالای قرنیز برای افزای مقاومت کششی آن از چند میلگرد استفاده می شود.

*************

میلگردهای فلزی از یک طرف با خم 90 درجه به تیرآهن نعل درگاه جوش داده می شود و سر دیگر آن ها را قلاب می زنند.

**************

20-4- اجرای ازاره (قرنیز) پای دیوار در داخل ساختمان

20-4-1- ازاره (قرنیز) سنگی و موزاییکی و روش نصب آن ها

سنگهای مقاوم به ضخامت 1 تا 5/1 سانتی متر و به عرض7  تا 10 سانتی متر را کنار دیوار، روی فرش کف قرار می دهند و در پشت آن ها از ملات ماسه سیمان استفاده می کنند.

ازاره نسبت به اندود سطح دیوار به حالت های گود، همرو یا برجسته نصب می گردد. مقدار ملات خور تابع نوع نصب آن است که حداقل باید برابر 1 سانتی متر باشد. برای افزایش درگیری سنگها با دیوار، از پیچ و رولپلاک استفاده می گردد.

************

20-4-2- نصب ازاره چوبی پای دیوار و روش نصب آن ها                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        

در ابتدا باید در پای دیوار یک لایه اندود مایه سیمان لیسه ای کشید. پس از خشک شدن ملات، با استفاده از پیچ و رولپلاک ازاره چوبی را به دیوار متصل می کنند. برای اینکه گل پیچها در نمای کار به چشم نخورند، باید سوراخ ها را به صورت توگرد ساخت و پس از نصب ازاره به دیوار به وسیله پیچ، سوراخ ها را با بتونه پر نمود. پس از سنباده زدن، بر روی چوب رنگ زده می شود.

*************

20-4-3- اجرای ازاره در پای دیوارهای خارجی

در قسمت خارجی دیوار در محل اتصال به کف، به دلیل تماس مستقیم با آب باران و برف و احتمال ضربه، باید از مصالح مقاومی مانند پلاکهای سنگی یا بتنی یا سنگهای قواره استفاده نمود. حداقل ارتفاع آن 30 سانتی متر است که این مقدار به میزان بارندگی منطقه مورد نظر بستگی دارد. حداقل ضخامت پلاکهای سنگی برابر 3 سانتی متر در نظر گرفته می شود.

در مورد ازاره های بتنی، حداقل سیمان در متر مکعب بتن غیرمسلح 200 کیلوگرم و در بتن مسلح 250 کیلوگرم است.

**************

مهندسی راه آهن

مهندسی راه آهن

اجزاء راه آهن

 ریل

وظایف ریل:

ü      تحمل بارهای چرخ و انتقال آن به تراورس ها

ü      هدایت چرخ ها در طول خط آهن و تامین مهار جانبی جهت حرکت ایمن آن ها

ü      تامین یک سطح هموار جهت حرکت وسایل نقلیه ریلی

ü      توزیع نیروهای طولی ناشی از شتابگیری و ترمز گرفتن قطار بر روی تکیه گاه

ü      رسانای الکتریکی در خطوط برقی

تکامل شکل ریل با گذشت زمان

ü      کاربرد چوب بعنوان خطوط هدایت کننده در معادن

ü       میخ کاری الوارهایی بطول 1/8 متر بر روی چوب های عرضی

ü       کاربرد تسمه فلزی روی چوب

ü       ریل های چدنی Reynolds

تکامل شکل ریل با گذشت زمان

ü      ریل های L شکل

ü       اعمال دو تغییر عمده

ü      افزایش عرض پایه ریل در محل تکیه گاه ها، بمنظور کاهش تنش های تماسی و کاستن خطر واژگونی ریل

ü      افزایش تدریجی عمق جان ریل با فاصله گرفتن از دو انتها و نزدیک شدن به قسمت مرکزی ریل، بمنظور افزایش مقاومت خمشی ریل

ریل های دو قارچی (دارای دو کلاهک)

عمده معایب ریل های دو قارچی:

ü       بدلیل کم بودن مساحت نشیمن گاه ریل، فشار تماسی زیادی در این ناحیه بوجود آمده که موجب تخریب و زوال زود هنگام ریل، زینچه ها و سپس تراورس می گردد.

ü       نصب ادوات اتصال دهنده ریل به تراورس، به علت شکل نامناسب لبه های پایینی ریل بسیار دشوار می باشد.

ü      ریل های پاشنه دار (پاشنه تخت)

مهمترین مزایای ریل های پاشنه دار (Vignole):

ü       ساده شدن ادوات اتصال ریل به تراورس (پابندها)

ü      افزایش مقاومت جانبی و قائم در یک وزن مشخص

ü       ارزان تر بودن نسبت به ریل های دو قارچی

ü      طول عمر بیشتر

ü       

ریل های قاشقی

ü      عمده ترین مصرف این ریل ها در بنادر و کارخانجات صنعتی می باشد که در آن ها بدلیل عملیات مانور و تغییر جهت پیوسته وسایل نقلیه ریلی، امکان خروج از خط بواسطه نیروهای جانبی بزرگ، وجود دارد.

ü      طبقه بندی بر مبنای وزن واحد طول ریل

یکی از متداول ترین روش ها برای طبقه بندی ریل ها، استفاده از وزن واحد طول آنها بعنوان مبنای طبقه بندی است.

طبقه بندی بر مبنای طول ریل

ü      خطوط با ریل کوتاه

ریل های 18 متری.

ü      خطوط با ریل طویل

ریل هایی با طول بیش از 18 متر.

ü      خطوط با ریل پیوسته

ریل هایی که در تمام طول خود جوشکاری و بهم پیوسته اند.

تغییر شکل ارتجاعی ریل

یک ریل به طول بینهایت را که روی یک تکیه گاه پیوسته افقی و با مدول ثابت K قرار داشته و تحت تاثیر یک بار نقطه ای ثابت Q قرار گرفته است را در نظر می گیریم:

K: مدول بستر

M: لنگر خمشی

T: نیروی برشی

r: واکنش ارتجاعی واحد طول بالاست

E: ضریب ارتجاعی فولاد

I: ممان اینرسی قائم ریل

اجزای راه آهن

تراورس

وظایف تراورس:

ü      انتقال و توزیع صحیح بار از ریل به بالاست

ü      حفظ فاصله ثابت دو رشته ریل

ü      نصب ریل روی تراورس با شیب 1/20 یا 1/40

ü      تامین مقاومت کافی در جهات قائم و افقی

طبقه بندی انواع تراورس ها

فلزی

بتنی

مزایا:

ü      وزن زیاد تراورس های بتنی موجب پایداری بیشتر آنها در برابر نیروهای وارد بر خط می شود.

ü      می توان بالاست را از دانه های ریزتر و بنابراین ارزان تر انتخاب کرد.

ü      غیر قابل احتراق هستند.

معایب:

ü      تمایل شدید به خرد شدن زیر بارهای ضربه ای.

ü      مقاومت خیلی کم در برابر خستگی.

چوبی

کامپوزیت

کامپوزیت یک ماده شکل گرفته از دو یا چند ماده مجزا (پلیمر تقویت شده در مورد کامپوزیت پلیمری و چوب ورقه ای مخلوط با یک ماده چسبناک در مورد کامپوزیت های چوبی) است.

تراورس های فلزی

طول هر تراورس فلزی باید 2/5 تا 2/6 متر باشد.

وزن آن 75 تا 90 کیلوگرم است.

ضخامت آن 10 تا 16 میلیمتر می باشد.

تراورس های فلزی

مزایا:

ü      روش تولید، نصب و نگهداری نسبتا آسان

ü      حفظ عرض خط برای مدت نسبتا طولانی و برخورداری از مقاومت جانبی قابل ملاحظه

ü      برخورداری از عمر مفید نسبتا طولانی و قابلیت استفاده پس از تعویض بعنوان آهن قراضه

معایب:

ü      دشواری تنظیم راستای طولی و عرضی تراورس فلزی در خط بدلیل شکل خاص هندسی آن

ü      سروصدای زیاد بواسطه تماس فلز ریل و سایر ادوات اتصال با فلز تراورس

ü      نیاز به استفاده از لوازم عایقکاری الکتریسیته

ü      حساسیت نسبت به مواد شیمیایی بخصوص در خطوط نزدیک مناطق صنعتی و نواحی ساحلی

فاصله تراورس ها

فاصله محور به محور تراورس ها به عوامل زیر بستگی دارد:

Ø      میزان بار محوری، حجم و سرعت ترافیک

Ø      نوع مقطع ریل و میزان مقاومت آن

Ø      نوع تراورس

Ø      جنس و ضخامت بالاست

Ø      ظرفیت تحمل بستر

Ø      شرایط هندسی مسیر

تنش های تولید شده زیر تراورس ها

Ø      تراورس مانند یک تیر که در دو طرف بیرون زدگی دارد مدل می شود.

Ø      فرض می شود بار چرخ ها در یک نقطه وارد می شود.

Ø       عکس العمل بالاست بصورت یکنواخت در طول 2lexc زیر هر چرخ منظور می شود.

اتصالات

مجموعه قطعات و موادی است که اتصال ریل به تراورس را مستحکم می کند.

نیروی شاخک:

q       عرض خط را در تمامی قسمت های راه آهن حفظ کند.

q       از لغزش عرضی ریل نسبت به تراورس ها، بویژه در قوس ها، جلوگیری کند.

q       از چرخش عرضی ریل نسبت به کف آن در اثر نیروهای عرضی جلوگیری کند.

بالاست

وظایف بالاست در راه آهن:

ü      توزیع بیشتر تنش های منتقل شده از تراورس ها

ü       تخفیف بیشترین بخش ارتعاشات قطار

ü       مقاومت در برابر جابجایی طولی و جانبی خط

ü       ساده نمودن زهکشی آب باران

ü  سختی بالاست

ü  الف) آزمایش دوال

ü      یکی از قدیمی ترین آزمایش ها

ü       نمونه مورد آزمایش با دانه های مکعبی شکل حدود 5 کیلوگرم

ü  ب) آزمایش لس آنجلس

ü      جدیدتر از آزمایش دوال

ü       5 کیلوگرم نمونه با همراه با 12 گلوله فولادی، 500 دور چرخش استوانه.

ü  ضریب بالاست

ü  P: فشار وارد بر واحد سطح بالاست

ü  y: نشست ارتجاعی بالاست تحت تاثیر فشار P

ü  ضریب بالاست عبارتست از فشار لازم برحسب Kg/cm^2 برای تولید یک سانتیمتر فرورفتگی ارتجاعی در بالاست.

مکانیک خط

نیروهای وارد بر خطوط راه آهن

Ø      نیروهای قائم

Ø       نیروهای جانبی (نیروی افقی و عمود بر راستای خط)

Ø       نیروهای طولی (نیروی افقی و در راستای خط)

نیروهای قائم

Ø      نیروهای قائم وارد از چرخ،

Ø      عکس العمل قائم خط که معمولا به شکل فشار رو به بالا ظاهر می شود.

نیروهای جانبی

Ø      مولفه جانبی نیروی اصطکاک بین چرخ و ریل، در محل تماس طوقه با سطح فوقانی

Ø       نیروی جانبی وارد از لبه چرخ به ریل (نیروی هادی)، بصورت تماس ضربه ای

Ø  نیروهای طولی

Ø      تغییر دمای محیط

Ø       ترمز و شتاب گیری قطارها

Ø       نیروی جاذبه در فراز و نشیب

Ø       مولفه نیروی طولی ایجاد شده ناشی از تماس چرخ و ریل در قوس ها

Ø       خرابی های خط (مانند شکستگی درزها و جوش ها، وقوع خزش پلاستیک مجموعه ریل و تراورس و ...)

Ø  ضریب ضربه دینامیکی

ضریب ضربه دینامیکی به پارامترهای زیر وابسته است:

q      تقسیم نامساوی وزن لکوموتیو و واگن ها بین محورها یا چرخ ها در اثر اختلاف سطح، مثلا در فراز و نشیب یا در ناهمواری های خط

q      تقسیم نامساوی بار محور در پیچ که غالبا بوسیله ایجاد اختلاف ارتفاع عرضی (دور) جبران می شود.

q      حرکات تناوبی لکوموتیوها که در اثر آنها بار بعضی از چرخها (رولی) یا بار بعضی از محورها (گالو) تغییر می کند.

q      ترمز گیری و شتابگیری

آجرهای ماسه – آهکی

آجرهای ماسه – آهکی

آجرهای ماسه- آهکی که از دیدگاه علمی براساس مواد تشکیل دهنده به آنها« آجرهای سیلیکات کلسیمی» نیز می گویند در سال 1866 م. اختراع شده اند و مصالح بکاررفته برای ساخت آنها شامل آهک و ماسه سلیسیی می باشد و در شرایط فشار و بخار شکل می گیرند. و به صورت قابل توجهی در شکل، مقاومت، اندازه، رنگ و بافت یکسان می باشند( تصویر شماره 16) در شرایط عادی، مقاومت، سختی و دوام آجرهای ماسه آهکی برای تقریباً کلیه مصارف مناسب می باشند؛ ولی آنها نباید در محیط های اسیدی و یا نمک های محلول قوی قرار گیرند. مقاومت در برابر آتش در این نوع آجرها را می توان با مقاومت آجرهای رسی برابر دانست. ضریب هدایت صوت و حرارت از ضخامت دیوار نیز تقریباً با آجرهای رسی با چگالی مساوی برابر است. آجرهای ماسه آهکی نمک های محلول همراه خود ندارند، لذا عکس العملی که آجرهای رسی به همین علیت به شکل شوره و عدم چسبندگی ملات و اندود و حمله سولفات های درون سیمان پرتلند از خود نشان می دهند، در آجرهای ماسه آهکی بروز نمی کند.
 برخلاف آجرهای رسی تازه که میل به انبساط دارند، آجرهای ماسه آهکی در هنگام خشک شدن منقبض می شوند و این نکته در هنگام طراحی بمنظور جلوگیری از ترک خوردگی باید مدنظر قرار گیرد.
 در مجموع آجرهای ماسه آهکی و مشخصات مشابهی با آنچه در مورد آجرهای سفالی گفته شد پیدا می کنند. ولی محدودیتهایی را نیز به همراه دارند.  به علت تأثیر بیشتر آب بر این نوع آجرها نسبت به نوع رسی استفاده از آنها در پی سازی و کرسی چینی توصیه نمی شود. بدلیل آنکه تداوم تماس با حرارت مستقیم و زیاد موجب دی هیدراته شدن هیدروسیلیکات کلسیم می شود، برای پوشش داخلی کوره ها مناسب نیستند؛ ولی از نظر اجرایی این نوع آجرها بسیار ریزتر از آجرهای سفالی می باشند. آجر سیمانی آجر سیمانی به کمک سیمان، شن و ماسه ساخته می شود و از نقطه نظر خواص و مشخصات فنی برابر بلوک های بتنی هستند. آجرهای سیمانی در اشکال و اندازه های مختلف ساخته می شوند و روند تولید آنها نیز مشابه بلوک های بتنی است. آجرهای نسوز در واقع نوعی چینی هستند که از خاکهای نسوز تهیه می شود چینی نوعی سرامیک مرغوب است که دارای ساختاری ظریفتر ومتراکمتر از سفال هستند دمای پخت آجرهای نسوز حدود می باشد.
 از آجرهای نسوز بدلیل مقاومت حرارتی بالا در پوشش درونی کوره های صنعتی استفاده می شود. آجرهای نسوز انواع مخلتفی دارد با توجه به نوع ماده استفاده شده در ترکیبات آنها گستره های مختلفی را تحمل می کنند. تا دهه 1960  از کربن و خاک نسوز برای پوشش کوره ها استفاده می شد اما امروزه با ساخت انواع آجرهای نسوز از آنها در پوشش داخلی کوره استفاده می شود.

آجرهای ماسه آهکی

آجرهای ماسه آهکی

آجرهای ماسه آهکی معمولاً به صورت توپر و سوراخدار به ابعاد حدود آجر رسی یا مضاربی از آن با ملحوظ داشتن ضخامت ملات ساخته می‌شوند. رواداری طولی و عرضی این آجرها 5/2± و برای ضخامت 2± میلیمتر می‌باشد. آجرهای ماسه آهکی در قطعات نازک و با ضخامت کم برای مصرف در نماسازی نیز تولید می‌شود.

ویژگی آجرهای ماسه‌آهکی بستگی به جنس مواد خام، نحوه قالب‌گیری، دما و مدت پخت آنها دارد. گروه‌بندی آجرهای ماسه آهکی بر حسب تاب فشاری آنها صورت می‌گیرد. حداقل میانگین تاب فشاری آجرهای کم مقاومت باید 5/7، آجرهای با تاب متوسط 10 و آجرهای پر مقاومت 15 و آجرهای ممتاز 20 مگاپاسکال (هر مگاپاسکال حدوداً 10 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است) و میانگین تاب خمشی آنها به ترتیب باید 8/1، 2/2، 8/2 و 4/3 مگاپاسکال باشد. ضریب تغییرات مقاومت نسبت به میانگین نباید برای آجر ممتاز از (20%) و سایر انواع از (30%) تجاوز نماید.

آجر ماسه آهکی باید 15 دوره یخبندان تا 15 درجه زیر صفر و آب شدن را تحمل کند. کاهش نسبی مجاز تاب فشاری پس از آزمایش یخ زدن نباید بیش از (20%) باشد. وزن فضایی آجر ماسه آهکی به تاب فشاری آن بستگی دارد و برای آجرهای کم مقاومت، متوسط، پر مقاومت و ممتاز، به ترتیب نباید از 5/1،7/1، 9/1 و 1/2 گرم بر سانتیمتر مکعب کمتر شود. جمع‌شدگی ناشی از خشک شدن آجرهای ماسه‌ آهکی ممتاز نباید از (5/2%) و در مورد سایر آجرها از (5/3%) بیشتر شود. ظاهر آجرهای ماسه آهکی باید تمیز، یکنواخت و عاری از ترک و حفره و مواد خارجی مانند خاک و آهک و مواد آلی گیاهی باشد. جذب آب آجر ماسه آهکی در 24 ساعت نباید از (8%) کمتر و از (20%) بیشتر شود.

مصالح نصب آجرهای نازک و اتصالات و بستهای فلزی که در دیوارهای دو جداره و نظایر آن به کار می‌رود، باید فلز زنگ نزن باشد و یا تمام قسمتهای آن در داخل ملات یا دوغاب قرار گیرد تا از زنگزدگی آنها جلوگیری به عمل آید. اتصالات غیر فلزی به لحاظ دوام و استحکام باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد

 حمل و نقل و نگهداری آجر

بارگیری، حمل و باراندازی انواع آجر باید با دقت انجام شود به نحوی که ضایعات به حداقل ممکن برسد. آجرها و بلوکها باید در محل تمیز و سرپوشیده به طور جدا از هم دسته‌بندی شده و از تماس آنها با خاک، مواد مضر، رطوبت و یخ و برف جلوگیری شود.

آزمایش نمونه‌های گرفته شده از آجر در کارخانه و کارگاه باید منطبق با ویژگیهای مورد نظر در مشخصات کار باشد.

       آجر چیست؟

         ویژگیهای آجر مصرفی و...

   آجر سنگی است ساختگی (مصنوعی) که نوع رسی آن از پختن خشت (گل شکل داده شده) و نوع ماسه آهکی آن از عمل آوردن خشت ماسه آهکی (که از فشردن مخلوط همگن ماسه سیلیسی و آهک در قالب ساخته می‌شود) با بخار تحت فشار زیاد به دست می‌آید، آجرهای بتنی همانند بلوکهای سیمانی تهیه می‌شوند. آجر رسی عمدتاً از سیلیکاتهای آلومینیوم بوده و آجر ماسه آهکی از سنگدانه‌های ریز سیلیسی تشکیل شده است که توسط خمیری از جنس سیلیکات کلسیم به همدیگر چسبیده‌اند. این آجر معمولاً به رنگ خاکستری است ولی می‌توان با افزودن رنگ مناسب آن را به رنگهای دیگر نیز تولید نمود. آجر به اشکال مکعب مستطیل توپر، سوراخدار، توخالی (مجوف تیغه‌ای و سقفی) و قطعات نازک تولید می‌شود. از آجر در ساختن دیوارهای باربر، تیغه‌های جدا کننده، سقفهای تیرچه بلوک، طاق ضربی بین تیرآهنها و نمای خارجی و داخلی ساختمانها بهره‌گیری می‌شود.

آجرهای مصرفی در هر پروژه باید از نظر ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی (مانند ابعاد، رنگ و دیگر مشخصه‌ها) با آنچه در نقشه‌ها، دستور کارها، مشخصات فنی خصوصی و سایر مدارک پیمان ذکر شده است منطبق باشد. نمونه آجرهای مصرفی اعم از پشت کار و نما، توپر و سوراخدار مجوف تیغه‌ای و سقفی، انواع رسی و ماسه آهکی باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد.

ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی آجرها و روش آزمایش آنها باید مطابق استانداردهای ایرانی زیر باشد:

ـ استاندارد شماره 7 : آجرهای رسی (مشتمل بر ویژگیها، نمونه‌برداری و روشهای آزمایش)

ـ استاندارد شماره 2909 : استاندارد ویژگیها و روشهای آزمون تیرچه و بلوک سقفی

ـ استاندارد شماره 991 : آجر نسوز جهت طاقهای قوسی

ـ هر استاندارد ایرانی دیگری که تا زمان انعقاد پیمان در باره آجر تدوین یا تجدید نظر شود

تا زمانی که استاندارد ایرانی در پاره‌ای موارد تدوین نشده باشد در درجه اول استانداردهای ”سازمان بین‌المللی استاندارد ISO “ معتبر خواهد بود و در صورت نبودن استاندارد مذکور به ترتیب استانداردهای آلمانی DIN ، بریتانیایی BS و آمریکایی ASTM ملاک عمل قرار خواهد گرفت.

اجرای نامناسب سقف کرمیت

اجرای نامناسب سقف کرمیت

در عین استفاده از تیرچه کرومیت مرغوب

متأسفانه یکی از معضلات سقفهای کرومیت اجرای غیر اصولی آن است. حتی در صورتیکه تیرچه‌های مورد استفاده از نوع مرغوب و بامحاسبات کامل باشد اجرای بد می‌تواند حتی منجر به ریزش و یا شکم دادن سقف شود. دو عامل مهم که در اجرا باید به آن توجه نموداینست که اولا تا حد امکان از برش زدن تیرچه‌ها خودداری شود و در صورتیکه مجبور به کوتاه نمودن تیرچه‌ها شدیم باید حتما به شیوهمناسب محل برش خورده ترمیم و با طول جوش مناسب تقویت شود تا از شکست تیرچه جلوگیری شود. ثانیا جلوی کمانش بالفوقانی تیرچه‌ها به هر نحو ممکن باید گرفته شود. این امر در تیرچه‌های بلند بسیار حساس و مهم است. غیر از ایندو نیز جزئیاتفراوانی در اجرای سقف کرومیت باید مد نظر قرار گیرد که بی‌توجهی به هر کدام می‌تواند موجب ایجاد نقص در سقف شود. در اینجا باز هم یادآور می‌شویم که اجرای سقف های کرومیت امری کاملا تخصصی است و عدم شمع بندی زیر سقف های کرومیت این حساسیت را دوچندان نموده است.

فواید اجرای مبحث 19 مقررات ملی ساختمان

فواید اجرای مبحث 19 مقررات ملی ساختمان

اکثر مردم بر این تفکرند که اجرای مبحث 19 مقررات ملی ساختمان سبب افزایش هزینه‌های ساختمان می‌شود و این در حالی است که چنانچه این مبحث در ساختمان بدرستی اجرا گردد، علاوه براینکه هزینه‌های اولیه ساخت را کاهش می‌دهد، با توجه به صرفه‌جویی انجام شده در هزینه‌های بهره‌برداری و مصرف انرژی ساختمان، برای مصرف‌کننده سودآور نیز خواهد بود. با اجرای مبحث 19 مقررات ملی ساختمان شامل عایق‌کاری سیستم تاسیسات و لوله‌ها، عایق‌کاری جداره خارجی ساختمان و نصب پنجره‌های دوجداره استاندارد در ساختمان کمتر از 5% سبب افزایش هزینه‌های ساختمان در این قسمت می‌شود ولی ازطرف دیگر ظرفیت سیستم گرمایش و سرمایش مورد نیاز ساختمان را می‌توان تا 40% نسبت به شرایطی که این مبحث اجرا نمی‌شود، کوچکتر انتخاب کرد، که بنوبه خود کاهش زیاد هزینه‌ها را در این قسمت شامل می‌شود. بنابراین چنانچه در طراحی و ساخت ساختمان اصول اولیه مهندسی رعایت شود علاوه بر ایجاد فضای مناسب برای زندگی ساکنین و افزایش سطح رفاه جامعه سبب کاهش هزینه‌های اولیه نیز می‌شود. بطورکلی می‌توان از مزایای اجرای مبحث 19 مقررات ملی در ساختمان موارد زیر را نام برد.   1- کمک به اقتصاد خانواده 2- افزایش رفاه نسبی در نتیجة مصرف صحیح انرژی 3- کمک به اقتصاد ملی 4- کاهش مصرف سوخت و در نتیجه کاهش آلودگیهای ناشی از آن 5- امکان برقراری دمای ثابت 6- تنظیم دمای دلخواه در اتاق به منظور تأمین شرایط آسایش 7- کاهش ظرفیت اولیه سیستم گرمایش و سرمایش تا 40% 8- کاهش استهلاک سیستم گرمایش و سرمایش 9- توزیع متعادل حرارت و امکان برقراری دما‌های متفاوت در هر اتاق 10- کاهش حداقل 50% مصرف سوخت و هزینه‌های مربوطه

اجرای سقف تیرچه بلوک

اجرای سقف تیرچه بلوک

در حال حاضر در شهر بم تعداد کثیری از سقفهای در حال اجرا بصورت تیرچه بلوک اجرا میگردد. در خصوص ایمنی چنین سقفهایی باید بدانید که در صورتی که سقف تیرچه بلوک مطابق اصول مهندسی و رعایت نکات فنی آن اجرا گردد از ضریب ایمنی بسیار بالایی برخوردار میباشد.

            ابتدا باید تیرچه‌ها روی پلهای اصلی، ( تیرهای فلزی )، در ترازهای موردنظر کارگذاری شوند. فاصله بین تیرچه‌ها با بلوکهای مجوف پر شده و پس از نصب میلگردهای حرارتی و میلگردهای تکمیلی بر اساس نقشه‌های اجرایی، بتن دال سقف ریخته می‌شود. آرماتورهای اصلی تیرچه باید به طول 15-10 سانتیمتر با تیرهای اصلی درگیر شوند و به هیچوجه نباید این آرماتورها را به تیرهای فلزی جوش داد. نظر به اینکه تیرچه‌ها به استثنای تیرچه‌های با جان باز قبل از یکپارچه شدن سقف قادر به تحمل بار سقف نیستند، باید توسط تعدادی چارتراش و پایه (جک ها یا شمعها) به نحو مناسب و مطمئنی نگهداری شوند. در موقع اجرا باید خیز مناسبی به طرف بالا به تیرچه‌ها داد تا پس از اجرا و یکپارچه شدن سقف و وارد شدن بارهای وارده این خیز حذف شود. مقدار خیز در کارگاه با تجربه به دست می‌اید، معمولاً به ازای هر متر طول دهانه 2 میلیمتر خیز در نظر گرفته می‌شود. در مورد زمان برچیدن پایه‌ها و پایه‌های اطمینان، باید مندرجات ایین‌نامه بتن ایران مراعات گردد.

            برای آشنایی با اجرای سقفهای تیرچه بلوک توجه نکات زیر را مد نظر داشته باشید تا از سقفی که بالای سرتان قرار خواهد گرفت مطمئن باشید.

1- جکهایی که در زیر سقفهای تیرچه بلوک برای تحمل وزن بتن تازه تا رسیدن به مقاومت اولیه آن استفاده میشود حداقل 10 روز باید بدون تغییر باقی بمانند.

شکل: استفاده از جک ها (شمعها) ی نگهدارنده تیرچه ها برای بتن ریزی. این جکها را می توان طوری اجرا نمود که به ازای هر دو متر طول تیرچه حدود 2 میلیمتر وسط تیرچه را بالاتر نگهدارد تا بعد از بتن ریزی این خیز حذف شود.

 2- دقت نمایید تا سر تیرچه ها از بال تیرآهن جدا نشده باشد. گاهی بر اثر بی دقتی در نصب جکهای زیر سقف تیرچه ها از روی بال تیرآهن جدا شده و بالاتر قرار میگیرد. این جکها باید به نحوی اجرا شود که میلگردهای دو سر تیرچه روی بال تیرآهن قرارگیرد..

شکل: سر تیرچه که از روی بال تیرآهن بلند شده است.

شکل: سر تیرچه که از روی بال تیرآهن بلند شده است.

 3- در صورتی که تیرچه به یک تیرآهن منتهی میگردد میبایست با استفاده از میلگرد ممان(لنگر) منفی، تیرچه به تیرآهن مهار شود تا در زمان زلزله دچار گسیختگی نگردد.

شکل: نمونه میلگرد ممان منفی و نحوه اجرای آن.

4- در شکل زیر میلگردهای ممان منفی نشان داده شده است، این میلگردها موجب میشود تا سقف شما به صورت یکپارچه عمل کرده و ایمنی آن بسیار بالا رود. توجه داشته باشید که هر تیرچه باید توسط این میلگردها به تیرآهن باربر خود متصل گردد. در محل هایی که دو تیرچه در امتداد هم مطابق شکل بعدی به یک تیرآهن متصل میگردند باید بوسیله میلگردهای ممان منفی تیرچه ها را به تیرآهن متصل نمائیم .

شکل: میلگرد ممان منفی بین تیرچه­های دو طرف یک تیرآهن.

                                     5- ضخامت بتن بر روی سقف باید حداقل  5 سانتی متر باشد. برای آنکه بتوانید این ضخامت را به دست آورید کافی است حدود 4 قطعه نیمه آجر را بر روی 4 نقطه مختلف از بلوک های سقفی بگذارید ، بتن میبایست پس از اجرا لبالب آجرها گردد.

6- میلگردهای حرارتی بر روی سقف باید به صورت شبکه ایی با اضلاع 25 سانتی متر اجرا گردد. شبکه­ای که در شکلهای بعدی می­بینید با اضلاع 25 سانتی متر میباشد.

شکل: شبکه میلگرد­های سقف با فاصله­های 25 سانتی متر در دوجهت.

تذکر: میلگردهای مصرفی میبایست کاملاً صاف باشد.

شکل: نمونه شبکه آرماتورهای منظم و صاف.

شکل: نمونه شبکه آرماتورهای نامنظم و ناصاف.

7- بتن مصرفی بر روی سقف حتما میبایست به صورت یکپارچه اجرا شود و نباید بین بتن ریزی فاصله ایی ایجاد گردد.

شکل: بتن ریخته شده و رها شده که سفت شده است و هنگام ریختن بتن سقف باعث ازبین رفتن مقاومت این قسمت می شود.

شکل: بتن­ریزی نباید در چند مرحله با فاصله زمانی زیاد انجام شود. ریختن قسمتی از بتن و گذشت زمان طولانی (بیش از چند ساعت) باعث خرابی عملکرد سقف و کاهش مقاومت آن می شود.

 8- قبل از بتن ریزی باید سقف از هرگونه آلودگی همچون بتن خشک شده، شن و ماسه و یا خرده های سفال در مقاطع حساس همچون محل اتصال تیرچه به سقف پاک شود.

شکل: 1: محل بتن ریزی که مملو از آلودگی و مواد زاید می­باشد. این مواد زاید باعث ناپیوستگی بتن و از بین رفتن مقاومت می­شود. 2: وجود آشغال در روی بال تیر آهن باعث می شود در لرزش­های زلزله سقف از تیرآهن جدا شود. 3: مهندس ناظر نباید اجازه بتن­ریزی قبل از تمییز کردن محل را به پیمانکار بدهد.

نکاتی در مورد اجرای سقف تیرچه بلوک

1. جک هایی که در زیر سقفهای تیرچه بلوک برای تحمل وزن بتن تازه تا رسیدن به مقاومت اولیه آن استفاده می شود حداقل 10 روز باید بدون تغییر باقی بماند.
2. دقت شود سر تیرچه ها از بال تیرآهن جدا نشده باشد.
3. در صورتی که تیرچه به یک تیرآهن منتهی می گردد میبایست با استفاده از میلگرد ممان منفی ، تیرچه به تیرآهن مهار شود تا در زمان زلزله دچار گسیختگی نشود.
4. میلگرد های ممان منفی موجب می شود تا سقف به صورت یکپارچه عمل کرده و ایمنی آن بسیار بالا رود.در محل هایی که دو تیرچه در یک امتداد به یک تیرآهن متصل میگردند ، باید به وسیله ی میلگرد های ممان منفی تیرچه ها را به تیرآهن متصل نماییم.
5. ضخامت بتن بر روی سقف باید حداقل 5 سانتی متر باشد.
6. میلگرد های حرارتی بر روی سقف باید به صورت شبکه ای با اضلاع 25 سانتی متر اجرا گردد.
7. بتن مصرفی بر روی سقف حتماً می بایست به صورت یکپارچه اجرا شود.
8. قبل ازبتن ریزی باید سقف از هرگونه آلودگی همچن بتن خشک شده ، شن و ماسه و یا خرده های سفال در مقاطع حساس همچون محل اتصال تیرچه به سقف پاک شود.
*9. برای شیب بندی سقف ها تنهاباید از پوکه معدنی یا خرده آجر های سفالی که سبک هستند استفاده شود.

مزایای سقفهای تیرچه و بلوک :

در زیر مهمترین ویژگیهای این نوع سقف در مقایسه با سقف تیرآهن – طاق ضربی و دال کانکریتی یکپارچه آمده است .
 به علت مصرف بلوک تو خالی و حذف کانکریت ناحیه کششی در مصرف کانکریت صرفه جویی می شود .
قالب بندی زیر سقف فقط به شمع بندی و نصب چهار تراش در فاصله های معین جهت تامین تکیه گاههای موقت تیرچه ها محدود میشود .

 به طور یکپارچه کانکریت ریزی می شود و کانکریت کمتری نسبت به سقفهای کانکریت معمولی مورد نیاز است . که این از فشار وارد بر ساختمان میکاهد.
 مقاومت سقف اجرا شده با تیرچه بلوک در برابر نیروهای افقی ( باد – زلزله ) بسیار خوب است .
 به علت تو خالی بودن بلوک سقف عایق حرارتی و صوتی خوبی است .
 به علت مسطح بودن زیر سقف در مقایسه با طاق ضربی ضخامت نازک کاری به حداقل می رسد و بار مرده سقف کمتر می شود .
سقفهای تیرچه و بلوک :
سقف تیرچه و بلوک کانکریتی یکی از روشهای متداول و مدرن اجرای سقف در جهان است که به طور کلی شیوه ای صنعتی به شمار می رود . اما باز هم به دلیل نبود ضوابط اجرایی (قانونی) و کم بودن مهارت نیروهای انسانی در اکثر ساختمانها این شیوه سقف زنی کیفیت لازم را نداشته و ما با دانش اندوخته شده خود که از کارکردهای قبل در خارج از افغانستان بدست آورده ایم این دقت را به 100% رسانیده ایم.  مشخصات تیرچه ها ( فولاد گذاری ،ابعاد و فاصله بین تیرچه ها و بارگذاری ) با محاسبات سازه ای تعیین شده و در مراحل مختلف از قبیل سفارش تیرچه ها از کارخانه ساخت آنها و اجرای سقف مورد استفاده قرار گرفته است. در مورد قرار دادن تیرچه ها ، نصب تیرچه ها و بلوکها باید گفت که در این شهرک تماماً دارای یک نظم خاص بوده و به صورت متقارن صورت گرفته است.

در زیر مهمترین ویژگیهاای این نوع سقف در مقایسه با سقف تیرآهن – طاق ضربی و دال بتنی یکپارچه آمده است:

1)      به علت مصرف بلوک تو خالی و حذف بتن ناحیه کششی در مصرف بتن صرفه جویی می شود.

2)      به علت تولید تیرچه و بلوک در کارخانه نیروی انسانی کمتری مورد نیاز است .

3)      وزن تیرچه ها کم است به طوریکه توسط کارگران قابل نصب است و در طبقات کم نیاز به جرثقیل نیست .

4)      به علت پیش ساخته بودن تیرچه و بلوک نصب سقف بسیار آسان و سریع خواهد بود .

5)      قالب بندی زیر سقف فقط به شمع بندی و نصب چهار تراش در فاصله های معین جهت تامین تکیه گاههای موقت تیرچه ها محدود میشود .

6)      به طور یکپارچه بتن ریزی می شود و بتن کمتری نسبت به سقفهای بتن آرمه معمولی مورد نیاز است .

7)      مقاومت سقف اجرا شده با تیرچه بلوک در برابر نیروهای افقی ( باد – زلزله ) بسیار خوب است .

8)      به علت تو خالی بودن بلوک سقف عایق حرارتی و صوتی خوبی است .

9)      به علت مسطح بودن زیر سقف در مقایسه با طاق ضربی ضخامت نازک کاری به حداقل می رسد   و بار مرده سقف کمتر می شود .

10)     با توجه به مصرف کم فولاد از نظر اقتصادی مناسب است .

تیرچه پیش ساخته از قسمت های زیر تشکیل می یابد :

1-1  عضو کششی

1-2  میلگردهای عرضی

1-3  میلگرد بالائی

1-4  بتن پاشنه

 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

200

۳۶۰۰ ۴۲۰۰ 

تاب فشاری بتن 250 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

3.4%

2.98%

2.1%

تاب فشاری بتن 300 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

4.2%

3.7%

2.6%

تاب فشاری بتن 350 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

4.85%

4.24%

3%

مقادیر بالا بر حسب درصد سطح مقطع جان تیر است.

پاره ای از محدودیت ها و ویژگیهای فنی سقف تیرچه و بلوک که در قسمت اول گفته شد شامل تیرچه پیش ساخته نیز می شود. در زیر ویژگیهای مهم اجزای تشکیل دهنده خود تیرچه ، مورد بحث قرار می گیرد. تیرچه پیش ساخته از قسمت های زیر تشکیل می یابد :

1-1  عضو کششی

1-2  میلگردهای عرضی

1-3  میلگرد بالائی

1-4  بتن پاشنه

 1-1  عضو کششی

حداقل تعداد میلگرد کششی دو عدد بوده و سطح مقطع میلگردهای کششی از طریق محاسبه تعیین می شود . در هر صورت ، سطح مقطع میلگرد کششی برای فولاد نرم ، از 0.0025 ، و برای فولاد نیم سخت و سخت ، از 0.0015 برابر سطح مقطع جان تیر نباید کمتر باشد . توصیه می شود قطر میلگرد کششی از 8 میلیمتر کمتر و از 16 میلیمتر بیشتر نباشد. در مورد تیرچه هایی که ضخامت بتن پاشنه آنها 5.5 سانتیمتر یا بیشتر باشد ، می توان حداکثر قطر میلگرد کششی را به 20 میلیمتر افزایش داد. برای صرفه جویی در مصرف فولاد و پیوستگی بهتر آن با بتن ، معمولا از میلگرد آجدار ، به عنوان عضو کششی استفاده می شود. حداکثر سطح مقطع میلگردهای کششی ، بستگی به نوع فولاد و بتن مصرفی دارد و نباید از مقادیر مندرج در جدول زیر بیشتر باشد.

 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

200

۳۶۰۰ ۴۲۰۰ 

تاب فشاری بتن 250 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

3.4%

2.98%

2.1%

تاب فشاری بتن 300 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

4.2%

3.7%

2.6%

تاب فشاری بتن 350 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع

4.85%

4.24%

3%

مقادیر بالا بر حسب درصد سطح مقطع جان تیر است.

 نکته بسیار حائز اهمیت اینست که در عمل باید از تطبیق مقاومت میلگردهای مورد استفاده با مقاومت قید شده در جدولها و محاسبات اطمینان حاصل کرد.

در صورت استفاده از میلگردهای کششی به تعداد بیش از دو عدد ، دو میلگرد طولی باید در سرتاسر طول تیرچه ادامه یابند ، ولی طول مورد نیاز بقیه میلگردها را می توان با توجه به نمودار لنگر خمشی محاسبه و در مقطعی که مورد نیاز نیست ، قطع نمود.

فاصله آزاد بین میلگردهای کششی نباید از قطر بزرگترین دانه شن بتن مورد مصرف در پاشنه تیرچه به اضافه 5 میلیمتر کمتر باشد.

فاصله میلگرد کششی از لبه جانبی بتن پاشنه تیرچه ، به شرط وجود بلوک ، نباید از 10 میلیمتر کمتر باشد و فاصله آزاد میلگرد کششی از سطح پائین تیرچه ( پوشش بتنی روی میلگرد ) نباید از 15 میلیمتر کمتر باشد . در صورتی که از کفشک ( قالب سفالی ) استفاده شود ، فاصله آزاد میلگرد کششی از قسمت بالائی کفشک نباید از 10 میلیمتر کمتر باشد.

پوشش روی میلگردها که در بالا شرح داده شد ، مربوط به تیرچه های مورد استفاده برای فضاهای داخلی ساختمانهاست. در صورتی که این تیرچه ها در محیط های باز ، مانند بالکن یا در فضاهایی که دارای مواد زیان آور برای بتن می باشند ، ادامه یابند ، اجرای یک لایه اندود ماسه سیمان پر مایه به ضخامت حداقل 15 میلیمتر در زیر پوشش ، ضروری است. در ساختمانهائی که خورندگی فراگیر است یا در اقلیمهای خورنده باید حداقل ضخامت پوشش بتنی روی میلگردها رابه 30 میلیمتر افزایش داد.

 1-2  میلگردهای عرضی

این میلگردها جهت منظورهای زیر در تیرچه منظور می شوند:

تامین اینرسی (=لختی ) لازم جهت مقاومت تیرچه در هنگام حکل و نقل.

تامین مقاومت لازم جهت تحمل بار بلوک و بتن پوششی در بین تکیه گاه های موقت ، پیش از به مقاومت رسیدن بتن.

جهت تامین پیوستگی لازم بین تیرچه و بتن پوششی ( درجا )

تامین مقاومت برشی مورد نیاز تیرچه.

 برای میلگردهای عرضی از نوع فولاد نرم و نیم سخت استفاده می شود که بصورت مضاعف یا منفرد تولید می شوند.

سطح مقطع میلگردهای عرضی نباید از 0.0015bw.t کمتر اختیار شود که bw عرض جان مقطع و t فاصله دو میلگرد عرضی متوالی است.قطر میلگردهای عرضی از 5 میلیمتر تا 10 میلیمتر تغییر می کند ، و در هر حال ، حداقل قطر برای خرپای با میلگردهای عرضی مضاعف 5 میلیمتر ، و برای خرپای با میلگرد عرضی منفرد، 6 میلیمتر است. در مورد خرپای ماشینی ، میلگردهای عرضی به طور مضاعف و از نوع نیم سخت می باشند. قطر میلگردهای عرضی این نوع خرپاها بین 4 الی 6 میلیمتر تغییر می کند.

حداقل زاویه میلگرد عرضی نسبت به خط افق ، 30 درجه است و معمولا از 45 درجه کمتر نیست. ارتفاع خرپای تیرچه معمولا با توجه به ضخامت سقف ، که خود تابعی از دهانه مورد پوشش است ، تعیین می شود. فاصله میلگردهای عرضی متوالی در تیرچه ها ، حداکثر 20 سانتیمتر است.

در بعضی از انواع تیرچه ها ، به جای میلگرد عرضی ، از ورق خم کاری شده با تسمه استفاده می شود.

 1-3  میلگرد بالائی

 از میلگرد بالائی ( میلگرد ساده یا آجدار ) به منظور تحمل نیروی فشاری خرپا در مرحله اول باربری تیرچه استفاده می شود و قطر آن با توجه به نوع میلگرد و طول دهانه ، فاصله تیرچه ها ، ارتفاع خرپای تیرچه و ضخامت بتن پوششی ، همچنین فاصله های جوشکاری عرضی ، از 6 تا 12 میلیمتر متفاوت است .

در بعضی از انواع تیرچه ها ، از تسمه یا ورق به جای میلگرد بالایی استفاده می شود. جدول زیر به عنوان راهنمای تعیین میلگرد بالائی تیرچه های غیر ماشینی توصیه می شود:

 تا دهانه 3 متر

6 میلیمتر

دهانه 3 متر تا 4 متر

8 میلیمتر

دهانه 4 متر تا 5.5 متر

10 میلیمتر

دهانه 5.5 متر تا 7 متر

12 میلیمتر

 میلگرد کمکی اتصال : این میلگرد ، به منظور مهار کردن میلگردهای کششی و امکان استقرار بیش از دو میلگرد کششی در ناحیه پاشنه تیرچه ، به کار برده می شود.

قطر میلگردهای کمکی اتصال ، 6 میلیمتر و طول آنها در حدود فاصله میلگردهای کششی است. میلگردهای کمکی اتصال در فواصل 40 تا 100 سانتیمتری از یکدیگر نصب می گردند. در بعضی از کارخانه های تولید تیرچه که جهت قالب بتن پاشنه از ناودانی استفاده می شود ، معمولا بتن پاشنه تا انتهای میلگرد کششی ادامه می یابند. در این موارد ، بهتر است میلگرد کمکی در فاصله 12 سانتیمتری از دو انتهای میلگرد کششی نصب شود تا هنگام اجرای سقف ، و در صورت شکستن دو سر تیرچه جهت نمایان شدن میلگردهای کششی ، خرپا صدمه نبیند.

 جوشکاری : اتصال میلگردهای عرضی و اعضای بالایی و زیرین خرپای تیرچه ، معمولا توسط نقطه جوش تامین می گردد. البته می توان از هر نوع عمل جوشکاری مناسب ، جهت اتصال اعضای خرپا استفاده کرد ، مشروط بر آنکه در مرحله جوشکاری ، از سطح مقطع اعضای خرپای تیرچه کاسته نشود ، مشخصات مربوط به جوشکاری باید مطابق آئین نامه های معتبر داخلی یا خارجی باشد.

 1-4  بتن پاشنه

حداقل عرض بتن پاشنه 10 سانتیمتر است و نباید از  ( 3.5/1 ) برابر ضخامت سقف کمتر باشد. ارتفاع بتن پاشنه باید به میزانی باشد که قابل بتن ریزی بوده و پوشش بتن روی میلگرد را جهت ایجاد مقاومت در برابر آتش سوزی تأمین نماید و همچنین پس از قرار گرفتن بلوک با سطح زیری تیرچه همسطح گردد. معمولا ضخامت بتن پاشنه 4.5 تا 5.5 سانتیمتر و عرض آن 10 تا 16 سانتیمتر است.

پاشنه پس از جاگذاری خرپا در قالب فلزی یا در قالب دایمی سفالی ( کفشک ) بتن ریزی می گردد. بتن پاشنه نقش بسیار مهمی در نحوه اجرای سقف دارد. چنانچه سطوح افقی و عمودی تیرچه ، در امتداد طولی انحنا داشته باشند ، جاگذاری بلوکها با مشکلاتی مواجه خواهد گشت. نشمینگاه بلوک باید صاف و یکنواخت باشد تا بلوکها به طور یکنواخت در محل خود قرار گیرند و سطح زیرین سقف برای نازک کاری بعدی مناسب گردد.

حداقل تاب فشاری بتن پاشنه ، 250 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است. مواد تشکیل دهنده مخلوط بتن برای یک متر مکعب بتن پاشنه تیرچه به شرح زیر توصیه می شود :

 شن و ماسه تا 12 ( تا 12 میلیمتر ) 1200 لیتر

سیمان 300- 400 کیلوگرم

 پس از بتن ریزی پاشنه ، باید مراقبت های لازم جهت نگهداری و مرطوب نگهداشتن بتن معمول گردد. نوع بتن و ضخامت پوشش بتنی روی میلگردهای کششی ، تأثیر زیادی در مقاومت سقف در مقابل آتش سوزی دارد. در صورتی که بتن پاشنه تیرچه معیوب و شکسته باشد، باید آن تیرچه را از محل عیب به دو تیرچه کوتاهتر تقسیم نمود، و یا نسبت به خرد کردن کامل بتن پاشنه و بتن ریزی مجدد آن اقدام کرد.

در صورت استفاده از قالب فلزی و عدم استفاده از کفشک، تیرچه بتن ریزی شده را می توان، بسته به شرایط حرارت محیط پس از 24 تا 48 ساعت از قالب خود جدا کرد. هنگام بتن ریزی پاشنه تیرچه باید به دقت خرپا داخل قالب فلزی یا کفشک قرار گیرد و  میلگرد کششی در تمام طول تیرچه به طور یکسان و طبق ویژگیهای یاد شده رعایت شود. معمولا بتن تیرچه در مدت 10 روز پس از بتن ریزی به مقاومت عملی (working strength)

خود می رسد.

مشخصات مواد افزودنی جهت زود گیر کردن و ایجاد کارائی بیشتر باید مطابق آئین نامه های معتبر داخلی یا بین المللی باشد.

منابع:

http://omransakhtenoor.blogfa.com/post-.aspx

http://azhandsazeh.blogfa.com/post-.aspx

http://www.afshinsalari.com/forum/viewtopic.php

http://mojepishro.net/work/DAFTARCHEH-BAM/daftarch.htm

http://www.civilstudent.blogsky.com/post

اجرای پروژه ساختمانی _

اجرای پروژه ساختمانی _

آماده سازی صفحه زیر ستون قبل از نصب ستون پس از کار گذاشتن صفحه های زیر ستون و بتن ریزی پل و قبل از کار گذ ا شتن ستون روی صفحه زیر ستون باید محور های ساختمانی را یک بار دیگر کنترل کرده و امتداد آنرا روی صفحه زیر ستون رسم نماییم . در ایران اغلب مهندسان اتصال ستون به صفحه زیر ستون را با چهار عدد نبشی 10 یا 12 پیشنهاد می نماییند که این اتصال برای ساختمان های 4 یا 5 طبقه مناسب می باشد ، ولی برای ساختمان های بلند تر که لنگر های پای ستون شدید تر است باید از صفحات لچکی استفاده کرد . نکات صفحه زیر ستون : 1 . برای زیر ستون ، صفحه دو تکه و یا جوشی پیشنهاد نمی گردد . 2 . سوراخ محل عبور بولت در حدود 1 میلی متر بیشتر از قطر بولت و فاصله محیط سوراخ ها تا لبه صفحه 5 سانتی متر می باشد . 3 . ضخامت صفحه زیر ستون به وسیله محاسبه تعیین می شود ولی نباید از 1 سانتی متر کمتر باشد . 4 . بلندی بولت ها معمولاً تا شبکه کف پی ادامه می یابد . اتصال صفحه زیر ستون به پل با توجه به اینکه بار هر ستون در یک ساختمان 4 تا 5 طبقه معمولاً در حدود 100 الی 120 تن می باشد اگر ستون را مستقیماً روی بتن قرار دهیم مانند میخی آنرا سوراخ کرده و در آن فرو می رود برای جلو گیری از این عمل زیر هر ستون صفحه ای فلزی قرار می دهند که ابعاد آن توسط محاسبه تعیین می گردد . ولی معمولاً ابعاد آن به گونه ای باشد که ستون و اتصالات مربوط به آن در آن جا بگیرد ، برای ستون های معمولی 50 در 50 سانتیمتر کافی است . برای اینکه لنگر های پای ستون تحمل شود این صفحه به وسیله چهار میل گرد که به آنها بولت می گوییم به فونداسیون متصل می گردد. برای ساختمان های دو تا سه طبقه اتصال صفحه زیر ستون به بولت با جوش اشکالی ندارد ولی برای ساختمان های بلند تر این اتصال باید حتماً به وسیله مهره باشد. بهتر است در وسط صفحه زیر ستون سوراخ ریزی حداکثر به قطر یک سانتیمتر در آن ایجاد کنیم تا در موقع نصب صفحه و بتن ریزی آنقدر بتن را بکوبیم تا شیره از سوراخ بالا بیاید و چسبندگی بین صفحه و بتن بهتر ایجاد گردد . بر پا سازی اسکلت این عملیات معمولاً تا زمان اتمام بتن ریزی فونداسیون ها و بازرسی آنها آغاز نمی شود ، زیرا پیمانکار برای استقرار قطعات فولادی به میدان عمل نیاز دارد و به همین جهت محل ساختمان باید خالی باشد . روش معمول بدین ترتیب است که ابتدا دو طبقه از اسکلت فولادی بر پا می گردد و سپس کار شاقول و تراز کردن نهایی انجام می گیرد . دوغاب ریزی صفحات زیر ستون و پیچ های نگهدارنده (بولت) اغلب تا زمانی که کل ساختمان شاقول و تراز نشود صورت نمی گیرد . بسته به آنکه فضای خالی چه ابعادی داشته باشد ، برای پر کردن آن از مخلوط سیمان یا مخلوط ماسه / سیمان استفاده می شود: فضای 12 تا 25 میلیمتری – مخلوط سفت سیمان خالص. فضای 25 تا 50 میلیمتری – مخلوط سیال 1:2 (ماسه / سیمان ) و کوبیدن آن . فضای بالاتر از 50 میلیمتری – مخلوط سفت 1:2 (ماسه / سیمان ) و کاملاً کوبیدن آن . در صورتی که صفحات زیر ستون بزرگ با شند ، گاهی اوقات سوراخی جهت دوغاب ریزی در آنها ایجاد می شود ، ا ما برای صفحات کوچک سه طرف صفحه را به کمک گل رس ، آجر یا قالب بندی مسدود می کنند و دوغاب ریزی از طرف چهارم که باز گذاشته شده است ، انجام می شود . جهت حفاظت از صفحه زیر ستون در مقابل زنگ زدگی روی آنرا تا زیر سطح همکف با بتن می پو شانند ، به طوری که بر روی تمام اجزای فولادی حداقل 75 میلیمتر بتون قرار گیرد .

اجرای اتصال بیس پلیت Base Plate (صفحه زیر ستون)

اجرای اتصال بیس پلیت Base Plate (صفحه زیر ستون)

اجرای اتصال بیس پلیت Base Plate (صفحه زیر ستون) و بولت Bolt دلایل استفاده از صفحه زیرستون و بولت :ستونهای یک ساختمان اسکلت فلزی ، نقش انتقال دهنده بارهای وارد شده را به فنداسیون (به صورت نیروی فشاری ، کششی ، برشی یا لنگر خمشی) به عهده دارند. در این میان ، ستون فلزی با صفحه ای فلزی که از یک سو با ستون و از سوی دیگر با بتن درگیر شده است روی فنداسیون قرار می گیرد. توجه به اینکه ستون فلزی به علت مقاومت بسیار زیاد تنشهای بزرگی را تحمل می کند و بتن قابلیت تحمل این تنشها را ندارد ؛ بنابراین صفحه ستون واسطه ای است که ضمن افزایش سطح تماس ستون با پی ، سبب می گردد توزیع نیروهای ستون در خد قابل تحمل برای بتن باشد. کار اتصال صفحه زیر ستونی با بتن بوسیله میله مهار (بولت Bolt) صورت می گیرد و برای ایجاد اتصال ، انتهای آن را خم می کنیم و مقدار طول بولت را محاسبه تعیین می کند. تعداد بولت ها بسته به نوع کار از دو عدد به بالا تغییر می کند ، حداقل قطر این میله های مهاری میلگرد نمره ۲۰ است ؛ در حالی که صفحه تنها فشار را تحمل می کنر ، بولت نقش عمده ای ندارد و تنها پایه این است که حتما انتهای ستون سنگ خورده و صاف باشد تا تمام نقاط مقطع ستون بر روی صفحه بیس پلیت بنشیند و عمل انتقال نیرو بخوبی انجام پذیرد . از آنجا که علاوه بر فشار ، لنگر نیز بر صفحه زیر ستونی وارد می شود ، طول بولت باید به اندازه ای باشد که کشش وارد شده را تحمل نماید که این امر با محاسبه تعیین خواهد شد.

نصب بیس پلیتها
با توجه به آکس بندی که در پلان فنداسیون صورت پذیرفته ودر آن که ازتفاع داده شده است در چندین نقطه از پی ساختمان میگردهایی را می کارد و توسط شیلنگ تراز به ارتفاع داده شده در پلان فنداسیون که معمولاً آن را با (0 0 .0 ± ) نمایش می دهند علامت ها ی را می زنند که ارتفاع( 0 .0 ± ) یا از زمین کناری بلند تر است در آن صورت ارتفاع مربوط به زمین با علامت منفی نوشته شده و یا پایین تر از زمین کناری است .که درآن صورت با علامت مثبت نوشته می شود

پس ازآن که علامت گذاری تمام شد بر طبق آکسی در نقشه آورده شده ریسمانی در یک آکس طولی و یک آکس عرض می بندند به طوری در محل قرار گیری بیس پلیتها دو ریسمان کاملاً بر هم عمود باشند که محل برخورد دو ریسمان وسط بیس پلیت خواهد بود و ریسمانها در اینجا نقش تراز راهم بازی می کنند چون دو طرف ریسمان به یک تراز بسته شده است با کار تمام بیس پلیتهای یک آکس کاملاً به موازات هم و در تر از یکدیگر قرار می گیرند زیرا اگر بیس پلیتها در یک تراز نباشند به همان ترتیب سقف ساختمان نیز تراز نخواهد بود و این یک ایراد بزرگ برای ساختمان به شمار می رود .

انواع اتصال ستون به شالوده :

جزئیات اتصال ستون فلزی به شالوده بتنی به نیروی موجود در پای ستون بستگی دارد. در ستون با انتهای مفصلی فقط نیروی فشاری و برشی از ستون به شالوده منتقل می شوند. اگر بخواهیم لنگر خمشی را نیز به شالوده منتقل نماییم ، در ان صورت ، نیاز به طرح اتصال مناسب برای این کار خواهیم داشت که اتصال گیردار خوانده می شود.

روش نصب پیچهای مهاری :

به طور کلی ، دو روش برای نصب پیچهای مهاری وجود دارد :

الف) نصب پیچهای مهاری در موقع بتن ریزی شالوده ها : در این روش ، پیچها را در محلهای تعیین شده قرار می دهند و موقیعت آنها را به وسیله مناسبی تثبیت می کنند ؛ سپس اطرافشان را با بتن می پوشانند . روشهای گوناگونی برای تثبیت پیچهای مهاری در محل خود وجود دارد که صورت زیر توضیح خواهم داد :

روش اول : ابتدا بوسیله صفحه ای نازک مشابه با ورق کف ستونی که شابلن یا الگو نامیده می شود . قسمت فوقانی بولت و قسمت پایین را بوسیله نبشی به یکدیگر می بندیم تا مجموعه ای بدون تغییر شکل به دست آید ؛ آن گاه محورهای طولی و عرضی صفحه الگو را با مداد رنگی ( گچ و یا رنگ) مشخص می کنیم ؛ سپس بوسیله ریسمان کار یا دوربیت تئودولیت با میخهای کنترول محور کلی فنداسیون را در جهتهای طولی و عرضی به دست می آوریم و به کمک شخصی با تجربه در موقیعت مناسب آن قرار می دهیم. ( محور طولی و عرضی صفحه شابلن بر محور طولی و عرضی کلی فنداسیون منطبق می شود و در ارتفاع صحیح و به صورت کاملا تراز نصب می گردد.) سپس به وسیله قطعات آرماتور آن را به میلگردهای شبکه آرماتور فنداسیون یا به قطعات ورقی (که در بتن قرارداده اند ) جوش (منتاژ) داده می شود ؛ به گونه ای که هنگام بتن ریزی ، صفحه از جای خود حرکتی نداشته باشد. باید دقت داشته باشیم که در موقع بتن ریزی ، هوا در زیر صفحه شابلن ، محبوس نسود . برای این منظور ، معمولا سوراخ بزرگی در وسط شابلن تعبیه می کنند که وقتی بتن از اطراف زیر صفحه را پر می از راه سوراخ خارج گردد و با بیرون زدن بتن از وسط صفحه ، از پر شدن کامل زیر آن اطمینان حاصل شود.

روش دوم : صفحه تقسیم فشار پیش از بتن ریزی پی به طور دقیق در محل خود قرار می گیرد و بوسیله آن بولت ها در جای خود ثابت می شوند . پس از بتن ریزی ، صفحه را از جای خود خارج می کنند و در کارگاه به طور مستقیم به پای ستون متصل می نمایند و پس از نصب ستون به همراه صفحه مهذه ها را محکم می بندند. در این حالت ، هر صفحه ای باید کاملا علامت گذاری شود تا هنگام نصب اشتباهی رخ ندهد.

روش سوم: به طور دقیق تعیین شود ؛ سپس میله مهارها را ثابت می کنند و عمل بتن ریزی را انجام می دهند ؛ در حالی که صفحه هنوز در جای خود ثابت است . پس از پایان یافتن بتن ریزی صفحه را در تراز مورد نظر نگه می دارند . این عمل را می توان به وسیله مهره های فلزی در زیر صفحه ای که میله مهارها از درون آنها عبور کرده اند با پیچتندن و تنظیم آنها تا تراز لازم انجام داد. سپس فاصله های بین دو صفحه و روی بتن پی با ملات ماسه شسته و سیمان به نسبت یک حجم سیمان به دو حجم ماسه کاملا پر می گردد یا از ماسه سیمان نرم (گروت) استفاده می گردد.

ب) نصب پیچهای مهاری پس از بتن ریزی شالوده : در این روش ، در محل پیچهای مهاری به وسیله قالب در داخل بتن فضای خالی ایجاد می کنند که این قالب جعبه نامیده می شود . میلگردی در بتن قرار می دهیم ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن شالوده ، جعبه را از محل خود خارج می کنیم ؛ سپس پیچ مهاری را در محل خود درگیر با آرماتور قرار می دهیم و تنظیم می کنیم و اطراف آن را با بتن ریزدانه ( با حفظ اصول بتن ریزی) پر می کنیم . لازم به یادآوری است جعبه ای که برای ایجاد فضای خالی لازم برای نصب پیچ مهاری به کار می رود ، باید چنان طرح ریزی و ساخته شده باشد که به سادگی و در حد امکان ، بدون ضربه زدن ، شکستن و خرد کردن از داخل بتن خارج شود. برای این منظور می توان از جعبه هایی که قطعات آنها به صورت کام و زبانه متصل می شوند یا از جعبه های لولایی و سایر اقسام جعبه ها استفاده کرد . در مواردی که از پیچهای مهاری با قلاب انتهایی و رکاب یا از پیچهای مهاری با انتهای کلنگی استفاده می شود . برای سزعت بخشیدن به کار ، از جعبه های ساخته شده یا ورقهای فولادی که در درون بتن باقی می مانند ، استفاده می شود . باید توجه داشت که این شیوه کار بیشتر برای فنداسیون ماشین آلات صنعتی در کارخانجات کاربرد دارند . لازم به ذکر است در بعضی مواقع برای اتصال کف ستون به شالوده ، به جای پیچهای مهاری از میلگردها یا تسمه هایی استفاده می کنند که به ورق کف ستون جوش داده می شوند که به این صورت می باشد که معمولا در موقع بتن ریزی ، مجموع ورق کف ستونها و مهارها را در شالوده کار می گذارند ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن ، ستون را روی ورق کف ستون قرار می دهند و جوشکاری می کنند.

محافظت صفحه زیر ستونها و پیچهای مهاری ( مهره و حدیده ) :

کف ستون ها از جمله قطعات ساختمانی هستند که اغلب در معرض اثر شدید رطوبت قرار دارند و باید به نحو مطلوب حفاظت شوند . در ساختمانهای معمولی و به طور کلی در ساختمانهایی که پس از پایان یافتن کار اسکلت فلزی دیگر نیازی به بازدید و تنظیم کف ستونها نیست ، اطراف کف ستون را با بتن پر می کنند و در صورتی که قبل از بتن ریزی سطوح فولادی خوب تمیز شده و کا جوش یا زغال جوش برداشته شده باشد ، بتن به فولاد می چسبد و آن را کاملا محافظت می کند . در بعضی دیگر از ساختمانها ، کف ستونها را نظیر سایر قطعات به وسیله رنگ محافظت می کنند . در ساختمانهای صنعتی که امکان باز کردن و نصب مجدد آنها وجود دارد ، با مواد قیری مخلوط با ماسه نرم از کف ستون ها حفاظت می شود ؛ همچنین برای تمیز ماندن حدیدهای پیچهای مهاری و دوری از آسیب دیدگی باید قبل از بتن ریزی فنداسیون ، قسمت حدیدها به وسیله پلاستیک یا گونی یا سیم مناسب بسته شده ، پوشش مناسب صورت گیرد.

دلایل استفاده از صفحه کف ستونی و بولت:

چگونگی اجرا و نصب پیچهای مهاری(Bolt) و صفحه کف ستونی(BasePlate)

دلایل استفاده از صفحه کف

ستونهای یک ساختمان اسکلت فلزی ، نقش انتقال دهنده بارهای وارد شده را به فنداسیون (به صورت نیروی فشاری ، کششی ، برشی یا لنگر خمشی) به عهده دارند. در این میان ، ستون فلزی با صفحه ای  فلزی که از یک سو با ستون و از سوی دیگر با بتن درگیر شده است روی فنداسیون قرار می گیرد. توجه به اینکه ستون فلزی به علت مقاومت بسیار زیاد تنشهای بزرگی را تحمل می کند و بتن قابلیت تحمل این تنشها را ندارد ؛ بنابراین صفحه ستون واسطه ای است که ضمن افزایش سطح تماس ستون با پی ، سبب می گردد توزیع نیروهای ستون در خد قابل تحمل برای بتن باشد. کار اتصال صفحه زیر ستونی با بتن بوسیله میله مهار (بولت Bolt) صورت می گیرد و برای ایجاد اتصال ، انتهای آن را خم می کنیم و مقدار طول بولت را محاسبه تعیین می کند. تعداد بولت ها بسته به نوع کار از دو عدد به بالا تغییر می کند ، حداقل قطر این میله های مهاری میلگرد نمره ۲۰ است ؛ در حالی که صفحه تنها فشار را تحمل می کنر ، بولت نقش عمده ای ندارد و تنها پایه را در محل خود ثابت نگه می دارد . نکته مهم هنگام نصب ستون بر روی صفحه تقسیم فشار این است که حتما انتهای ستون سنگ خورده و صاف باشد تا تمام نقاط مقطع ستون بر روی صفحه بیس پلیت بنشیند و عمل انتقال نیرو بخوبی انجام پذیرد . از آنجا که علاوه بر فشار ، لنگر نیز بر صفحه زیر ستونی وارد می شود ، طول بولت باید به اندازه ای باشد که کشش وارد شده را تحمل  نماید که این امر با محاسبه تعیین خواهد شد.

انواع اتصال ستون به شالوده :

جزئیات اتصال ستون فلزی به شالوده بتنی به نیروی موجود در پای ستون بستگی دارد . در ستون با انتهای مفصلی فقط نیروی فشاری و برشی از ستون به شالوده منتقل می شوند. اگر بخواهیم لنگر خمشی را نیز به شالوده منتقل نماییم ، در ان صورت ، نیاز به طرح اتصال مناسب برای این کار خواهیم داشت که اتصال گیردار خوانده می شود.

روش نصب پیچهای مهاری  :

به طور کلی ، دو روش برای نصب پیچهای مهاری وجود دارد :

الف) نصب پیچهای مهاری در موقع بتن ریزی  شالوده ها : در این روش  ، پیچها را در محلهای تعیین شده قرار می دهند و موقیعت آنها را به وسیله مناسبی تثبیت می کنند ؛ سپس اطرافشان را با بتن می پوشانند . روشهای گوناگونی برای تثبیت پیچهای مهاری در محل خود وجود دارد که صورت زیر توضیح خواهم داد :

روش اول : ابتدا بوسیله صفحه ای نازک مشابه با ورق کف ستونی که شابلن یا الگو نامیده می شود . قسمت فوقانی بولت و قسمت پایین را بوسیله نبشی به یکدیگر می بندیم تا مجموعه ای بدون تغییر شکل به دست آید ؛ آن گاه محورهای طولی و عرضی صفحه الگو را با مداد رنگی ( گچ و یا رنگ) مشخص می کنیم ؛ سپس بوسیله ریسمان کار یا دوربیت تئودولیت با میخهای کنترول محور کلی فنداسیون را در جهتهای طولی و عرضی به دست می آوریم و به کمک شخصی با تجربه در موقیعت مناسب آن قرار می دهیم. ( محور طولی و عرضی صفحه شابلن بر محور طولی و عرضی کلی فنداسیون منطبق می شود و در ارتفاع صحیح و به صورت کاملا تراز نصب می گردد.) سپس به وسیله قطعات آرماتور آن را به میلگردهای شبکه آرماتور فنداسیون یا به قطعات ورقی (که در بتن قرارداده اند )  جوش (منتاژ) داده می شود ؛ به گونه ای که هنگام بتن ریزی ، صفحه از جای خود حرکتی نداشته باشد. باید دقت داشته باشیم که در موقع بتن ریزی ، هوا در زیر صفحه شابلن ، محبوس نسود . برای این منظور ، معمولا سوراخ بزرگی در وسط شابلن تعبیه می کنند که وقتی بتن از اطراف زیر صفحه را پر می کند ، هوا از راه سوراخ خارج گردد و با بیرون زدن بتن از وسط صفحه ، از پر شدن کامل زیر آن اطمینان حاصل شود.

روش دوم : صفحه تقسیم فشار پیش از بتن ریزی پی به طور دقیق در محل خود قرار می گیرد و بوسیله آن بولت ها در جای خود ثابت می شوند . پس از بتن ریزی ، صفحه را از جای خود خارج می کنند و در کارگاه به طور مستقیم به پای ستون متصل می نمایند و پس از نصب ستون به همراه صفحه مهذه ها را محکم می بندند. در این حالت ، هر صفحه ای باید کاملا علامت گذاری شود تا هنگام نصب اشتباهی رخ ندهد.

روش سوم : صفحه را قدری بالاتر از محل اصلی خود نگه می دارند تا محل میله های مهار به طور دقیق تعیین شود ؛ سپس میله مهارها را ثابت می کنند و عمل بتن ریزی را انجام می دهند ؛ در حالی که صفحه هنوز در جای خود ثابت است . پس از پایان یافتن بتن ریزی صفحه را در تراز مورد نظر نگه می دارند . این عمل را می توان به وسیله مهره های فلزی در زیر صفحه ای که میله مهارها از درون آنها عبور کرده اند با پیچتندن و تنظیم آنها تا تراز لازم انجام داد. سپس فاصله های بین دو صفحه و روی بتن پی با ملات ماسه شسته و سیمان به نسبت یک حجم سیمان به دو حجم ماسه کاملا پر می گردد یا از ماسه سیمان نرم (گروت) استفاده می گردد.

ب) نصب پیچهای مهاری پس از بتن ریزی شالوده : در این روش ، در محل پیچهای مهاری به وسیله قالب در داخل بتن فضای خالی ایجاد می کنند که این قالب جعبه نامیده می شود  . میلگردی در بتن قرار می دهیم  ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن شالوده ، جعبه را از محل خود خارج می کنیم ؛ سپس پیچ مهاری را در محل خود درگیر با آرماتور قرار می دهیم و تنظیم می کنیم و اطراف آن را با بتن ریزدانه ( با حفظ اصول بتن ریزی) پر می کنیم . لازم به یادآوری است جعبه ای که برای ایجاد فضای خالی لازم برای نصب پیچ مهاری به کار می رود ، باید چنان طرح ریزی و ساخته شده باشد که به سادگی و در حد امکان ، بدون ضربه زدن ، شکستن و خرد کردن از داخل بتن خارج شود. برای این منظور می توان از جعبه هایی که قطعات آنها به صورت کام و زبانه متصل می شوند یا از جعبه های لولایی و سایر اقسام جعبه ها استفاده کرد . در مواردی که از پیچهای مهاری با قلاب انتهایی و رکاب یا از پیچهای مهاری با انتهای کلنگی استفاده می شود . برای سزعت بخشیدن به کار ، از جعبه های ساخته شده یا ورقهای فولادی که در درون بتن باقی می مانند ، استفاده می شود . باید توجه داشت که این شیوه کار بیشتر برای فنداسیون ماشین آلات صنعتی در کارخانجات کاربرد دارند . لازم به ذکر است در بعضی مواقع برای اتصال کف ستون به شالوده ، به جای پیچهای مهاری از میلگردها یا تسمه هایی استفاده می کنند که به ورق کف ستون جوش داده می شوند که به این صورت می باشد که معمولا در موقع بتن ریزی ، مجموع ورق کف ستونها و مهارها را در شالوده کار می گذارند ، پس از گرفتن و سخت شدن بتن ، ستون را روی ورق کف ستون قرار می دهند و جوشکاری می کنند.

محافظت کف ستونها و پیچهای مهاری ( مهره و حدیده ):

کف ستون ها از جمله قطعات ساختمانی هستند که اغلب در معرض اثر شدید رطوبت قرار دارند و باید به نحو مطلوب حفاظت شوند . در ساختمانهای معمولی و به طور کلی در ساختمانهایی که پس از پایان یافتن کار اسکلت فلزی دیگر نیازی به بازدید و تنظیم کف ستونها نیست ، اطراف کف ستون را با بتن پر می کنند و در صورتی که قبل از بتن ریزی سطوح فولادی خوب تمیز شده و کا جوش یا زغال جوش برداشته شده باشد ، بتن به فولاد می چسبد و آن را کاملا محافظت می کند . در بعضی دیگر از ساختمانها ، کف ستونها را نظیر سایر قطعات به وسیله رنگ محافظت می کنند  . در ساختمانهای صنعتی که امکان باز کردن و نصب مجدد آنها وجود دارد ، با مواد قیری مخلوط با ماسه نرم از کف ستون ها حفاظت می شود ؛ همچنین برای تمیز ماندن حدیدهای پیچهای مهاری و دوری از آسیب دیدگی باید قبل از بتن ریزی فنداسیون ، قسمت حدیدها به وسیله پلاستیک یا گونی یا سیم مناسب بسته شده ، پوشش مناسب صورت گیرد .

گزارش کارآموزی مهندسی عمران 5

   بررسی بخشهای مرتبط بابخش علمی کارآموزی:

   اولین نیازطبیعی انسان غذا می باشد زیرا انسان بدون خوراک قادربه ادامه  حیات نیست .دومین نیازانسان مسکن می باشد ومکانی که در ان زندگی میکند وفرزندانش را بزگ میکند ودر آن به زندگی ادامه می دهد.

 مسکن تنها به ساختمان مسکونی ختم نمیشود بلکه شامل ساختمانهای آموزشی ودرمانی واداری نیز میباشد.به همین دلیل تمام ارگانها ونهادها نیازمبرم به ساختمان دارند.

در تاسیس یک ساختمان نیازبه همکاری مهندس عمران ومعماروتکنسین ساختمان وحتی مهندس برق وتاسیسات نیز میباشد همچنین این صنعت با صنایع زیر بنایی هر کشور مانند صنعت فولاد،سیمان و ...ارتباط تنگاتنگ دارد به همین دلیل رشته عمران مرتبط با تمام رشته هامیباشد.

   برسسی آموخته ها وپیشنهادات:

 اصولا کارهایی راکه برای احداث یک ساختمان صورت میگیرد بسیار گسترده میباشد وبه علت محدود بودن زمان کارآموزی نمیتوان تمام کارهای انجام شده را دید و از نزدیک لمس کرد.در این مجموعه سعی شده است تاحدودی به بیان مراحل مختلف اجراازقبیل تخریب وآماده سازی زمین وتجهیزکارگاه وساخت و اجرای بتن وقالب بندی وآرماتوربندی واجرای سقف تیرچه بلوک پرداخته  شود.                                                                                                                                                     

فصل سوم :

بخش اول

   تخریب:

زمین احداث این ساختمان یک زمین صاف وهموارشده نبود بلکه یک ساختمان فرسوده وکلنگی بود که باید تخریب میشد.

 تخریب این ساختمان در دومرحله صورت گرفت که ابتدا سقف ان توسط کارگران تخریب شداما دیوارها وکف ان توسط لودرتخریب گردید وپس ازآن اقدام به خروج نخاله ها از محل کارگاه شد.

 قبل از این مرحله اقدام به بریدن همه تیراهنهای سقف توسط هوا برش شد و همه درب وپنجره ها و تمام کابینتها وشیرآلات ولوله های آب از محل کارگاه خارج شد.

  دو حلقه چاه نیزدرمحل وجود داشت که با شفته آهک وقلوه سنگ پر شد.

   رعایت اصول ایمنی در تخریب:  قبل از هر چیز باید روش تخریب مشخص شود و کار برای عوامل اجرایی شرح داده شود. تخریب در معابر عمومی باید درمحوطه ای محصور با نرده های حفاظتی به ارتفاع دو متری انجام شود.

  کلیه کارگران میبایست مجهزبه کلاه ایمنی باشند ودر ساعات غیر کاری به هیچ عنوان نباید اقدام به برداشتن حصار کرد.

تمامی راههای عبورومرور افراد غیر مسؤل به کارگاه باید مسدود شود.

به هیچ عنوان نباید مسیر ریزش آوار به عنوان مسیراصلی انتخاب شود ودر هنگام عملیات تخریب از اب برای ته نشین کردن غبار در محیط جلو گیری  شود.

بخش دوم

  تجهیز کارگاه:

  برای تجهیز کارگاه باید مصالح وابزار مورد نیازبه کارگاه آورده شود.

  مصالحی مانند سیمان که به دو صورت فله وپاکتی موجود میباشددر کارگاه  میبایست به نحوی درست انبار شود که البته در این پروژه بیشتر از سیمان پاکتی استفاده شد.

  روش نگهداری ازسیمان در قسمت بعد توضیح داده خواهد شد.

  برای جلوگیری از شلوغ شدن کارگاه معمولا موارد مصرف شن وماسه ازقبل پیش بینی میشد وبه صورت روزانه به گارگاه منتقل میشود.

انبارکردن سیمان:

 درموقع انبار کردن سیمان باید دقت شود که رطوبت هوا وزمین باعث فاسد شدن سیمان نشود.در این پروژه برای انبار کردن پاکتهای سیمان ابتدا تمامی  پاکتها برروی قطعات تخته که بازمین حدود ده سانتیمتر فاصله دارد قرار داده  میشود وکیسه ها در ردیفهای ده تایی روی هم چیده میشود.

مصالح ساختمانی حساس در برابر رطوبت همچون گچ و سیمان و آهک باید از رطوبت مصون باشند

  علت این کار این است که اگربیش ازده کیسه را روی هم قرار دهیم کیسه های زیرین دراثر فشار زیاد سخت شده ودرصورت نگهداری دراز مدت غیر قابل مصرف خواهند شد واستفاده ازانها منوط به آزمایش سیمان خواهد بود.

  چنانچه سیمانهای سخت شده به راحتی با دست پودرشوند قابل مصرف در قطعات بتنی میباشند درغیر اینصورت سیمان فاسد شده وبرای اطمینان بیشتر از آزمایشهایی استفاده میکنند.

بتنی که باسیمان فاسد شده ساخته میشود باربر نبوده و نمیتوان از ان در قطعات اصلی ساختمان مانند تیرهاو ستونها وسقف استفاده کرد.

  چنانچه این سیمانها کاملا فاسد نشده باشند میتوان ازانها به عنوان ملات برای فرش موزاییک ویا اجرای بتن مگر استفاده نمود.

  اگر بخواهیم سیمان را برای مدت طولانی انبار کنیم باید تا انجا که امکان دارد با دیوارهای خارجی انبارفاصله داشته باشد.                             

 اگرسیمان به طرزصحیح انبارشود حتی تا یک سال بعد نیزقابل استفاده خواهد بود البته فقط ممکن است زمان گیرش آن قدری به تاخیر بیافتد ولی درمقاومت 28 روزه ان تاثیری نخواهد داشت.

 پیاده کردن نقشه:

  پس از بازدید از محل اولین قدم در ساخت یک ساختمان پیاده کردن نقشه میباشد منظور از پیاده کردن نقشه انتقال نقشه ساختمان از روی کاغذ برروی زمین با  ابعاداصلی است.بطوری که محل دقیق پی ها وستونها ودیوارها وزیرزمینهاو عرض پی ها روی زمین بخوبی مشخص باشد.

  همزمان با ریشه کنی وبازدید ازمحل باید قسمتهای مختلف نقشه ساختمان مخصوصا نقشه پی کنی کاملا مورد مطالعه قرارگرفته بطوری که در هیچ قسمت نقطه ابهامی وجود نداشته باشد وبعدا اقدام به پیاده کردن نقشه شود.

 باید سعی شود حتما در موقع پیاده کردن نقشه از نقشه پی کنی استفاده شود.

در انجام پیاده کردن نقشه ساختمان از متر وریسمان و یا ازدوربینهای نقشه برداری استفاده میشود.

  ابتدا محل کلی ساختمان روی زمین مشخص شدو بعد با کشیدن ریسمان در یکی ازامتدادهای تعیین شده وریختن گچ یکی ازخطوط اصلی ساختمان تعیین  میشود .بعد از ان خط دیگر ساختمان را که عمود بر خط اول میباشد رسم میشود.

 در اصطلاح بنایی استفاده از این روش را 3-4-5- میگویند.

 درصورت قناس بودن زمین ممکن است دوخط کناری نقشه برهم عمود نباشند در این صورت یکی از خطوط میانی نقشه را که حتما بر خط اول عمود است انتخاب ورسم مینماییم.

 ممکن است برای عمود کردن خطوط از گونیای بنایی استفاده شود دراین صورت دقت کار کار کمتر میشود. در موقع پیاده کردن نقشه  برای جلوگیری از جمع شدن خطاهها بهتر است اندازه ها را همیشه از یک نقطه  اصلی که آن را مبداء می نامیم شروع وروی زمین منتقل می نماییم . بعد ازاتمام کار پیاده کردن نقشه باید حتما مجددا اندازه گذاری های نقشه پیاده شده را کنترل نماییم.

  علت این کار این است که حتی المقدوراز وقوع اشتباهات احتمالی جلوگیری شود. برای اینکه مطمئن شویم  زوایای بدست آمده اطاق ها قائمه می باشد باید دوقطر هراتاق را اندازه گیری کنیم چنانچه مساوی بودند آن اتاق گونیا است .           

 به این کار اصطلاحا چپ وراست می گویند.البته چنانچه در این مرحله اطاقها 3  الی 4سانتیمترنا گونیا باشد اشکالی ندارد زیرا با توجه به اینکه پی ها همیشه قدری پهن ترازدیوارهای روی آن می باشد لذا در موقع چید ن دیوار می توان ناگونیایی ها را برطرف نمود. بطور کلی باید همیشه توجه داشت که پیاده کردن نقشه یکی از حساسترین ومهمترین قسمت اجرای یک طرح بوده وکوچکترین اشتباه درآن موجب خسارتهای فراوان می شود .

پی کنی  :

اصولا پی کنی به دو دلیل انجام می شود .1-دسترسی به زمین بکروبرای محافظت  ازپی ساختمان .

با توجه به اینکه کلیه بار ساختمان به وسیله دیوارها یاستونها به زمین منتقل می  شود در نتیجه ساختمان باید روی زمینی که قابل اعتماد بوده و قابلیت  تحمل بار ساختمان داشته باشد بنا گردد. برای برای دسترسی به چنین زمینی ناچار به ایجاد پی برای ساختمان می باشیم . برای محافظت پایه ساختمان وجلوگیری از تاثیر عوامل جوی در پایه ساختمان باید پی سازی کنیم در این صورت حتما در بهترین زمینها باید حداقل پی هایی به عمق 40تا50 سانتیمترحفر کنیم.

 طول وعرض وعمق پی ها کاملا بستگی به وزن ساختمان وقدرت تحمل خاک محل ساختمان دارد.

 در ساختمانهای بزرگ قبل از شروع کاربوسیله ازمایشهای مکانیک خاک قدرت مجاز تحملی زمین را تعیین نموده وازروی ان مهندس محاسب ابعاد پی را تعیین میکند. ولی در ساختمانهای کوچک که ازمایشات مکانیک خاک در دسترس نیست باید از مقاومت زمین در مقابل بار ساختمان مطمئن شویم.

 اغلب مواقع قدرت مجازتحملی زمین برای ساختمانهای کوچک با مشاهده خاک  پی ودیدن طبقات ان وطرز قرار گرفتن دانه ها به روی همدیگرو با ضربه زدن بوسیله کلنگ به محل پی قابل تشخیص است.

  البته قبل از ان باید مهندس محاسب وزن ساختمان و میزان باری که ازطرف ساختمان به زمین وارد میشود اگاه باشد.

  باید متذکر شد که نوع پی استفاده شده در این ساختمان پی نواری میباشد. با توجه به تشخیص مهندس محاسب ساختمان وبررسی نوع خاک محل حداقل عمق پی در این پروژه 50 سانتیمتردر نظر گرفته واجرا شد.

  البته باید در نظر داشت که اگر در این عمق به زمین بکرنرسیدیم باید عمق پی را تا زمین بکر ادامه داده ویااز روشهایی دیگراز جمله شمع کوبی اقدام به اصلاح مقاومت زمین کرد.

 کرسی چینی:

   معمولا در طبقه همکف ساختمانها سطح اتاقها را چند سانتیمتراز کف حیاط یا کوچه بلندتر میسازند که به این اختلاف ارتفاع کرسی چینی .

  معمولا کرسی چینی به سرعت انجام میشود.هدف از ساخت کرسی در ساختمان این است که درابتدااز قدیم بشر تمایل بیشتر داشت قدری بلندتر از کف زمین  سکونت کند وبدین ترتیب احساس امنیت بیشتری میکرد درثانی ارتفاع طبقه همکف با سطح زمین مانع ورود برف وباران وغیره به داخل اطاقها میگردد.

  وسوم اینکه چون اغلب زمینهایی که ما برای ساختمان انتخاب میکنیم کاملا  مسطح نبوده ودارای شیب میباشند واز طرفی اتاقها وسالنهای ساختمان باید کاملا در یک سطح ساخته شوند لذا برای مسطح کردن اطاقها قسمتهای پایین را بوسیله کرسی چینی با قسمتهای دیگرهم سطح میکنند.

 عرض کرسی چینی باید قدری از دیوار اصلی وقدری کمتر از پی زیر ان باشد اگر ارتفاع کرسی چینی فقط در حدود 10الی 15 سانتیمتر باشد میتواند پهنای ان مساوی دیوار روی ان باشد اماهمیشه باید در نظر داشت برای کلیه دیوارهای اعم از حمال ویا تیغه ای و پارتیشنها پی سازی و کرسی چینی انجام شود.

 نحوه کرسی چینی یا ساخت پی سنگی:

    روز قبل از اجرای کرسی چینی چند کمپرسی سنگ معدنی(لاشه) و چند  کمپرسی ماسه شسته به دستور مهندس گارگاه به محل آورده شد.

   پس از اماده شدن ملات سیمان انرا بوسیله فرغون در کنار پی برای شروع اجرای پی میاوردند. ملات ماسه وسیمان را به نسبت 1به4 با پیمانه مخلوط وبه ان اب دادند.اب دادن به

این طریق بود که مخلوط ماسه وسیمان رابصورت دپو در اوردند سپس شروع به ساختن حوضچه کوچکی با این دپو کردند.

   بعد از ان اب را به اندازه کافی وبا نظر مهندس کارگاه درون این حوضچه ریختن به این کاردر اصطلاح آبخور کردن میگویند.  سپس دو کارگر شروع  به مخلوط کردن ان شدند.

   پس از ساخت ملات ماسه سیمان برای حمل کردن ان به محل از فرغون  استفاده شد وبعد ازاوردن ملات به محل ایجاد پی یک نفر کارگر با بیل ملات را در پی میریخت و استاد کار بوسیله کمچه ملات را درون پی پخش میکرد وسنگهای لاشه را روی ان میچید. از این ملات هم به عنوان بتن مگر وهم  به عنوان ماده چسباننده بین سنگها استفاده میشد.

    این کاررا در سرتاسرپی انجام میدادند.

    استاد کارساختمان با وسیله ای بنام شیلنگ ترازسطح پی ها راترازنمود و ریسمان کشی کرد وملات صافی را روی ان کشید.

   بعد از خشک شدن پی ها تا چند روز سطح پی ها را اب میدادند تا ملات  سیراب شود وبه مقاومت خوبی برسد.

بخش سوم

     قالب بندی:

  قالب یک سازه موقت است و مانند ظرفی میتواند بتن تازه وخمیری راتا زمان گیرش وکسب مقاومت کافی بصورت کاملا متراکم در برگیرد وبه ان فرم دهد. تهیه وساخت قالب را قالب بندی میگویند که از اصول وضوابطی از نظر طراحی وساخت پیروی میکند.

  قالب بایدبه اندازه کافی محکم باشد تا بتواند دربرابرفشارهای وارده از بتن خمیری در زمان بتن ریزی و فشار ناشی از وسایل بتن ریزی و کارگران مقاومت کند وبیش از حد مجاز تغییر شکل ندهند.

 همیشه باید توجه کرد که ابعاد قالب بندی دقیق باشد واتصالات قالب بندی باید  محکم ومتناسب با جنس قالب باشد.

 برای جلوگیری از خروج شیره بتن در زمان بتن ریزی  مصالح مورد استفاده  باید قالب بندی به گونه ای انتخاب شوند که قالب درزپیدا نکند.

 قالب بندی باید طوری طراحی واجرا شود که پس از گرفتن بتن باز کردن قالبها به راحتی امکان پذیر باشد.     

 تخته و چوبی که برای قالب بندی مصرف میشود باید کاملا خشک بوده ودر برابر رطوبت تغییر شکل ندهد زیرا تغییر شکل قالب موجب تغییر شکل بتن گشته ودرشکل تیرها وستونها و همچنین ممانهای وارده برانها موثر میباشد.

  این تخته ها باید به اندازه کافی نرم باشند تا در موقع نجاری دچار اشکال نشویم.

 از طرفی باید انچنان محکم باشد که بتواند وزن بتن و ارماتورها و کارگران بتن ریزی ووسایل بتن ریزی از قبیل چرخ دستی و ویبراتور را بخوبی تحمل  کند.

انواع قالب از لحاظ جنس:

انواع قالب از لحاظ جنس عبارتند از قالب چوبی - قالب فلزی-قالب فایبرگلاس-قالب آجری–قطعات پیش ساخته و قالب لغزان.در این پروژه از قالب بندی چوبی استفاده شد.

قالب چوبی:     

  معمولا در ایران از تخته ای که به روسی معروف است برای قالب بندی  استفاده میشود.ضخامت این تخته ها از 2تا3سانتیمتر وحداقل بعد ان 8  سانتیمتر است. درقالب بندی چوبی تمام قسمتهای ان از چوب استفاده میشود قبل از کار گذاشتن قالب چوبی رویه قالب را روغن مالی میکنند که علت ان این است که شیره بتن توسط تخته خشک مکیده نشود ودر موقع باز کردن  قالبها به راحتی از سطح بتن جدا شود.

قالب های چوبی در بسته های 10تایی مرتب شده اند

 قبل از قرار دادن قالبها در جای خود باید انها را روغن مالی کردتا روغن آرماتورها را آلوده نکند زیرادر صورت الوده شدن آرماتورها باعث نچسبیدن  بتن به آرماتورمیگردد.

      مهمترین دلایل استفاده از قالب چوبی عبارتند از:

      1- دارا بودن مقاومت کششی وفشاری وبرشی مناسب برای تحمل بارهای وارد شده

     2- سبک بودن نسبی ان برای حمل ونقل

     3- ساده بودن اتصال و طویل کردن تخته ها به یکدیگر که با میخ به سرعت انجام میشود.

    4- چوب به علت داشتن ضریب حرارتی کم نسبت به فلز در فصل سرما و یخ بندان ودر نقاط سردسیربا بتن ریزی در مناطق گرم برای قالب بندی بسیار مناسب است.    

     5- نسبت به قالب فلزی به جز مواردخواص هزینه ای کمتر دارد.

  بخش چهارم:آرماتوربندی:

   برای ایجاد مقاومت در مقابل نیروهای کششی دربتن داخل شناژبتنی چند ردیف در بالاوپایین میلگردهای طولی قرار میدهند واین میلگردهای طولی  را بوسیله میلگردهای عرضی که به آن خاموت میگویند به همدیگر متصل  میکنند.

 میلگردهای طولی وعرضی را از قبل در گارگاه آرماتوربندی میبافند وبعد در داخل قالب بندی شناژ قرار میدهند.

  باید توجه داشت که پهنای این قفسه بافته شده  باید در حدود 5 سانتیمتر کوچکتر از پهنای قالب شناژ باشد یعنی از هر طرف 5/2 سانتیمتر بطوریکه این میلگردها کاملا دربتن غرق شده وآنرا از خورندگی در مقابل عوامل جوی محفوظ دارد. این 5/2 سانتیمتر در مناطق مختلف اب و هوایی وهمچنین محل قرار گرفتن قطعه بتن وهمچنین میزان سولفاته بودن ابهای مجاور ان متفاوت است که میزان ان بوسیله موسسه استاندارد وتحقیقات صنعتی ایران  تعیین شده است.

هدف از بکار بردن فولاد در قطعات بتنی:

  بتن جسمی شکننده است که در مقابل نیروهای فشاری  مقاومتی قابل توجه دارد اما مقاومت ان در برابر نیروهای کششی ناچیز است.

  به همین دلیل در محاسبات بتن آرمه این مقاومت در نظر گرفته نمیشود.

  مقاومت بتن در برابر نیروهای کششی تقریبا 10/1مقاومت فشاری آن در نظرگرفته میشود.

 با توجه به اینکه قطعات بتنی مدام تحت تاثیر انواع نیروهای فشاری و برشی وکششی قرار میگیرند لازم است  قطعات بتن برای مقاومت کافی در مقابل این   نیروها با عنصر مناسبی مسلح گردند. که بهترین عناصر فلزاتی هستند که بنام آرماتور معروف هستند.

  انواع ارماتور استفاده شده در شناژ عبارتند از ارماتور طولی و عرضی.

  وظایف ارماتور طولی عبارتنداز تقویت ستون در مقابل بارهای فشاری و خمشی است.

  اما ارماتورهای عرضی وظیفه نگه داشتن ارماتورهای طولی در جای خود و جلوگیری از کمانه کردن ارماتورهای طولی در هنگام وارد شدن نیروهای  فشاری را برعهده دارند.

   تقویت ستون در جهت عرض ودر مقابل بارهای جانبی از وظایف دیگر

  ارماتورهای عرضی میباشد. ارماتور عرضی را خاموت میگویند.بسته به نوع شکل هندسی ستون از خاموتهای مختلف الشکلی استفاده میشود. اگر ستونها استوانه ای یا دایره ای شکل باشند ویا برای ساخت شمعها از خاموتهایی دایره ای شکل به نام دورپیچ یا اسپیرال استفاده میکنند .

   دورپیچها علاوه بر داشتن عملکرد تنگها باعث محصور شدن هسته داخلی ستون وافزایش مقاومت آن میشوند و همچنین در حین زلزله رفتار شکل پذیرتری- دارند یعنی بدون ترک خوردن تغییر شکلهای خوبی نشان میدهند.

    بستن میلگردها به یکدیگر:میلگردهای فولادی باید قبل از بتن ریزی براساس طرح ومحاسبه به یکدیگربسته ویکپارچه شوند تا از جابجا شدن آنها طی عملیات بتن ریزی  تا گیرش بتن جلوگیری شود.

  بستن میلگردها به یکدیگراز نظر زمان ومکان بستگی به وضعیت کارگاه و نوع قطعه دارد که تصمیم گیری در مورد چگونگی آن به عهده تکنسین  ساختمان میباشد تا حداکثر کارایی حاصل شود.

گاهی تمام یا قسمتی ازمیلگردها را خارج از قالب میبندند و یک شبکه را تشکیل  میدهند وسپس انرا در قالب میگذارند مانند شبکه کف فونداسیون تکی وگاهی نیزمیلگردها را در روی قالب به یکدیگر میبندند مانند میلگردهای سقف بتنی.

   برای بستن دو میلگرد به یکدیگراز مفتول فلزی نرم با قطر 5/1تا2میلیمتر استفاده میکنند که اصطلاحا به این عمل گره زدن میگویند.

نحوه خم کردن میلگردها:

   با توجه به سنگینی نسبی کار میلگرد خم کنی و فشارهای نسبی زیادی که در  هنگام خم کردن میلگرد بر دستها وکمر وبعضا تمامی اعضای بدن وارد  میشود بهتر است برای کاهش این فشارها ازمیز میلگرد خم کنی استفاده میشود.

   ارتفاع این میز معمولا 80 سانتیمترو عرض ان یک متر است وطول ان با توجه به طول میلگردها و امکانات کارگاه میتواند بین 3تا9متر درنظر گرفته شود. بر روی این میز صفحه خم کن میلگرد قرار دارد.

   این صفحه عبارت است از صفحه فولادی مربع یا مستطیلی که برروی آن تعدادی خار فولادی تعبیه شده است واین خارها از حرکت میلگرد در بعضی از جهات جلوگیری میکند.

  صفحه خم کن میلگرد را از طریق پیچهایی بر روی میز ثابت کرده وبا  

  استفاده از اچار F یا اچار گوساله میلگردها را را به شکلهای مورد نظر خم میکنند. 

  برای ایجاد قلابها و خمهای استاندارد قطر خار که میلگرد به دور ان میچرخد وخم مورد نظر را بوجود میاورد باید متناسب با قطر میلگرد مورد خم باشد.

  با توجه به اینکه وظیفه اصلی میلگردها در بتن تحمل نیروهای کششی است باید میلگردهای مصرفی در بتن صاف باشد .

  با وارد شدن نیرو به میلگرد مقطع ان باید در مقابل نیروی وارده مقاومت کند.

 در میلگردهای ناصاف قبل از اینکه مقطع میلگرد مقاومتی بروز دهد به دلیل طول اضافی ناشی ازناصافی میلگرد فاصله بین دونقطه ای که بر انها نیروهای عمل وعکس العمل وارد میشوند میتواند زیاد شود  که این امر در قطعات  بتنی جایز نیست بنابراین میلگردهای مصرفی در بتن باید حتما صاف وعاری  از خمیدگی باشند.

  درکارگاههای ساختمانی میلگردهای خم شده را از طریق کشیدن بوسیله دستگاههای کشش برقی صاف میکنند امادر کارگاههای کوچک که فاقد این دستگاهها هستند برای صاف کردن میلگردها از پتک و سندان استفاده میشود.

 در این صورت باید وزن پتک انتخابی با توجه به قطر میلگرد سنگین نباشد.

روش غلط برش میلگرد

روش صحیح برش میلگرد

  چنانچه ضربات پتک سنگین باشد امکان ایجاد تنش در میلگرد وجود دارد یا ممکن است در بعضی از قسمتهای میلگرد لهیدگی ایجاد شود وسطح مقطع  از مقدار محاسبه شده کمتر گردد.

  برش میلگردها:

 برش میلگردها به دو روش سرد وگرم انجام میشود که برش سرد از مزایای بیشتری برخوردار است.

 معمولا برش گرم ممنوع است واستفاده از ان تنها با اجازه دستگاه نظارتی امکان پذیر میباشد. ساده ترین وسیله برای برش سرد قیچی دستی ساده است.

  این قیچیها در اندازه متفاوت وبا قدرت برش مختلف  ساخته میشود.

  نوع دیگری از قیچیهای دستی برروی پایه قرار دارند .

  این قیچیها دارای ظرفیت برش بالاتری میباشند و میتوان با انها میلگردهای قطور رانیز برید. البته ماشینهای برقی برش میلگرد که به گیوتین معروف  هستند نیز وجود دارند که باعث سرعت بخشیدن در برش بدون نیازبه نیروی کارگر میشود.

    آچارخم کن میلگرد یا آچار F:

  ساده ترین وسیله دستی برای خم کردن مناسب میلگردها ی نازک اچاری است  به شکل F که اصطلاحا به ان اچار گوساله نیز میگویند که قسمت سر اچار از فولاد سخت ساخته میشود تا در اثر نیروهایی که هنگام خم کردن میلگرد به ان وارد میشود فشرده و له نشود.

نحوه ساخت شناژهای افقی وعمودی:

   نحوه ساخت شناژهای افقی وعمودی بدین صورت بود که دو نفر کارگر

  برای درست کردن خاموتها ابتدا میلگردهای آج دار نمره 8 را به اندازه  مشخص شده قطع میکردند وانرا روی میز میلگرد خم کنی میگذاشتند وبا چند حرکت انرا بصورت مربع یا مستطیل خم میکردند واین کار را با اچارF یا یک لوله که میلگرد را توی ان میگذاشتندانجام میدادند ودر انتها به خاموت خم غیر 90 درجه میدادند که این کار برای خاموتهای شناژهای افقی به  تعداد مشخص شده  انجام شد.

  اما برای میلگردهای طولی از میلگرد شماره 14 استفاده شد بطوری که 4عدد میلگرد را به طول پی بعلاوه طول خم(قلاب) میبریدند که مجموعا برای یک  قسمت پی 4 عدد میلگرد را با خاموت به فاصله 25 سانتیمتر با سیم ارماتوربندی و وسیله ای بنام سیم چین میبستند . به این قفسه ارماتوری شناژ میگویند.

بعد از ان شناژها را روی پی سنگی گذاشتند ودر جاههای عمود بر هم

شناژها را با سیم به هم محکم میبستند.

 بعد از اینکه شناژهای افقی تمام شد وهمه را در جای خود گذاشتند دوباره   میلگردهایی به قطر 8 میلیمتر را به اندازه طولی طبق نقشه بریدند وانها را  به شکل خاموت در اوردند. سپس میلگردهای به قطر 20میلیمتر را با توجه به اندازه های موجود در نقشه بریدند وچهار میلگرد را در گوشه های خاموتها میگذاشتند وخاموتها را بفاصله 25سانتیمتر از همدیگر قرار دادند وبا سیم ارماتوربندی محکم میبستند.

    این کار را برای تمام شناژهای عمودی انجام دادند وبعد از اماده شدن شناژها انها را در جای خود قرار دادند .     

 قالب بندی شناژهای افقی وعمودی:

    پس از آماده شدن شناژها قبل از انکه انها را در جای خود قرار دهند ابتدا با اب سطح پی سنگی را تمیز کردند وبه فاصله معین قطعات بتنی کوچکی بنام فاصله نگهدار یا لقمه را در زیرشناژها  قرار دادند.

    قطر این قطعات در حدود 5/2تا3 سانتیمتر بود که در زیر شناژهای افقی کار گذاشته شد تا اینکه سطح زیر شناژها به اصطلاح کارگری بتن خور داشته  باشد.

   البته علت اصلی استفاده از فاصله نگهدار ایجاد فاصله مناسب با سطح پی  میباشد تا این فضای ایجاد شده توسط بتن پر شود و میلگردها عملا در بتن  غرق شوند.

   بعد از اینکه شناژها در جای خود مستقر شدند  کار قالب بندی شروع شد که  سه روز تمام کارگران ارماتوربند مشغول این کار بودند اما نحوه کار قالب بندی به این گونه بود که ابتدا چند تخته نسبتا طویل را کنار همدیگر قرار میدادند  سپس بوسیله تخته های زخیم تری که عمود بر تخته های اول 

  بودند و انها را پشت بند میگفتند  تخته های طویل را میخ میکردند.

  بدین طریق یک صفحه قالب چوبی ساخته میشد. تعداد وابعاد پشت بندهای لازم برای یک صفحه قالب با توجه به ابعاد قالب ونیروهای وارد بران تعیین می شد.

 بعد از اینکه این صفحات به اندازه کافی ساخته شد انها را در دوطرف یک شناژ قرار دادند وابتدا با تیرهای چوبی به اسم مهاری نگه داشته شدند.

 نحوه قرار گرفتن این تیرها بدین شکل است که  یک سر انها را به بدنه قالب تکیه میدهند و سر دیگر را بر روی زمین مهار میکنند .

  برای مهار کردن این قسمت از سر تیرک ان را بوسیله گچ بر روی زمین 

  محکم کردند.

برای حفظ فاصله مناسب بین صفحات قالب بر روی سر این صفحات تخته هایی با فاصله های مناسب در نظر گرفته شد و بوسیله میخ محکم کردند.

البته برای محکم کاری بیشتر دو صفحه قالب را به همدیگر بوسیله سیم،ارماتوربندی محکم بستند . با اتمام این کار قالب اماده بتن ریزی شد.

    فاصله نگهدار یا لقمه: برای ایجاد پوشش یکنواخت بتن روی میلگردها از قطعاتی بنام فاصله نگه دار  یا لقمه استفاده میشود.این قطعات قبل از بتن ریزی در فواصل مناسب به شبکه میلگرد متصل میشوند.

   در صورت عدم استفاده از فاصله نگه دار ممکن است هنگام بتن ریزی  

   بخصوص هنگام ویبره کردن بتن  میلگردها تغییر مکان دهند و در نتیجه  پوشش بتن کم وزیاد شود.

   گاهی این تغییر مکان انقدر زیاد است که میلگرد به صفحات قالب میچسبد و در نتیجه هیچ گونه پوششی ایجاد نمیشود.

  فاصله نگهدارها را معمولا از بتن وبه اشکال مناسب میسازند.

  فاصله نگهدار ها باید از جنس ونوع پایا باشند تا موجب خوردگی میلگرد و  قلوه کن شدن پوشش بتن نشوند.

  بهتر است مخلوطی که در ساخت لقمه ها بکار میرود از نظر مقاومت و پایایی وتخلخل با بتن اصلی یکسان باشد.

   اما در انجام این پروژه برای ساخت لقمه از قالبهای کوچک پلاستیکی استفاده شد.بدین صورت که ابتدا ملات ماسه سیمان اماده شد سپس درون قالبهای پلاستیکی ریخته شد پس ازطی زمان گیرش و سخت شدن و گذشت یک روز لقمه ها را از قالب پلاستیکی بیرون اوردند  وبرای یک روز تمام در حوضچه اب قرار دادند.

   با گذشت این مراحل لقمه ساخته شده اماده استفاده میباشد. 

 بخش پنجم

   بتن سازی:

    برای ساخت بتن حتی المقدور باید از ماشینهای بتن ساز(بتونیر) استفاده کرد. این ماشینهادارای دیگ گرداننده ای هستندکه به اهستگی حول محوری نسبت  به افق میگردد و بوسیله تیغه ای که در داخل ان تعبیه شده است محتویات خود را مخلوط مینماید.

   نوع بزرگتر این دستگاه دارای پیمانه ای میباشد که این پیمانه جهت ریختن شن وماسه در دستگاه از ان استفاده میشود.

  گنجایش این پیمانه برحسب متر مکعب شن وماسه بر روی ان قید شده است.

  این پیمانه بوسیله کارگرها از شن وماسه وسیمان پر شده انگاه بوسیله اهرمی محتویات ان به داخل دیگ خالی میگردد.

  زمان مخلوط کردن کلیه دفعات بتن سازی مساوی میباشد و تقریبا هر بار 5/1 دقیقه به دستگاه فرصت داده میشود تا شن و ماسه وسیمان را مخلوط کند.  

  نسبتهای اختلاط:

    منظور از نسبت مخلوط کردن اجزاء بتن ان است که که نسبت مناسبی برای اختلاط شن وماسه به دست بیاوریم تا دانه های ریزتر فضای بین دانه های درشت تر را پر کرده و جسم توپر بدون فضای خالی و با حداکثروزن مخصوص بدست اید و همچنین تعیین مقدار لازم اب

بطوری که بتن به راحتی قابل حمل بوده و در قالب خود جای گرفته و دور میلگردها را  احاطه نموده و کلیه فضای خالی قالب را پر نماید ودرمجاورت ان فعل وانفعالات شیمیایی سیمان شروع شده وتا مرحله سخت شدن ادامه یابد وبالاخره  تعیین مقدارسیمان مورد لزوم برای بدست آوردن بتن با مقاومت کافی که بتواند به راحتی بارهای وارده ساختمان را تحمل نماید. مقاومت نسبی با  افزایش  سیمان بالا می رود.

 حداکثر سیمانی که آئیین نامه های مختلف برای بتن مجاز دانسته اند400kg سیمان در متر مکعب شن وماسه می باشد وچنین معتقد هستند اگر مقدار سیمان     ازkg 400 بیشتر باشد جای مصالح سنگی را میلگرد وبجای  قطعات سنگی که مقاومت بیشتری دارد قطعات سیمانی خواهیم داشت ودر نتیجه باعث ضعف قطعه بتنی میشود.

  البته مقدار سیمان به ریزی و درشتی دانه های مصرفی بستگی دارد هر قدر  دانه های مصرفی ریزتر باشد ودر نتیجه سطح مخصوص دانه ها زیادتر باشد به سیمان بیشتری نیاز داریم زیرا فرض بر این است که دوغاب سیمان مانند نوار نازکی دور تمام دانه ها را آغشته کرده و انها را به یکدیگر میچسباند  رایجترین نسبت اختلاط اجزاء بتن در ایران  نسبت حجمی برای شن و ماسه  و نسبت وزنی برای سیمان میباشد و حتی نام گذاری و طبقه بندی بتن نیز بر حسب کیلوگرم سیمان در متر مکعب شن و ماسه  انجام میگیرد.

 با توجه به اینکه سیمان عرضه شده در بازار ایران اغلب در پاکتهای 50 کیلویی  میباشد این اختلاط به راحتی انجام میگیرد.

  در مواردی که در کارگاه از سیمان فله استفاده شود باید از قبل پیمانه ای که مقدار 50کیلو گرم سیمان را تعیین میکند ساخته ودر اختیار گروه بتن ساز  قرار داد .

برای تعیین نسبت شن وماسه و اب  جداول و راهنماهایی موجود است ولی از  انجا که همیشه ودر همه کارگاهها  وسایل تعیین دانه بندی شن وماسه در دست  نیست بهتر است به نتایج آ‌زمایشگاهی بیشتر تکیه شود.  

بتن ریزی:    

   قبل از بتن ریزی باید کلیه آرماتورها با نقشه کنترل شود مخصوصا دقت  شود که آرماتورها به همدیگر با سیم آرماتور بندی بسته شده باشند و اگر جایی فراموش شده است مجددا بسته شود.

  فاصله ارماتورها یکنواخت باشد  زیرا اغلب اتفاق می افتد که فاصله بین

انتقال بتن به ترازهای بالاتر توسط پمپ بتن

  آرماتورها یکنواخت نیست .

 بعضی از انها به هم چسبیده وبعضی با فاصله از همدیگر قرار میگیرند این  موضوع باعث میشود که بتن نتواند کلیه میلگردها را احاطه نموده و قطعه  همگن و توپری بوجود بیاورد.

  باید توجه شود که محل بتن ریزی عاری از خاک و مواد زاید باشد.

  اگر بین اتمام کار آرماتور بندی و بتن ریزی چند روز فاصله باشد  حتی میباید محل کار با دقت بیشتری بازدید شود ودر تمام روز بتن ریزی حتما باید یک نفر کارگر با تجربه مدام قالبها را کنترل نموده و اثرات اضافه شدن وزن را روی آنها در نظر داشته باشد ودر موقع بروز خطر  افراد دیگر را مطلع کند.

در موقع بتن ریزی باید از رفت و امد زیاد روی آرماتورها جلو گیری نمود زیرا در این صورت در اثر وزن کارگران در آرماتورها انحنای موضعی بوجود خواهد امد .

  بهتر است از قسمتی که به مرکز بتن نزدیک تر میباشد شروع به بتن ریزی نمود زیرا در این صورت رفت و امد کارگران از روی ارماتورها به حد اقل خواهد رسید و برای انکه پای کارگر ها در بتن تازه ریخته شده فرو نرود باید در مسیر عبور و مرور کارگر ها از تخته هایی زیر پای آنها استفاده شود.

 باید مطمئن شویم که همه گوشه های قالب از بتن پر شده و کرمو نمی باشد.

  در مورد ستونها باید ضربه های یکنواختی به بدنه قالب کوبید تا در اثر

  ارتعاش بوجود امده بتن در قالب بخوبی جابجا شود.

  در دالها و تیر ها وسقفها باید با کوبیدن مدام بتن انرا به تمام گوشه های قالب راهنمایی نمود و جسم تو پری بوجود اوریم در بتن ریزی با ارتفاع زیاد بهتر است انرا در لایه های 30 سانتیمتری ریخته  و لایه را بخوبی کوبیدو بعد لایه بعدی را بریزیم.

در موقع بتن ریزی های با ارتفاع زیاد مانند دیوارها و سدها چنانچه اب اضافی بتن بالا بیاید باید بتن بعدی را قدری خشک تر ریخت تا این اب جمع شود.

 تا انجا که ممکن است بهتر است که بتن ریزی بدون وقفه انجام گیرد تا موقع سخت شدن یکپارچه باشد ولی گاهی مجبور هستیم که بتن ریزی را تعطیل نموده  و کار را در روز بعد شروع کنیم که در چنین مواقعی باید محل قطع بتن  حتما با نظر مهندس کارگاه انجام شود.       

  اما برای انجام بتن ریزی در این پروژه ابتدا همه مصالح مورد نیاز که عبارت بودند از یک کامیون مکادم و ماسه شسته برای اجرای بتن ریزی به محل کارگاه  اورده شد البته سیمان پاکتی نیز از قبل اماده شده بود. یک منبع اب نیز برای استفاده در بتن سازی به محل کارگاه اورده شد.

 برای مخلوط کردن بتن نیز از دستگاهی بنام میکسر استفاده میکردندو طریقه ریختن مصالح در ان به این روش بود که ابتدا 1 پیمانه سیمان و 2پیمانه ماسه  و1 پیمانه شن و در حدود 5/1 پیمانه اب را در دستگاه میریختند و در حدود   5/1 دقیقه تمامی مصالح مخلوط میشد.

چون که سطح پی سنگی در تمام جهات تراز بود دیگر نیازی به تراز کردن سطح بتن ریزی بوسیله شیلنگ تراز نبود و بوسیله یک نخ بنایی سطح شناژها در یک  اندازه ارتفاعی که مهندس کارگاه انرا تایید کرد کشیدند تا سطح بتن یکنواخت و تراز در اید .

  یک ساعت قبل از بتن ریزی سطح پی سنگی را اب پاشی کردند و سپس راه مناسب برای عبور فرغونها اماده کردند و دستگاه بتونیر یا میکسررا روشن کردند این دستگاه توسط یک کارگر ماهر هدایت میشد که این کارگر اب مورد نیاز در  بتن را درون دستگاه میریخت وبا اهرمی که در دست داشت بتن اماده شده را  درون فرغون ها میزیخت.

   از ابتدای شروع بتن ریزی همه کارها را مهندس کارگاه تقسیم بندی کرد بطوری که دو نفر مسئول ریختن مصالح در دستگاه میکسر بودند و یک نفر نیز مسئول هدایت دستگاه بود. دو نفر دیگر نیز مصالح را با فرغون به محل قالب ها انتقال میدادند ودر انجااستاد کار محل خالی کردن بتن در قالب ها را نشان میداد انها نیز به اهستگی بتن را درون قالب میریختند.

بتن درون قالبها بوسیله یک نفر کارگر ویبره میشد بدین طریق که با کوبیدن ضرباتی به پشت قالب ها بتن را به همه قسمتهای قالب هدایت میکرد.البته سطح قالب بتن نیز بوسیله ماله کشی صاف و هموار میشد. بتن ریزی تا عصر ان روز ادامه داشت.

بعضی از مسائلی که ممکن است در بتن تازه بوجود اید:

1)آب انداختن        2)جدا شدن دانه ها

اب انداختن بتن از نظر یک پدیده ظاهری اینگونه تجلی می کند که پس از بتن ریزی و پرداخت سطحی بتن  یک لایه نازک آب اغشته به سیمان روی سطح بتن ظاهر می شود.این اب از قسمتهای  زیرین بتن به دلیل خاصیت مویینگی به قسمتهای سطحی بالا امده ودر مسیر خود احتمالا مقداری سیمان را نیز با خود شسته و همراه میکند.

  لذا در قسمتهای بالایی بتن  مقداراب موجود از ابی که در طرح اختلاط در نظر گرفته شده بیشتر خواهد شد وبه عکس در قسمتهای پایینی بتن مقدار اب  کمتری وجود خواهد داشت.

   مشخصات نامطلوب بتن اب انداخته :

بتن اب انداخته پس از سخت شدن نامرغوب بوده و به مقاومت مطلوب و مورد نظر نخواهد رسید.لایه رویی بتن اب انداخته پس از سفت شدن  به مرور زمان وبا استفاده های ترافیکی از ان پودر شده و به صورت گرد وخاک در می اید و به این جهت سطح رویی ناصاف شده وپدیده پودر شدگی اتفاق می افتد.

  چنین بتنی اولا بدنما شده ودر ثانی نقطه ضعفی برای شرایط یخ زدگی و هوازدگی خواهد بود .

  اب انداختن پدیده بسیار نامطلوبی است وباید حتی المقدور از ایجاد ان جلوگیری کرد.

 بعضی از استاد کاران سعی می کنند با زیاد ماله کشیدن بر روی سطح بتن یک قشر اب در سطح ایجاد کنند غافل از اینکه این عمل  ضعف های اساسی برای بتن ایجاد می کند.یکی از دلایل مهم اب انداختن بتن اسلامپ بیش از حد است بنابراین کارایی و اسلامپ کم در کنار مزایای دیگر احتمال اب انداختن را کاهش می دهد.

 دلایل دیگری ازجمله ویبره کردن بیش ازحد ونیز نامناسب بودن دانه بندی احتمال اب انداختن بتن راافزایش می دهد.

جدا شدن دانه ها :

جدا شدن دانه هااز پدیده های است که دربتن تازه اتفاق می افتد به این ترتیب که دانه های درشت مخلوط نشست کرده و به سمت پایین حرکت می کنند و دانه های ریزتربه سمت بالا منتقل میشوند .

 بنابراین بتن حالت یکنواختی خود را از دست داده و توزیع دانه بندی به هم می خورد.

  جدا شدن دانه ها در بتن تازه یک پدیده نامطلوب محسوب میشود ومهندسین کارگاه همواره سعی می کنند که از عواملی که ممکن است منجر به بروز این  حالت شود جلوگیری نمایند.بتنی که دانه های ان جدا شده از نظر مقاومت فشاری وخمشی ضعیف شده وبه حد مطلوب نخواهد رسید.

مهمترین دلایل جدا شدن دانه ها  در بتن تازه اسلامپ بالا و بیش از حد است.

دلایل دیگری از قبیل ویبره بیش از حد ویا جابجا کردن بتن در قالب بوسیله بیل یا ویبراتورویاریختن بتن از ارتفاع نیز ممکن است به جدا شدن دانه ها منجر شود.

 انبار کردن نامناسب دانه ها ممکن است به جدا شدن دانه ها قبل از ساختن بتن واحتمالا عدم وجود دانه بندی یکنواخت وصحیح در بتن ساخته شده منجر شود.

 به همین جهت لازم است انبار کردن دانه های شن وماسه در کارگاه به صورت مجزا  ودر دپوهای جداگانه صورت گیرد.

 تراکم بتن تازه: 

  تراکم بتن یعنی به حرکت در اوردن ذرات بتن و کم کردن اصطکاک بین انها  و خارج کردن حبابهای هوا از بتن.روشی که معمولا برای تراکم بتن به کار می رود ارتعاش است .

هدف از متراکم کردن بتن و خارج کردن حبابهای هوا  ان است که بتن تو پری بدست اید تا در نتیجه ان بتن از مقاومت بهتری برخوردار باشد ودر مقابل عوامل مخرب محیطی از خود دوام بهتری نشان دهد .

  تراکم بتن با افزایش سطح تماس بین بتن و میلگرد چسبندگی بهتری بین انها فراهم کرده ونیز سبب می شود که پس از باز کردن قالب ها سطح ظاهری صاف وبدون خلل وفرجی برای بتن حاصل شود.

 قدیمی ترین روش برای ویبره کردن  ضربه زدن به قالب بتن است . طبیعی است که این نحوه ویبره برای کارهای کوچک و کم اهمیت می تواند تا حدودی مناسب باشد.

نگه داری از بتن :

  سیمان موجود در بتن  ریخته شده در مجاورت رطوبت باید سخت شده و دانه های سنگی موجود در مخلوط را به همدیگر چسبانده و مقاومت بتن را به حد اکثر برساند بدین لحاظ باید از خشک شدن سریع بتن جلوگیری نموده و انرا ازتابش شدید آفتاب و وزش بادهای تند محفوظ نگه داشته وسطح آنرا حداقل تا هفت روز مرطوب نموده و برای این کار بهتر است که روی بتن تازه ریخته شده را با گونی یا کاغذ پوشانده و این پوشش را مرطوب نگه داریم.

  با توجه به گرمی هوا بعد از 4تا5 ساعت از گذاشت بتن ریزی  باید شروع به آب دادن بتن کرد  زیرا در غیر اینصورت سطح ان ترک مویی خواهد خورد که ایجاد این ترکها باعث نفوذ هوا به داخل بتن شده وآرماتور بکار رفته در بتن در معرض خورندگی قرار میگیرد.بتن تازه ریخته شده نباید در معرض بارانهای تند قرار گیرد زیرا باران دوغاب سیمان و مصالح ریز دانه را شسته و سنگ های درشت را نمایان میکند.

  اما در این پروژه نیز پس از بتن ریزی هر قسمت بوسیله پاکتهای سیمانی روی سطح بتن تازه ریخته شده را پوشاندند و پس از گذشت چند ساعت همه کاغذ ها را طوری مرطوب کردند که سطح بتن در زیرکاغذ کاملا مرطوب باشد.واین کار را روزانه چهار بار انجام میدادند.

هم سطح کردن کف اتاقها با شناژ افقی:

    به دستور مهندس کارگاه چند کامیون مخلوط قلوه سنگ و چند کمپرسی مخلوط سرند شده را به محل کارگاه آوردند و بوسیله یک ماشین لودر ابتدا قلوه سنگها  را درون فضاهای خالی بین شناژها ودرون اتاقها ریختند،بطوری که سطح قلوه سنگها در همه اتاقها در یک سطح بود و بعد از ان مخلوط سرند شده را روی این  قلوه سنگها ریختند بصورتی که سطح تمام اتاقها بالا امد و هم سطح شناژ افقی  شد.

  بعد از اینکه خاک ریزی توسط لودر به اتمام رسید تمام سطح خاک ریزی شده را اب پاشی  کردندوبعد از ان بوسیله غلطک دستی شروع به متراکم کردن ومسطح کردن خاک شدند با این کار سطح تمام اتاقها یکی شد و به اصطلاح کف همه  اتاقها همسطح شناژافقی شد.

  دیوار چینی:   

   برای انجام عملیات دیوار چینی ابتدا استاد کار شمشه را در دو طرف یک دیوار شاغول و سپس گچ زده و بوسیله یک نخ به دو شمشه به ارتفاع 15الی17 سانتیمتراز سطح کرسی سفت کرده و یک کارگر هم که فقط موظف بود ملات را  با یک فرغون  پیش استاد کار ببرد وبا بیل ملات را جلو دست استاد کار روی  سطح کرسی (دیوار) می ریخت و استاد کار ملات را روی دیوار بوسیله  کمچه پهن می کرد و بلوکها را یکی یکی روی ملات می گذاشت و فشار می داد تا بلوکها درون ملات قرار گیرند.

  پس از اینکه بلوکها در ملات قرارمی گرفتند یک نفر کارگر مقداری قلوه سنگ  به دست استاد کار می داد و او نیز قلوه سنگها را درون بلوکها می ریخت البته قلوه سنگها همه فضا های بلوک را پر نمی کردند وبه همین دلیل فضاهای باقی مانده را بوسیله ملات ماسه سیمان پر می کردند و سطح بلوک را کاملا صاف میکردند تا برای رج بعدی یا ردیف بعدی آماده باشد.

  کل کار تقسیم بندی شده بود بصورتی که یک کارگر فقط مسئول آماده کردن ملات و آوردن آن با فرغون بود و کارگر دیگری هم مسئول آوردن قلوه سنگ با فرغون بود و کارگری دیگر هم بوسیله فرغون بلوکها را نزدیک کار میبرد و به دست استاد کار می داد .

  هر رج که تمام می شد استاد کار نخی را که ازقبل برای صاف گذاشتن و در یک امتداد قرار دادن بلوکها بسته بود را به اندازه یک بلوک  بالا می اورد و مجددا بر روی بلوکها ملات پهن می کرد و و بلوک دیگری را روی ان می چید.

  این کار را تا زمانی انجام دادند که دستشان به محل گذاشتن بلوکها می رسید و سپس برای تسلط بیشتر اقدام به درست کردن چوب بست کردند.

  نحوه ساخت چوب بست به این روش بود که ابتدا چند بلوک را روی هم قرار دادند و یک تخته پهن را روی ان گذاشتند که این روش ساده ترین روش ساخت  چوب بست می باشد البته یکی از مزایای ساخت این مدل چوب بست  ساخت سریع  ان می باشد در ضمن این نوع چوب بست به سهولت قابل انتقال به محلی دیگر از کارگاه می باشد.

  هم سطح کردن دیوار: 

  به وسیله ملات ماسه سیمان تمام سطح دیوارراکه درآن قسمت شناژافقی زیرسقف  قرار میگرفت به سطح هموار ویکسان تبدیل کردند سپس قفسه های آرماتور را روی آن قرار دادند وقالب بندی کردند.

سپس بلوک سقفی به محل کارگاه آوردهشد . تیرچه ها را روی شناژها صف دادند . پس از چیدن تیرچه ها بلا فاصله یک بلوک در ابتدا ویک بلوک در انتهای تیرچه قرار دادند تا فاصله یکسانی وجودداشته باشد قبل از کار گذاشتن بلوکها درون تیرچه ها ملات گچ وسیمان را به

 صورت دوغاب درست کرده وبلوکها را روی صفحه پلاستیکی قرار دادند و  دوغاب را روی آنها ریختند وفضای خالی روی بلوکها را با این کار پر کردند.

  پس از آن چیدن تمامی بلوک ها انجام شد . پس از گذاشتن تمام تیرچه ها طبق نقشه جای لوله گازو لوله های محافظ برق را دردیوار د رآوردند و بعد لوله ها را نصب کردند البته قبل از اینکه بلوکها رابچینند شروع به شمع زدن زیرتیرچه کردند بطوری که شمع ها را به فاصله 5/1 متری از همدیگر قرار می دادند .

  زیر همه شمع ها را تخته ای گذاشتند که به آن گوه گفته می شود که برای تنظیم ارتفاع شمع استفاده میشود و آنها را محکم کردند. بعد از گذاشتن شمعها بلوکهای بین تیرچه ها را چیدند در انتهای هر تیرچه که به علت اینکه نمیتواستند از بلوکCm30 استفاده کنند از بلوک cm10 استفاده شد . در وسط تمام بلوکها وبصورت عمود برتیرچه ها فضاهای خالی cm10 را قرار دادند برای ایجاد شناژ مخفی   وپس از آن 1 تخته سپری کردند واز دو میلگرد 14 استفاده کردند وبرای میلگردهای افت  وحرارت از آرماتور 8 استفاده شد و سپس عملیات بتن ریزی به ضخامت 5 تا7 سانتیمتر انجام شد .

قالب بندی سقف :

  در ایران سقف های مختلفی وجود دارد که رایج ترین آنها سقف تیرچه بلوک یا دال بتنی یا بتن پیش ساخته می باشد .  دال های پیش ساخته نیازی به قالب ندارند ولی در مورد سقف های تیرچه بلوک یا دالهای بتونی ریخته شده در محل برای هر کدام احتیاج به قالب بندی مخصوص می باشد .

 سقف های بتنی ریخته شده در محل نیاز به قالب بندی محکم تری می باشد معمولا از به هم میخ کردن تخته ها وتشکیل صفحه ای به ابعاد مورد نیاز استفاده می کنند که این تخته ها را روی دار بست های چوبی قرار داده آنگاه شبکه های آرماتور بندی را روی آن قرار میدهند وبتن ریزی انجام می شود .

  بعد از اتمام کار هم سطح کردن دیوار دستور قالب بندی سقف توسط مهندس کارگاه داده شد و کارگران آرماتور بند شروع به انجام این کار کردند.

 البته سقف اجرا شده در این پروژه سقف تیرچه بلوک بود وتنها از شمعهایی درزیر تیرچه ها استفاده شد چرا که قالب بندی سقف تیرچه بلوک منحصر به استفاده از همین شمعها می باشد.

سقف تیرچه بلوک :

  اجزای تشکیل دهنده سقف تیرچه بلوک عبارتند از تیرچه – بلوک – میلگرد ممان منفی – میلگرد حرارتی – کلاف عرضی – قلاب اتصال – بتن پوششی  متداولترین نوع تیرچه در ایران تیرچه های بتونی می باشد که با قالب سفالی  ریخته وعرضه میگردد.

 تیرچه های معمولی با خرپا مسلح می شوند خرپااز سه قسمت تشکیل می شود.

1- میلگردهای کف خرپا که تعداد وقطر آن با محاسبه تعیین میشود وباید از لحاظ طول وتعداد ونوع میلگرد کاملا مطابق نقشه باشد برای ا ین که میلگردها موقع بتن ریزی جا به جا نشود بهتر است آنها را بوسیله یک یا چند میلگرد عرضی به همدیگر جوش بدهند .

2 - میلگرد فوقانی خرپا که از  میلگرد 8یا10یا12آجداربوده و معمولا داخل  بتن سقف و میلگردهای حرارتی قرار می گیرد.

3- میلگردهای مارپیچ یا میلگردهای مهاری خرپا که میلگرد کف را به میلگرد  فوقانی متصل  می نماید.متداولترین نوع خرپا از میلگرد ساخته می شود.

 این خرپارا درداخل قالب فلزی یاسفالی قرارمیدهند آنگاه بتن باعیار 400یا450 کیلوگرم برمترمکعب سیمان ومصالح سنگی ریزدانه تهیه نموده و قالب را که درحدود cm10پهنا وcm4ارتفاع دارد از این بتن پر کرده و آنرا ویبره میکنند .

 بعد از سخت شدن بتن آنرا از قالب جدا کرده وچند روز در حوضچه های آب قرار داده آنگاه از آن استفاده میکنند درهر  حال چه قالب سفالی وچه قالب فلزی باشد تیرچه باید چند روز در حوضچه ها ی آب نگهداری شود .

 حمل و نقل وانبار کردن تیرچه ها :

  حمل ونقل وانبارکردن تیرچه ها باید با دقت انجام شود زیرا دراثر کوچکترین بی احتیاطی در موقع حمل ونقل ویا انبارکردن آنها ممکن است تیرچه شکسته،ویاترک بخورد ودرموقع نصب نیزترکها مشاهده نشده ودردرازمدت موجب خسارت جبران ناپذیر بشود . درموقع حمل ونقل بهتراست از میلگردهای فوقانی بعنوان دستگیره استفاده شود وبهتراست که بوسیله دونفر کارگر دوسرتیرچه گرفته شده . در موقع انبار کردن تیرچه ها باید زیر آنرا کاملا مسطح نموده وآنها را در کنار هم قرار دهیم آنگاه روی تیرچه های ردیف اول را حداکثر بفاصله یک متر به یک متر چوب چهار تراش قرار داده وتیرچه ردیف بعد را روی آن قراردهیم  البته باید دقت شود که کلیه چهار تراشهای هر ردیف در یک محور واقع شوند. بعد ازخریداری کردن وانتقال تیرچه ها به محل کارگاه به همین روش همه تیرچه ها انبار شدند البته به دستور مهندس کارگاه روزانه 3-2بارهمه تیرچه هارا آبپاشی می کردند.

انبار کردن صحیح تیر چه ها روی هم حد اکثر تعداد تیرچه های روی هم 3تاست

 

 بلوک:

    بعد از انتقال تیرچه ها به محل کارگاه مجددا به دستور مهندس کارگاه  بلوکهای سقفی خریداری شد وبه وسیله یک دستگاه کامیون به محل کارگاه انتقال داده شدند.

 بلوکهای مورد استفاده شده در سقفهای تیرچه بلوک معمولا بتونی یا سفالی است و هیچ گونه باری را تحمل نمی کنند و فقط به عنوان قالب مورد استفاده قرار می گیرند.

  بلوکهای سفالی از لحاظ وزن سبک تر بوده و بار کمتری را به ساختمان واردمی نمایند عرض بلوکها معمولا40سانتیمتر بوده گاهی نیز آنها را تا 60سانتی متر هم میسازند و ارتفاع آن تابع ضخامت سقف بوده و بین 20تا 25 سانتیمتر است بلوک باید طوری طراحی شوند که به راحتی قابل حمل ونقل بوده  و زایده های تعبیه شده در ان به راحتی روی قسمت بتنی تیرچه قرار بگیرند.

 ایجاد درز یا زائدگی در بلوکهای سقفی باعث قفل و بست شدن بلوک با قسمت بتونی تیرچه می شود که این قفل و بست شدن تا زمان اجرای سقف از حرکت و جابجایی بلوکها در جهت عمود برتیرچه و یا به سمت پایین جلوگیری می کند.

    میلگرد های ممان منفی:

  اگر دو تیرچه به یک تیر یا شناژ ختم شوند میلگرد فوقانی تیرچه ها را بوسیله قطعه میلگردی به طول 2تا5/2 متر به همدیگر متصل می کنند قطر این  میلگردها بوسیله محاسبه تعیین می شود و معمولا از میلگردی به قطر 8یا10یا 12 استفاده می شود .

 در آخرین دهانه ای که تیرچه به یک تیر یا شناژ ختم می شود نیز میلگردی را بصورت گونیا خم نموده و قسمت کوتاه گونیا را داخل آهنهای تیر یا میلگردهای تیر بتونی قرار داده و قسمت مستقیم را روی میلگرد فوقانی تیرچه گذاشته و چند جای انرا با سیم ارماتوربندی می بندند به این قطعات میلگرد ممان منفی میگویند.

   استفاده از میلگردهای ممان منفی در سقفهای تیرچه بلوک الزامی است .

 میلگردهای حرارتی:

   بعد از اتمام سقف و گذاشتن کلیه آهنها یک سری میلگرد در جهت عمود بر میلگردهای بالای تیرچه به فاصله تقریبی 25الی 40 سانتیمتر قرار می دهند  قطر این میلگردها به وسیله محاسبه تعیین می شود و معمولا میلگردی با قطر 6 یا 8یا 10میلیمتر می باشد .  به این میلگردها میلگرد حرارتی می گویند. این میلگردها باید به کلیه آهنهای  تیرچه بوسیله سیم آرماتوربندی بسته شوند .

کلاف عرضی(شناژ مخفی):

 استفاده از کلاف عرضی در سقفهای تیرچه بلوک الزامی می باشد. از دهانه های 2/4 متر به بالا ودر وسط دهانه بین بلوکها و عمود بر جهت تیرچه  فاصله ای در حدود حداقل 10 سانتی متررا در نظر می گیرند و زیر این فاصله را تخته بندی می کنند.

   درون این فاصله حداقل 2 میلگرد به قطر 10میلیمتر یکی بالا ویکی در پایین  قرار می دهند میلگرد بالا را به میلگردهای بالایی تیرچه می بندند و میلگرد پایینی را هم به آهنهای مارپیچ تیرچه متصل می نمایند واین فضای بوجود امده  بعد از انکه بوسیله بتن پر شد مانند تیری عمود بر تیرچه ها قرار گرفته ودر مقابل ممانهای بوجود امده در وسط تیرچه مقاومت خواهد نمود .

  به این تیرتعبیه شده در وسط تیرچه ها کلاف عرضی یا شناژ مخفی می گویند.

   برای دهانه های بیش از 6متر دو عدد کلاف عرضی با فاصله های مساوی در نظر گرفته می شود . برای اطمینان بیشتر بهتر است کلاف عرضی را از دهانه های 5/2 متر به بالا ایجاد نماییم.

قلاب اتصال:

   برای جلوگیری از حرکت سقف در اثر نیروی زلزله میلگردی را که قطر ان  با محاسبه تعیین میشود و معمولا از میلگرد 12یا 14 می باشد   خم می کنند و بوسیله آن تیرچه ها را به شناژ افقی روی سقف متصل میکنند.

بتن ریزی سقف: 

  پس از چیدن تیر چه ها وبلوکها و بستن میلگردهای ممان منفی و میلگردهای حرارتی و گذاشتن قلاب اتصال و ایجاد شناژ مخفی  نوبت به عملیات بتون ریزی سقف رسید.

  قبل از بتن ریزی یک بار دیگر کلیه آرماتورهای سقف توسط مهندس کارگاه کنترل شد وبیشتر دقت می شد که فاصله ارماتورها از همدیگر بصورت یکنواخت باشند. بعد از کنترل فاصله ارماتورها از همدیگر اقدام به بتن ریزی شد

 بتون ریزی طوری برنامه ریزی شده بود که کلیه بتن سقف در یک روز ریخته شد.

 ضخامت بتن روی سقف باید کاملا یکنواخت باشد ودر ضمن بتون ریزی و قبل از انکه بتن کاملا سخت شود روی انرا بوسیله ماله کشی صاف وتخت می کنند روز قبل از بتن ریزی به دستور مهندس کارگاه یک دستگاه کامیون مسئول اوردن  مصالح لازم از قبیل شن وماسه به محل کارگاه شد.

  روز بتن ریزی دو نفر کارگر شن و ماسه وسیمان را بوسیله فرغون درون

 میکسر می ریختند و یک نفر کارگر که مسئول هدایت میکسر بود اب را بوسیله سطل درون دستگاه می ریخت البته تعداد سطلهای اب در ابتدای شروع کار توسط مهندس کارگاه تعیین شد.

  بعد از اماده کردن بتن انرا بوسیله دستگاه بالابربه محل بتن ریزی روی سقف انتقال می دادند وپس از ریختن بتن در محلهای مربوطه توسط یک دستگاه ویبراتور بتن ریخته شده را ویبره می کردند .

در انتها نیز یک نفر بتن ریخته شده را ماله کشی کرد تا سطحی صاف و هموار بوجود اورد.

عملیات بتن ریزی تا عصر همان روز ادامه و خاتمه یافت.

 افت بتن (انقباض) :افت بتن پدیده ای است که ازلحظات شروع گیرش بتن آغاز ودر طول زمان سخت شدن ادامه می یابد .

افت بتن در حقیقت یک نوع کاهش حجم است که در طول زمان اتفاق می افتد .

وقوع پدیده افت در اثر آب اضافی به کار رفته در ساخت بتن می باشد آب مورد نیاز جهت انجام واکنش شیمیایی سیمان 25در صد وزنی سیمان است . یعنی اگر نسبت آب به سیمان را برابر 25% در نظر بگیریم تمام این آب صرف واکنشهای شیمیایی می شود . ولی به دلیل حصول کارایی مطلوب آب را بین 4/.تا 6/.درنظرمی گیرند که این آب اضافی مازاد بر 25% آب در بتن باقی می ماند . در روزهای اول عمر بتن قسمتی از این آب اضافی براساس خاصیت موئینگی به سمت سطح  بتن بالا آمده وتبخیر می شود بدین ترتیب جای آن خالی می ماند . به همین لحاظ بتن   تمایل پیدا می کند که خودش آب را جمع کرده وحجم ازدست رفته راپر کند. تا زمانی که بتن تر (تازه ) باشد مانع ومشکلی جهت جمع شدن ندارد .

 اماچنانچه بتن تا حدودی سفت شود دیگر محیط اجازه کاهش حجم را به آن نمی دهد لذا این تمایل به کاهش حجم به صورت تنش کششی بتن بسیار ناچیز است این پدیده موجب ترک خوردگی سطحی بتن می شود. بنابراین می توان در یک جمله گفت: افت پدیده ای است که دراثر بکارگیری آب اضافی در ساخت بتن ایجاد شده وبه صورت ترک های موئین در سطح بتن جلوه می کند . این ترک ها را گاهی از حدود یک تا دو هفته پس از بتن ریزی می توان در سطح بتن مشاهده کرد که با

گذشت زمان تشدید میشود .

اکثرا ظهور افت به صورت یک سری ترک های منظم به فاصله چندین متر (4الی6) متر بوده که هرچه بتن نامرغوب تر ونسبت آب به سیمان بیشتر باشد فاصله اینترک ها نزدیک تر است .

افت دربتن ازپدیده های نامطلوب محسوب می شود از آن جهت که هم در سطح بتن ترک می اندازد وهم درقطعه تنش کششی ایجاد می کند .

برای کاهش افت باید دو نکته را مورد توجه قرار داد :

1-          کاهش نسبت آب به سیمان    

2- افزایش مراقبت (‌ مراقبت از بتن بخصوص درطول 7الی 10روز اولیه  موجب کاهش افت می شود ).

کرنش (تغییر طول نسبی ) ناشی ازافت در بتن در محدوده 0003./ تا 0007./است .

دراثر این کرنش تمایل به کم شدن ابعاد در قطعه بتنی بوجود می آید لکن محیط این امکان را به قطعه سخت شده نمی دهد . لذا کرنش مذکور دربتن ایجاد تنش کششی کرده که پس از ترک خوردن بتن ممکن است قسمتی از ظرفیت باربری آرماتورها رانیز اشغال کند .

معمولا 15الی35 درصد افت درهمان دو هفته اول 40الی 80 درصد افت درسه ماهه اول و65الی 85 درصد افت دریکسال اول اتفاق می افتد وبعداز 3 الی 5 سال افت کاملا متوقف می شود .

 عوامل موثر درافت :

1- میزان مصالح سنگی بکار رفته در ساخت بتن :

هر چه مصالح سنگی به کارفته دربتن بیشتر باشد  میزان افت کمتراست .

2- نوع مصالح سنگی :

  هر چه درساخت بتن از مصالح سنگی مرغوب تری استفاده شود افت کمتری اتفاق می افتد . آزمایش نشان داده که افت یک نمونه بتن که از ماسه سنگ تهیه شده 3برابر افت نمونه مشابه که از کوارتز تهیه شده است می باشد .

3- نسبت آب به سیمان :

واضح است که هر چه آب کمتری در بتن باشد افت کمتر است .

4-  رطوبت محیط  :

آزمایش نشان داده که هر چه رطوبت محیط ( به خصوص در روزهای اول )بیشتر باشد افت کمتراست (بتن هایی که در مناطق خشک هستند افت بیشتری دارندوبالعکس بتن هایی که درمناطق مرطوب مثلا در کنار دریا هستند داری افت کمترهستند ) لذا نتیجه می شود که مراقبت خوب از بتن کمک می کند که افت بتن کمتر شود .

راههای مقابله با افت :

1- کم کردن عوامل تشدید کننده افت ( بکارگیری مصالح سنگی مرغوب و متراکم نمودن بتن )

2- استفاده از سیمان ضد افت : سیمان ضد افت همزمان با گیرش خود افزایش  حجمی رادر بتن ایجاد می کند که این افزایش حجم می تواند با کاهش حجم ناشی از افت مقابله کند.(‌البته این سیمان گران قیمت بوده ومصرف آن باید توجیهاقتصادیداشته باشد )

3-استفاده از درزهای مناسب : یعنی بتن را در فواصل مناسب (مثلا 5 متربه5 متر)  توسط درزهای انقباض از هم جدا کنند . استفاده از درزهای انقباض کمک می کند  که با استفاده از ضعفی که در فواصل معین ایجاد کرده ایم ترک ناشی از افت دقیقا در محل دلخواه اتفاق بیفتد .

4- استفاده از آرماتور افت (مثلا آرماتور افت وحرارت ) : این آرماتورها برای خنثی نمودن تنش های کششی ناشی از افت در بتن به کار گرفته می شود .                   

   درعمل اکثرا از آرماتورهایی موسوم به آرماتور افت وحرارت استفاده می شود. آرماتورهایی هم برای تحمل تنش های ناشی از افت وهم برای تحمل تنش های ناشی از حرارت به کار برده می شود . حداقل آرماتور افت وحرارت002 ./ تا 0018./ سطح مقطع بتن است . آرماتورهای افت را میتوان به صورت ساده درنظر گرفت . 

خزش یا وارفتگی :

خزش عبارت است از تغییر طول اجسام تحت تنش ثابت در طول زمان .اگر قطعه ای تحت تنش قرار بگیرد در همان لحظه اول تغییر طولی خواهد داشت که به این تغییر طول تغییر طول آنی یا الاستیک گفته می شود .

اگر همین قطعه تحت تنش ثابت نگهدای شود با گذشت زمان تغییر طول اضافی تری نسبت به تغییر طول اولیه خواهد داشت که به آن تغییر طول یا کرنش ناشی ازخزش  می گویند .کرنش ناشی از خزش معمولا 2 الی 3 برابر کرنش اولیه است .

مسئله خزش از آنجا مورد توجه قرار می گیرد که متناسب با کرنش ناشی از خزش در بتن تنش ایجاد میشود و لذا اگرتنشی از خزش را درمحاسبات اولیه وارد نکرده باشند ممکن است عضو بتنی تحت بار کمتری نسبت به بار طراحی بشکند

عوامل موثربرخزش :

1- مقاومت فشاری بتن:هرچه مقاومت فشاری بتن بیشتر باشد خزش درآن کمتراست .

2- تنش وارد بر بتن :‌‌ هر چه تنش وارده بتن بیشتر باشد خزش بیشتر خواهد بود .

3-رطوبت محیط:هر چه بتن مسن ترباشد وتحت بار قرارگیرد خزش درآن کمتراست .

راه های مقابله با خزش :

1- کم کردن عوامل تشدید کننده خزش (بتن را مرغوب ترساخته ومقاومت فشاری بالاتری در نظر گرفته می شود ) .

2- تعبیه آرماتورهایی که ناشی از خزش را جبران کند .

3- افزایش رطوبت محیط اطراف بتن ( ازجمله مراقبت صحیح وخوب از بتن ) .

خستگی در بتن :

اگر در قطعه ای که تحت بارهای متناوب قرارگرفته بطوریکه هر یک از این بارها کمتر از مقاومت قطعه باشد شکست اتفاق بیفتد اصطلاحا گفته میشود دراثر خستگی شکسته است.پدیده خستگی مخصوص بتن نبوده ودر دیگر مواد ازجمله فولاد نیزممکن است خستگی اتفاق بیفتد . خستگی برای اولین بار در پل های فلزی کشف شد .در این رابطه ملاحظه شد پلی که ظاهرا از نظر قطعات وجوش و اتصالات وپیچ ها و... در وضعیت مطلوبی بود به ناگهان تحت اثر باری که کمتر از مقاومت باربری آن بودشکسته ومنهدم شد . توجیه این اتفاق با پدیده خستگی صورت گرفت.

درسازه های بتن آرمه خستگی اکثرادرپلها اتفاق می افتد .اصولا بارهایی که کمتراز 50%مقاومت قطعه نزدیکتر نباشد خستگی درتعداد سیکل های کمتری ازبارگذاری اتفاق می افتد .

 روشهای مراقبت از بتن سقف :به عمل آوردن یا مراقبت از بتن مراقبتی است که سازنده بتن باید در طول 7ال 10روز اول از بتن به عمل آورد . هر چه در شروع مراقبت تاخیر شود سبب کاهش بیشتر در مقاومت 28روزه می شود .

در مراقبت از بتن دو مسئله زیر مورد توجه قرار گیرد :

1- رطوبت کافی ومناسب             

2- دمای خوب وکافی

کنترل دما در هوای معمولی چندان ضرورتی ندارد ولی در هوای بسیار گرم ویا در هوای سردتر از 4درجه سانتیگراد باید تدابیر ویژه ای اتخاذ شود .

مراقبت از بتن را می توان به طرق مختلف انجام داد که استفاده ازهر یک ازاین روشها با توجه به نوع سازه بتنی وامکانات وشرایط کار متفاوت می باشد.

یکی از این روشها ایجاد برکه اب است بدین صورت که در طول دوره مراقبت  همواره یک لایه اب به ضخامت 5الی 10 سانتیمتر روی بتن باقی بماند .

  استفاده از این روش فقط  برای سطوح تخت و افقی مناسب است.

  در اجرای پروژه مذکور نیز برای ابیاری سقف از همین روش استفاده کردند بدین صورت که پس از گیرش اولیه بتن دور تا دور قطعه بتنی را ماسه ریختند وبه شکل برکه ای در اوردند سپس این برکه را پر از اب کردند و تا 5 روز تمام سطح سقف در زیر برکه ای پر ازاب قرار داشت.

پس از یک هفته تمام شمع هایی که در زیر تیرچه ها قرار داشتند را برداشتند.

شمشه گیری(کروم گیری):

  پس از اتمام عملیات اجرای سقف معمولا تمام دیوارهای بیرون ساختمان را  شمشه گیری می کنند .

  بوسیله شمشه گیری تمام سطح دیوار را در یک سطح قرارمیدهند.

  این کار بدین صورت انجام می گیرد که ابتدا با چشم بلندترین نقطه دیوار را معین  می کنند وسپس با ملات ماسه وسیمان یا گچ وخاک نقطه صافی را در ان محل ایجاد می کنند وبعد این نقطه را با شاغول به پایین دیوار منتقل می کنند و سطح کوچکی نیزهم بار ان با گچ در پایین دیوار ایجاد می کنند انگاه در گوشه دیگر دیوار نقطه ای را انتخاب کرده و باز با گچ یا ملات ماسه سیمان نقطه صافی رادر ان ایجاد می کنند حال سه نقطه داریم که طبق اصول هندسی می توان بر ان  سطحی را عبور داد پس از ایجاد نقاط مورد نیاز در دیوار  شمشه صافی را  انتخاب کرده وبه دو نقطه همسطح ودر امتداد یک شاغول متکی می نمایند و با  ملات پشت انرا پر می نمایند بدین وسیله روی دیوار خطی به پهنای چند سانتی متر و به طول دیوار ایجاد می نمایندواین عمل را هر یک متر به یک متر تکرارمی کنند و آنگاه بین این خطوط را با ملات ماسه سیمان پر می کنند.

  به این کار در اصطلاح شمشه گیری می گویند. 

  قبل از اجرای عملیات شمشه گیری می بایست حتما لوله کشی برق انجام شده باشد زیرا در این صورت به مقدار قابل توجه از کند کاری برای عبور لوله  برق ودر نتیجه هزینه ان کاسته خواهد شد.

بخش هفتم:

 کف سازی:

   بعد از عملیات شمشه گیری در این پروژه عملیات ساخت کف  همه اتاقها  و حیاط اجرا شد.اصولا کف سازی در ان قسمت از ساختمان انجام می شود که سطح مفید اطاقها  سالنها و سرویس ها وانبارها را تشکیل می دهد.

  با توجه به محل استفاده  کف سازی انواع مختلف دارد مخصوصا برای اخرین  قشر کف سازی  واحد های مسکونی انواع مصالح از قبیل موزاییک و انواع سنگ  ویا کاشی های لعابی ویا انواع پارکت وکف پوش ها وجود دارد.

  برای اجرای عملیات کف سازی چنانچه ساختمان احداث شده در زمینهای خاک دستی  ویا زمینهای سست باشد برای جلوگیری نشست های احتمالی  زمین کف  اطاقها  ابتدا خاک انجا را می کوبند  وسپس اقدام به اجرای کف می کنند.

  البته در این پروژه با تشخیص مهندس کارگاه عملیات متراکم کردن خاک کف  اتاقها انجام نشد.البته در این پروژه از موزاییک های 30 سانتی متری برای مفروش کردن کف استفاده شد.

بخش هشتم:سفید کاری

سفید کاری یا کف مال گچ: 

   این عملیات مخصوص دیوارهای داخل ساختمان می باشد. کف مال گچ به عنوان پیش زمینه ای برای  نازک کاری یا کشته کشی محسوب می باشد.به علت زود گیر بودن ملات گچ انرا به مقدار کم در استانبولی می سازند.

در موقع ساخت ملات گچ ابتدا باید درون استانبولی مقداری اب ریخته سپس پودر گچ را درون اب استانبولی پاشید تا تمام ذرات گچ در مجاورت اب قرار گرفته و تر شوند انگاه انرا با ماله روی دیوارها ی داخل ساختمان می مالندبطوری که  سطح کاملا صاف و یکنواختی ایجاد شود.انجام این کار را در اصطلاح کف مال گچ می گویند.

  کشته کشی یا نازک کاری:

    به علت زودگیر بودن گچ نمی توان سطح ان راکاملا صاف نمود بدین علت بعد ازسفید کاری وقبل ازانکه ملات گچ خشک شود روی ان رایک ورقه گچ کشته به ضخامت تقریبایک میلیمترمی کشند تاسطحی کاملا صاف بوجود اید.       

کچ کاری و نازک کاری مرحله ی نهایی احداث ساختمان است

ملات کشته گچ را بدین طریق تهیه می کنند که ابتداگچ راازالک بسیار ریز

گذرانده انگاه انرا مانند تهیه گچ معمولی روی اب می پاشند و بوسیله هم زدن ملات با دست مانع سخت شدن ان میشوند.این کار را چند دقیقه ادامه داده تا گچ حد اکثر ازدیاد حجم خود را بدست اورد.این ملات کاملا یکنواخت بوده و هرگز سخت نمی شود(خشک شدن با سخت شدن دو مقوله جداگانه هستند) بلکه دراثر تبخیر سطحی خشک می شود. با اتمام عملیات سفید کاری  کاراجرای ساختمان به پایان رسید وعملیات سیم کشی برق ولوله کشی شروع شد.

اجرای ستون ها و نمایش میلکردهای انتظار

قالب بندی تیر ها و نمایش ستون اجرا شده

 

کثیف بودن میلگردهای انتظار

قالب بندی دیوار برشی

 

Wall Postاجرای وال پست در دیوارهای عریض

نحوه­ی صحیح انبار سیمانهای پاکتی و فله­ای

روغن کاری قالب ها جهت سهولت در جدا سازی بعد از بتن ریزی

قالب برداری

 

بیرون زدگی شیره بتن که از مشکلات بتن می باشد.

نمونه هایی از دستگاه های مورد استفاده در کارگاه

 

جر و ساختارش

آجر و ساختارش . . .

آجر :  واژه بابلی است ,نام خشت نوشته هایی بوده است که بر آنها فرمان ,منشور , قانون وجزاینها را می نوشتند .سومری ها و بابلیها ,برای ساختن خشت , پس از فرو نشستن سیلاب گل خمیری را ازکنار رودخانه بدست می آورند . پختن آجر باید همزمان با پیدایش آتش , نخست دردشت هایی که سنگ پیدا نمی شده اختراع شده باشد. نخستین بار ازگل پخته دیواره ها و کف اجاق ها , به آجر پزی پی بردند . پیشینه آجر پزی درخوزستان ومیانرودان ( بین النهرین ) زودتر ازجاهای دیگر ایران زمین است , در هندوستان تا شش هزار سال پیش می رسد . درایران , درجاهایی که سنگ نبود , پختن ومصرف کردن آجر از زمان باستان معمول شده . در دوران ساسانیان , مصرف کردن آجر گسترش یافت . آجرهای ساسانی را نخست به کنده گی 7 تا8*44*44 س م می ساختند . کف دالان مسجد جامع اصفهان با آجر های ساسانی به روش نره فرش شده است , این آجرها اززمان ساسانیان که اینجا آتشکده بوه بجا مانده اند . آجرهای بزرگ قدمگاه نیشابور هم از زمان ساسانیان بجا مانده اند زیرا آنجا آتشکده آذر برزین مهر بوده است . ساختمانهای بزرگ و زیبای آجری زیادی در ایران زمین زمان باستان بجامانده اند مانند :طاق کسری درمیانرودان ( بین النهرین ) , پلهای دختر که برای آناهیتا ( ناپلید = بی گناه = معصومه ) ایزد آب یا ,بابک ( با = آب + بک = بغ = ایزد ) ساخته شده اند ,گنبد کاووس ,مسجدهای بزرگ (بیشتر مسجدهای جامع ) که در زمان ساسانیان آتشکده بوده اند ونشانه هنر آجر کاری استادان ایرانی هستند . شاهکار هنر آجر کاری مسجد جامع اصفهان وگنبد کاووس زیباتر از ساختمانهای آجر ی دیگرند . آجر سنگی ست ساخته گی ودگرگون که ازپختن خشت بدست می آید . خشت خاک نمناک یاگلی است که به آن شکل داده شده باشد , گل مخلوط همگن و ورزیده خاک و آب است . خاک را با 15 تا 25% وزنش آب ,‌در هم کرده ورز می دهند تا تمام دانه های خاک نمناک شوند , یا به گرد خاک 7 تا 8% وزنش نم می زنند . به گل با فشار کم و به خاک نمناک بافشار زیاد شکل می دهند . قدیمی ترین لوح آجری از دوران « سارگن » موسس امپراطوری « اکاد » مربوط به 2400 سال قبل از میلاد مسیح می باشد . بعداً از قالب زدن خشت و پختن آن به نام آجر در بناهای کلده و بابل و آشور و میان رودان بین دجله وفرات استفاده فراوان شده است . ازمیان بناهای به جای مانده میتوان به برج بابل که با آجر ساخته شده است اشاره کرد ونیز بنای چغازنبیل اثر ارزشمندی که حدود 1250 سال قبل از میلاد ساخته شده و درهفت تپه خوزستان واقع است . این بنای عظیم درپنج اشکوب (طبقه ) است , طبقه هم سطح زمین به ابعاد 105*105 متر می باشد . ارتفاع این بنا به 62 متر , باهر طبقه پس نشین به شکل پله پله که به نام زیگفرات نامیده می شده است ( دراینجابه معنی ساختمان سر به فلک کشیده میباشد واین کلمه سومری است ). این بنای عظیم و تاریخی دارای دو طبقه زیرین, طبقه اول زیرین , ستایشگاه و طبقه دوم زیرین ,‌قبور بزرگان و پادشاهان ایلامی بوده است . در این بنا , محل در بندها از آجر نوع لعابدار استفاده شده ضمنا آجر نوشته هایی در بین رج های آجرکاری به کاررفته این بنا که دستورات و احکام بوده است که تاامروز به یادگار مانده است . به طور خلاصه ازآجر درمعماری قبل از اسلام وبخصوص دربناهای بعداز اسلام تا به امروز بهره فراوان برده شده است . به جرات می توان گفت , چه چیزسبب شده است که بناهای دوران باستان بمانند قبر امیر اسماعیل سامانی در بخارا که درسال 285 هجری ساخته شده است . تا امروز این چنین استوار و شکوفا ازتکنیک و هنرباقی بماند . مسلما نوع مرغوب آجر وشیوه اجرای اصولی , بخصوص پیوند و اتصالات قطعات آن با یکدیگر از رموز پایداری آجر بوده است . اثری که بسیار مورد توجه ایرانشناسان بزرگ و معماران جهان بوده و تاامروز برای جهانیان به یادگار مانده است . به طوری که اشاره شددرساختار ساختمان آجری بایستی از پیوند و اتصالات بسیار دقیق نهایت بهره برده شود تابنا که درواقع سرمایه ملی است . آن چنان ساخته شود که سال ها بدون تعمیر و با عمر مفید مورد استفاده جامعه واقع گردد . مصارف آجر اولین پیام های تاریخی تمدن های گذشته به وسیله آجر برای ما به یادگار مانده است این اسناد تاریخی اولین کتابخانه های تمدن بشری را تشکیل می داده اند . به اعتقاد باستان شناسان اولین بار آجر در سرزمین بین النهرین تهیه شده است .به هر صورت باید آجر پس از پیدایش آتش و و در نواحی که معادن سنگ وجود نداشته اند اختراع شده باشد . نمونه های زیبا وباعظمت کار برد آجر درمعماری ایران باستان نماینده پیشرفت درخشان ایرانیان درتولید ومهندسی کاربرد این مصالح است . در این میان می توان از زیگورات جغازنبیل , ایوان مدائن , کاخ های فیروز‌آباد ولرستان درقبل از اسلام و همین طور مساجدجامع اصفهان ویزد , گنبدکاووس و ارگ تبریز مربوط به دوران بعد از اسلام نام برد . رمز توانایی آجر درخلق شگف انگیز ترین ساختمان های تاریخ در نتاسبات آن نهفته است این ابعاددر طی زمان متحول شده ودر حال حاضر باساختار وتوانایی بدن انسان هماهنگ شده است . ابعاد آجربه طریقی است که به راحتی در یکدیگر قفل وبست می گردند . این خاصیت , کیفیت های مهندسی بی شماری ازجمله درمحل اتصال دودیوار به یکدیگر به وجود می آورد آجرهابه کمک ملات به یکدیگر متصل می شوند وسطح یکنواختی را به وجود می آورند . این ابعاد متناسب باعث شده است که این مصالح به منظور اجرای دهانه های وسیع به صورت قوس وطاق وگنبد که اززمان قبل از اساسانیان درایران رواج داشته است ,‌کار آیی منحصر به فردی داشته باشد . خواص آجر باعث شده است که به عنوان خواص پرکننده دیوار و سقف ازجمله پرمصرف ترین مصالح باشد . زیبایی آجر و الگوی حاصل از آجر چینی باعث شده است که به صورت نما درداخل وخارج بنا مورد استفاده قرار گیرد وهویت خاصی به ساختمان ببخشد . استفاده از آجر به عنوان فرش کف و پلکان , فارغ از مقاومت مطلوب آن ویژگی های اقلیمی این مصالح کویری را بیشتر به نمایش می گذارد . روش نوین امروزی , وسایل فنی زیاد و امکانات فراوانی را به دست معماران داده است که با وجود مدرن بودن , وسیله ای برای شکفتن روح حساس و زیبا شناس آنها می باشد . البته تنها آجر وسیله شناخت این زیبایی روحی نیست وعناصر بسیاری نیز این عمل را به خوبی انجام می دهند ولی فرق بین آنها دراین است که آجر قابلیت ایفای هر منظوری را دارد و باوجود گذشت قرون متمادی هنوز مدرن است . یک ساختمان آجری جزئی از طبیعت است وهم آوایی آن را نه تنها به هم نمی زند بلکه رنگ وفرم بدیعی نیز به آن می بخشد و بااین وجود هیچگاه کهنه نبوده و نیست وهمراه با زمان پیش می رود . به هر حال یک ساختمان آجری همانند یک فرش دستباف , ترکیب بدیعی از سلیقه های بی انتهای معماران هنرمند است .

آجر سفال و مراحل ساخت آن به شرح تصویر

آجر سفال و مراحل ساخت آن به شرح تصویر

مشخص نیست که آجر برای اولین بار از چه زمانی مورد استفاده قرار گرفته است؛ گمان می‌رود انسان‌های اولیه با مشاهده پخته شدن گل مجاور اجاق‌های خود و دیدن اینکه گل پخته شده سختتر از کلوخه‌های کنار خود می‌گردید پی به خواص و روش تهیه آجر برده باشند.آجر همچنین به عنوان یکی از مصالح ساختمانی از دیرباز مورد استفاده بوده‌است. مصرف آجر به عنوان مصالح ساختمانی در ایران سابقه باستانی دارد. از بناهای باستانی مشهوری که در ساخت آن از آجر استفاده شده می‌توان به طاق کسری اشاره کرد.مثال دیگر کف دالان مسجد جامع اصفهان است که به وسیله آجرهایی مفروش شده‌است که در زمان ساسانیان برای ساخت آتشکده بکار رفته بود.به طور کلی استفاده از آجر در طول تاریخ ایران بسیار گسترده بوده و بناهای بیشماری اعم از آتشکده، مسجد، ساختمان‌های مسکونی و... به وسیله آجر در ایران ساخته شده‌اند.
در حال حاضر با توجه به بالا رفتن تراکم جمعیت و ساخت بناهای چندین طبقه استفاده از آجر در اسکلت این نوع ساختمان‌ها مقدور نیست و از اسکلت‌های فلزی یا بتنی استفاده می‌شود؛ ولی از آجر برای نماسازی استفاده می‌شود و یا در قسمتی از سالن و سایر فضاها آجر را بطور نمایان بکار می‌برند.

به طور کلی تهیه آجر سفال در 5 مرحله اصلی زیر می باشد :




1- استخراج مواددر این مرحله خاک از معدنی که قبلاً کیفیت آن مورد بررسی وتأیید قرار گرفته است برداشت می نمایند.2- تهیه گلدر این مرحله خاک را ضمن آب زدن و جداسازی سنگ یا مواد خارجی از آن براساس میزان سختی و خشکی آن با آسیاهای مختلف خورد نموده و به دانه بندی در حدود 1تا5/1 میلیمتر می رسانند و در سیلوی خاک نگهداری می نمایند.3- فرم دادنمرحله فرم دادن بدین صورت است که گل مهیا شده در دستگاه میکسر که روی یک اتاق وکیوم پرس می باشد وارد شده و بعد از آنکه هوای داخل گل به طور کامل تخلیه شد، گل توسط این دستگاه کاملاً فشرده می شود تا مواد تا حد امکان مخلوط وفشرده شده و هیچگونه خلل و فرجی باقی نماند و سپس گل فشرده شده توسط اکسترودر در حین عبوراز محل خروجی ماشین ،شکل قالبی را که در آن محل نصب شده است را به خود می گیرد و به صورت شمش گلی با ابعاد تعیین شده خارج می شود که بلافاصله بعد از قالب برش خرده و به قسمت خشک کن حمل می شود.4- خشک کردنخشت آماده شده وارد خشک کن شده تا میزان رطوبت و مقاومت آن به حد مناسب رسیده و آماده قراردادن در کوره شود. اگر خشت تر وارد کوره شود هم خود محصول ترک خورده و از بین می رود و هم کوره دچار شوک حرارتی شده که موجب ریزش و خرابی آن می شود.5- پختدر مرحله پخت،خشت خشک وارد کوره شده ودر معرض حرارت بسیار بالا (تا 900 درجه سانتیگراد) قرارمی گیرد و برای مدت زمان معینی حرارت می بیند تا سفت وسخت شده و اکسیدکربن آن نیز متصاعد شود.پس از انجام پخت تیغه یا بلوک سفالی تولید شده جهت بارگیری و فروش انتقال می یابد.

آجر

آجر

مقدمه :

آجر سنگی است ساختگی (مصنوعی) که نوع رسی آن از پختن خشت (گل شکل داده شده) و نوع ماسه آهکی آن از عمل آوردن خشت ماسه آهکی (که از فشردن مخلوط همگن ماسه سیلیسی و آهک در قالب ساخته می‌شود) با بخار تحت فشار زیاد به دست می‌آید، آجرهای بتنی همانند بلوکهای سیمانی تهیه می‌شوند. آجر رسی عمدتاً از سیلیکاتهای آلومینیوم بوده و آجر ماسه آهکی از سنگدانه‌های ریز سیلیسی تشکیل شده است که توسط خمیری از جنس سیلیکات کلسیم به همدیگر چسبیده‌اند. این آجر معمولاً به رنگ خاکستری است ولی می‌توان با افزودن رنگ مناسب آن را به رنگهای دیگر نیز تولید نمود. آجر به اشکال مکعب مستطیل توپر، سوراخدار، توخالی (مجوف تیغه‌ای و سقفی) و قطعات نازک تولید می‌شود. از آجر در ساختن دیوارهای باربر، تیغه‌های جدا کننده، سقفهای تیرچه بلوک، طاق ضربی بین تیرآهنها و نمای خارجی و داخلی ساختمانها بهره‌گیری می‌شود.

تاریخچه آجر

آجر از قدیمی ترین مصالح ساختمانی است که قدمت آن بنا به عقیده برخی از باستان شناسان به ده هزار سال پیش می رسد.در ایران بقایای کوره های سفال پزی و آجر پزی در شوش و سیلک کاشان که تاریخ آنها به هزاره چهارم پیش از میلاد می رسد پیدا شده است. همچنین نشانه هایی از تولید و مصرف آجر در هندوستان به دست آمده که حاکی از سابقه شش هزار ساله آجر در آن کشور است وازه آجر بابلی و نام خشت هایی بوده که بر روی آنها منشورها  قوانین و نظایر آنها را می نوشتند گمان می رود نخستین بار از پخته شدن خاک دیواره ها و کف اجاق ها به پختن آجر پی  برده اند .

کوره های آجر پزی ابتدایی بی گمان از مکان هایی تشکیل می شده که در آن لایه های هیزم و خشت متناوبا روی هم چیده می شده است.

فن استفاده از آجر ازآسیای غربی به سوی غرب مصر و سپس به روم و به سمت شرق هندوستان و چین رفته است در سده چهارم اروپایی ها شروع به استفاده از آجر کردند ولی پس از مدتی از رونق افتاده و رواج مجدد از سده 12 میلادی بوده که ابتدا از ایتالیا شروع شد.

در ایران باستان ساختمان های بزرگ و زیبایی بنا شده اند که پاره ای از آنها هنوز پا بر جا هستند؛ نظیر طاق کسری در غرب ایران قدیم ، آرامگاه شاه اسماعیل سامانی در گنبد کاووس و مسجد اصفهان را که با آجر ساخته اند همچنینی پلها و سد های قدیمی مانند پل دختر  سد کبار در قم از جمله بناهای قدیمی می باشند.

انواع آجر در ایران قدیم

در ایران هر جا سنگ کم بوده و خاک خوب هم در دسترس بوده است آجر پزی و مصرف آجر معمول شده است اندازه آجر ایلامی   حدود 10×38×38 سانیتی متر بوده پختن و مصرف آجر در زمان ساسانیان گسترش یافته و در ساختمان های بزرگ مانند آتشکده ها به کار رفته است اندازه  آجر این دوره جدود 44×44×7تا 8 بوده است و بعد های آن 20×20×3 تا4 سانتی متر کاهش یافت .

در فرش کردن کف ساختمان از آجر بزرگتری به نام ختائی به ابعاد 5×25×25 سانتی متر و یا بزرگتر از آن به نام نظامی در ابعاد 40×4×5 سانتی متر استفاده می شده است از انواع دیگر آجر در گذشته آجر قزاقی می باشد که پیش از جنگ جهانی اول روسها آن را تولید می کردند که ابعاد آن 5×10×20 بوده است آشنایی با آجر و مواد اولیه آن آجر نوعی سنگ مصنوعی است که از پختن خشت خام و دگرگونی آن بر اثر گرما به دست می آید خاک آجر مخلوطی است از خاک رس ماسه فلدسپات سنگ آهک سولفات ها سولفورها فسفات ها کانی های آهن منگنز منیزیم سدیم پتاسیم مواد آلی و...

۲-۱ - انطباق با مشخصات و استانداردها

آجرهای مصرفی در هر پروژه باید از نظر ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی (مانند ابعاد، رنگ و دیگر مشخصه‌ها) با آنچه در نقشه‌ها، دستور کارها، مشخصات فنی خصوصی و سایر مدارک پیمان ذکر شده است منطبق باشد. نمونه آجرهای مصرفی اعم از پشت کار و نما، توپر و سوراخدار مجوف تیغه‌ای و سقفی، انواع رسی و ماسه آهکی باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد.

ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی آجرها و روش آزمایش آنها باید مطابق استانداردهای ایرانی زیر باشد:

ـ استاندارد شماره 7 : آجرهای رسی (مشتمل بر ویژگیها، نمونه‌برداری و روشهای آزمایش)

ـ استاندارد شماره 2909 : استاندارد ویژگیها و روشهای آزمون تیرچه و بلوک سقفی

ـ استاندارد شماره 991 : آجر نسوز جهت طاقهای قوسی

ـ هر استاندارد ایرانی دیگری که تا زمان انعقاد پیمان در باره آجر تدوین یا تجدید نظر شود

تا زمانی که استاندارد ایرانی در پاره‌ای موارد تدوین نشده باشد در درجه اول استانداردهای ”سازمان بین‌المللی استاندارد ISO “ معتبر خواهد بود و در صورت نبودن استاندارد مذکور به ترتیب استانداردهای آلمانی DIN ، بریتانیایی BS و آمریکایی ASTM ملاک عمل قرار خواهد گرفت.

مراحل ساخت آجر عبارتند از :

کندن و ستخراج مواد خام

آماده سازی مواد اولیه

قالب گیری

خشک کردن

تخلیه و انبار کردن محصول

انواع کوره های آجر پزی

پس از خشک شدن خشت ها را در کوره می چینند طرز چیدن آنها طوری است که بین آنها فاصله وجود دارد تا گازهای داغ و شعله بتواند از لای آنها عبور کند کوره های آجر پزی سه نوع هستند:

کوره تنوره ای ،  هوفمان و تونلی

قابل ذکر است که کوره های تونلی مدرن ترین کوره های آجر پزی می باشند که در آنها سرامیک های ممتاز و صنعتی نیز می پزند ویزگی های آجر آجر خوب باید در برخورد با آجر دیگر صدای زنگ بدهد صدای زنگ نشانه سلامت توپری و مقاومت و کمی میزان جذب آب آن است آجر خوب باید در آتش سوزی مقاومت کند و خمیری و آب نشود رنگ آجر خوب باید یکنواخت باشد و همچنین باید یکنواخت و سطح آن بدون حفره باشد سختی آجر باید به اندازه ای باشد که با ناخن خط نیفتد.

۳-۱ - ویژگیها و حداقل حدود قابل قبول

۱-۳-۱   آجرهای رسی

آجرهای مصرفی در نما باید مطابق استاندارد ایرانی شماره 7، عاری از معایب ظاهری مانند ترک‌خوردگی، شوره‌زدگی، آلوئک و نظایر آن باشد. طول، عرض و ضخامت آجرهای ماشینی باید به ترتیب 2±220 و 1±105 و 1±55 میلیمتر باشد. طول، عرض و ضخامت آجرهای دستی باید به ترتیب 4±210 و 3±100 و 2±55 میلیمتر باشد. ضخامت آجرهای نازک نما در هر دو مورد ماشینی و دستی باید برابر 1±30 یا 1±40 میلیمتر بوده و طول و عرض آنها عیناً مانند آجرهای ضخیم باشد. لبه آجرها باید مستقیم و زوایای آنها قائمه و سطوحشان صاف باشد، پیچیدگی در امتداد سطح بزرگ آجر حداکثر 4 میلیمتر و در امتداد سطح متوسط آجر تا 5 میلیمتر مجاز است. وجود یک ترک عمیق در سطح متوسط حداکثر تا عمق 40 میلیمتر در آجر پشت کار بلااشکال می‌باشد. طول شکستگی و دندانه‌ای شدن خطوط و زوایا نیز در آجر پشت کار نباید از 15 میلیمتر تجاوز کند و تعداد آن در هر آجر نباید از دو عدد بیشتر باشد. در آجرهای سوراخدار، سوراخها باید عمود بر سطح بزرگ آجر و به طور یکنواخت در سطح آن توزیع شده و جمع مساحت آنها باید بین (25%) تا (40%) سطح آجر باشد. بعد سوراخهای مربع و قطر سوراخهای دایره‌ای باید حداکثر به 26 میلیمتر محدود شود و ضخامت دیوار بین سوراخ و لبه آجر بیش از 15 میلیمتر و فاصله بین دو سوراخ بیش از 10 میلیمتر باشد. وزن ویژه هر دو نوع آجر نباید از 7/1 و وزن فضایی آنها از 3/1 گرم بر سانتیمتر مکعب کمتر شود. حداقل تاب فشاری آجرهای دستی 80 و ماشینی پر مقاومت 175 و ماشینی متوسط 125 و ماشینی کم مقاومت 85 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع استاندارد شده است و تاب فشاری آجرهای مصرفی نباید از این حدود کمتر باشد. ضخامت تیغه‌های آجر مجوف دیواری و بلوک سفالی سقفی حداقل 8 و رواداری و ابعاد آنها 4± میلیمتر می‌باشد. آجرهای مصرفی باید در برابر یخبندان پایدار بوده و در آزمایش یخزدگی دچار خرابیهای ظاهری مانند ورقه شدن، ترک خوردن و خرد شدن نشوند. درصد وزنی جذب آب 24 ساعته آجرهای ماشینی نباید از 16 و در مورد آجرهای دستی از 20 بیشتر شده و در هر دو نوع آجر از 8 کمتر باشد. آجرهای توخالی تیغه‌ای و سقفی و قطعات نازک آجری مورد مصرف در نماسازی (به ابعاد تقریبی 20×40×200 یا 20×30×200 میلیمتر یا قطعات نازک آجری نما به ضخامت حدود 20 میلیمتر با نقش چند آجر بندکشی شده) حداقل باید دارای مشخصات آجرهای ماشینی با مقاومت متوسط مندرج در استاندارد ایرانی شماره 7 باشند.

مصرف آجر غیراستاندارد در صورتی مجاز است که استفاده از آن در مشخصات و نقشه‌ها پیش‌بینی شده و نمونه آن به تصویب دستگاه نظارت رسیده باشد و دست کم دارای ویژگیهای زیر باشد:

الف:  کاملاً پخته و یکنواخت و سخت باشد و در برخورد با آجر دیگر صدای زنگدار ایجاد کند.

ب:  تاب فشاری آن دست کم (80%) مقادیر مندرج در استاندارد ایرانی شماره 7 باشد.

ج:  جذب آب آن در حدود مقادیر تعیین شده در استاندارد باشد، در غیر این صورت مصرف آن فقط در اجزائی از ساختمان که در معرض رطوبت قرار نمی‌گیرند مجاز است.

د:  آجر مصرفی در نما باید دارای شکل، نقش و رنگ موردنظر طراح بوده، و رواداری ابعاد آن حداکثر، (30%) بیش از رواداریهای مندرج در استاندارد ایرانی شماره 7 باشد.

هـ:  آجر مورد مصرف در اقلیمهای سرد باید در برابر یخبندان مقاومت مورد نظر را داشته باشد.

ز: مصرف آجرهای ترک‌دار، کج و معوج، گود و برجسته که انحنا، گودی و برجستگی آنها از 5 میلیمتر تجاوز نکند مشروط بر اینکه تعداد آنها از (20%) کل آجرها بیشتر نشود بلااشکال است. مصرف آجرهای نما که دارای آلوئک یا ترک باشند، تنها در پشت کار مجاز خواهد بود. مصرف آجرهای کهنه درصورتی که مطابق مشخصات بوده و کاملاً تمیز شده باشد مانعی ندارد، ولی بهتر است به همراه آجرهای نو و در پشت کار از آنها استفاده شود.

۲-۳-۱ - آجرهای نسوز

آجرهای نسوز مورد مصرف در ساختمان معمولاً از خاکهای نسوز تهیه می‌شوند. این آجرها علاوه بر دارا بودن مشخصات آجرهای معمولی باید گرمای 1580 درجه سلسیوس را بدون آنکه خمیری شوند و از شکل بیفتند، تحمل کنند. مقاومت آجر نسوز دست کم باید 16 مگاپاسکال (حدود 160 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع) باشد.

آجرهای نسوز مصرفی در کارهای تأسیساتی مانند دیگهای آب گرم و بخار، تابع شرایط ویژة مربوط به خود خواهند بود.

۳-۳-۱-  آجرهای بتنی

آجرهای بتنی باید با شرایط مندرج در مشخصات بلوکهای بتنی مطابقت داشته باشند.

۴-۳-۱-  آجرهای ماسه آهکی

جرهای ماسه آهکی معمولاً به صورت توپر و سوراخدار به ابعاد حدود آجر رسی یا مضاربی از آن با ملحوظ داشتن ضخامت ملات ساخته می‌شوند. رواداری طولی و عرضی این آجرها 5/2± و برای ضخامت 2± میلیمتر می‌باشد. آجرهای ماسه آهکی در قطعات نازک و با ضخامت کم برای مصرف در نماسازی نیز تولید می‌شود.

ویژگی آجرهای ماسه‌آهکی بستگی به جنس مواد خام، نحوه قالب‌گیری، دما و مدت پخت آنها دارد. گروه‌بندی آجرهای ماسه آهکی بر حسب تاب فشاری آنها صورت می‌گیرد. حداقل میانگین تاب فشاری آجرهای کم مقاومت باید 5/7، آجرهای با تاب متوسط 10 و آجرهای پر مقاومت 15 و آجرهای ممتاز 20 مگاپاسکال (هر مگاپاسکال حدوداً 10 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است) و میانگین تاب خمشی آنها به ترتیب باید 8/1، 2/2، 8/2 و 4/3 مگاپاسکال باشد. ضریب تغییرات مقاومت نسبت به میانگین نباید برای آجر ممتاز از (20%) و سایر انواع از (30%) تجاوز نماید.

آجر ماسه آهکی باید 15 دوره یخبندان تا 15 درجه زیر صفر و آب شدن را تحمل کند. کاهش نسبی مجاز تاب فشاری پس از آزمایش یخ زدن نباید بیش از (20%) باشد. وزن فضایی آجر ماسه آهکی به تاب فشاری آن بستگی دارد و برای آجرهای کم مقاومت، متوسط، پر مقاومت و ممتاز، به ترتیب نباید از 5/1،7/1، 9/1 و 1/2 گرم بر سانتیمتر مکعب کمتر شود. جمع‌شدگی ناشی از خشک شدن آجرهای ماسه‌ آهکی ممتاز نباید از (5/2%) و در مورد سایر آجرها از (5/3%) بیشتر شود. ظاهر آجرهای ماسه آهکی باید تمیز، یکنواخت و عاری از ترک و حفره و مواد خارجی مانند خاک و آهک و مواد آلی گیاهی باشد. جذب آب آجر ماسه آهکی در 24 ساعت نباید از (8%) کمتر و از (20%) بیشتر شود.

انواع آجر غیر رسی  و اشکال آن

آجر جوش آجر خاص در صنعت سفال پزی است که در کشورهای صنعتی دارای اهمیت ویزه ای است از این آجر برای نماسازی ساختمان ها فرش کف پیاده روها پوشش بدنه و کف آبروها و مجراهای فاضلاب و تونل ها و ساختن دودکش ها فرش کف کارخانه ها انبارهای کشاورزی و سالن های دامداری پرورش طیور استخر های صنعتی و جز اینها استفاده می شود

انواع خاص آجر تولیدی در کشور های اروپایی آجر هایی در کشورهای صنعتی اروپاتولید می شوند که هنوز تولید آن در ایران مرسوم نشده است از آن جمله بلوک های تو خالی آتش بند برای نصب دور ستون ها به منظور جلوگیری از نفوذ آتش قطعات ویزه به شکل منحنی های کوز و کاس قطعات درپوش روی دیوار قطعاتی که از اجزا هستند مانند کلوک سرقد گوشه و جزاینها که هنوز در ایران تولید نمی شوند.

۵-۱- مصالح نصب و ملاتها

۱-۵-۱- دوغابها و ملاتها

برای دوغابها و ملاتهای آجرکاری و بندکشی به فصل مربوطه مراجعه شود.

۲-۵-۱ - اتصالات و بستها

مصالح نصب آجرهای نازک و اتصالات و بستهای فلزی که در دیوارهای دو جداره و نظایر آن به کار می‌رود، باید فلز زنگ نزن باشد و یا تمام قسمتهای آن در داخل ملات یا دوغاب قرار گیرد تا از زنگزدگی آنها جلوگیری به عمل آید. اتصالات غیر فلزی به لحاظ دوام و استحکام باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد.

۶-۱- حمل و نقل و نگهداری

بارگیری، حمل و باراندازی انواع آجر باید با دقت انجام شود به نحوی که ضایعات به حداقل ممکن برسد. آجرها و بلوکها باید در محل تمیز و سرپوشیده به طور جدا از هم دسته‌بندی شده و از تماس آنها با خاک، مواد مضر، رطوبت و یخ و برف جلوگیری شود.

آزمایش نمونه‌های گرفته شده از آجر در کارخانه و کارگاه باید منطبق با ویژگیهای مورد نظر در مشخصات کار باشد

اندازه گیری ضریب جذب آب مصالح و وزن مخصوص مصالح در دوحالت خشک و اشباع

اندازه گیری  ضریب جذب آب مصالح و وزن مخصوص مصالح در دوحالت خشک و اشباع وسایل مورد نیاز: سه قطعه سنگ- چهار قطعه آجر-چهار قطعه موزاییک- سبد معلق – پیکنومتر(کتری)- ترازو-باسکول-آب 1-اندازه گیری ضریب جذب آب مصالح:

مصالح انتخاب شده ابتدا خوب شسته میوند تا گردو خاک وناخالصی های روی سطح انها پاک شده در آزمایش ایجاد خطا نکنند.سپس مصالح شسته شده را بمدت یک هفته در ظرف آب قرار داده میشوند(بر اثر خاصیت مویینگی مصالح آب به تدریج وارد منافذ درون مصالح میگردد و فضاهای خالی مصالح را پر میکنند. )پس از مدت یکهفته مصالح اشباع شده از آب را در اختیار داریم. حال میتوانیم آزمایش را در دوحال برای مصالح انجام دهیم.1- مصالح اشاع شده با سطح تر 2- مصالح اشباع شده با سطح خشک(ssd) که چون خطای ایجاد شده در حالت اول بعلت وجودآب اضافی در سطح آب زیاد است آزمایش ار در حالت دوم انجام میدهیم.

بدین منظور با پارچه ای سطح روی مصالح را خشک مینماییم تا حالتی که با در دست گرفتن آنها دست کاملا خیس نشود. سپس آنها را توزین کرده(سنگ ها بصورت تک تک و آجرها و موزاییک دوبه دو توزین گشته مورد وآزمایش قرار میگیرند) و Wssd آنها ار بدست آورده در داخل کوره با دمای 5  110 قرار میدهیم.پس از یک هفته مصالح را از درون کوره بیرون آورده توزین میکنیم وWd آنها را بدست میآوریم. سپس از رابطه زیر در صد جذب آب را برای هرکدام از مصالح محاسبه میکنیم:

  ( (Wssd-Wd) / Wd )*100  =ضریب جذب آب 

وزن نمونه در حالت اشباع با سطح خشک Wssd:

وزن نمونه در حالت خشک Wd:

نتایج زیربرای آزمایش  جذب آب بدست آمد:

	Wd	Wssd	ضریب جذب آب
سنگ1	1419.2	1422.3	0.218
سنگ2	1350.5	1353.5	0.222
سنگ3	1443.2	1446.5	0.229
آجر1	2047.7	2508.8	22.518
آجر 2	1948.1	2327.5	19.475
موزاییک1	1737.5	1863.9	7.275
موزاییک2	1887.5	2034.7	7.799

	ضریب جذب متوسط آب
سنگ	0.223
آجر	20.997
موزاییک	7.537

2-آزمایش تعیین وزن مخصوص(چگالی)مصالح:

در این مرحله سه نوع چگالی را میخواهیم برای مصالح بدست آوریم. 1- چگالی اشباع در حالت خشک(Pssd)

2- چگالی خشک(Pd)    3- چگالی ظاهری . برای این کار جرم مصالح در حالات مختلف بر (Wssd,Wd)احتی طبق آزمایش قبل محاسبه میشوند. اما برای بدست آوردن حجم مصالح دورش وجود دارد. 1- روش پیکنومتر 2- روش سبد معلق

1-2-روش پیکنومتر:

در اینجا به جای پیکنومتر از کتری استفاده میکنیم.

ابتدا کتری را  تا سطح مشخصی که باید در تمام طول آزمایش ثابت باشد از آب پر میکنیم(مثلا تا حدی که آب تا حداکثر ارتفاع خو ددر لوله کتری بالا بیاید)سپس آنرا توزین مینماییم .بدین ترتیب Wp,w را محاسبه کرده ایم.

درمرحله بعدمصالح اشباع شده را(سنگها را تک کتک و آجر ها وموزاییک را دوتا دوتا) جداگانه در پیکنومتر قرارداده سطح آن را تا سطح قراردادی خود پر از آب کرده توزین میکنیم. بدین ترتیب نیزWp,w,ssd  بدست می آید.حال Vssdبا استفاده از روابط(که در ذیل آمده) براحتی قابل محاسبه است.

با توجه اینکه برای بدست آوردن چگالی ظاهری نیاز به محاسبه Vd داریم این مقدار را نیز باتوجه به میزان آب تبخیر شده از مصالح در حالت اشباع در کوره با استفاده از روابط ( که در ذیل آمده) محاسبه میکنیم.

روابطی که در  آزمایش پیکنو متر مورد نیاز است:

Vssd = (Wssd + Wp,w - Wp,w,ssd) / Pw          حجم نمونه در حالت اشباع

Vd= Vssd - (Wssd - Wd)     حجم نمونه در حالت خشک

Wp,w : وزن پیکنومترپرازآب

Wp,w,ssd:وزن پیکنومتر پرازآب حاوی مصالح

Pw (=1) : چگالی آب

بطور کلی چگالی اشباع،چگالی خشک و ظاهری نیزاز روابط زیر محاسبه میشوند:

Pssd= Wssd / Vssd       چگالی نمونه در حالت اشباع

چگالی خشک نمونهPd= Wd / Vssd      

Pظاهری= Wd / Vd         چگالی ظاهری نمونه

نتایج حاصل از آزمایش با روش پیکنومتر:

	Wd	Wssd	Wp,w	Wp,w,ssd	Vssd	Pssd	Vd	Pdry	Pظاهری
سنگ1	1419.2	1422.3	5708	6628	502.3	2.832	499.2	2.825	2.843
سنگ2	1350.5	1353.5	5708	6604	457.5	2.958	454.5	2.952	2.971
سنگ3	1443.2	1446.5	5708	6658	496.5	2.913	493.2	2.907	2.926
آجر1	2047.7	2508.8	5783	7025	1266.8	1.980	805.7	1.616	2.542
آجر 2	1948.1	2327.5	5783	6923	1187.5	1.960	808.1	1.641	2.411
موزاییک1	1737.5	1863.9	9647	10802	708.9	2.629	582.5	2.451	2.983
موزاییک2	1887.5	2034.7	13082	14203	913.7	2.227	766.5	2.066	2.462
	Pssd	Pظاهری	Pd
	متوسط	متوسط	متوسط
سنگ	2.901	2.914	2.895
آجر	1.970	2.476	1.628
موزاییک	2.428	2.723	2.258

2-2-روش سبدمعلق:

در این روش ازقانون ارشمیدس استفاده میشود.

بدین منظور ابتدا آب درون دستگاه را به سطح تراز آن میرسانیم.ترازوی دستگاه را صفر کرده ،هریک از مصالح رادر حالا اشباع ( بازهم سنگها بصورت تک به تک و آجرهاوموزاییک ها بصورت دوتادوتا) بصورت جداگانه در سبد معلق قرار داده اجازه میدهیم سطح آب دستگاه دوباره به سطح تراز برسد. عددی که ترازو پس از تراز شدن دستگاه نشان میدهد درواقع وزن آب خارج شده از دستگاه پس از ورود مصالح است که بنابرقانون ارشمیدس معادل است با Ws,ssd وزن مصالح در حالت معلق در آب. حال Vssdبا استفاده از روابط(که در ذیل آمده) براحتی قابل محاسبه است. در ضمن با توجه اینکه برای بدست آوردن چگالی ظاهری نیاز به محاسبه Vd داریم این مقدار را نیز باتوجه به میزان آب تبخیر شده از مصالح در حالت اشباع در کوره با استفاده از روابط ( که در ذیل آمده) محاسبه میکنیم.

روابطی که در  آزمایش سبد معلق مورد نیاز است:

Vssd = (Wssd – Ws,ssd) / Pw          حجم نمونه در حالت اشباع

Vd= Vssd - (Wssd - Wd)     حجم نمونه در حالت خشک

Ws,ssd : وزن مصالح اشباع در حالت معلق در آب

Pw (=1) : چگالی آب

بطور کلی چگالی اشباع،چگالی خشک و ظاهری نیزاز روابط زیر محاسبه میشوند:

Pssd= Wssd / Vssd       چگالی نمونه در حالت اشباع

چگالی خشک نمونهPd= Wd / Vssd     

Pظاهری= Wd / Vd         چگالی ظاهری نمونه

نتایج حاصل از آزمایش به روش سبد معلق بصورت زیر است:

	Wd	Wssd	Ws,ssd	Vssd	Pssd	Vd	Pd	Pظاهری
سنگ1	1419.2	1422.3	894.6	527.7	2.695	524.6	2.689	2.705
سنگ2	1350.5	1353.5	849.8	503.7	2.687	500.7	2.681	2.697
سنگ3	1443.2	1446.5	911.2	535.3	2.702	532	2.696	2.713
آجر1	2047.7	2508.8	1223.8	1285	1.952	823.9	1.594	2.485
آجر 2	1948.1	2327.5	1120.5	1207	1.928	827.6	1.614	2.354
موزاییک1	1737.5	1863.9	1065.8	798.1	2.335	671.7	2.177	2.587
موزاییک2	1887.5	2034.7	1154.5	880.2	2.312	733	2.144	2.575
	Pssd	Pظاهری	Pd
	متوسط	متوسط	متوسط
سنگ	2.695	2.705	2.689
آجر	1.940	2.420	1.604
موزاییک	2.324	2.581	2.161

-خطاهای احتمالی:

خطادر توزین پیکنومتر و تنظیم سطح ترازآن، تنظیم سطح تراز آب درسبد معلق وخطاهای ایجاد شده در توزین توسط باسکول مهمترین عوامل ایجاد خطا در این آزمایش هستند.

در واقع خطای احتمالی در تنظیم سطح تراز آب در سبد معلق مهمترین عامل ایجاد تفاوت در اعداد بدست آمده در روش سبد معق و پیکنومتر است.

*علت احتمالی تفاوت زیاد اعداد بدست آمده برای موزاییک1 ودر پی آن چگالی های متوسط موزاییک در دو آزمایش پیکنومتر و سبد معلق ،  خطای احتمالی در توزین Wp,w,ssd بوده است .  

نتیجه گیری:

1-     هرچه مصالح متراکم تر باشدوفضای خالی در درون مصالح کمتر باشد ضریب جذب آب آن کمتر خواهد بود.به عبارتی عوامل مهم در تعیین ضریب جذب آب مصالح جنس و میزان منافذ و فضاهای خالی مصالح می باشد.

درضمن :      

                     ضریب جذب آب سنگ < ضریب جذب آب موزاییک<ضریب جذب آب آجر             

2-     هرچه مصالح متراکم تر باشند چگالی آنها بس از اشباع با حالت خشک تفاوت کمتری دارد.به عبارتی درصد جذب آب با تفاوت چگالی مصالح در حالت اشباع و خشک رابطه مستقیم داردو هرچه درصد جذب بیشتر باشد این اختلاف بیشتر میشود و بلعکس.

آجر

آجر

آجر در ساختمان از زمانهای بسیار دور جا و مکانی داشته  و توانسته جای خود را در تاریخ پرکندو سرآمد مصالح ساختمانی باشد آجر در زمانی که در بابل اختراع شد و ساختن خشت و پختن آن معمول گشت. روزبروز در پهنه گیتی گسترش پیدا کرد و   می توان گفت بطور شعاعی کره زمین را دربرگرفت. خاک رس در اکثر نقاط زمین یافت می شود و این بهترین وسیله ای بود که اکثر مردم دنیا با آن شناخت پیدا کردند و پس از اینکه آن را به شکل خمیر گل درآوردند، در قالب به آن فرم دادند و در مقابل هوا و آفتاب خشک کردند و در کوره به آتش کشیدند و پختند و پس از اینکه جسم مقاومی شد از آن درخانه سازی و دیگر کارهای ساختمانی مورد بهره برداری قرار دادند. ساده ترین مصالح ساختمانی که از دیرزمان تا به امروز در دسترس فقیرترین و غنی ترین مردم دنیا قرار داشته همانا خشت و آجر می باشد.

 تاریخ آجرسازی را پنجهزار سال قبل از میلاد می دانند. مردمی که در کناره های رود نیل زندگی می کردند می دیدند که رودخانه در آرامش پس از طغیان و ته نشین شدن رسوبات که از نرمه های خاک رس مخلوط با آب که پس از تابیدن آفتاب بروی آن ترکهای متعددی خورده و به قطعات کوچک و بزرگ و به ضخامت تقریبی 4تا 5 سانتی متر مانند قالبهایی از گل بریده شده و آماده برای کارهائی مانند دیوارسازی در کناره های رود نیل بجا مانده این قطعات را مورد استفاده قرار دادند و به کمک یکدیگر آنها را به دیوار و خانه تبدیل کردند. از آنجا که همیشه در فکر نوآوری وپیشرفت بوده اند از پیدایش دنیا تا به امروز این صفت در وجود بشر رشد کرده و ذوق هنری که همیشه در وجود انسانها به تکاپو افتاده و خلاقیت درونی خود را آشکار کرده و آنهائیکه دست اندرکار بنا و بناسازی بوده اند  به این فکر افتادند که چطور می شود خشت ها را محکمتر ساخت. بنابراین گل رس را با مقداری پهن مخلوط کرده و پس از لگدکردن ورز دادند.  گل آماده شده را در قالب به شکل خشت درآوردند و بعدها برای اینکه گل در زمانیکه مقابل نور آفتاب آب خود را از دست می دهد ترک نخورده و محکمتر به هم بچسبد از کاه استفاده کردند کاه را پس از خیس کردن با خاکی که قراربود برای خشت مالی آماده شود مخلوط کردند و خاک رس و کاه را با آب در هم آمیختند و به شکل گل نیم کاه در قالب به خشت تبدیل نمودند و کاه مانند آرماتور در گل باقیمانده و مانع ترک خوردگی خشت گردید.( کاه را خیس می کردند که نرم شود و در موقع خشت مالی به دست آسیب نرساند.)  از روزی که خشت به آجر تبدیل شد و انسان آجر را شناخت و دانست یکی از عمده ترین مصالح ساختمانی است که بطور وفور باید از آن استفاده کرد، بر آن شدند که هر روز دامنه آجر را وسعت دهند و کاربرد آن که در همه جای ساختمان بود بکار گیرند.

 محققین بطور جمع بر این باورند که استادکاران بلامنازع در مشرق زمین بودند که ساختن آجر و استفاده از آن را مورد استفاده قرار دادند. انتخاب قالب و شکل گیری خشت و آجر از نظر محققین فن در اوائل کار مشکل بود یا بهتر بگوئیم هنری بود که باید روی آن فکر می شد با اینکه در مصر رسوبات ته نشین شده کناره های رود نیل را پس از خشک شدن روی هم قرار دادند و با آن دیوار ساختند ولی در شکل گیری قالب پس از مدتها و اینکه خشتها و آجرها چگونه روی هم قرار بگیرند که خراب نشوند و برای هم گیر شدن و نگهداری یکدیگر چه باید کرد تا دیوار استوار بماند. بهترین فرمی که انتخاب کردند آجرهای مکعبی شکل بود که باندازه های مختلفی در گوشه و کنار دنیا ساخته شد و دلیل آن هم این بود که نیم و نیم دو آجر روی هم قرار گیرد. این آجرها با ضخامتهای مختلفی همراه بود در ابتدا آجرها بزرگ و بسیار ضخیم و با طول عرضهای متفاوت، ولی کم کم به نازکی گرائید. مکعبها آجری شکل بعدها و به مرود ایام به قطعات کوچکتری تقسیم شد و بر هر قطعه ای نامی نهادند که این نامها سینه به سینه و زمان به زمان گذشت و درهر گوشه ای به زبان محلی آن گوشه متداول گشت و چون از سواد و سوادآموزی خبری نبود، در بعضی محلات با تحریفهایی همراه بود و همان تحریفها سینه به سینه به نسلهای بعدی انتقال پیدا کرد، پس از آنکه فرهنگ مردم هر کشوری به رشته تحریر درآمد این نامها بطور یکسان متداول گشت.

 ساختمان سازی در زمانهای قدیم هرچند بدوی و ابتدایی بود با پیشرفتی که خشت آجر داشت انسانها بر آن شدند که بیشتر فکر کنند و بهتر بسازند وطریقه بهتر ساختن و بهتر بکارگرفتن آجر و خشت را بیاموزند.

 در زمانیکه خشت پخته شده و تبدیل به آجر گشت و از مقاومت خوبی برخوردار شد و همه دست اندر کاران را به خود مشغول کرده بود معماران ایرانی از این صنعت بدور نبودند و در ایران شهر شوش که پایتخت ایلامیها بود و از آبادانی زیادی برخودار بوده آجرسازی رواج پیدا کرد و در کاوشهایی که در شهر شوش انجام گرفته و از آثار بدست آمده و بقایای تمدن ماقبل تاریخ را می رساند. از سفالهای پخته شده مصور رنگین که از طبقات زیرین خاکهای شهر شوش بدست آمده، اهمیت قدمت این ناحیه را می رساند و الواح گلی که در شهر شوش بدست آورده اند، مربوط به 1700 سال قبل از میلاد مسیح می باشد که این الواح شامل اسناد و قراردادهاست.

 سلسله هخامنشی و داریوش کبیر در سال 494 ق.م قصر شوش را بنا کرد و این گویای تمدن بزرگی است که در غرب ایران پا به عرصه وجود گذاشت و چهره این سرزمین را عوض کرد. پس متوجه شدیم که آجر در تمام دنیا زیربنای اصلی ساختمان و مشخص کننده و عامل افسانه ای هر بنا می باشد.

 کشور ما با اینکه در منطقه حاره قرار دارد و هوای آن در شمال و جنوب کشور در تمام طول سال با اختلاف شدید گرما وسرما که درجه حرارت همیشه حدود 40 درجه سانتیگراد نوسان دارد و در ساختمانهای باید از مصالحی کاملاً مناسب با آب وهوا استفاده کرد، ولی متأسفانه در یک دوره محدود در کشور ساختمانها را(نما) از سنگهایی که در مقابل حرارتهایی که در مقابل حرارتهای مختلف تغییر درجه حرارت فاحش می داد و در هوای گرم تابستان سریع گرم و در برودت هوای زمستان سریع سرما را بخود جذب میکرد، پوشانیدند. این سنگها از تکنیک پائینی برخوردار بودند. بکارگیری سنگ در کشور ما بطور تجربی آزمایش می شد و امتحان خوبی نداد. در همین زمان با پیشرفت تکنولوژی صاحبان صنایع در حرفه های مختلف بر آن شدند تا از انواع مصالح چه طبیعی و چه غیرطبیعی برای نماسازی بهره گیرند.

مصالحی که از اختراعات و ابداعات آنها بود برای نماسازی با تبلیغات فراوان بکار گرفتند و تمام آنها را به بوته آزمایش سپردند ولی نتیجه مطلوبی عاید نگشت و هر کدام به نوبه خود از لیست مصالح ساختمانی حذف گشت و باز هم آجر که از مصالح سنتی هر آب و خاکی بود جای نشین همه آنها شد.

پس از مدت کوتاهی مردم دوباره به فکر آجر افتادند که اینبار، همانطور که گفته شد، ذوق هنرمندان با گذشته تفاوت محسوسی پیدا کرد، آجرکاری نما در شهرهای مختلف رو به فزونی نهاد و معماران و دست اندرکاران، خارج و داخل بنا را با ذوق و سلیقه خود آزمایش کردند.

آجرسازی از زمانهای بسیار دور در سراسر دنیا عبارت بود از خاک رس مخلوط با آب که در قالبها به آن فرم داده و پس از قراردادن در برابر آتش بنام آجر از آن استفاده کردند منتها شرکتهای آجرسازی در کشورهای مختلف متفاوت بود. در کشور ما در ابتدا آجر را در کوره های  چاهی(استوانه ای ) پختند و سپس کوره های تونلی متداول گشت و امروزه با پیشرفت تکنولوژی روش روزافزون آن از کوره هایی کاملاً متفاوت با قبل استفاده میشود.

ضمناً بد نیست خاطر نشان شویم با پیشرفت تکنولوژی و علم شیمی، صاحبان صنایع دست اندرکار تغییر رنگ در آجر و مرغوب کردن جنس آن و مقاومت در برابر اجسام و گازهای خارجی در نقاط مختلف میباشد تا آجر بهتری عرضه نمایند.

آجرها و بلوکها

 آجرها گروهی از مصالح می باشند که به صورت صنعتی تولید و جایگزین سنگ شده اند و در حقیقت سنگی ساخته دست بشر می باشند، سنگی دگرگون که از تغییر وضعیت خشت پدید می آید. این گروه از مصالح که اولین تولید صنعتی و انبوه مصالح ساختمانی به دست بشر به شمار می آیند براساس نوع مواد اولیه، روند تولید و محل مصرف به انواع متنوعی تقسیم می شوند. آجرهای رسی که اولین و فراوان ترین آنها می باشند قدمت چندهزار ساله دارند. با پیشرفت تکنولوژی و علم شیمی انواع بی شماری از آجرها با کیفیت های مختلف، ابعاد و شکل ظاهری متنوع راهی بازار مصرف شده اند.

آجر رسی از قدیمی ترین مصالح ساختمانی که به وسیله بشر تولید شده است، می باشد. سنگ علیرغم فراوانی و استقامت به راحتی در دسترس قرار نمی گیرد، این مصالح طبیعی فرم دلخواه را به آسانی به خود نمی گیرد و با صرف هزینه بسیار قطعات آن یکسان می گردند و در این حالت نیز دورریز زیادی از خود به جا می گذارد. در حالی که گل حاصل از خاک رس که منشأ تهیه آجر است به راحتی شکل دلخواه را به خود می گیرد و محصولی همگن به دست می دهد.

از این رو می توان با قالب زدن گل و حرارت دادن آن مصالحی سخت، دارای مشخصات فیزیکی، مکانیکی و شیمیایی یکسان، متناسب با کاربرد، منطبق با فیزیک بدن انسان، با فرآیند تولید ساده، سریع و حمل و نقل آسان تولید نمود.

مصارف آجر

اولین پیام های تاریخی تمدنهای گذشته به وسیله آجر برای ما به یادگار مانده است. این اسناد تاریخی اولین کتابخانه های تمدن بشری را تشکیل می داده اند. به اعتقاد باستان شناسان اولین بار آجر در سرزمین بین النهرین تهیه شده است. به هر صورت باید آجر پس از پیدایش آتش و در نواحی که معادن سنگ وجود نداشته اند اختراع شده باشد. نمونه های زیبا و با عظمت کاربرد آجر در معماری ایران باستان نماینده پیشرفت درخشان ایرانیان در تولید و مهندسی کاربرد این مصالح است. در این میان می توان از زیگورات چغازنبیل، ایوان مدائن، کاخهای فیروزآباد و لرستان در قبل از اسلام و همین طور مساجد جامع اصفهان و یزد، گنبدکاووس و ارگ تبریز مربوط به دوران بعد از اسلام نام برد.

رمز توانایی آجر در  خلق شگفت انگیزترین ساختمانهای تاریخ در تناسبات آن  نهفته است. این  ابعاد در طی زمان متحول شده و در حال حاضر با ساختار  و  توانایی بدن انسان همآهنگ شده است. ابعاد آجر به طریقی است که براحتی در یکدیگر قفل و بست می گردند. این خاصیت، کیفیت های مهندسی بیشماری از جمله در محل اتصال دو دیوار به یکدیگر بوجود می آورد. آجرها به کمک ملات به یکدیگر متصل می شوند و سطح یکنواختی را بوجود می آورند. این ابعاد متناسب باعث شده است که این مصالح بمنظور اجرای دهانه های وسیع بصورت قوس و طاق و گنبد که از زمان قبل از ساسانیان در ایران رواج داشته است، کارآیی منحصر به فردی داشته باشد.

خواص آجر باعث شده است که بعنوان مصالح پرکننده دیوار و سقف از جمله پرمصرف ترین مصالح باشد. زیبایی آجر و الگوی حاصل از اجرچینی باعث شده است که به صورت نما در داخل و خارج بنا مورد استفاده قرار گیرد و هویت خاصی به ساختمان ببخشد. استفاده از آجر بعنوتان فرش کف و پلکان  فارغ از مقاومت مطلوب آن ویژگی های اقلیمی این مصالح کویری را بیشتر نمایش می گذارد.

 تولید آجر رسی

ساخت این فرآورده رسی هنوز هم به مقدار زیاد مطابق روش های سنتی انجام می شود. البته در نتیجه پیشرفت های تکنولوژی درصد سال اخیردستگاه های مدرنی با کارآیی بسیار بالا ساخته شده است که علاوه بر افزایش تولید، محصول از کیفیت بالاتری برخوردار می باشد جریان تهیه آجر پنج مرحله عمده را به شرح زیر طی می کند:

 - تهیه و آماده نمودن ماده اولیه

- تهیه گل

- تهیه خشت

- خشک کردن خشت

- پخش آجر

تهیه آجر در تمام مراحل یادشده بالا به دو طریق صنعتی و سنتی( ماشینی و دستی) انجام می شود.واضح است در صورت دقت در روند تهیه مواد اولیه و تولید، محصول به دست آمده به روش صنعتی یا ماشین از کیفیت و کمیت بالاتری برخوردار خواهد بود.

 تهیه و آماده نمودن ماده اولیه

ماده اولیه آجر را عمدتاً خاک رس تشکیل می دهد. انواع مختلفی از خاک رس وجود دارد ولی بیشتر از خاک رس آبرفتی برای تهیه آجر استفاده می شود.

 -خاک رس آبرفتی: همانطوری که از نامش پیداست در نزدیکی سطح زمین یافت می شود و بیشتر آجرهای رسی با کمک آن تولید می شوند. میزان خاک رس در گل آجر بسیار اهمیت دارد. خاک رس زیاد گل آجر را توپر می کند ولی موجب ترک خوردن خشت در هنگام خشک شدن می شود.

 - ماسه: که از تأثیر عمل فرسایش هوازدگی بر سنگ های استخوان بندی حاصل می شود در حقیقت استخوان بندی آجر می باشد. در صورت افزایش مقدار آن آجر ترد و پوک می شود و ضمناً دانه های درشت ماسه در گل آجر در هنگام پختن منبسط و موجب ایجاد ترک های ریز در آجر می شوند.

- آهک: در خاک رس و گل آهک وجود دارد. در صورتیکه به صورت دانه ریز، یکنواخت و همگن باشد موجب روشن شدن رنگ آجر می شود و افزایش مقدار آن نقش گدازآور دارد. وجود دانه های درشت آهک در گل آجر پس از پختن آهک زنده تولید می کند. آهک زنده در هنگام استفاده از آجر، آب ملات را به خود می کشد و تولید هیدروکسید آهک یا آهک شفته می  کند، که بسته به خلوص سنگ آهک 25/1 تا 5/3 برابر حجم اولیه را به دست می آورد و موجب ترکیدن آجر می شود. به این پدیده آلوئک آجر می گویند.

- ترکیبات سولفاتی: به مقدار کم بی ضرر است و در صورت افزایش، تولید یون اسیدی می نمایند و به آجر و ملات آسیب می رساند.

-  ترکیبات آهن دار: نقش گدازآور دارند و رنگ محصول را به قرمز نزدیک می کند.

- نباتات و ریشه گیاهان: ممکن است در گل آجر ریشه گیاهان وجود داشته باشد که در حرارت کوره می سوزند و آجر پوک می شود. پس از تهیه ماده اولیه آن را الک و خوب آسیاب می کنند تا نرم و یکنواخت شود.

 تهیه گل و خشت

برای تهیه خشت و آجر رسی سه روش متفاوت وجود دارد که در هر روش میزان رطوبت خاک و نوع گل متفاوت است.

-         گل خشک: که با اضافه نمودن آب به میزان حدود 8 تا 12 درصد وزن ماده اولیه تهیه می شود. و با کمک پرس خشت شکل می گیرد. بسیاری از آجرهای صنعتی و کلیه سفال های رسی ساختمانی با روش گل خشک ساخته می شوند.

-         گل سفت: که با اضافه نمودن آب به میزان حدود 20 تا 25 درصد وزن ماده اولیه تهیه می شود با روش ماشینی خشت می زنند. در این روش از ماشین های خشت زنی هیدرولیکی استفاده می کنند. خشت U به صورت منشوری با قاعده مربع یا مستطیل شکل از دستگاه خارج می شود و سپس آن را با کمک دستگاه برش به قطعات مساوی تقسیم می کنند.

-          گل خمیری: با اضافه نمودن آب به میزان تا حد 60 درصد وزن به خاک تهیه می شود تا حالت خمیری پیدا کنند و بتوان با دست به آن شکل داد در این روش گل را در درون قالب های چوبی می ریزند و با دست شکل می دهند و خشت می زنند.

-          خشک کردن خشت:

زمانی که قطعات از ماشینهای شکل دهی خارج می شوند مقدار قابل توجهی رطوبت به همراه دارند.  خشک کردن خشت خام قبل از پختن آن به علت جلوگیری از تغییر شکل زیاد و ترک در سطح خشت می باشد و همچنین از صرف هزینه سوخت بیشتر در کوره اصلی و امکان دوده گرفتن کوره به سبب رطوبت اولیه زیاد و سوخت ناقص جلوگیری می کند.

 خشک کردن موجب بروز انقباض می شود و این انقباض در حدی مجاز است که محصول نهایی دارای اندازه مناسب و دلخواه باشد.  جمع شدگی در خشت خشک شده حدوداً ده درصد در هر بعد است. درجه حرارت کوره خشک کن از 40 تا 200 در جه سانتی گراد و زمان خشک کردن از 24 تا 48 ساعت متغیر است که بستگی به نوع رس دارد. حرارت لازم معمولاً به کمک گرمای تلف شده از کوره های اصلی فراهم می شود. در کلیه مراحل، حرارت و رطوبت کاملاً تنظیم می گردند تا از انقباض سریع که موجب بوجود آمدن ترک های زیاد می شود اجتناب گردد.

در مناطق گرم وخشک از گرمای هوا بمنظور خشک نمودن خشت استفاده می کنند. در این روش نحوه چیدن خشت ها از اهمیت فراوان برخوردار است. به ترتیبی که جریان هوا یک جانبه نباشد چون باعث ایجاد انحناء و تغییر شکل آجر در اثر خشک شدن یک جانبه می شود.

 خشت خشکی که برای پختن آجر آماده شده است رطوبتی بین 8 تا 12 درصد به همراه دارد.

 پختن آجر

گداختن یکی از مهمترین قدم ها در ساختن آجر می باشد. زمان مورد نیاز با توجه به نوع کوره، نوع رس و سایر متغیرها از 40 تا 150 ساعت تغییر می کند. در حال حاضر کوره های تونلی وکوره های متناوب انواع جدیدی از کوره ها می باشند که مورد استفاده قرار می گیرند. در کوره تونلی آجرهای خشک شده که برروی واگون های مخصوص چیده شده اند از داخل تونل گذر می کنند و از کانون حرارتی عبور می نمایند و از سوی دیگر خارج می شوند.

 در کوره های دیگر، حرارت بطور متناوب تغییر می کند. در این روش خشت ها ثابت و کانون حرارتی متغیر است. سوخت این کوره ها گاز طبیعی، نفت، یا زغال سنگ می باشد.

آجر جوش

در کوره های آجرپزی مخصوصاً کوره های چاهی و یا حلقه ای که آتش آن قابل کنترل نیست ممکن است به قسمتی از کوره که به آتش نزدیک تر است حرارت بیشتری برسد در نیتجه آجر از مرحله خمیری گذشته و ذوب می شود. در این مرحله خاک رس روان گشته و شیشه ای می گردد رنگ اینگونه آجرها متمایل به سبز می باشد، خاصیت مکندگی در این نوع آجرها بسیار کم بوده و در حدود 2 تا3 درصد است آجر جوش نسبت به آجر معمولی تردتر و شکننده تر می باشد و به علت آنکه آب در آن نفوذ نمی کند در مقابل عوامل جوی و اسیدهای آلی از آجر معمولی مقاومتر است، به همین دلیل مصرف آن در فرش کف کانالهای فاضلاب و غیره پیشنهاد می شود. ولی بکاربردن این نوع آجر در دیوارهای حمال مخصوصاً طاق ضربی به هیچوجه پیشنهاد نمی شود.

 اگر بخواهند برای مصارفی از قبیل فرش کف کانالهای فاضلاب و غیره آجر جوش بطور انبوه تولید نمایند باید اولاً مواد گداز آور مانند اکسیدهای آهن در مصالح اولیه تهیه آجر بیشتر باشد در ثانی باید گرمای کوره را به 1200 درجه سانتیگراد برسانند و مخصوصاً باید توجه نمایند که آجر در هنگام پختن و ذوب شدن جاری نشود زیرا در این صورت قطعات آجرهای مختلف به هم چسبیده و هر 5 یا 6 بلوک آجر یک قطعه شده کاملاض شکل هندسی خود را از دست داده و غیرقابل مصرف می گردد.

 بدین لحاظ باید قبلاً بوسیله آزمایش در جه حرارت عرق کردن و روان شدن خاک مورد استفاده برای تهیه آجرجوش تعیین گردد و درجه حرارت کوره باید بگونه ای تنظیم گردد که به حد روان شدن خاک نرسد. با توجه به اینکه کوره های آجرپزی اغلب مجهز به وسائل دقیق کنترل حرارت نمی باشد که بتوان در حد یکی دو درجه حرارت آن را کنترل نمود لذا بهتر است برای تهیه آجر جوش از مصالحی استفاده شود که فاصله حرارتی بین مرحله عرق کردن و روان شدن در آن مصالح زیاد باشد و این فاصله بوسیله آزمایش می توان تعیین نمود.

 وزن مخصوص آجر جوش قدری بیشتر از آجر معمولی بوده و در حدود 9/1 گرم در سانتی متر مکعب می باشد.تصویر شماره 6 – پلان کوهره هوفمن

کنترل زمان پخت در کوره از اهمیت فراوانی برخوردار است خشت خام فاقد مقاومت های مکانیکی موردنظر است و چنانچه آجر بیش از حد حرارت ببیند تغییر شکل می دهد و قابل استفاده نمی باشد.

 بمنظور اجتناب از بروز ترک حرارت تا  دمای 100 تا 120 درجه سانتی گراد به کندی افزایش می یابد.  در این دما آب آزاد خشت های تبخیر و خشک می شود. بعد از خشک شدن خشت ها حرارت به سرعت تا 700 الی 800  در جه سانتیگراد افزایش می یابد و در این دما آب تبلور کائولین تبخیر( دی هیدراته) می شود و خشت ها نهایت تخلخل خود را پیدا می کنند. در دمای 800 تا 850 درجه سانتیگراد مواد زودگداز همراه با رس گداخته می شوند و اجزای دیر گداز را احاطه می نمایند و بعد طولی رس ها نقصان می یابد و خشت حرارت دیده به مصالح یکپارچه ای تبدیل می شود.

مصالح تشکیل شده از رس زودگداز در در جه حرارت بین 900 تا 1100 درجه سانتیگراد کاملاً گداخته می شوند و مصالح ساختار سنگی پیدا می کند. این مصالح بخوبی در برابر نفوذ آب مقاوم است و مقاومت مکانیکی بالا، مقاومت در برابر یخبندان و سایر کیفیات یک مصالح ارزشمند را پیدا می کند.

 در بعضی از روشهایی نوین بمنظور جلا یافتن سطح آجر در مرحله نهایی با تزریق گاز طبیعی سطح آجر می سوزد و تغییر رنگ می دهد و جلا پیدا می کند. برای جلوگیری از ترک آجرها را بآهستگی سرد می نمایند و بعد از آن کنترل نهایی انجام می گیرد و در صورت نیاز به منظور یکنواختی ماشین کاری و سپس آجرهای مرغوب بسته بندی انبار یا بارگیری می شوند.

مشخصات فنی آجرهای رسی

آجرهای رسی بسته به مواد اولیه و نحوه تولید دارای تنوع فراوانی هستند برخی از آنها بعنوان مصالح پرکننده مناسب می باشند و بعضی دیگر به علت جلوه ظاهری و مقاومت جهت نماسازی بکار می روند. بعضی از آجرها بعلت کیفیت مطلوب در نقاطی از ساختمان که در معرض یخبندان قرار دارند مورد استفاده قرار می گیرند و گروهی مناسب برای کف سازی هستند. بنابراین مهندس معمار براساس ویژگی های محل مصرف، آجر رسی بهینه را انتخاب می نماید.

 خواص فیزیکی

بر طبق استاندارد شماره 7 ایران آجرهای مصرفی در نما باید دارای مشخصات زیر باشند:

-         معایب ظاهری: آجرنما باید عاری از معایب ظاهری مانند ترک خوردگی، شوره زدگی، آلوئک و نظایر آن باشد.

-         ابعاد و اندازه ها: طول و عرض و ضخامت آجرهای مختلف باید مطابق جدول شماره یک باشد.

باید در نظر داشت که رواداری یادشده در مورد آجرنما در هنگام اجرا توسط ماشین مخصوص ساییده و یکنواخت می شود.

-         لبه های آجر:  خط فصل مشترک سطوح آجرها باید مستقیم وزوایای تلاقی آنها قائمه وسطوحشان صال باشد.

-          درآجرهای سوراخ دار: سوراخ ها باید عمود بر سطح بزرگ آجر و بطور یکنواخت در سطح آن توزیع شده باشند و جمع مساحت آنها باید بین 25 تا 40 درصد سطح آجرها باشد. بعد سوراخ های مربع و قطر سوراخ های دایره ای باید حداکثر به 26 میلیمتر محدود شود ودر صخامت دیواره بین سوراخ و لبه آجر بیش از 15 میلیمتر و فاصله بین دو سوراخ بیش از 10 میلیمتر باشد.

-         وزن مخصوص: هر دو نوع آجر ماشینی دستی نباید از 7/1 و وزن مخصوص فضایی آنها از 3/1 گرم بر سانتی متر مکعب کمتر شود.

-         مقاومت در برابر یخبندان: آجرهای مصرفی در نما باید در برابر یخبندان پایدار باشند و در آزمایش یخ زدگی دچار خرابی ظاهری مانند ورقه ورقه شدن، ترک خوردن و خوردگی نشوند.

-          ضریب جذب آب: درصد وزنی جذب آب در آزمایش 24 ساعته در مورد آجرهای ماشینی نباید از 16 و در مورد آجرهای دستی از 20 بیشتر شود و در هر دو نوع آجر از 8 کمتر باشد.

-         قطعات نازک آجری( آجر دوغابی) مورد مصرف در نماسازی به ابعاد 20 (40 یا 30)  200 میلیمتر با قطعات موزائیکی نازک آجری نما به ضخامت 20 یا 30 میلیمتر با نقش چند آجر بندکشی شده( آجر موزاییکی ) ساخته می شوند حداقل باید دارای مشخصات آجرهای ماشینی با مقاومت متوسط مندرج در استاندارد شماره 7 ایران باشند.

-          ترک در سطح آجر: وجود یک ترک عمیق در سطح متوسط آجر حداکثر تا عمق 40 میلیمتر در آجر پشت کار بلااشکال می باشد. ولی بطورکلی در صد آجرهای ترک دار نباید بیشتر از 25 باشد.

-          پیچیدگی، انحناء و فرورفتگی: پیچیدگی در امتداد سطح بزرگ آجر حداکثر 4 میلیمتر و در امتداد سطح متوسط آجر تا 5 میلیمتر مجاز است. آجر نباید انحناء و فرورفتگی بیش از 5 میلیمتر داشته باشد و این مقدار در صورتی قابل قبول است که میزان آن از 20% کل آجرها افزایش پیدا نکند.

-          سایر موارد: آجر باید کاملاً پخته و یکنواخت و سخت باشد ودر برخورد با آجر دیگر صدای زنگ دار ایجاد کند. به علت عدم چسبندگی آجرهای کهنه به ملات حتی المقدور از آنها استفاده نمی شود و تنها در صورت انجام پیش بینی های لازم به صورت سائیدن با برس سیمی استفاده از آن مجاز خواهد بود.

 آجرهای ساختمانی مقاومت خوبی در برابر آتش دارند بطوریکه یک دیوار 22 سانتی متری از آجر در حدود شش ساعت در برابر آتش سوزی مقاومت از خود نشان می دهد.

ضریب انقباض و انبساط در آجر در حدود 0003/0 می باشد که بسیار ناچیز است.

آجر بعنوان یکی از مصالح متراکم هادی صوت می باشد. در صورتی که انتقال صوت توسط عملکرد دیافراگمی دیوار باشد این مقاومت به وزن دیوار بستگی دارد یعنی کاهش انتقال صوت در دیوار آجری همگن با لگاریتم وزن دیوار متناسب است جذب صدا در سطح آجری در فرکانس طبیعی پایین است. این خاصیت با اندودکردن دیوار و نقاشی باز هم کمتر می شود و لذا برای این منظور از اندودهای مخصوص و آجرهای سبک استفاده می نمایند.

 خواص مکانیکی

حداقل تاب فشاری برای آجرهای رسی بر طبق استاندارد شماره 7 ایران برابر با جدول شماره 2 است.

 استفاده از آجرهای غیر استاندارد به شرطی مجاز می باشد که دست کم تاب فشاری آن 80% مقادیر مندرج در استاندارد ایران باشد.

 خواص شیمیایی

محیط های شیمیای قبل از آن که برروی آجر تأثیر بگذارند، ملات آن را تخریب می نمایند. لذا استفاده از ملات مناسب در فضاهایی که بنحوی مواد شیمیایی در آنها جاری است از اهمیت زیادی برخوردار است.

 استفاده از آجرهای لعاب دار نیز مانع از جذب مواد در خلل و فرج آجر می شود.

 - نمک های محلول موجود در آجر

نمک های محلول در خاک رس اولیه موجود می باشند و یا در حرارت کوره تولید می شوند. نمک های محلول می توانند موجب بروز شوره بشوند. سولفات های محلول ممکن است به سطح آجر حرکت کرده و داخل ملات یا اندود بشوند و موجب انتشار شوره و فساد ملات بوسیله حمله سولفات ها شود که در صورت استفاده از آنها در خارج از ساختمان باید از ملات سیمان ضدسولفات استفاده شود.

-         شوره

گاهی اوقات شوره به صورت گرده سفیدی بر سطح کار آجری نوساز پدیدار می شود.

 علت این پدیده انتقال نمک های حل شده در رطوبت از داخل آجر به سطح نما جایی که آب تبخیر می شود و از خود بلورهای نمک را بر جای می گذارد، می باشد. اغلب اوقات اینگونه شوره در طول یک سال بدون برجای گزاردن اثر تخریبی خود بخود از بین می رود. در کارهای آجری خارج از ساختمان ودر محیط هایی که مرتباً مرطوب و خشک می شوند، شوره هر زمانی می تواند ظهور کند. از این مهم تر شکل گیری نمک های متبلور شده در زیر پوسته ایجاد نمای آبله گون و یا پوسته شدن نما می کند.

برای برطرف کردن شوره و سطح شوره زده را با مخلوط 2 تا 4% آب و سرکه با کمک برس نرم پاک می کنند.

- لکه

سطح آجرکاری ممکن است در طول عملیات بنایی با ملات سیمانی یا آهکی که از ملات تازه بیرون می ریزد لکه بردارد. در هر دو صورت لکه باید با برس بدون آلوده کردن سایر سطوح تمیز شود.

آجر عنصرسازه ای

امروزه حجم زیادی از ساختمان سازی در مناطق شهری کوچک را خانه های یک تا دو طبقه آجری تشکیل می دهد. دیوار باربر این خانه ها( بدون هیچگونه تسلیح) ساخته شده است. تجزیه زلزله های گذشته نشان داده است که این ساختمانها پایداری چندانی در برابر زلزله ندارند و تقریباً در تمامی زلزله های گذشته برخی ناتمام این خانه ها تخریب گشته اند.

 در آیین نامه  طرح ساختمانها در برابر زلزله( آئین نامه 2800) ساخت این ساختمانها را بدون احتساب زیرزمین به دو طبقه مجزا محدود کرده است.

 معمولاً آجر رسی معمولی مقاومت خوبی در برابر عوامل خورنده ندارد. این عیبی است که اغلب در ساختمانهایی که از آجر در ساخت دیوار یا  کرسی آنها استفاده شده است و در مجاورت آنها عوامل خورنده مانند آبهای دارای املاح مضر وجود دارد باعث آسیب پذیری ساختمان می شود. خوردگی تدریجی آجر بکار رفته در پای دیوار، ضخامت مؤثر  آن را کاهش می دهد و آنرا آسیب پذیر می کند. این پدیده در ساختمانهای آجری ساخته شده در شهرها و روستاهای حاشیه خلیج فارس و دریای عمان و همچنین مناطقی مانند یزد و کرمان که آب آن املاح فراوانی دارد به چشم می خورد البته در این مناطق ملاتهای سیمانی بین لایه های آجرکاری نیز خورده شده و بر شدت آسیب پذیر شدن ساختمان می افزاید.

ساختمانهایی نیز ساخته شده است که اتصال آنها با یکدیگر و ملات بسیار اندک است و مقاومت چندانی برای آنها در برابر زلزله پیش بینی نمی شود. البته یکی از معایب بزرگی که امروزه گریبان گیر صنعت ساخت و ساز کشور است و منشاء بسیاری از خرابیهاست. عدم دقت در ساخت ملات و با توجه به زمان مصرف آن می باشد. امروزه متأسفانه در ساخت ملاتهای سیمانی به نسبت اختلاط توجه نمی شود. از ماسه هایی استفاده می شود که مقدار زیادی گردوغبار روی آن نشسته، از آب گل آلود استفاده شده است، برای دستیابی به کارپذیری لازم در طول مصرف مرتب به آن آب می افزایند. شاید ساعتی از گیرش نهای سیمان نیز گذشته باشد اما با آب را شل می کنند و به مصرف می رسانند.

در مقاومت دیوارهای آجری، دو مورد زیر نقش مهمی دارد:

الف- زنجاب کردن، بطوریکه اگر آجرها خوب زنجاب نشود، آب ملات را مکد و ملات اصطلاحاً می سوزد. البته اگرآجر نیز از آب اشباع شده باشد، دیگر ملات به آن به اندازه کافی نمی چسبد. همچنین در این صورت مقداری از آب آجر به درون ملات منتقل می شود و نسبت آب به سیمان در ملات افزایش می یابد و ضمن ضعف در پیوند، از مقاومت آن کاسته می شود. بدین منظور، پاشیدن آب کافی روی آجر با قراردادن آجر حدود2 دقیقه در آب کافی است.

 ب) دوغاب ریزی روی دیوارهای آجری، که مقاومت دیوار را چندین برابر می کند. در تحقیقات بعمل آمده نشان داده شده است که مقاومت ضربه ای دیوار آجری می تواند تا حدود 70 برابر افزایش یابد.

البته ساختمانهایی نیز نیاکان ما ساخته اند که تا حدودی نکات آیین نامه های امروزی در آنها رعایت شده است و در طول زمان مقاومت خوبی از خود نشان داده اند. بعنوان مثال می توان به مسجدجامع بروجرد اشاره کرد که دیوارهای بلند آن با کلافهای چوبی تسلیح شده است.

 در هر صورت با توجه به زلزله خیزی اکثر نقاط کشورمان و تجربه زلزله های مکرر گذشته توصیه می شود دیوارهای آجری به صورت مسلح ساخته شوند. مسلح کردن دیوارهای آجری می تواند به صورتهای گوناگون صورت گیرد. استفاده از دیوار دوجداره آجری و قراردادن یک شبکه فولادی و دوغاب ریزی بین آن یکی از روشها می باشد. همچنین عبور دادن میلگرد از درون سوراخهای آجر و وصل کردن آنها به یکدیگر روش دیگری برای ساخت دیوارهای آجری مسلح است که در هر صورت برای طراحی و ساخت اینگونه اعضاء باید به آئین نامه های مربوطه رجوع کرد.

 علاوه بر این موارد از آجر در ساخت سقفهای تاق ضربی نیز استفاده می شود. در ساخت این سقفها نیز باید به اندازه دهانه و ملات گچ مصرفی توجه شود.

 استفاده ازآجر برای مصارف غیرسازه ای

امروزه از آجر به دلیل دسترسی آسان و.... در ساخت اعضای پرکننده مانند تیغه ها بسیار استفاده می شود. متأسفانه در ساخت این دیوارها دقت کافی بعمل نمی آید و اغلب سطح دیوار تا حدود چند سانتی متر جابجایی دارد. برای رفع این عیب باید لایه ضخیمی از ملات روی آن اندود کرد که مشکلات بعدی مانند ترک خوردن و ... را ایجاد می کند. دقت در چیدن این دیوارها می تواند تا حدود زیادی از هزینه های اضافی بکاهد.

 اگر دیوار آجری پرکننده به شیوه خوبی چیده شود و اتصال مناسبی به اعضای باربر داشته باشد هنگام زلزله نیز فرو نمی ریزد.

استفاده از آجر در نماسازی

امروزه استفاده از آجر د رنماسازی بسیار گسترش یافته است تولید آجر و پلاک با ابعاد مختلف و رنگهای متنوع و همچنین سازگاری با فرهنگ ایران و داشتن جلوه زیبا سبب استفاده روزافزون از نماهای آجری شده است.

از انواع طرح های مختلف می توان در ایجاد نمای آجری استفاده کرد. در میان این طرح ها، اتصالات راسته – راسته را می توان نمای سنتی ایران به حساب آورد، زیرا  در زمانهای گذشته آجرها به شکل مربع تولید می شدند.

 هنگام ساخت نماهای آجری باید در ترازبودن آجرها و در یک امتدادبودن بندها اطمینان حاصل کرد.

 ایجاد اتصالات کافی بین دیوار زیرکار و نمای آجری وهمچنین بین آجرهای نما در رجهای افقی و عمودی موضوع بسیار مهم دیگری است که در ساخت و ساز اغلب به آن توجه کافی نمی شود. اتصالات مناسب بین سطح زیر کار و دیوار نمای آجری را می توان به شیوه های زیر تأمین کرد:

 - استفاده از میله های فولادی U یا T  شکل و قراردادن آنها بین کار

- همزمان چیدن دیوار نما و پشت کار و قراردادن آجرها به صورت کله و راسته در کنار یکدیگر

- پیش بینی فضاهای خالی در دیوار پشت کار و قراردادن سر آجرهای نما هنگام نماسازی درون آنها.

 به هر صورت اتصالات باید در فواصل مناسب، ایجاد شود و در صورت استفاده از فولاد در ایجاد اتصالات، دقت شود از جنس زنگ نزن باشد یا روی آن با رنگهای ضدزنگ پوشیده شود. این موضوع درمناطق مرطوب اهمیت بیشتری پیدا می کند. اگر نمای آجری اتصال مناسبی با سطح زیر کار نداشته باشد، هنگام زلزله ممکن است فرو ریزد. نماهای آجری ممکن است در طول زمان کثیف شوند که باید در فواصل کمتر از 5 سال نمای آنها را به روشهای متداول مانند ماسه پاشی یا استفاده از شوینده های شیمیایی تمیز کرد.

آجرهایی که در معرض عوامل جوی هستند بر اثر رطوبت ممکن است شوره بزند یا روی آنها جلبک و گیاهان دیگر رشد کند، که در این مورد نیز با تهمیدات خاص نسبت به برطرف کردن این معایب اقدام کرد.

تقسیمات آجر

به علت تقسیم پذیری قطعات آجر اشکال جدیدی به شرح زیر در کارگاه قابل تهیه می باشد:

- نیمه: چون آجرهای امروزی از نظر ابعاد حدوداً نصف آجرهای ختایی که در اوایل قرن به ابعاد حدودی 5 2525 سانتی متر در سرتاسر ایران تولید و به مصرف می رسیدند می باشند، به آجرهای امروزی نیمه می گویند.

- چارک: اگر آجر را از طول به دو نیمه مساوی قسمت کنیم به هر قسمت یک چارک می گویند.

- کلوک:اگر آجر را از طول به چهار قسمت مساوی قسمت کنیم به هر قسمت یک کلوک می گویند.

- سه قدی:سه چهارم طول آجر را یک سه قدی می خوانند.

- قلمدانی:اگر آجر را از عرض در جهت طول به دو نیمه مساوی قسمت کنیم به هر نیمه یک قلمدانی یا گلدانی می گویند.

- کلاغ پر:اگر از آجر منشوری که یک وجه آن یک عرض و وجه دیگر آن نصف طول آجر باشد جدا کنیم به باقی مانده کلاغ پر می گویند.

- الماسی:اگر از آجر دو منشور مساوی و متساوی الساقین که هر وجه آنها نصف عرض آجر باشد به طور قرینه از عرض آجر جدا کنیم آجر الماسی به دست می آید.

مصرف تکه آجر در قسمتهای درونی و پشت کار و نیز در مکانهایی که مصرف آجر درست مقدور نباشد و یا جزئیات معماری و نماسازی ایجاب نماید مجاز می باشد.

انواع آجر رسی  

- آجر فشاری:این نوع آجر که معمولاً در سفت کاری و زیرکاری ساختمان به کار می رود به روش دستی تهیه می شود.

- آجر سفالی:این دسته از آجرهای رسی از نظر ساخت، شکل و رنگ و مشخصات فنی در نهایت دقت تهیه می گردند و بسته به شکل آنها در نقاط مختلف ساختمان استفاده می شوند. به علت جذب کم آب در آجرهای سفالی به منظور چسبندگی مناسب با ملات انواع سوراخ دار آنها را مورد استفاده قرار می دهند. به علت سطح یکپارچه و یکنواخت آنها برای نمای آجری، نوع سفالی پیشنهاد می شود.

این نوع آجرها از نظر شکل و ابعاد بسیار متنوع می باشند و انواع مختلف آنها برحسب شکل در نقاط مختلف ساختمان استفاده می شوند. از جمله خواص دیگر آجرهای سفالی توخالی سبکی آنها است که خود باعث بالا رفتن سرعت کار نیز می شود.

- آجر قزاقی:این نوع آجر با کیفیت خوب و رنگ سفید تهیه می شود و با توجه به مشخصات مطلوبش در نمای ساختمان استفاده می شود.

-آجرهای قدیمی:این نوع آجرها در قطعات بزرگتر از استاندارد امروز ساخته می شدند. علی رغم اینکه به روش دستی تهیه می شده اند ولی دارای مشخصات عمومی بهتری نسبت به تولیدات امروزی بوده اند. آجر نظامی به ابعاد 55050 و آجر ختایی به ابعاد5  25 25(سانتی متر مکعب) از این گروه می باشند که با توجه به قطور بودن دیوار، آنها سرعت کار را بهبود می بخشیدند.

- آجرهای لعاب دار:هنر لعاب کاری و استفاده از آجرهای لعاب دار در نمای ساختمان به منظور زیبا نمودن آن و افزایش مقاومت در برابر عوامل فرسایش و هوازدگی از دیر زمان در معماری ایران متداول بوده است. بافت صاف صیقلی آنها مانع از نفوذ آب به درون آجر می شود و به این ترتیب سالیان طولانی در برابر مواد شیمیایی پایداری می نمایند.

زمان لعاب کاری آجرها معمولاً در انتهای مرحله خشک کردن می باشد. لعاب کاری سرامیکی به این صورت است که پوششی از یک ترکیب مواد معدنی روی یک یا چند سطح آجر پاشیده می شود، لعاب حل می شود و در یک دمای مشخص در آجر نفوذ می کند. پس از پختن، حاصل کار یک پوشش کاملاً صیقلی است که رنگ آن برحسب نوع ترکیب ماده معدنی می باشد.

انتخاب مواد اولیه در تولید آجر لعاب دار از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. در صورت عدم انتخاب مناسب لعاب چنانچه ضریب انبساط و انقباض آن با آجر متفاوت باشد، سطح لعاب به سرعت، ترک برمی دارد و ظاهر زشتی به وجود می آید.

آجرهای نسوز

یک گروه از تولیدات رسی فرآورده های نسوز می باشند. خطوط تولید در صنایع سنگین و سبک بی نیاز از بخش کوره و حرارت دهی نیستند. آجرهای نسوز به عنوان بخش غیرقابل حذف کوره ها به عنوان آستری مقاوم، ساختار کوره را در مقابل حرارت زیاد حفظ می کنند. مواد اولیه و روند تولید آجر نسوز برحسب محل مصرف، حرارت کوره، محیط شیمیایی، فشار و سایش و تغییرات درجه دما متغیر است و با حداقل مواد گدازآور انتخاب می شوند. بنابراین خواص نسوزها عبارت است از:

-         مقاومت حرارتی: نسوزها باید بتوانند حداقل 1580 درجه سانتیگراد را در محیط شیمیایی و مکانیکی کوره تحمل کنند و شکل و ظاهر خود را از دست ندهند.

-          ضریب انبساط  و انقباض اندکی داشته باشند.

-          مقاومت شیمیایی: ترکیبات موجود در کوره و نوع سوخت محیط شیمیایی خاصی را در حرارت بالا ایجاد می کند که نسوزها باید پایداری لازم را در برابر آنها داشته باشد.

-          مقاومت مکانیکی: حجم کوره، نوع بارگیری، ضربات وسایش ناشی از خردشدن و ذوب اجسام در داخل کوره باید توسط پوشش نسوز تحمل شود.

-          ترد نباشد، ترک نداشته باشد و همچننین ظاهر آن دقیقا برابر مشخصات موردنظر باشد.

-          ملاتی که برای چیدن جداره های نسوز انتخاب می شود براساس حرارت کوره با ضریب  انقباض وانبساط مشابه آجر نسوز و از موادنسوز انتخاب می شود.

آجرهای ماسه – آهکی

آجرهای ماسه- آهکی که از دیدگاه علمی براساس مواد تشکیل دهنده به آنها« آجرهای سیلیکات کلسیمی» نیز می گویند در سال 1866 م. اختراع شده اند و مصالح بکاررفته برای ساخت آنها شامل آهک و ماسه سلیسیی می باشد و در شرایط فشار و بخار شکل می گیرند. و به صورت قابل توجهی در شکل، مقاومت، اندازه، رنگ و بافت یکسان می باشند( تصویر شماره 16)

در شرایط عادی، مقاومت، سختی و دوام آجرهای ماسه آهکی برای تقریباً کلیه مصارف مناسب می باشند؛ ولی آنها نباید در محیط های اسیدی و یا نمک های محلول قوی قرار گیرند. مقاومت در برابر آتش در این نوع آجرها را می توان با مقاومت آجرهای رسی برابر دانست. ضریب هدایت صوت و حرارت از ضخامت دیوار نیز تقریباً با آجرهای رسی با چگالی مساوی برابر است. آجرهای ماسه آهکی نمک های محلول همراه خود ندارند، لذا عکس العملی که آجرهای رسی به همین علیت به شکل شوره و عدم چسبندگی ملات و اندود و حمله سولفات های درون سیمان پرتلند از خود نشان می دهند، در آجرهای ماسه آهکی بروز نمی کند.

 برخلاف آجرهای رسی تازه که میل به انبساط دارند، آجرهای ماسه آهکی در هنگام خشک شدن منقبض می شوند و این نکته در هنگام طراحی بمنظور جلوگیری از ترک خوردگی باید مدنظر قرار گیرد.

 در مجموع آجرهای ماسه آهکی و مشخصات مشابهی با آنچه در مورد آجرهای سفالی گفته شد پیدا می کنند. ولی محدودیتهایی را نیز به همراه دارند.  به علت تأثیر بیشتر آب بر این نوع آجرها نسبت به نوع رسی استفاده از آنها در پی سازی و کرسی چینی توصیه نمی شود. بدلیل آنکه تداوم تماس با حرارت مستقیم و زیاد موجب دی هیدراته شدن هیدروسیلیکات کلسیم می شود، برای پوشش داخلی کوره ها مناسب نیستند؛ ولی از نظر اجرایی این نوع آجرها بسیار ریزتر از آجرهای سفالی می باشند.

آجر سیمانی

آجر سیمانی به کمک سیمان، شن و ماسه ساخته می شود و از نقطه نظر خواص و مشخصات فنی برابر بلوک های بتنی هستند. آجرهای سیمانی در اشکال و اندازه های مختلف ساخته می شوند و روند تولید آنها نیز مشابه بلوک های بتنی است.

آجرهای نسوز در واقع نوعی چینی هستند که از خاکهای نسوز تهیه می شود چینی نوعی سرامیک مرغوب است که دارای ساختاری ظریفتر ومتراکمتر از سفال هستند دمای پخت آجرهای نسوز حدود می باشد.

 از آجرهای نسوز بدلیل مقاومت حرارتی بالا در پوشش درونی کوره های صنعتی استفاده می شود. آجرهای نسوز انواع مخلتفی دارد با توجه به نوع ماده استفاده شده در ترکیبات آنها گستره های مختلفی را تحمل می کنند. تا دهه 1960 از کربن و خاک نسوز برای پوشش کوره ها استفاده می شد اما امروزه با ساخت انواع آجرهای نسوز از آنها در پوشش داخلی کوره استفاده می شود.

انواع آجرهای نسوز

آجرهای سیلیسی

قسمت عمده این آجرها را خاکهای سیلیسی که به کوارتزیت معروف است تشکیل می دهد کوارتزیت شامل  به مقدار جزئی  و  می باشد. از این آجرها در گذشته برای پوشش جدار درونی کوره ها فولادسازی استفاده می شد.

 ولی بدلیل رسانایی گرمایی زیاد در نفوذناپذیری در مقابل گازها امروزه بیشتر برای پوشش جدار درونی کوره ها تولید خمیر شیشه در کارخانه های شیشه سازی کوره های کک سازی گازسوز و کوره های سرامیک سازی استفاده می شود.

آجرهای آلومنییومی

این آجرها دارای درصد بالایی از آلومین می باشند. آنها را از مخلوط کائولن،بوکسیت و کروندوم که بیش از %70 آلومین دارد. تهیه می کنند دمای پخت این آجرها در حدود  می باشد. آجرهای نسوز آلومینیومی برای پوشش جداره درونی کوره ها ذوب فولاد مصرف می شوند. در مقابل مواد قلیایی مقاومند. بنابراین از آنها برای پوشش جداره درونی کوره های سیمان سازی و شیشه سازی هم استفاده می شود.

آجرهای نسوز قلیایی

این آجرها شامل اکسید منیزیم و اکسید سیلسیم به فرمول ، می باشند. برای تهیه اکسید منیزیم کربنات منیزیم طبیعی( ماگنربت)یا دولومیت را در دمای بین  تا  حرارت می دهند. اضافه کردن مقداری)  اکسید کروم(III یا)  اکسید آهن(III به مخلوط و  باعث افزایش مقاومت گرمایی  آجرهای نسوز قلیایی می شود. از این آجرها برای پوشش جدار  درونی کوره های باز در فولادسازی، کوره های دوار در کارخانه های سیمان سازی، و در قسمتهای بالای کوره های ذوب شیشه و صنایع فلزات غیرآهنی استفاده می شود.

آجرهای نسوز ویژه

این آجرها نوع خاصی از آجرهای سوم هستند و در صنعت برای منظورهای ویژه ای کاربرد دارند این آجرها از ترکیبات فلزات و اسطه می شوند. متداولترین آجرهای این گروه عبارتند از:

 آجر زیرکونیم

 این آجر از سولفات زیرکونیوم طبیعی با افزودن مقدار کمی آلومین به کوارتز تهیه می شود. بیشترین کاربرد آن در ساختن کوره ذوب آلومینیوم کوره مخزن شیشه مذاب و کوره های دارای دمای بالا می باشد. همچنین از ذوب سولفات زیرکونیوم با آهک ناخالصی آن به همراه سیلیکات کلسیم جدا می شود و می توان اکسیدزیرکونیم) خالص بدست آورد. با افزودن مقدار 5 درصد وزنی از  یا  بلورهای مکعبی آن تشکیل می شود.

 آجر اکسید کروم- کوروندوم

این آجرها دارای 5 تا 10 درصد اکسید کروم I,II  90 تا 95 اکسید آلومینیوم هستند در مقابل مواد قلیایی مقاوم هستند. از این نوع آجر برای ساختن بخش درونی کوره بلند ذوب آهن استفاده می شود.

 آجرهای اکسیدکروم

دارای 95 درصد  می باشد. برای تهیه آن از سنتزی استفاده می شود. این نوع آجر در ساختن کوره ذوب خمیر شیشه مخزن در صنعت شیشه سازی مصرف دارند.

آجر مقاوم در برابر برش عرضی ناشی از زلزله

زلزله به ساختمانهای گوناگون خسارتهای متفاوتی وارد می سازد مهمترین عوامل مؤثر در آسیب پذیری ساختمانها در هنگام بروز زلزله که می توان به آنها اشاره نمود عبارتند از:

 وزن زیاد ساختمان مقاومت کم، مصالح در برابر کشش و برش، فقدان بهم پیوستگی کامل اجزای ساختمان، ضعف، اتصالات و ...  تمامی این عوامل را می توان در بررسی ساختمانهای زلزله زده کشورمان از جمله ساختمانهای شهرهای منجیل، اردبیل، بجنورد، و.... مشاهده نمود.

 برای جلوگیری از بروز موارد فوق، باید تغییراتی در اجزایی که در ساختمان سازی نقش دارند بوجود آورد تا بتوان ساختمان را در مقابل زلزله مقاوم ساخت. یکی از این اجزاء آجر و یا هر نوع مصالح مکعبی شکل است که در ساختمانها استفاده می شود. آجر از مصالح مهم ساختمان و ساختمان سازی می باشد، بخصوص با توجه به ساختار ساختمانهای آجری موجود در ایران، باید این مسأله را مدنظر داشت که خسارتهای ناشی از زلزله بیشتر متوجه اینگونه ساختمانها می باشد.

با توجه به موارد فوق یک مدل آجر طراحی و ساخته شده است که بتواند از بروز ضعفهای ذکرشده که مهمترین آنها عدم بهم پیوستگی اجزای آجر پست جلوگیری نماید.

توزیع نیروهای زلزله

در ساختمانهای آجری دیوارها به دو دسته تقسیم می شوند دیوارهای برشی و دیوارهای عرضی، دیوارهای برشی موازی جهت حرکت پی هستند( ناشی از حرکت زمین به هنگام (زلزله) و دیوارهای عمود به این جهت را دیوارهای عرضی می نامند.

 اصلی ترین عنصر لرزه گیر در هر ساختمان آجری، دیوارهای برشی آن می باشند که سرانجام باید بارهای افقی و قائم حاصل از کلیه اجزای دیگر را به زمین منتقل کنند. علاوه بر این سقف نیز باید یکپارچگی خوبی داشته باشد تا نیروهای وارده را به دیوارهای برشی انتقال دهد.

 حالتهای شکست

شکست دیوارهای برشی و عرضی اصلی ترین حالتهای شکست را تشکیل می دهند. چون در ساختمانهای آجری سقف بر دیوارها تکیه دارد و با سقوط دیوار احتمال در هم ریختن کل ساختمان وجود دارد لذا ناپایداری دیوارها با می توان بمنزله ناپایداری کلی دانست اما شکست دیوارهای عرضی معمولاً با خسارات کمتری همراه است ولی در هر صورت دیوارهای برشی را در هر دو جهت ساختمان اجرا می کنند.

 شکست دیوارهای برشی

دیوارهای برشی تحت نیروی جانبی دارای دو نوع شکست می باشد:

 الف) شکست خمشی

ب) شکست برشی 

پایه های پهن به حالت برشی و پایه های باریک به حالت خمشی می شکنند.

الف) شکست برشی، شکست برشی با ترکهای مایل( قطری) همراه است و به سبب دوطرفه بودن نیروی زلزله این ترکها به دو صورت ضربدر ظاهر می شوند.

ب) شکست خمشی، بهنگام زلزله، دیوار متناوباً برروی پنجه  پاشنه خم می شود و چنانچه نیروی زلزله به نیروی قائم چیره شود، جابجایی از حد کشسان می گذرد و دیوار واژگون می شود.

شکست دیوارهای عرضی

دیوارهایی که بر جهت زلزله عمودند به سبب نیروی حاصل از زلزله مانند دال تختی که بر چهار تکیه گاه قرار گرفته باشد( زمین و سقف و دو دیوار برشی) تحت خمش قرار گرفته و خطوطی مشابه خطوط تسلیم دالها در آنها پدید می آید. در صورتیکه فاصله دیوارهای برشی عمود به این دیوارها زیاد باشد خمش عمدتاً بین سقف و زمین انجام شده ترکهای خمشی در امتداد افقی ظاهر می شوند.

 دلایل انتخاب این مدل آجر

یک اصل اساسی که در کار طراحی لرزه ای( طرح سازه در مقابل زلزله) وجود دارد. این است که حتی المقدور از عناصری که وزنشان به سازه تحمیل شده است برای بالابردن مقاومت استفاده شود. بطوریکه نسبت مقاومت به وزن سازه(k/w ) هرقدر ممکن است بیشتر شود.

دلیل این امر روشن است زیرا عناصری که وزن قابل توجهی دارند به همان میزان نیروی زلزله را افزایش می دهند و در مقابل اگر نقشی در باربری و لرزه ای نداشته باشند سازه را در مقابل زلزله ضعیف خواهند کرد. با توجه به وزن زیاد دیوارها و نیز نقش بسیار چشمگیر آنان در افزایش مقاومت جانبی سازه کاملاً منطقی می نماید که دیوارها در طراحی لرزه ای بکار گرفته شوند.

 با توجه به مسائل ذکرشده تصمیم گرفته شد که با ایجاد تغییر شکل در آجرها که شکل ساده ای دارند این نقایص رفعع می شوند.

 پس از بررسی های دقیق و همه جانبه از لحاظ مراحل مختلف تولید آجر( به صورت صنعتی و سنتی) و همچنین مراحل مختلف اجرای انواع دیوارها که مهمترین اساس و محور کار می باشند این نتیجه حاصل می گردد که آجر تغییر شکل یافته باید جوابگوی این نیازها باشد. لذا تغییرات مختلفی را در شکل آجر بوجود آورده و مسایل فوق درآن مدلها مورد بررسی قرار گرفت تا اینکه به شکل مورد نظر رسیده و تصحیحات نهایی اصلی روی آن نمونه ایجاد شد.

 یکی از عوامل اصلی در انتخاب این مدل آجر، حذف معایب موجود در آجرهای معمولی می باشد که لازم است به ذکر آنها پرداخته شود.

 معایب موجود در مصالح آجری

آجر با توجه به وجود مزایایش از لحاظ کاربرد گسترده آن در ساختمان سازی دارای معایبی نیز می باشد که باید در نظر گرفته شود. رفتار ایزوتوپ، ناهمگنی، غیرخطی بودن و صفحه ای بودن اجزای سازه های آجری پیچیدگی خاصی را در این نوع مصالح ایجاد کرده است.

 همانطور که ذکر شد یکی از مهمترین این معایب صفحه ای بودن اجزای سازه ای آجری می باشد که نسبت به دیگر معایب می توان تا حدودی روی آن کارکرد و این مشکل را رفع نمود. لذا در طراحی این مدل آجر مورد فوق را در نظر داشته و تغییر فرم به صورتی انجام گرفت تا این عیب رفع شود با توجه به نحوه قرارگیری این آجرها و در گیرشدن آنها با همدیگر از نظر فعل و پست شدن قسمتهای مختلف آجر با هم( از ردیف پایین تا بالا). چنین به نظر می رسد که تمام آجرها را پایین ترین سطح تا بالاترین سطح با هم درگیر شده و امکان جابجایی و جدای هیچکدام از آجرها وجود ندارد و با هماهنگی و یکپارچگی بیشتری نسبت به دیوارهای آجری قبلی عمل می نماید.

نتیجه گیری

با بررسی عملکرد زلزله های گذشته می توان دریافت که نقطع ضعف دیوارهای آجری عمدتاً فصل مشترک آجر و ملات می باشد بخصوص با توجه به اینکه این فصل مشترک تشکیل صفحات افقی داده و بستر مستعدی را برای آسیب رسانی در هنگام زلزله فراهم می سازد. بمنظور رفع این نقیصه، در این طرح، صفحه افقی ضعیف فوق الذکر تغییر اساسی یافته است. به بیان روشن تر، دیگر صفحه پیوسته فصل مشترک آجر و ملات وجود نداشته، متناوباً آجر این صفحه را قطع می نماید. نتیجتاً ظرفیت برشی دیوار افزایش می یابد.

در طراحی این آجر سعی شده است نکات اجرایی و سهولت اجرای دیوارها نیز ملحوظ شده با کمترین اتلاف آجر چینی انجام پذیرد. لازم به ذکر است که نمونه های این مدل از جنس و مصالح دیگر مانند سیپورکس واینوتنگ ساخته شده است که دلیل آن نیز سبکی و راحتی در هنگام کار می باشد که مشغول انجام آزمایشات مربوطه برروی نمونه ها می باشیم.

منابع

1-ساختمان و اجزاء ساختمان  ، تألیف تألیف احمد حمامی.

2- دیتلهای ساختمانی ، تألیف همین نگارنده .

2- مصالح ساختمانی : ، تألیف احمد حمامی .

4- راهنمای بتن سازی ، تألیف احمد حمامی .

5- تکنولوژی کار و مصالح : تألیف احمد حمامی  از انتشارات دانشگاه علم وصنعت.

1. آجر و نقش، نوشته محمود ماهر النقش

2. مصالح و ساختمان، سام فروتنی

3. فصلنامه، تخصصی بنیاد مسکن و انقلاب اسلامی آجر رسی محمدحسین ملجدی اردکانی

4. نشریه عمران شریف، آجر مقاوم در برابر برش عرضی ناشی از زلزله، محسن نوبهاری دانشجوی کارشناسی عمران دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان

آجر چیست؟

آجر چیست؟

ساده ترین تعریفی راکه بخواهیم برای آجر بنمائیم آن است که بگوئیم آجر سنگی است مصنوعی که از پختن خاک رس با استخوان بندی اصلی سنگ بدست می آید و ابعاد و تعداد آن مطابق احتیاچ ما قابل تغییر می باشد . مصرف آجر در ایران سابقه باستانی دارد و از زمان ساسانیان بناهایی بجا مانده که در آنها آجر مصرف شده است مانند طاق کسری در بیستون و یا کف دالان مسجد جامع اصفهان که برای فرش آن از آجرهایی استفاده شده است که در آتشکده های ساخته شده در زمان ساسانیان بکار رفته بود .


مراحل پخت آجر :
1 ـ تهبه خاک رس 2 ـ بعمل آوردن خاک 3 ـ ساختن گل 4 ـ قالب گیری یا خشت زنی

آجر پزی :
آجر پزی یعنی گرفتن آب شیمیایی خاک رس بطوریکه هیدرو سیلیکات آلومینیم به سیلیکات آلومینیم تبدیل شود و در نتیجه خشت دارای استقامت شده و نیروی فشاری تا حدود 100 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع را تحمل نماید این عمل به وسیله حرارتی در حدود 900 درجه سانتیگراد و انجام شود بدین طریق که تا 100 درجه سانتیگراد آب فیزیکی خشت خشک می شود و تا این درجه آب شیمیایی خاک رس متصاعد می گردد و تا 900 درجه ذرات خاک رس شروع به خمیری شدن نموده و بدین طریق دانه های شن وماسه درون خشت را به هم می چسباند و آجر بدست می آید .

کوره های آجرپزی :
کوره های آجرپزی به سه دسته تقسیم می شوند :
1 ـ کوره آجرپزی با آجر ثابت و آتش ثابت
2 ـ کوره آجرپزی با آجر ثابت و آتش رونده
3 ـ کوره آجرپزی با آتش ثابت و آجر رونده

انواع آجرها :
1 ـ آجرهای رسی : الف : آجرهای معمولی ب : آجرهای نما ج : آجرهای مهندسی
2 ـ آجرهای نسوز
3 ـ آجر ماسه ـ آهک
4 ـ آجرهای بتنی
5 ـ آجرهای مخصوص
اجر با منظور های مختلف در ساختمان مورد استفاده قرار میگیرد و به عنوان یک ماده پر کننده جرزها پوشش سقف یا کف تزیین نما و یا سطوح بام . از این رو آجر ها با کیفیت و ویژگی های متفاوت تهیه میشوند که برخی از درجه مرغوبیت زیادی برخوردارند و میتوانند فشار زیاد را تحمل کنند و باربر باشند . برخی دیگر به عنوان نماساز بنا کاربرد دارند و ویژگی های رنگی یا بافت سطحی در آنها از اهمین خاصی برخوردار است . آجر های مورد استفاده در قسمت هایی که فشار باربر آنها زیاد نیست تنها نقش پر کننده در بنا را دارند . بدیهی است که مصرف کننده با توجه به ویژگی های محل مصرف اقدام به تهیه آجر مورد نیاز میکند .

جر چیست؟

ویژگیهای آجر مصرفی و...

   آجر سنگی است ساختگی (مصنوعی) که نوع رسی آن از پختن خشت (گل شکل داده شده) و نوع ماسه آهکی آن از عمل آوردن خشت ماسه آهکی (که از فشردن مخلوط همگن ماسه سیلیسی و آهک در قالب ساخته می‌شود) با بخار تحت فشار زیاد به دست می‌آید، آجرهای بتنی همانند بلوکهای سیمانی تهیه می‌شوند. آجر رسی عمدتاً از سیلیکاتهای آلومینیوم بوده و آجر ماسه آهکی از سنگدانه‌های ریز سیلیسی تشکیل شده است که توسط خمیری از جنس سیلیکات کلسیم به همدیگر چسبیده‌اند. این آجر معمولاً به رنگ خاکستری است ولی می‌توان با افزودن رنگ مناسب آن را به رنگهای دیگر نیز تولید نمود. آجر به اشکال مکعب مستطیل توپر، سوراخدار، توخالی (مجوف تیغه‌ای و سقفی) و قطعات نازک تولید می‌شود. از آجر در ساختن دیوارهای باربر، تیغه‌های جدا کننده، سقفهای تیرچه بلوک، طاق ضربی بین تیرآهنها و نمای خارجی و داخلی ساختمانها بهره‌گیری می‌شود.

آجرهای مصرفی در هر پروژه باید از نظر ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی (مانند ابعاد، رنگ و دیگر مشخصه‌ها) با آنچه در نقشه‌ها، دستور کارها، مشخصات فنی خصوصی و سایر مدارک پیمان ذکر شده است منطبق باشد. نمونه آجرهای مصرفی اعم از پشت کار و نما، توپر و سوراخدار مجوف تیغه‌ای و سقفی، انواع رسی و ماسه آهکی باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد.

ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و مکانیکی آجرها و روش آزمایش آنها باید مطابق استانداردهای ایرانی زیر باشد:

ـ استاندارد شماره 7 : آجرهای رسی (مشتمل بر ویژگیها، نمونه‌برداری و روشهای آزمایش)

ـ استاندارد شماره 2909 : استاندارد ویژگیها و روشهای آزمون تیرچه و بلوک سقفی

ـ استاندارد شماره 991 : آجر نسوز جهت طاقهای قوسی

ـ هر استاندارد ایرانی دیگری که تا زمان انعقاد پیمان در باره آجر تدوین یا تجدید نظر شود

تا زمانی که استاندارد ایرانی در پاره‌ای موارد تدوین نشده باشد در درجه اول استانداردهای ”سازمان بین‌المللی استاندارد ISO “ معتبر خواهد بود و در صورت نبودن استاندارد مذکور به ترتیب استانداردهای آلمانی DIN ، بریتانیایی BS و آمریکایی ASTM ملاک عمل قرار خواهد گرفت.

آجرهای رسی

آجرهای مصرفی در نما باید مطابق استاندارد ایرانی شماره 7، عاری از معایب ظاهری مانند ترک‌خوردگی، شوره‌زدگی، آلوئک و نظایر آن باشد. طول، عرض و ضخامت آجرهای ماشینی باید به ترتیب 2±220 و 1±105 و 1±55 میلیمتر باشد. طول، عرض و ضخامت آجرهای دستی باید به ترتیب 4±210 و 3±100 و 2±55 میلیمتر باشد. ضخامت آجرهای نازک نما در هر دو مورد ماشینی و دستی باید برابر 1±30 یا 1±40 میلیمتر بوده و طول و عرض آنها عیناً مانند آجرهای ضخیم باشد. لبه آجرها باید مستقیم و زوایای آنها قائمه و سطوحشان صاف باشد، پیچیدگی در امتداد سطح بزرگ آجر حداکثر 4 میلیمتر و در امتداد سطح متوسط آجر تا 5 میلیمتر مجاز است. وجود یک ترک عمیق در سطح متوسط حداکثر تا عمق 40 میلیمتر در آجر پشت کار بلااشکال می‌باشد. طول شکستگی و دندانه‌ای شدن خطوط و زوایا نیز در آجر پشت کار نباید از 15 میلیمتر تجاوز کند و تعداد آن در هر آجر نباید از دو عدد بیشتر باشد. در آجرهای سوراخدار، سوراخها باید عمود بر سطح بزرگ آجر و به طور یکنواخت در سطح آن توزیع شده و جمع مساحت آنها باید بین (25%) تا (40%) سطح آجر باشد. بعد سوراخهای مربع و قطر سوراخهای دایره‌ای باید حداکثر به 26 میلیمتر محدود شود و ضخامت دیوار بین سوراخ و لبه آجر بیش از 15 میلیمتر و فاصله بین دو سوراخ بیش از 10 میلیمتر باشد. وزن ویژه هر دو نوع آجر نباید از 7/1 و وزن فضایی آنها از 3/1 گرم بر سانتیمتر مکعب کمتر شود. حداقل تاب فشاری آجرهای دستی 80 و ماشینی پر مقاومت 175 و ماشینی متوسط 125 و ماشینی کم مقاومت 85 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع استاندارد شده است و تاب فشاری آجرهای مصرفی نباید از این حدود کمتر باشد. ضخامت تیغه‌های آجر مجوف دیواری و بلوک سفالی سقفی حداقل 8 و رواداری و ابعاد آنها 4± میلیمتر می‌باشد.

آجرهای مصرفی باید در برابر یخبندان پایدار بوده و در آزمایش یخزدگی دچار خرابیهای ظاهری مانند ورقه شدن، ترک خوردن و خرد شدن نشوند. درصد وزنی جذب آب 24 ساعته آجرهای ماشینی نباید از 16 و در مورد آجرهای دستی از 20 بیشتر شده و در هر دو نوع آجر از 8 کمتر باشد. آجرهای توخالی تیغه‌ای و سقفی و قطعات نازک آجری مورد مصرف در نماسازی (به ابعاد تقریبی 20×40×200 یا 20×30×200 میلیمتر یا قطعات نازک آجری نما به ضخامت حدود 20 میلیمتر با نقش چند آجر بندکشی شده) حداقل باید دارای مشخصات آجرهای ماشینی با مقاومت متوسط مندرج در استاندارد ایرانی شماره 7 باشند.

مصرف آجر غیراستاندارد در صورتی مجاز است که استفاده از آن در مشخصات و نقشه‌ها پیش‌بینی شده و نمونه آن به تصویب دستگاه نظارت رسیده باشد و دست کم دارای ویژگیهای زیر باشد:

الف:  کاملاً پخته و یکنواخت و سخت باشد و در برخورد با آجر دیگر صدای زنگدار ایجاد کند.

ب:   تاب فشاری آن دست کم (80%) مقادیر مندرج در استاندارد ایرانی شماره 7 باشد.

ج:    جذب آب آن در حدود مقادیر تعیین شده در استاندارد باشد، در غیر این صورت مصرف آن فقط در اجزائی از ساختمان که در معرض رطوبت قرار نمی‌گیرند مجاز است.

د:     آجر مصرفی در نما باید دارای شکل، نقش و رنگ موردنظر طراح بوده، و رواداری ابعاد آن حداکثر، (30%) بیش از رواداریهای مندرج در استاندارد ایرانی شماره 7 باشد.

هـ:   آجر مورد مصرف در اقلیمهای سرد باید در برابر یخبندان مقاومت مورد نظر را داشته باشد.

و:     مصرف تکه آجر شامل سه قد (سه چهارم آجر)، نیمه (یک دوم آجر)، چارک (آجر) و کلوک (پاره آجر) در قسمتهای درونی و پشت کار و نیز در مکانهایی که مصرف آجر درست مقدور نیست مجاز می‌باشد.

ز:     مصرف آجرهای ترک‌دار، کج و معوج، گود و برجسته که انحنا، گودی و برجستگی آنها از 5 میلیمتر تجاوز نکند مشروط بر اینکه تعداد آنها از (20%) کل آجرها بیشتر نشود بلااشکال است. مصرف آجرهای نما که دارای آلوئک یا ترک باشند، تنها در پشت کار مجاز خواهد بود.

       مصرف آجرهای کهنه درصورتی که مطابق مشخصات بوده و کاملاً تمیز شده باشد مانعی ندارد، ولی بهتر است به همراه آجرهای نو و در پشت کار از آنها استفاده شود.

آجرهای نسوز

آجرهای نسوز مورد مصرف در ساختمان معمولاً از خاکهای نسوز تهیه می‌شوند. این آجرها علاوه بر دارا بودن مشخصات آجرهای معمولی باید گرمای 1580 درجه سلسیوس را بدون آنکه خمیری شوند و از شکل بیفتند، تحمل کنند. مقاومت آجر نسوز دست کم باید 16 مگاپاسکال (حدود 160 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع) باشد.

آجرهای نسوز مصرفی در کارهای تأسیساتی مانند دیگهای آب گرم و بخار، تابع شرایط ویژة مربوط به خود خواهند بود.

آجرهای بتنی

آجرهای بتنی باید با شرایط مشخصات بلوکهای بتنی مطابقت داشته باشند.

آجرهای ماسه آهکی

آجرهای ماسه آهکی معمولاً به صورت توپر و سوراخدار به ابعاد حدود آجر رسی یا مضاربی از آن با ملحوظ داشتن ضخامت ملات ساخته می‌شوند. رواداری طولی و عرضی این آجرها 5/2± و برای ضخامت 2± میلیمتر می‌باشد. آجرهای ماسه آهکی در قطعات نازک و با ضخامت کم برای مصرف در نماسازی نیز تولید می‌شود.

ویژگی آجرهای ماسه‌آهکی بستگی به جنس مواد خام، نحوه قالب‌گیری، دما و مدت پخت آنها دارد. گروه‌بندی آجرهای ماسه آهکی بر حسب تاب فشاری آنها صورت می‌گیرد. حداقل میانگین تاب فشاری آجرهای کم مقاومت باید 5/7، آجرهای با تاب متوسط 10 و آجرهای پر مقاومت 15 و آجرهای ممتاز 20 مگاپاسکال (هر مگاپاسکال حدوداً 10 کیلوگرم بر سانتیمتر مربع است) و میانگین تاب خمشی آنها به ترتیب باید 8/1، 2/2، 8/2 و 4/3 مگاپاسکال باشد. ضریب تغییرات مقاومت نسبت به میانگین نباید برای آجر ممتاز از (20%) و سایر انواع از (30%) تجاوز نماید.

آجر ماسه آهکی باید 15 دوره یخبندان تا 15 درجه زیر صفر و آب شدن را تحمل کند. کاهش نسبی مجاز تاب فشاری پس از آزمایش یخ زدن نباید بیش از (20%) باشد. وزن فضایی آجر ماسه آهکی به تاب فشاری آن بستگی دارد و برای آجرهای کم مقاومت، متوسط، پر مقاومت و ممتاز، به ترتیب نباید از 5/1،7/1، 9/1 و 1/2 گرم بر سانتیمتر مکعب کمتر شود. جمع‌شدگی ناشی از خشک شدن آجرهای ماسه‌ آهکی ممتاز نباید از (5/2%) و در مورد سایر آجرها از (5/3%) بیشتر شود. ظاهر آجرهای ماسه آهکی باید تمیز، یکنواخت و عاری از ترک و حفره و مواد خارجی مانند خاک و آهک و مواد آلی گیاهی باشد. جذب آب آجر ماسه آهکی در 24 ساعت نباید از (8%) کمتر و از (20%) بیشتر شود.

آجر مناسب برای مصارف گوناگون در جدول زیر آمده است:

آجر مناسب	محل مصرف	ردیف
	زیر لایه نم‌بندی دیوار یا مکانهای مجاور با آب	1
آجر ماسه آهکی ممتاز- آجر رسی ماشینی پرمقاومت	الف) محل پر آب با امکان یخزدگی
آجر ماسه آهکی پر مقاومت- آجر رسی ماشینی پرمقاومت	ب) محل کم آب
انواع آجر ماسه آهکی و رسی مشروط بر رعایت سایر شرایط و انطباق با مشخصات پروژه	بالای لایه نم‌بندی دیوار، کارهای عمومی طاق‌زنی و تیغه‌سازی	2
آجر ماسه آهکی از نوع ممتاز و آجر رسی ماشینی پرمقاومت	دست‌اندازها، پله‌ها، فرش کف، نقاط واقع در فضای باز، آب‌روها، طوقه چاهها و دودکشها	3
آجر رسی ماشینی و قزاقی، آجر ماسه آهکی، قطعات نازک ماسه آهکی و رسی	نمای ساختمانها	4
آجر ماسه آهکی پر مقاومت و ممتاز و آجر رسی ماشینی و دستی نما مشروط بر انطباق با مشخصات پروژه	فرش کف و پله‌های داخلی ساختمانها	5

مصالح نصب آجرهای نازک و اتصالات و بستهای فلزی که در دیوارهای دو جداره و نظایر آن به کار می‌رود، باید فلز زنگ نزن باشد و یا تمام قسمتهای آن در داخل ملات یا دوغاب قرار گیرد تا از زنگزدگی آنها جلوگیری به عمل آید. اتصالات غیر فلزی به لحاظ دوام و استحکام باید قبلاً به تصویب دستگاه نظارت برسد

 حمل و نقل و نگهداری آجر

بارگیری، حمل و باراندازی انواع آجر باید با دقت انجام شود به نحوی که ضایعات به حداقل ممکن برسد. آجرها و بلوکها باید در محل تمیز و سرپوشیده به طور جدا از هم دسته‌بندی شده و از تماس آنها با خاک، مواد مضر، رطوبت و یخ و برف جلوگیری شود.

آزمایش نمونه‌های گرفته شده از آجر در کارخانه و کارگاه باید منطبق با ویژگیهای مورد نظر در مشخصات کار باشد

اجاره به شرظ تملیک

مقدمه:

بالا بودن بهای مسکن از یک طرف و پایین بودن دستمزد از طرف دیگر، مردم را نیازمند آن دسته از نهادهای حقوقی ساخته که به وسیله آن بتوانند قبل از پرداختن کامل پول، حق تصرف و استفاده از مسکن را به دست آورند. یکی از نهادهای حقوقی رایج برای این منظور، قرارداد "اجاره به شرط تملیک" است. اجاره به شرط تملیک عنوان جدیدی است که در سال های اخیر به لحاظ نیازهای روز، در عرصه حقوقی کشور وارد شده است که در آن طرفین قرارداد با قصد این که عین مال تا پایان مدت در اجاره مستاجر باشد و پس از پرداخت آخرین قسط به ملکیت مستاجر دراید، به تشکیل عقد مبادرت می ورزند.

طرفین این قرارداد می توانند هر یک از اشخاص حقیقی و حقوقی یا خصوصی و عمومی باشند. اما بیش تر میان بانک ها و اشخاص خصوصی منعقد می شود تا از این راه تضمین های کافی بر رعایت مصلحت حقوق دولتی اخذ گردد و تخلف مستاجر از شرایط قرارداد توجیه کننده عدم انتقال مال به وی باشد. در قرارداد اجاره به شرط تملیک از خصوصیات دو عقد بیع و اجاره استفاده می گردد به صورتی که برای مدتی منافع و پس از آن عین، به مستاجر تملیک می شود. موجر می داند پس از انقضای مدت و انجام شرایط توسط مستاجر، دیگر مالکیتی به عین مستاجره ندارد؛ اما در صورت تخلف مستاجر، مال همچنان در ملکیت موجر باقی خواهد ماند.

استفاده فراوان از این قرارداد در سال های اخیر، لزوم شناسایی ماهیت و احکام آن را ضروری کرده است. در این نوشتار سعی بر آن است که با توجه به مفهوم جدید این قرارداد و عدم پیش بینی آن در منابع فقهی- حقوقی و قانون مدنی، با تحلیل ماهیت قرارداد مذکور، احکام و مقررات حاکم بر آن را تبیین و مشخص نماییم. پژوهش انجام یافته در سه گفتار به تحلیل و بررسی قرارداد اجاره به شرط تملیک پرداخته و در پایان نتیجه گیری و پیشنهادات آمده است.

قرارداد اجاره به شرط تملیک

قبل از تعریف، لازم است به صورت های ایجاد چنین قراردادی اشاره شود. اجاره به شرط تملیک به دو شکل زیر قابل تحقق است:

1. قرارداد اجاره ای منعقد می شود و در آن شرط می شود که پس از پایان اجاره، اگر مستاجر طالب عین مستاجره باشد، عین را به ملکیت خود درآورد. موجر هنگام انعقاد اجاره، ایجاب خود را نسبت به انتقال عین اعلام می کند. برای مثال: شرکتی که تولید کننده محصولات صنعتی است برای جلب مشتری و امکان فروش بیشتر، در آغاز محصولات خود را به شکل اجاره واگذار می کند و ضمن آن شرط می کند که در صورت رضایت مستاجر پس از اخذ تام اجاره، محصول مورد نظر با اعلام قبول یک طرفی مستاجر به ملکیت او دراید و مال الاجاره پرداخت شده به عنوان ثمن معامله تلقی شود. دراین حالت انتقال قطعی عین، تنها منوط به اعلام قبولی مستاجر است و نیازی به تراضی مجدد طرفین نیست و در صورت عدم رضایت مستاجر، در پایان اجاره روابط حقوقی طرفین بدون انتقال عین تمام می شود. به بیان دیگر، تحقق مالکیت مستاجر علاوه بر انشای عقد اجاره به عمل حقوقی دیگر یعنی انشای مستاجر بر قبول عین محتاج است. آن­چه در این نوع از اجاره به شرط تملیک مهم است، قطع ارتباط موجر با چگونگی مالکیت عین مستاجره پس از انعقاد اجاره است. تنها مستاجر تعیین کننده آن است که مالک نهایی چه کسی خواهد بود.

2. عقد اجاره ای با این شرط بسته می شود که با پایان اجاره و پرداخت آخرین قسط، مستاجر مالک عین گردد. طرفین هنگام انعقاد قرارداد، اراده خویش را بر انتقال ملکیت عین پس از پرداخت آخرین قسط اجاره بها اعلام می کنند و چون با تحقق اجاره به نتایج عقد ملتزم هستند، لذا در صورت حصول شرایط، ملکیت مستاجر بر عین قطعی است و نیاز به موافقت دیگری نیست. مال الاجاره نیز درنهایت به عنوان ثمن در مقابل عین قرار خواهد گرفت. در این قسم از اجاره به شرط تملیک، مالکیت مستاجر تنها منوط به رعایت شرایط و پرداخت آخرین قسط است. بنابراین پس از اجاره دیگر نیازی به اعلام اراده انشایی مبنی بر قبول انتقال ملکیت وجود ندارد. ملکیت از زمان انقضای مدت اجاره حاصل می شود و تا قبل از این زمان، عین متعلق به مالک قبلی است و بقای آن در دست مستاجر به صورت امانت است و ضمان آن نیز در صورت تعدی و تفریط بر عهده اوست. همچنین عوض تا قبل از انتقال، اجاره بها و پس از آن ثمن معامله محسوب می شود.

حصول ملکیت در هر یک از این دو نوع اجاره به شرط تملیک، از دیگری جداست. در مورد اول، پس از اجاره، مستاجر بر قبول ملکیت عین اختیار دارد و در واقع رضایت وی، اعلام قبولی برای ایجاب بیعی است که قبلاً ضمن عقد اجاره توسط موجر بیان شده است و موجر ملزم به رعایت ایجاب است. در مورد دوم، هیچ یک از دو طرف، اختیار فسخ و تخلف از شرط را ندارند و اجرای شرط -انتقال ملکیت عین با پرداخت آخرین قسط- بدون اراده آن ها خواهد بود. از دو شکل مذکور، شکل دوم بیشتر مورد استفاده در مباحث حقوقی و مقصود این نوشتار از اصطلاح "اجاره به شرط تملیک" است.

چنان که گفته شد، اجاره به شرط تملیک به عنوان قراردادی خاص، سابقه ای در فقه و قانون ندارد؛ به همین جهت حقوق­دانان بسیاری به بررسی این عقد نپرداخته اند. در حقوق اروپایی قراردادی مشابه با عنوان "اجاره فروش" شناخته می شود و «آن عقدی است که صاحب مال غیرمنقول به متعامل، که به ظاهر مستاجر است، شرط می کند که پس از دادن چند قسط، مالک عین مستاجره شود. این عقد را بیع می دانند و آثار بیع را دارد.»[1] ولی در مقررات ایران چنین عقدی مورد شناسایی قرار نگرفته است.

در کشور ما اصطلاح "اجاره به شرط تملیک" در متون قانونی پیش از انقلاب اسلامی دیده نمی شود. این اصطلاح ابتدا در "ایین نامه اجرایی اجاره به شرط تملیک" مصوّب 26/8/1361 شورای پول و اعتبار و سپس در قانون عملیات بانکی بدون ربا –بهره- مصوّب 8/6/1362 به کار گرفته شد و در ماده 57 ایین نامه تسهیلات اعطایی بانکی و ایین نامه فصل سوم عملیات بانکی بدون ربا مصوّب 12/10/1362 هیأت وزیران تعریف شد و چگونگی و شرایط تنظیم قرارداد مذکور در ماده 58 تا 65 ایین نامه یاد شده بیان گردید. در ماده 57 این ایین نامه چنین آمده است: «اجاره به شرط تملیک، عقد اجاره ای است که در آن شرط شود مستاجر در پایان مدت اجاره و در صورت عمل به شرایط مندرج در قرارداد، عین مستاجره را مالک گردد.»[2] ارایه تعریف فوق به استناد اختیاری است که قانونن گذار به هیات وزیران اعطا کرده است؛ لذا باید آن را مورد تایید قانون­گذار دانست و چنین فرض نمود که قصد قانون­گذار از "اجاره به شرط تملیک" در قانون عملیات بانکی بدون ربا، همین تعریفی است که توسط هیات وزیران بیان گردیده است؛ پس ضابطه قانونی حاکم بر تعریف این قرارداد، تعریف مندرج در ماده 57 ایین نامه مذکور است.

ماهیت اجاره به شرط تملیک

تشخیص ماهیت اجاره به شرط تملیک مستلزم تحلیل عناصر تشکیل دهنده آن مطابق تعریف مندرج در ایین نامه از سویی و بررسی قصد واقعی منعقد کنندگان آن از سوی دیگر است؛ زیرا مفهوم و معنای حقیقی الفاظ تعریف باید در راستای اراده طرفین عقد، تبیین و تفسیر گردد[3] بروز دوگانه این قرارداد، موجبات تردید نسبت به ماهیت اصلی آن را فراهم کرده است. ظاهراً طرفین، اراده های خویش را در قالب اجاره شکل می دهند و ارکان اصلی این عقد را محقق می سازند؛ اما نتیجه ای را که به صورت شرط ضمن عقد می گنجانند، منجر به حصول ملکیت عین مستاجره برای مستاجر می شود. به عبارت دیگر،قرارداد تا قبل از انقضای مدت تراضی به صورت اجاره و پس از آن به صورت بیع جلوه گر می شود. در این که ایا چنین قراردادی بیع است یا اجاره، نظریات مختلفی به شرح زیر ابراز شده است:

1. آن­چه واقع شده اجاره است؛ چرا که دو طرف خواسته اند متصرف مال، تنها از منافع آن استفاده کند. شرط تملک در این اجاره چهره فرعی دارد و مانند هر شرط دیگر تابع عقد اصلی است.

2. از آن­جا که عقد، تابع قصد واقعی است و در فرض ما هدف اصلی فروش کالاست که اجاره "مقدمه" آن قرار می گیرد، آنچه واقع شده "بیع" است. به بیان دیگر، اجاره سرپوشی برای تقسیط ثمن و صورت گرفتن بیع است.

3- این نظریه، قرارداد را بین دو طرف نافذ می داند و آثار اجاره را بر آن بار می کند؛ ولی در برابر اشخاص ثالث قرارداد را بیع تلقی می کند تا به آن صدمه ای نرسد؛ پس در عین حال که پیش از پایان مدت و پرداختن اقساط، مستاجر شناخته می شود؛ اما طلبکاران او، به ویژه در مورد ورشکستگی، می توانند مورد اجاره را از اموال بدهکار بشمارند. درنتیجه موجر نمی تواند به عنوان مالک عین، خواهان رد مال شود.

4- در موردی که عین اجاره، خود به خود به تملک مستأجر می انجامد، اقساط اجاره بها در واقع ثمن است که به تدریج پرداخته می شود؛ پس اجاره صوری است و رابطه دو طرف را باید تابع بیع شمرد؛ ولی در فرضی که کالای مورد نیاز برای مدتی اجاره داده می شود و مستاجر حق تملک آن را در مدت معین پیدا می کند، آن­چه واقع می شود اجاره است که با وعده یک طرفی بیع همراه شده است[4]

نظر برگزیده:

با توجه به مواد 57 و 64 ایین نامه تسهیلات اعطایی بانکی مصوّب 1362 و رویه قضایی کنونی به نظر ما تردیدی نیست که قرارداد "اجاره به شرط تملیک" از ماهیت اجاره بیرون نیست و "تملیک" در قصد انشای طرفین قرارداد، حالت فرعی پیدا کرده است؛ هرچند امکان دارد در انگیزه دو طرف تملیک هدف اصلی بوده باشد؛ بنابراین "تملیک" شرط ضمن عقد است.

عناصر اجاره به شرط تملیک

مطابق ماده 57 ایین نامه تسهیلات اعطایی بانکی، اجاره به شرط تملیک از دو عنصر:

الف- عقد اجاره؛

ب- شرط ضمن عقد؛

تشکیل شده است. در مورد "عقد اجاره" در ماده 466 قانون مدنی آمده است: «اجاره، عقدی است که به موجب آن مستاجر، مالک منافع عین مستاجره می شود...» آن­چه در اجاره مورد معامله قرار می گیرد منافع است نه عین؛ بنابراین نهایت نتیجه ای که از اجاره می تواند نصیب طرفین شود مالکیت منافع برای مستاجر در قبال پرداخت مال الاجاره است و مالکیت عین همچنان برای مالک آن، که می تواند موجر یا دیگری باشد، باقی خواهد ماند. به همین جهت در اجاره لازم نیست موجر مالک عین مستاجره باشد؛ بلکه تنها مالکیت منافع، کافی برای انتقال است به ترتیبی که موجر خود نیز می تواند مستاجر باشد.

با توجه به آن که بحث از جزئیات اجاره خارج از موضوع و هدف این نوشتار است در این مرحله تنها به مهم­ترین اوصاف و خصوصیات عقد، تا حدودی که با موضوع ارتباط دارد، اشاره می شود:

یک: اجاره عقدی لازم است. عقد لازم، عقدی است که هیچ یک از طرفین حق فسخ آن را مگر به موجبات و خیارات قانونی ندارد و به تعهدات ناشی از آن ملتزم هستند. در اجاره نیز طرفین باید تا انقضای مدت، کلیه تکالیف و تعهدات خود را طبق قرارداد اجاره اجرا کنند. در مدت اجاره فوت یکی از طرفین نیز خللی به صحت آن وارد نمی کند. (ماده 497 ق.م) همین وضعیت نسبت به قرارداد اجاره به شرط تملیک صادق است و این قرارداد هم لازم تلقی می شود.[5]

دو: اجاره عقدی تملیکی است. تملیکی بودن اجاره به این معناست که به محض انعقاد عقد، مستاجر مالک منافع و موجر، مالک مال الاجاره می شود. البته حصول مالکیت منافع برای مستاجر وقتی است که مورداجاره معین باشد؛ اما اگر مورد اجاره عین کلی باشد، تا قبل از تعیین مصداق توسط موجر، مستاجر مالک چیزی نخواهد بود[6] مانند آن­که شخصی از یک شرکت مسافربری بلیتی برای مسافرت بخرد؛ هرچند توافق در قالب اجاره است؛ اما چون مورد اجاره کلی است، مستاجر بر منافع بلیت هنوز مالکیتی ندارد. همچنین به دلایل تملیکی بودن اجاره لازم است موجر مالک منافع باشد. ماده 437 قانون مدنی مقرر کرده است: «لازم نیست که موجر، مالک عین مستاجره باشد؛ ولی باید مالک منافع آن باشد.»

سه: اجاره عقدی عِوضی است. مستاجر در قبال منافعی که به موجب اجاره مالک آن شناخته می شود، باید عوضی به موجر تسلیم کند. این عوض که "مال الاجاره" نامیده می شود، به ملکیت موجر در می اید. تقابل انتقال منافع به مستاجر و مال الاجاره به موجر از شرایط صحت اجاره تحت عنوان "معوض بودن" شناخته می­شود؛ به همین جهت بند سوم ماده 490 قانون مدنی پرداخت مال الاجاره را در مواعدی که بین طرفین مقرر شده بر مستاجر تکلیف کرده است.

عنصر دوم قرارداد اجاره به شرط تملیک، "شرط ضمن عقد" است. با توجه به آن که مطابق ماده 234 قانون مدنی «شرط صفت، عبارتست از شرط راجعه به کیفیت یا کمیت مورد معامله» و شرط در "اجاره به شرط تملیک" به هیچ وجه ناظر به کمیت یا کیفیت مورد معامله نیست؛ بنابراین شرط مذکور، شرط صفت نیست. این­که ایا شرط مزبور شرط فعل است یا شرط نتیجه؟ منوط به آن است که در متن قراردادهای تنظیمی عبارات و الفاظ شرط، دارای چه مفهومی باشد و به چه نحوی به کار گرفته شود. ایا انجام عملی بر موجر شرط شده یا آنکه تحقق مالکیت بدون انجام عملی مورد نظر است.؟

اگر ماهیت شرط در این قرارداد چنین باشد که «مستاجر پس از عمل به شرایط، مالک عین مستاجره باشد» چون تحقق مالکیت درج شده است؛ لذا "شرط نتیجه" خواهد بود؛ اما اگر مفاد شرط به گونه ای باشد که پس از خاتمه اجاره، موجر مکلف باشد مالکیت عین مستاجره را به مستاجر منتقل کند؛ چون یک عمل و انجام آن مورد نظر است، پس "شرط فعل" خواهد بود.

نتیجه تفاوت چنین است که اگر موضوع به شکل "شرط نتیجه" درج شده باشد، به محض پایان اجاره، مالکیت مستاجر محقق است؛ ولی در صورتی که به شکل "شرط فعل" باشد، تا قبل از اقدام موجر مبنی بر انتقال مالکیت، مستاجر هیچ گونه مالکیت بر عین نخواهد داشت. در این مورد، توجه به ماده 236 قانون مدنی درخصوص شرط نتیجه ضروری است که می گوید: « درصورتی­که شرط نتیجه، موقوف به سبب خاصی نباشد، آن نتیجه به نفس اشتراط حاصل می شود.» آقای دکتر صفایی می فرمایند: «مفهوم مخالف این ماده دلالت بر آن دارد که اگر حصول نتیجه موقوف به سبب خاصی باشد، آن نتیجه به نفس اشتراط حاصل نخواهد شد. برای مثال اگر ملکیت مال منقولی که به اجاره به شرط تملیک واگذار شده به صورت شرط نتیجه برای مستاجر ضمن قرارداد درج شده باشد، چون حصول مالکیت مال منقول نیاز به سبب خاصی ندارد و تنها با ایجاب و قبول محقق می شود؛ لذا به محض انقضای اجاره، مال به ملکیت مستاجر درخواهد آمد؛ اما اگر موضوع اجاره به شرط تملیک "مال غیرمنقول" باشد به دلیل آن­که انتقال چنین اموالی به استناد قانون ثبت باید در دفاتر اسناد رسمی و با تنظیم سند رسمی صورت گیرد و بدون انجام این تشریفات ملکیت قابل انتقال نیست؛ لذا حتی درصورتی­که ملکیت اموال مذکور به شکل شرط نتیجه ضمن قرارداد شرط شود این نتیجه نمی تواند به نفس اشتراط و انقضای مدت حاصل شود زیرا حصول نتیجه -انتقال ملکیت- منوط به سبب خاص -تنظیم سند رسمی- است.»[7]

واضح است که برخلاف نظر ایشان، اقداماتی که برای انتقال ملکیت اموال غیرمنقول -به ترتیب فوق- در دفاتر اسناد رسمی صورت می گیرد، نمی تواند ماهیت شرط را تغییر دهد و انجام عملیات مزبور توسط موجر را به شکل شرط فعل آشکار سازد؛ زیرا آن چه در الفاظ و عبارات قرارداد مذکور به کار رفته است، صلاحیت در شرط نتیجه دارد و اقدامات مزبور تنها تحت عنوان "سبب خاص" برای حصول نتیجه تلقی می شود.

در ایین نامه تسهیلات اعطایی بانک ها در قسمت آخر ماده 57 چنین آمده است: «... و در صورت عمل به شرایط مندرج در قرارداد، عین مستاجره را مالک گردد.» مفهوم این عبارت، دلالت بر لزوم ملکیت مستاجر در پایان مدت اجاره دارد. به ترتیبی که بدون نیاز به عمل حقوقی و انشای انتقال، مستاجر مالک عین خواهد شد. بدین وصف، شرط مذکور "شرط نتیجه" است. هم چنین هرگونه تردید نسبت به نوع شرط با ماده 64 همین ایین نامه برطرف می شود. عبارت ماده 64 ایین نامه چنین است: «در قرارداد اجاره به شرط تملیک باید شرط شود که در پایان مدت اجاره و پس از پرداخت آخرین قسط مال الاجاره، در صورتی که کلیه تعهدات مستاجر طبق قرارداد انجام شده باشد، عین مستاجره در ملکیت مستاجر دراید.» قسمت اخیر این ماده، مالکیت مستاجر را بدون انجام عملی از سوی موجر مقرر کرده است. بدین ترتیب مطابق ایین نامه، شرط ضمن قرارداد اجاره به شرط تملیک، "شرط نتیجه" است.[8]

احکام و آثار قرارداد اجاره به شرط تملیک

پیش از این معلوم شد که ماهیت اجاره به شرط تملیک، همان عقد اجاره است که همراه با شروط منعقد گردیده است. بر این اساس می توان احکام و آثار این قرارداد را مورد بررسی قرار داد:

1. این عقد یک عقد لازم، تملیکی و معوض است و جز در موارد پیش بینی شده در قرارداد یا به دلیل قانونی، هیچ یک از طرفین نمی تواند آن را بر هم زنند؛

2. چون ماهیت این عقد اجاره می باشد، حقوق و تکالیف طرفین همان حقوق و تکالیف دو طرف عقد اجاره خواهد بود که در قانون مدنی و قانون روابط موجر و مستاجر پیش بینی شده است.

3. بسیاری از احکامی که در قانون مدنی بیان شده حالت تکمیلی دارند. بدین معنا که بیان کننده اراده مفروض طرفین هستند؛ از این رو هرگاه در متن قرارداد، دو طرف اراده خویش را مبنی بر کنار گذاشتن احکام یا برخی آثار برخلاف آن قوانین ابراز دارند، حقوق و تکالیف طرفین تابع اراده ابراز شده خواهد بود. براساس آن­چه اشاره شد، قرارداد "اجاره به شرط تملیک" چه بیع باشد چه یک عقد بی نام یا اجاره، برای دو طرف الزام آور است؛ از این رو موارد فسخ آن محدودیت های قانونی و قراردادی پیدا می کند.

موارد قانونی فسخ

اگر این عقد را بیع بدانیم، خیار حیوان، خیار مجلس و خیار تأخیر در آن راه می یابد؛ ولی چون آن را اجاره دانستیم این خیارات در قرارداد "اجاره به شرط تملیک" موجود نخواهد بود؛ ولی سایر خیارات قانونی، که در تمامی عقود لازم موجودند، در این عقد نیز وجود دارند. به عنوان نمونه اگر عین مستاجره با اوصاف بیان شده در عقد تطابق نداشته باشد، مستاجر خیار فسخ خواهد داشت. بدیهی است این نکته در موردی صادق است که مورد معامله، عین معین غایب باشد و از طریق بیان اوصاف از آن رفع ابهام شود. منشا این خیار، تعهد ضمنی موجر به تطابق مورد معامله با اوصاف یاد شده است.

موارد قراردادی فسخ

در ضمن عقد لازم، می توان افزون بر موارد قانونی، مواردی را نیز به صورت قراردادی برای هر یک از دو طرف به عنوان حق فسخ پیش بینی کرد. مثلاً در صورت تأخیر در پرداخت اقساط بیش از مدت معین یا تخلف از سایر شروط مندرج در قرارداد می توان برای موجر حق فسخ در نظر گرفت.

حقوق و تکالیف طرفین

از آن­جا که ماهیت حقوقی قرارداد "اجاره به شرط تملیک" را اجاره دانستیم، طبیعی است که حقوق و تکالیف دو طرف همان حقوق و تکالیف دو طرف عقد اجاره است. با این حال از آن نظر که شرط تملیک مال در ضمن قرارداد یاد شده قرار گرفته، حقوق و تکالیفی را از عقود تملیکی وام می گیرد. بر این اساس، حقوق و تکالیف موجر و مستاجر عبارتند از:

حقوق موجر

1. موجر حق مطالبه اقساط را در سه موعد دارد.

2. چنان­چه مستاجر به شروط توافق شده عمل نکند، مثلاً اقساط را در موعد مقرر نپردازد، موجر حق دارد عقد را فسخ کرده و از جریان شرط تملیک جلوگیری کند. نتیجه این اقدام آن است که موجر در برخی فروض، می تواند تخلیه عین مستاجره را بخواهد.

3. چنانچه مستاجر ورشکسته شود، مالک حق دارد عین مال خویش را از اموال او بردارد، بدون آن­که لازم باشد در زمره سایر طلبکاران وارد شود. به نظر می رسد ماده 529 ق.ت که اموال امانت در دست تاجر را قابل استرداد می داند، شامل مورد بحث بشود.

تکالیف موجر

چون سایر موارد اجاره، در اجاره به شرط تملیک نیز موجر متعهد است که موارد زیر را انجام دهد:

1. عین مستاجره را در حالی که از عیب و نقص خالی باشد تسلیم کند. به علاوه عین مستاجره باید به گونه ای تحویل شود که حق شخص ثالث به آن تعلق نگرفته باشد و تا آخر مدت اجاره نیز تعلق نگیرد. به بیان دیگر: عین مستاجره باید ملک طلق موجر بوده تا آخر مدت قرارداد اجاره نیز چنین بماند.

2. تعمیرات و کلیه مخارجی که در عین مستاجره برای امکان انتفاع از آن لازم است به عهده موجر است، مگر آنکه شرط خلاف شده باشد یا عرف برخلاف آن جاری باشد. ماده 486 ق.م

3. اطلاعات لازم برای انتفاع از عین مستاجره را در اختیار مستاجر قرار دهد.

4. از هرگونه اقدام که با بهره برداری از عین مستاجره تنافی دارد خودداری کند.

5. از آن­جا که تعهد به شی، تعهد به لوازم آن است؛ بنابراین موجر مکلف است هزینه های انتقال، همچون مالیات و عوارض و حق الثبت در دفاتر اسناد رسمی را پرداخت کند -با استفاده از ملاک ماده 381 ق.م- مگر آن­که شرط برخلاف آن در ضمن عقد وجود داشته باشد.

6. موجر مکلف است پس از قیام مستاجر به شروط قرارداد، مال را به وی منتقل کند.

حقوق مستاجر

1. مستاجر براساس قرارداد اجاره حق دارد عین مستاجره را بدون عیب تحویل گرفته و از منافع آن در مدت اجاره بهره برداری کند.

2. مستاجر می تواند مال را در مدتی که تحت تصرف دارد به منظور تعمیر در اختیار ثالث قرار دهد. مستفاد از ماده 485 ق.م

3. از آن جا که قرارداد مورد بحث، متضمن شرط تملیک است، مستاجر حق دارد از تصرفات ناقله مالک نسبت به مال مورد اجاره جلوگیری کند؛ زیرا شرط تملیک، ملکیت مالک را از حالت طلق بیرون می کند مثل بیع شرط که مشتری نمی تواند تصرفات ناقله در مبیع داشته باشد. ماده 460 ق.م

تکالیف مستاجر

1. مستاجر موظف است اقساط اجاره بها را در موعد مقرر بپردازد و به شروط قرارداد عمل کند.

2. عین مستاجره در دست مستاجر امانت است و چنانچه در نگهداری آن تعدی و تفریط کند ضامن آن خواهد بود. ماده 490 ق.م

3. مستاجر باید از عین مستاجره در همان موردی که در عقد مشخص شده استفاده کند. تخلف از این امر چنان­چه منع وی امکان پذیر نباشد، موجب حق فسخ برای موجر خواهد بود. ماده 492 ق.م

انقضای قرارداد اجاره به شرط تملیک

خاتمه یافتن قرارداد اجاره به شرط تملیک، که از عقود زمانی است، به صورت های گوناگون متصور است:

1.در صورتی که مدت اجاره تمام شده و مستاجر به شروط مورد توافق عمل کرده و اقساط را به موقع پرداخته باشد، بسته به مفاد قرارداد، که شرط تملیک از نوع شرط فعل باشد یا شرط نتیجه، عین مستاجره به ملکیت مستاجر درمی اید و عقد خاتمه می یابد.

2. درصورتی­که مدت اجاره سپری شود؛ ولی مستاجر به وظایف خویش ناشی از شروط مورد توافق عمل نکرده باشد، موجر حق دارد عین مستاجره را پس بگیرد.

3- انقضای قرارداد ممکن است بر اثر فسخ موجر یا مستاجر در ضمن مدت اجاره صورت پذیرد که تفصیل موارد آن در بحث های پیشین گفته شد.

نتیجه گیری و پیشنهاد

از آن­چه گفته شد به دست می اید که قرارداد "اجاره به شرط تملیک" هرچند در نظام غربی تولد یافته و رشد کرده است؛ ولی با توجه به مزایای آن نسبت به نهادهای حقوقی مشابه، چون فروش اقساطی، بیع معلّق و بیع خیاری می تواند در نظام حقوقی کشور ما نیز جانشین مناسبی برای نهادهای حقوقی یاد شده به حساب اید. در باب ماهیت این نهاد حقوقی، نظرهای گوناگون ارایه شده است که به نظر می رسد مقبول ترین آن ها "اجاره شروط" است. ماهیت قرارداد مزبور از دو جزء -عقد اجاره و شرط ضمن آن- ترکیب شده است که با تحلیل به عمل آمده، هیچ یک از دو جزء مذکور در شکل ترکیبی جدید دارای اشکال نیست.

بنابراین هرچند قراردادی تحت عنوان "اجاره به شرط تملیک" و به شکل عقدی معین توسط قانونگذار قانون مدنی مورد شناسایی قرار نگرفته است؛ اما با توجه به عدم مغایرت آن با الزامات قانونی و خصوصاً ملاحظه ماده 10 قانون مدنی، که تراضی را تا زمانی که با قانون مخالفت صریح نداشته باشد نافذ و معتبر شناخته است[9] نباید نسبت به درستی اجاره به شرط تملیک تردید کرد.

حقوق و تکالیف طرفین قرارداد با توجه به آن­چه که ما در باب ماهیت حقوقی این قرارداد پذیرفتیم، اصولاً تابع احکام اجاره است و احکامی را نیز براساس شرط تملیک موجر، از عقود تملیکی وام می گیرد. در پایان مباحث، با توجه به بررسی های انجام شده و نتایج حاصل و به منظور بارور کردن متون حقوقی کشورمان موارد زیر پیشنهاد می شود:

1. وضعیت قرارداد "اجاره به شرط تملیک" و احکام ویژه آن در بخشی از مواد قانونی مربوط به عقد اجاره در قانون مدنی تدوین شود تا راهگشای حقوق­دانان باشد.

2. شرط تملیک موجر، در ضمن عقد به گونه ای تنظیم شود که حتی الامکان باعث کاهش هزینه ها از قبیل مالیات بر انتقال و حق ثبت آن شود تا زمینه­ای برای گسترش آن نسبت به اموال غیرمنقول نیز فراهم گردد.

نقدی بر اجاره به شرط تملیک امروزه بسیار مشاهده می شود که اشخاص برای رفع نیازهای اجتماعی خود که نیازهای اقتصادی را نیز همراه خواهد داشت اقدام به معامله با یکدیگر می کنند و آنچه بیش از گذشته به چشم می خورد، قراردادهایی است که فیمابین اشخاص منعقد شده.                         امروزه بسیار مشاهده می شود که اشخاص برای رفع نیازهای اجتماعی خود که نیازهای اقتصادی را نیز همراه خواهد داشت اقدام به معامله با یکدیگر می کنند و آنچه بیش از گذشته به چشم می خورد، قراردادهایی است که فیمابین اشخاص منعقد شده، لیکن در قالب عقود معین احصا شده در قانون مدنی نمی گنجد. گرچه تأسیس عقود معین توسط شارع به جهت رفع نیازهای آنها بوده است و در حقیقت این عقود که از آنها به عقود معین یاد می شود، توسط توده اجتماع خلق گردیده اند، لیکن گذر زمان، نیازهای جدیدی را نیز ایجاد می نماید که بدیهی است، اجرای صحیح آنها در گرو قانونگذاری صحیح و وضع قوانینی جامع در مورد این دسته از قراردادها می باشد. قراردادهایی در دهه های اخیر در جوامع حقوقی رسوخ پیدا کرده اند و البته حقوق ایران نیز از این قاعده مستثنی نمی باشد. قراردادهایی نظیر مالکیت زمانی یا اجاره به شرط تملیک از جمله این عقود برشمرده می شوند، که جوامع حقوقی در سال های اخیر شاهد ظهور آنها بوده است. براین اساس کشورهایی نظیر انگلستان با وجود اینکه دارای حقوق عرفی می باشند، برای نظم بخشیدن به این قراردادها اقدام به تصویب قوانین مدون و مخصوص عقد اجاره به شرط تملیک نموده اند. این اهمیت و توجه به این قرارداد از دو جهت قابل تحلیل می باشد، نخست اینکه این عقود نوظهور که اخیراً پا به عرصه گذارده اند، رشد رو به افزایشی داشته اند که البته این سیر ادامه نیز خواهد داشت، لذا وجود قوانین مدون و جامع موجب کاهش دعاوی در این نابسامانی می گردد. از سوی دیگر یکی از اطراف این نوع قراردادها که غالباً به شکل قراردادهای اعتباری نمایان می گردند؛ مصرف کننده هایی هستند که توانایی اقتصادی خریداری کالاهای مورد نظر خود را نقدی و یکجا نداشته و لذا برای رفع نیاز خود مبادرت به انعقاد این نوع قراردادها می نمایند و لذا حمایت از حقوق مصرف کننده، ایجاب می نماید که قوانینی جامع بر این نوع عقود حاکم گردد که حمایت از حقوق مصرف کنندگان را نیز موجب گردد. از آنجا که در حقوق ایران تاکنون قوانین جامعی در این خصوص به تصویب نرسیده است، این مقاله از حیث محتوای آن به بررسی و تحلیل عقد اجاره به شرط تملیک اختصاص یافته است. خلأ قانونگذاری در حقوق موضوعه ایران موجب گردیده است، حقوقدانان سعی بر انطباق اجاره به شرط تملیک با یکی از عقود معین مشابه آن داشته باشند، که به تبع آن با وحدت ملاک از قوانین آن عقد معین احکام آن را در اجاره به شرط تملیک نیز جاری سازند. اجاره به شرط تملیک به جهت شباهت دوگانه ای که به عقود بیع و اجاره دارد، در مباحث حقوقی با عقود مزبور مختلط شده است و نظریه های متفاوتی در این باب ارائه گردیده است که هر یک در جای خویش قابل تأمل می باشد، لیکن آنچه در بررسی ماهیت هر عقدی بیش از هرچیز مورد توجه واقع می شود، توجه به قصد و اراده مشترک طرفین می باشد که اجاره به شرط تملیک نیز از این قاعده مستثنی نخواهد بود. لذا برای رسیدن به هدف غایی لزوم بررسی حقوقی و چگونگی حدوث اجاره به شرط تملیک بیش از هر چیز دیگری احساس می گردد. از سوی دیگر اگر اجاره به شرط تملیک را عقدی مختلط از بیع و اجاره بدانیم، بررسی تاریخی عقود مختلط در فقه امامیه خالی از وجه نخواهد بود، مضافاً به اینکه برای رسیدن به ماهیت اصلی و حقیقی اجاره به شرط تملیک توجه به تعاریف موجود در حقوق ایران و خصوصاً حقوق تطبیقی که از این حیث بسیار غنی می باشد از اهمیت وافری برخوردار می باشد. الف ) تعریف و سابقه تاریخی اجاره به شرط تملیک در حقوق ایران و حقوق تطبیقی: تنها تعریفی که از اجاره به شرط تملیک در حقوق ایران موجود می باشد، برای اولین بار در ماده یک آیین نامه موقت اجرایی اجاره به شرط تملیک مصوب ۲۶/۸/۱۳۶۱ شورای پول و اعتبار عنوان گردید. براساس آن اجاره به شرط تملیک عقد اجاره ای است که در آن شرط شده است، مستأجر در پایان مدت اجاره، عین مستأجره را در صورت عمل به شرایط قرارداد مالک گردد. اصطلاح عقد اجاره به شرط تملیک در تبصره ۳ و مواد ۱۰ و ۱۲ و بند ۶ ماده ۲۰ قانون عملیات بانکی بدون ربا مجدداً به کار گرفته شده است لیکن در قانون مزبور هیچگونه تعریف صریحی از این عقد نوظهور عنوان نگردیده است و تنها تعریف همان است که گفته شد. براساس تعریف مزبور شرطی در قرارداد اجاره درج می گردد که مستأجر (مشروط له) با پرداخت اقساط اجاره، حق تملک کالا را خواهد داشت. تملیک کالا برحسب اینکه شرط مندرج در قرارداد از نوع نتیجه یا شرط فعل باشد متفاوت خواهد بود. ظاهر تعریف حکایت از این امر دارد که شرط از نوع نتیجه می باشد زیرا مستأجر در صورت عمل به شرایط مندرج در قرارداد عین مستأجره را مالک می شود و این انتقال مالکیت خود به خود و به نفس اشتراط حاصل می گردد. با وجود این برخی از حقوقدانان معتقدند شرط تملیک، شرط فعل است و نه شرط نتیجه، بدین معنا که در پایان مدت اجاره بانک مالکیت مورد اجاره را به مشتری منتقل خواهد کرد، بنابراین در عقد اجاره به شرط تملیک، رابطه بین مشتری و بانک رابطه استیجاری خواهد بود. پس براین مبنا اگر شرط مندرج در قرارداد را تنها شرط فعل قلمداد کنیم، بدیهی است که ایفای کلیه تعهدات از جانب مستأجر تنها برای او حق تملکی ایجاد میکند که این حق تملک نیز تعهد به انتقال عین مستأجره را برای بانک به دنبال خواهد داشت. لذا قراردادی که فیمابین طرفین واقع می شود تنها عقد اجاره ای است که با ایجاب بیع همراه است و لذا انعقاد عقد بیع، که به تبع حق تملک ایجاد شده برای مستأجر متصور است، منوط به انشای اراده مستأجر و اعلام قبولی مبنی بر بیع است که در این صورت نیز انتقال مالکیت واقع می گردد، چنانچه در تأیید این نظر نیز عنوان شده است، آنچه واقع می شود اجاره است که با وعده یک طرفی بیع همراه شده و در شمار اجاره های اعتباری است، در واقع نیاز بیع به انتخاب مستأجر و وقوع عمل حقوقی دیگر، وجود آن را از اجاره متمایز می کند لذا در صورتی که شرط تملیک در ضمن عقد منجر به حصول مالکیت عین مستأجره برای مستأجر شود، عقد دوم تابع بیع خواهد بود. امروزه به اشتباه عقد اجاره به شرط تملیک را دارای این ویژگی می دانند که خود به خود یا به انتخاب مستأجر به تملیک عین منتهی می شود، لیکن باید در فرضی که مالکیت خود به خود منتقل می گردد با فرضی که اختیار تملک برای مستأجر ایجاد می شود قائل به تفاوت شویم. این نوع قراردادها، اینگونه هستند که در نوع اول کالای موردنظر یا ملک در اختیار مصرف کننده قرار می گیرد و ثمن آن را در اقساط معینی و در طی مدت خاص پرداخت می نماید، لیکن شرط می گردد همزمان با پرداخت آخرین قسط مالکیت خود به خود به طرف مقابل منتقل گردد، در این نوع قرارداد بدیهی است که قصد مشترک طرفین از ابتداء چیزی جز انتقال مالکیت نبوده است و آنچه محرک اصلی متعاقدین بوده است انتقال مالکیت مال مورد مصرف بوده است، لیکن انتقال مالکیت را به زمان مؤخری که پرداخت آخرین قسط توافق شده است به تأخیر انداخته اند، لذا نباید آن را اجاره به شرط تملیک دانست، بلکه در حقیقت بیعی است که انتقال مالکیت تا پرداخت آخرین قسط به تأخیر افتاده است که از آن به بیع اقساطی یاد می شود و نه بیع مؤجل، زیرا در بیع مؤجل مالکیت در زمان وقوع عقد منتقل می گردد ولی پرداخت ثمن به زمان مؤخری موکول می گردد، حال آنکه در فرض مزبور وضع گونه دیگری دارد، یعنی انتقال مالکیت تنها با پرداخت آخرین قسط ثمن و انجام تعهدات طرف مقابل خود به خود صورت می گیرد والا فلا. براساس قانون اعتبارات مصرفی فرانسه، اجاره به شرط تملیک قراردادی است که در آن اجاره دهنده، عین مستأجره را در اختیار مستأجر قرار می دهد و تعهد می کند که در زمان اجرای قرارداد و در صورت پرداخت کامل اقساط یا در پایان آن به دلخواه مستأجر مالکیت را به او منتقل نماید و در مقابل مستأجر متعهد می شود که اقساط اجاره بها را در سررسیدهای مقرر به موجر بپردازد. با امعان نظر در قانون مصرف فرانسه، اینگونه استنباط می شود که اجاره به شرط تملیک با سایر عقود مشابه خود نظیر بیع اعتباری و اجاره اعتباری متفاوت است، هرچند موجودیت این عقد وابسته به عقد بیعی است که فعلاً توسط مالک عین مستأجره و موجر منعقد شده است، طبق قانون اعتبارات مصرفی فرانسه اجاره به شرط تملیک در گروه قراردادهای اعتباری بوده و اعتباردهنده به عنوان خریدار در قرارداد بیع و موجر در قرارداد اجاره ظهور می یابند، لذا این اعتباردهنده است که با فروشنده طرف معامله قرار می گیرد و نه اعتبار گیرنده. در قانون مدنی مصر، اجاره به شرط تملیک در ماده ۴۳ آن تحت عنوان «ایجار اللساتر للبیع» تعریف شده است و به موجب آن، اجاره به شرط تملیک ماهیتاً عقد بیعی است که پوشش اجاره دارد، دکتر احمد عبدالرزاق سنهوری مؤلف کتاب الوسیط در تعریف اجاره به شرط تملیک پس از بیان تعاریف عقد بیع و اجاره، به تحلیل مواردی می پردازد که ظاهر اجاره داشتند ولی ماهیتاً عقد بیع می باشد. در حقوق انگلستان اجاره به شرط تملیک یک عقد معین محسوب می شود و به موجب قانون اجاره به شرط تملیک و قانون اعتبارات مصرفی مورخ ۱۹۷۴ انگلستان، اجاره به شرط تملیک عقدی است که در آن مالکیت کالاهای مورد اجاره، در عوض پرداخت های دوره ای توسط اعتبارگیرنده، از طریق اعتبار دهنده به مشارالیه انتقال می یابد، به شرطی که اعتبار گیرنده به تمام شرایط موجود در قرارداد عمل نموده و حق تملک خود را اعمال نماید. در واقع براساس تعریف مزبور قرارداد اجاره به شرط تملیک قرارداد اجاره ای است با حق تملک توسط مستأجر. چنانکه دیده شد، در هر یک از تعاریف فوق، قرارداد اجاره به شرط تملیک، عقدی مختلط از بیع و اجاره برشمرده شده است، آنچه مسلم است عقد اجاره به شرط تملیک، به جهت نوظهور بودن آن در متون فقهی بیان نشده و جایگاهی در فقه اسلامی نداشته است، لیکن از آنجا که عقود مختلط و مشروط در فقه مورد بررسی واقع گردیده و در برخی متون فقهی احکام راجع به آن عنوان گردیده است، می توان با امعان نظر به این احکام، مشروعیت و صحت آن را در اجاره به شرط تملیک نیز تسرّی داد. از دیدگاه فقها اجاره به شرط تملیک عقدی است مختلط از بیع و اجاره، بدین نحو که اراده ظاهری متعاقدین حکایت از انعقاد عقد اجاره دارد، لیکن در ضمن شرطی اندراج یافته است که براساس آن مستأجر در صورت انجام تعهدات خویش حق تملک عین مستأجره را خواهد داشت و اجرای این حق تملک در حقیقت اعلام قبولی است که با ایجاب بیع اتصال یافته و پس از اتمام اقساط مال الاجاره و انشای اراده مستأجر عقد بیع منعقد و مالکیت مال به مستأجر انتقال می یابد. بر همین اساس نیز حقوقدانان در تبیین ماهیت حقوقی عقد اجاره به شرط تملیک عنوان می کنند که قراردادمزبور این ویژگی را دارد که خود به خود یا به انتخاب مستأجر به تملیک عین منتهی می شود، به بیان دیگر عقدی که واقع می شود هم به سبب تملیک منافع است و هم تملیک عین با این تفاوت که سبب نخست منجز و مستقیم و مقدم است و سبب دوم معلق و با واسطه و مؤخر و به همین جهت نیز اختلاف شده است، آنچه رخ داده است بیع است یا اجاره. براساس آنچه گفته شد، مشخص می گردد که ماهیت حقوقی اجاره به شرط تملیک در حقوق موضوعه ایران ناشناخته باقی مانده است و بررسی و تحلیل ماهیت حقوقی این قرارداد نیاز به بررسی تطبیقی در حقوق کشورهایی دارد که از این نظر سابقه و قدمت دیرینه ای دارند لذا در فصل آتی به بررسی ماهیت حقوقی اجاره به شرط تملیک خواهیم پرداخت. ب ) ماهیت حقوقی اجاره به شرط تملیک: تردیدی نیست آنچه در ماهیت حقوقی هر عقدی مورد توجه واقع می شود، قصد مشترک طرفین و احراز اراده باطنی اشخاص می باشد. گرچه در بسیاری از موارد اراده ظاهری اشخاص که از عرف یا قانون تکمیلی مقتبس می شود، ملاک عمل واقع می شود لیکن در فرضی که مقررات خاص و عرف مسلمی وجود نداشته باشد، آنچه بیش از هرچیز اهمیت دارد توجه به اراده های واقعی طرفین می باشد. تشابه و اختلاط اجاره به شرط تملیک با عقود بیع و اجاره ذهن حقوقدان را به سمتی رهنمون می سازد که این قراردادها را در قالب یکی از عقود مزبور قرار دهند و براین مبنا نظریاتی در این باب ارائه گردیده است: بدین نحو که اجاره به شرط تملیک عقد اجاره ای است مشروط که در ضمن آن شرط تملیک درج گردیده است. و یا عقدی است مختلط از اجاره که با وعده یکطرفی بیع همراه شده است و... لذا برای بررسی هرچه دقیقتر لازم است مباحث مطرح شده را مورد بررسی واقع ساخته تا شاید طریقی اتخاذ گردد که ماهیت اصلی این عقد نوظهور را تبیین نماید. ۱) اجاره به شرط تملیک عقد اجاره ای است که در آن شرط تملیک درج گردیده است: براین اساس آنچه در اراده های مشترک طرفین واقع شده است، تملیک منافع می باشد، زیرا طرفین براساس این تئوری عقد اجاره را قصد کرده اند و لذا از آنجا که اثر مستقیم و بلاواسطه عقد اجاره تملیک منافع می باشد، شرط انتقال مالکیت همانند هر شرط دیگری که ضمن عقد واقع می شود جنبه تبعی و فرعی خواهد داشت و رابطه آن با عقد رابطه فرع و اصل خواهد بود. لذا بر این مبنا اجاره به شرط تملیک نیز مانند هر عقد اجاره دیگر محسوب گردیده و مشمول احکام خاص اجاره در قانون مدنی و قوانین راجع به روابط موجر و مستأجر تلقی می گردد.

« در قراردادهای اجاره به شرط تملیک (اعم ازاین که عین مستاجره مال منقول ویا غیر منقول باشد) چنانچه مستاجر در پرداخت اقساط مال الاجاره تخلف از نوع تأخیر یا امتناع در پرداخت نماید و ضمنا" مبادرت به فروش عین مستاجره به غیر کند، آیا علاوه بر ضمانت اجرای حقوقی فسخ قراداد از سوی مالک و استرداد عین مستاجره، عمل مستاجر واجد وصف کیفری می باشدیاخیر؟. درصورت مثبت بودن پاسخ، نوع عمل مجرمانه و شرایط تحقق آن چه می باشد؟ ».

اثرات آب و هوا بر روی طرح و شکل ساختمان

اثرات آب و هوا بر روی طرح و شکل ساختمان

هدف اصلی در این تحقیق بررسیهای اقلیمی در طرح ریزی شهری می باشد چرا که شرایط آب و هوایی به موازات سایر عوامل محیطی از مهمترین عوامل موثر در شکل گیری و تکوین شهرها و تداوم حیات شهری به شمار می آید .در واقع شهرها ،عناصر شهری وعملکرد آنها همواره از عناصر و عوامل آب و هوایی متأثر بوده و هستند .این تأثیر پذیری تا قبل از پیدایش مادر شهرها و شهرهای بزرگ تقریباً یکسویه بوده و از آن به بعد شهرها نیز در اوضاع اقلیمی فضای پیرامون خود تأثیر گذاشته و تغییرات اقلیمی میکرو را پدید آورده اند به گونه ای که امروزه یک قلمرو اقلیمی خاص به نام ” میکرو کلیمای شهری” ظهور یافته و مطالعات مربوطه تحت عنوان ” آب و هوا شناسی شهری ” مطرح گردیده است.
در این رابطه باید بدانیم که در روابط متقابل بین پروژه های ساختمانی  و هوا یا آب و هوا دو جنبه کلی وجود دارد.

اول : اثرات آب و هوا بر روی طرح و شکل ساختمان و استقرار آن

دوم : اثرات مستقیم آب و هوا بر روی فعالیتهای ساختمانی

در رابطه با این موارد و برنامه ریزی مربوط به آن موارد زیر باید مد نظر قرار گیرند :

الف : مکان یابی مناسب و مطلوب

ب : نظم و ترتیب بناها نسبت به یکدیگر و در رابطه با تأثیر پذیری از عناصر اقلیمی

ج : مقاومت مصالح به کار گرفته شده در برابر عناصر و عوامل آب و هوایی

د : پلان ،شکل و طراحی ساختمان نسبت به شرایط آب وهوایی

ه : ضرایب راحتی و آسایش مبتنی بر یک معماری همساز با اقلیم

الف ) مکانیابی پروژه

در این رابطه دو عنصر دماو باد بیشترین نقش را بر عهده دارند . بنابراین به منظور آمایش شهری و بالاخص ساخت و سازهای جدید لازم است که بخشهای خوش آب وهوا تر و دارای شرایط حرارتی مطلوب تر به مناطق مسکونی ،آموزشی ،اداری ،خدماتی و تفرجگاهی اختصاص یابند و ابنیه ای مانند انبارها ،صنایع آلوده ساز و امثال آن به نقاط دارای هوای نامساعدتر هدایت شوند . هر چند که برای برخی از کالاها باید شرایط حرارتی و رطوبتی مناسبی در نظر گرفت .

ب ) نظم و ترتیب و جهت گیری بنا :

مورفولوژی و یا ساخت و بافت شهر همانگونه که متأثر از سایر پارامترهای طبیعی است از شرایط آب و هوایی نیز تأثیر پذیر است .مثلاًیک رودخانه و یا یک دریاچه به غیر از موارد دیگر در امتداد سواحل خود یک میکرو کلیمای خاص و گاه فرح بخش به وجود می آورند که همین می تواند یکی از دلایل ساخت طولی و یا نواری شهرها در این نواحی باشد و یا اینکه شهرهای مشرف بر کوهستانها به دلیل وجود هوای سالم و مطبوع کوه خود را به روی دامنه ها بالا می کشند و چنین گسترشی ضمن اینکه در ساخت شهر اثر می گذارد نوعی طبقه بندی اجتماعی به وجود می آورد که خود در بافت شهر مؤثر واقع می شود . بدین معنی که حاشیه رفاه در بخشهای مرتفع و دامنه ای بافتی درشت و گسترده و غیر متراکم ( مساکن ویلایی و بزرگ با معابر کمتر ) را به وجود می آورد در حالی که در قسمتهای کم ارتفاع تر و دارای آب و هوای نا مناسب تر بافت شهر ریز و متراکم و فشرده ( مساکن کوچک و چند طبقه با معابر و کوچه های بسیار ) است .به نظر می رسد در میان عناصر جوی دو عنصر تابش خورشید و باد بیش از بقیه در ساخت و بالاخص بافت شهر تأثیر می گذارند .

علی رغم تغییرات فصلی و محلی زاویه تابش آفتاب و در نتیجه طول زمان و شدت تابش خورشید در نظر گرفتن این پارامتر و محاسبه آن در شهرسازی ،برنامه ریزی شهری  و طرح ریزی شبکه گذرهای شهری

( بافت شهر ) امری ضروری و اجتناب ناپذیر است .

در این رابطه باید بدانیم که گذر های شهری گرمسیری ( شهرهای واحه ای و یا عرضی پایین ) به ویژه در فصل تابستان به سایبان بیشتری نیاز دارند لذا در طراحی این شبکه باید تلاش نمود تا جهت گیری گذر ها به گونه ای باشد که کمتر در معرض تابش آفتاب قرار گیرند . بنابر این توصیه می شود که در چنین شهرهایی جهت معابر و گذرهای شهری حتی الامکان شرقی – غربی باشد . بالعکس در شهرهای سردسیر

( خاص مناطق کوهستانی و عرضهای بالا ) در صورتی که شرایط توپوگرافیک و غیره اجازه بدهند بهتر است که خیابانها و کوچه ها و معابر شمالی – جنوبی باشد تا شهروندان بتوانند هم از نور و تابش خورشید بیشتر بهره بگیرند و هم اینکه شدت و مدت یخبندان معابر کمتر و در نتیجه آمد و شد بهتر گردد .

نکته دیگر آنکه بافت فشرده و متراکم در مراکز شهری ،محلات فقیر نشین و کم در آمد و یا در مناطق دارای ابر آلودگی زیاد به مقدار قابل توجهی از نورگیری فضاهای ساخته شده می کاهد . از اینرو در بافت شهری اینگونه مناطق رعایت فاصله مناسب بین ساختمانها به منظور بهره گیری بیشتر از نور و تابش خورشید امری ضروری است و لذا باید بافت شهری را گسترده تر نمود . در اکثر شهرهای شوروی سابق و بلوک شرق برای این منظور رشد عمودی بناها را زیاد نموده و در عوض فاصله افقی و فضایی آنها را افزایش داده اند .

باد نیز یکی از پارامترهای جوی است که می تواند در رابطه با بافت شهر مورد توجه قرار گیرد . جهت گیری معابر و بافت شهر بالاخص درسمت توسعه شهر یا مناطق قابل توسعه باید به گونه ای باشد که با بادهای مزاحم مقابله کند و از بادهای مناسب بهره بگیرد . برای این منظور شدت و جهت انواع باد و بالاخص باد غالب باید بررسی و شناسایی شود و سپس بر اساس آن طراحی نمود . در رابطه با باد غالب و مزاحم ( باد مسلح به ماسه ) باید گذرها طوری طراحی شوند که این باد به راحتی بتواند از داخل شهر عبور کند .

اثر باران نیز در بافت شهرهای دامنه ای نباید از نظر برنامه ریزان دور بماند چرا که کوچه ها و خیابانهای تقریباً عمود بر شیب و یا اریب از شدت روان آب و سیل حاصل از بارندگی می کاهد و بالعکس معابر واقع در جهت شیب بر شدت آن می افزاید .

ج ) مقاومت مصالح به کار رفته :

می دانیم که محیط و طبیعت معمولاً مواد و مصالح مورد نیاز و سازگار یا اقلیم رادر اختیار انسان قرار می دهد اما متأسفانه در عصر حاضر بنا به دلایلی بیشتر از مصالح غیر بومی و وارداتی استفاده می شود که کمتر با اقلیم ناحیه هماهنگی دارد و لذا دردسرهای زیادی به بار می آید .

به عنوان مثال در مناطق کویری و بیابانی رس بسیار زیاد است و خشت یا آجر حاصل از آن که در معماری شهرهای کویری مانند یزد مورد استفاده قرار می گیرد ضمن عایق بودن در مقابل تغییرات حرارتی از نظم و استحکام نیز گاه با تیر آهن رقابت می کند ،و یا در مناطق جنگلی مثل شمال ایران جنس مصالح به کار رفته در بناها باید به گونه ای باشد که در برابر رطوبت و خوردگی حاصل از آن ( یعنی عمل هوازدگی شیمیایی و پوسیدگی ) مقاومت بیشتری داشته باشند و به این ترتیب بکار بردن مصالح فلزی در این مناطق چندان مناسب نیست و سنگهای ساختمانی مثل آهک و تراورتن و غیره نیز برای روکار و نمای ساختمان مطلوب نخواهد بود زیرا باران در انحلال و خوردگی آنها نقش بسزایی دارد . از اینرو در چنین مناطقی بکارگیری مصالح چوبی ،سفالی و امثال آن مستحکم تر و مقرون به صرفه تر خواهد بود .

به طور کلی یک ساختمان می باید برای مقابله و مقاومت در برابر نیروهای حاصل از عناصر و عوامل آب و هوایی نضیر افت و خیز های درجه حرارت ،تغییرات رطوبت ،باران و بار سنگین برف و یخ  ونیروی باد و فشار طراحی شود .

درجه حرارت یکی از مهمترین عناصر آب و هوایی است که باید در احداث ساختمان مورد توجه قرار گیرد . به ویژه مصالح فلزی بر اثر درجه حرارت منبسط و منقبض می شوند و این مسأله باید برای جلوگیری از لغزش و یا تکان خوردن تبرهای حمال مورد توجه قرار گیرد و برای دوره گرم و یا انقباض و شکستگی در هوای سرد به گونه ای حمایت و تقویت شوند . کابلهای استیل (فلزی) در هوای گرم شکم می دهند و در هوای سرد سفت و آماده بکار می شوند . تیرهای فلزی عمودی و قائم واقع در سمت آفتابگیر ساختمان نسبت به طرف سایه گیر آن بیشتر منبسط می شوند و به این ترتیب متحمل خمیدگیهای روزانه شده که خود سبب ایجاد کششها و فشارهایی در ساختمان می گردد . البته استفاده از رنگها که بخش وسیعی از انسولاسیون خورشید را منعکس می سازند به کم کردن این گونه مسائل و مشکلات کمک می کنند . امروزه رنگهای منعکس کننده و طرحهای ایمنی برای به حداقل رساندن خطر سرریز شدن یا ترکیدگی ناشی از انبساط محتویات تانکرهای ذخیره ( مثلاً آب ) تولید می شوند .

هنگامی که درجه حرارت به سرعت به زیر نقطه انجماد و یخبندان می رسد . بتن . سنگ و دیگر انواع مصالح ساختمانی ( بخصوص اگر مرطوب باشند ) دستخوش خسارات زیادی قرار می گیرند . انبساط یخ در درزها و شکافها و یا در زمین مرطوب مجاور دیوارهای سنگ کاری شده غیر مسلح  و فاقد آبگذر ( مجرای زهکشی ) عموماً منجر به شکستگی و تخریب ساختمانها می شود .

بنابراین در شهرهای به ویژه گرم و بیابانی که دامنه گرما زیاد است دیوارها . بامها و مصالح به کار رفته در آنها در روز منبسط و به هنگام شب منقبض می گردند . در این قبیل موارد بهتر است که مصالح ساختمانی را با توجه به ضریب انبساطشان انتخاب نماییم و بعلاوه از اختلاط مصالح ساختمانی که ضریب انبساطشان با هم فرق دارد حتی الامکان اجتناب ورزیم . در جدول زیر ضریب انبساط بعضی مصالح آمده است :

شیشه	آجر	ماسه سنگ	سیمان و بتن	آهن و فولاد	نوع مصالح
تقریباً ۹	۹ تا ۱۰	۷ تا ۱۲	۱۰ تا ۱۴	۱۰ تا ۱۲	ضریب انبساط

به عنوان نمونه معنی ضریب ۱۰ در این واحدها این است که با افزایش حرارت ۱۰ درجه سانتیگراد به مقدار بر طول یک میله از مواد اضافه می شود . بر این اساس یک تیر آهن که درحرارت ۳۲ درجه فارنهایت ۱۰۰ پا طول دارد در حرارت ۱۰۰ درجه فارنهایت نیم اینچ درازتر خواهد شد . لازم به ذکر است که تیر های چوبی در اثر حرارت از لحاظ طول منبسط نمی شوند ولیکن از نظر عرضی کمی بزرگتر می گردند . اثر حرارت در چوب تحت الشعاع اثر رطوبت در چوب می شود زیرا اثر رطوبت در چوب زیادتر از حرارت می باشد .

درجه حرارت زیاد در عرضهای پایین اثر نامطلوبی بر روی بامهای آسفالته و یا قیر اندود شده بر جای می گذارد . زیرا حرارت بامها یا جاده های قیر ریزی شده که در معرض آفتاب قرار می گیرند گاه به ۱۳۰ تا ۱۴۰ درجه فارنهایت می رسد و در بعضی نقاط که هوا خشکتر است حرارت آنها به ۱۶۰ درجه فارنهایت هم می رسد . این مسأله ضمن افزایش گرمای فضای داخل بنا باعث ذوب شدن و جاری شدن قیر در سطح بام می گردد و در نتیجه علاوه بر مسدود نمودن ناودانها و زهکشهای پشت بام و داخل ساختمان این الزام را به وجود می آورد که بام هر ساله آسفالت شود . همچنین اگر به جای آسفالت از سیمان استفاده شود باز در اینصورت دامنه گرمای زیاد و انبساط و انقباض ناشی از آن موجب ترکیدگی سیمان بام و نفوذ آب و کاهش عایق بندی بام می شود  که خود مستلزم صرف هزینه های مکرر ایزوله نموده و عایق بندی می گردد .

درجه حرارت همچنین کارآیی کارگران را در طی اجرای پروژه های ساختمانی تحت تأثیر قرار می دهد . درجه حرارتهای خیلی بالا بطور محسوسی کار یدی در آب و هوای نامأنوس را کند می کند و ممکن است به بیمار شدن افرادی که کار فیزیکی سختی انجام می دهند منجر گردد . درجه حرارت های پایین نیز لباس و پوشش بیشتری را می طلبد و به موجب آن کارهای یدی و دستی پیچیده و مشکلتر می شوند . حوادث رخ داده در طی دوره های دارای درجه حرارتهای زیر نقطه انجماد و یا گرمای زیاد فراوانتر از حوادث ایجاد شده در شرایط طبیعی است . به هنگام بتن ریزی و ملاط ریختن نیز اگر یخبندان از قبل کاملاً مستقر شده باشد بتن و ملاط خسارت می بینند . زمین و خاک یخ بسته هم برخی از فعالیتهای ساختمانی را عقب می اندازند . (در همینجا اضافه کنیم که باد  و بارش برف وباران هم فعالیتهای ساختمانی را کند و یا متوقف می سازند . )

رطوبت نسبی موجود در هوا نیز به لحاظ اینکه بر روی مواد و مصالح ساختمانی پوشش و یا روکش ساختمان و رنگها اثر می گذارند با اهمیت است . فلزات عموماً از نظر فساد و خوردگی تدریجی تحت شرایط رطوبت نسبی بالا بسیار متعدد هستند . فساد فیزیکی و شیمیایی رنگها نیز توسط هوای مرطوب به سرعت افزایش می یابد و بنای سنگ کاری شده نیز تحت شرایط رطوبتی سریع تر خرد و تجزیه می شوند . ریزش باران نه تنها اثرات مخرب رطوبت را زیادتر می کندبلکه دارای آثار فیزیکی مستقیم بر روی سطوح رو باز نیز هست . بارانهای سنگین بناهای خاکی و سفالی را فرسوده می کنند و روانابها و سیلابهایی ایجادمی کنندکه فونداسیونها را به تحلیل می برند . این نوع بارانها بتن تازه ریخته شده را حفر ،خاکریزهای زمین را فرسوده و اکثر فعالیتهای متحرک زمینی را کند یا متوقف می سازند . سدها ،کانالها ،ستونها و پلها نیز باید حداکثر مقاومت را در برابر بارانهای سنگین و سیل ناشی از آن داشته باشند .

ریزش برف و انباشته شدن آن مقاومت نسبتاً زیاد سازه ها را طلب می کند . در بناهای نواحی کوهستانی و عرضهای بالا بامها را باید آنقدر محکم ساخت که تاب نگاهداشتن برفهای سنگین را داشته باشد . تراکم و انباشتگی برف بر روی سایر سطوح افقی سازه ها وزن فوق العاده ای را به وجود می آورند که در این صورت احداث حفاظهای مکمل و اضافی برای جلوگیری از ریزش آنها ضروری می یابد . افزایش پتانسیل یخ بر روی برجها ،پلها و کابلها نیز مرزهای ایمنی در طرح را فرا می خوانند . ساختمانهایی که به شدت مملو از یخ و برف هستند در مقابل دیگر عوامل جوی مثل باد آسیب پذیرتر هستند .

باد نیزیک فشار و نیروی مستقیم را در مورد تمام ساختمانها و سازه های واقع در مسیرش اعمال می کند و لذا باید حداکثر سرعت باد و فشار مورد انتظار را در طراحی ساختمانها ،برجها و پلها در نظر گرفت . در این رابطه محاسبات مبتنی بر سوابق آب و هوایی و نیز آزمایشهای مربوط به مهندسی سازه ها کمک می کنند .

د ) طرح و شکل :

از نظر تأثیر آب و هوا بر شکل و طرح ساختمان می باید موارد زیر را در برنامه ریزیها مورد توجه قرار داد :

۱ : نور و روشنایی فضای داخل ساختمان

۲ : تعادل حرارتی داخل ساختمان

۳ : موقع و محل بنا در برابر باران و برف در یخبندان

۴ : شکل بنا در رابطه با دفع و یا کاهش نیروی تخریبی باد

اگر بنا و ساختمانی در برابر عناصر و عوامل اقلیمی خوب طراحی شود و شکل و پلان آن به گونه ای باشد که موارد فوق الذکر را تأمین کند در این صورت نه تنها ضریب ایمنی و مقاومت سازه بالا می رود بلکه راحتی و آسایش ساکنین بنا نیز از نظر بیوکلیمای انسانی فراهم می گردد .

شکل بنا و نور و روشنایی :

عمده ترین عوامل مؤثر در نورگیری ساختمان عبارتند از :

الف : عرض جغرافیایی و موقعیت خورشید که در زاویه تابش و جهت تابش نیز مؤثر است .

ب : طول زمان تابش و شدت تابش که اولی به تعدادساعات آفتابی در روز بستگی دارد و دومی یعنی شدت تابش به عواملی نظیر ارتفاع ،مقدار ابر ،هواریزه ها (گرد و غبار معلق در هوا ) و آلودگی جو وابسته است .

ج : بافت شهری و جهت گیری کوچه ها . خیابانها و معابر که مسلماً بافت فشرده و متراکم و معابر تنگ نورگیری را کم می کند و به عکس .

د : تراکم و فشردگی مساکن که به مساحت آنها بستگی دارد . طبعاً در زمینها و قطعات کوچک فاصله و در نتیجه نورگیری بناها کم می شود .

ه : فرم و جهت صحن حیاط در ارتباط با موقعیت ساختمانهای همجوار

و : وجود و یا عدم وجود بالکن و همچنین میزان کشیدگی بالکن ها و ایوانها در ارتباط با تابش خورشید و سایه گیری

ز : محل قرار گیری پنجره ها ،تعداد پنجره ها ،شکل و ابعاد پنجره ها که یکی از مهمترین مسائل در نورگیری ساختمانهاست . مثلاً در عرضهای پایین باید ارتفاع پنجره کم و شکل آن عرضی باشد و به عکس در عرضهای بالا ارتفاع پنجره زیاد و شکل آن طولی باشد و در عرضهای میانی ابعاد پنجره در حد متوسط و به شکل مربع در نظر گرفته شود .

ح : و بالاخره جنس و رنگ مصالح رو کار و نمای ساختمان نیز در میزان نورگیری مؤثر است . دیوارهای سفید و یا دارای رنگ روشن چون ضریب انعکاس بالایی دارند نور را به خوبی منعکس و به ساختمانهای همجوار منتقل می کنند و رنگهای تیره عکس این حالت را دارند . اگر چه رنگهای روشن حرارت کمتری را به درون ساختمان منتقل می کنند و مقدار نور و روشنایی را افزایش می دهند اما این نوع رنگها و بالاخص رنگ سفید به چشمها زیان می رسانند و از سوی دیگر به علت وجود گرد و غبار و آلودگی جو دائماً کثیف و بد منظر هستند و یک نوع آلودگی چشم انداز را در پی دارند و قدر مسلم پاکیزه نگهداشتن آنها هزینه بر و کاری بس دشوار است .

بنابراین طراحان ، معماران ، شهرسازان و برنامه ریزان شهری بایستی با توجه به موقعیت جغرافیای شهر مورد نظرشان موارد فوق الذکر را در نظر بگیرند و نور متناسب با شرایط محل را برای پروژه های ساختمانی تأمین نمایند . مثلاً برای اینکه نور و حرارت زیادی به درون بناهای واقع در عرضهای بالا هدایت شود لازم است که بافت شهری گسترده و غیر متراکم  مساکن باز و غیر فشرده ، تعداد پنجره ها و ارتفاع آنها زیاد باشد و در عوض از احداث بالکنها و سایبانها و امثال آن ممانعت به عمل آید .

شکل بنا و تعادل حرارتی :

ایجاد حرارت مناسب و تهویه مطبوع در فضای داخلی بنا یکی دیگر از موارد مربوط به معماری است که کاری چندان سهل نخواهد بود .چرا که این مسأله در رابطه با آسایش و یا عدم آسایش انسان قرار می گیرد و مفاهیم گرما یا سرما بیشتر ناشی از احساس طبیعی انسان و شرایط فیزیولوژیک وی می باشد . طبق بررسی بولریش تحت شرایط رطوبت نسبی ۵۰% و تابش خورشیدی معادل یک وات در هر متر مربع و ساعت ، باید دمای هوا بر اساس ارقام زیر تنظیم گردد تا دمای سطح پوست بدن انسان در حد نرمال یعنی ۳۲ درجه سانتیگراد باقی بماند و انسان احساس آرامش و آسایش کند :

دمای مطلوب و مورد نیاز	شرایط باد و حرکت هوا	نحوه فعالیت	نوع پوشش
۲۶ درجه سانتیگراد	عدم وجود باد	عدم فعالیت	برهنه و بدون پوشش
۲۷٫۵ درجه سانتیگراد	سرعت باد ۰٫۲ متر در ثانیه	عدم فعالیت	برهنه و بدون پوشش
۲۹٫۵ درجه سانتیگراد	سرعت باد ۰٫۵ متر در ثانیه	عدم فعالیت	برهنه و بدون پوشش
۲۲ درجه سانتیگراد	سرعت باد ۰٫۵ متر در ثانیه	فعالیت معمولی	برهنه و بدون پوشش
۲۳ درجه سانتیگراد	شرایط عادی	در حال استراحت	با پوشش معمولی

بنابراین یک انسان با پوشش سبک و در حال استراحت با دمای ۲۳ درجه سانتیگراد در حالت تعادل قرار دارد ولی در همین دما اگر برهنه باشد باید به کار سبک یا ورزش بپردازد .

به طور کلی انسان برای برقراری تعادل حرارتی و آسایش گرمایی به شیوه های گوناگون به مقابله با محیط و شرایط آب و هوایی می پردازد مثلاً از غذا و پوشاک و و سایل گرمایی و مسکن مناسب برای کنترل دمای بدن خود استفاده می کند .

بدیهی است که یکی از معیارهای مهم برای ایجاد تعادل حرارتی و در نتیجه منطقه آسایش ، بکارگیری استانداردهای معماری و طراحی ساختمان برای افزایش یا کاهش دمای درون بنا می باشد . برای نیل به این منظور می باید عوامل مؤثر در درجه حرارت فضای درونی ساختمان را بشناسیم و سپس با توجه به نیازهای حرارتی طرحی و شکلی مناسب را انتخاب کنیم تا هم تعادل حرارتی و احساس آسایش به دست آید و هم هزینه های مربوط به دستگاههای حرارتی و برودتی به حداقل خود برسد . عمده ترین عوامل مؤثر در حرارت بنا عبارتند از :

الف : تقریباً تمام عوامل مؤثر در نورگیری بنا

ب : شکل بام و جنس مصالح به کار رفته در آن

ج : ارتفاع سقف نسبت به کف

د : ضخامت دیوارها ، دیوارهای عایق

ه : تعداد لایه های به کار رفته در بام یا سقف ، جداره یا دیواره و پنجره ها

و : تهویه عرضی

در اقالیم بسیار گرم ساختمان باید به گونه ای طراحی شود که حرارت خارج را به خود جذب نکند ، به ویژه حرارتی که توسط اشعه مستقیم آفتاب تولید می شود . در این نواحی بایستی سعی کنیم از بامهای گنبدی استفاده کنیم زیرا اولاً انحناء و قوس بام باعث می شود تمام انرژی خورشیدی جذب نشود و همواره بخشی از آن در سایه قرار گیرد ، ثانیاً توسط این نوع بامها ارتفاع سقف نسبت به کف بنا زیاد می گردد و لذا فضای داخل دیرتر گرم می شود . ضخامت بام و یا دو جداره بودن آن نیز بهتر می تواند حرارت داخلی را از افراط و تفریط حفظ کند .جنس این گونه بامها بهتر است از مواد گلین ( کاه گل ) باشد زیرا حرارت ناشی از تابش شدید خورشید در سطح آنها متراکم می شود و کمتر نفوذ می کند . استفاده از دیوارهای ضخیم یا دولایه و یا دیوارهای عایق حرارت از دیگر موارد کنترل دمای اینگونه بناهاست . احداث سایه بانها و ایوانهای وسیع سرپوشیده برای ایجاد سایه نیز توصیه می شود .دریچه ها و پنجره های بنا را باید از تابش مستقیم آفتاب دور نگه داشت و حتی الامکان آنها را در جبهه شمالی ساختمان تعبیه نمود( در مناطق گرم نیمکره شمالی ).

به علاوه در و پنجره ها باید به گونه ای نصب شوند که از حداقل آفتاب در تابستان و حداکثر آفتاب در زمستان استفاده شود . ارتفاع در و پنجره و کشیدگی سایه بانها نیز مهم است . بعلاوه استفاده از بادگیرها همانند بادگیرهای سنتی یزد ، گناباد و تهویه عرضی ( قرینه نمودن درها و پنجره ها برای ایجاد کوران ) از دیگر تمهیدات لازم برای کنترل حرارت در مناطق گرم است .

برعکس در آب و هواهای سرد و بسیار سرد طرح و شکل ساختمان و حتی مصالح به کار رفته در آن باید به گونه ای باشد که بتوان حرارت درونی بنا را حفظ نموده و از خروج آن ممانعت بعمل آورد . در این گونه مناطق بامهای مسطح مناسب هستند زیرا به نسبت حداکثر جذب انرژی خورشیدی صورت می گیرد و گرمای بیشتری به محیط و فضای داخلی بنا وارد می شود . آسفالت و قیراندود نمودن بان به غیر از ایجاد مقاومت در برابر وزن برف به علت رنگ تیره انرژی بیشتری را کسب می کند . در این مناطق دوجداره بودن سقف یا بام و دیوارها ، استفاده از دیوارهای ضخیم یا عایق و امثال آن نیز تبادل حرارت بیرون و درون بنا را کم می کند . ارتفاع سقف باید کوتاه باشد تا فضای درون زودتر گرم شود . درها و پنجره ها حتی الامکان  رو به آفتاب و به گونه ای باشد که حداکثر انرژی خورشیدی را دریافت نماید . دو جداره بودن پنجره ها و شیشه ها و خودداری از احداث بالکن و سایه بان و نظایر آن از دیگر توصیه های معماری خاص این مناطق است .

شکل بنا و برف و باران :

اهمیت برف برای ساختمانها و عمارتها از اینجاست که نشستن برف بار اضافی بر بامها تحمیل می کند . برف غیر متراکم سبک است و حد متوسط وزن آن در هر فوت مکعب ۶٫۵ پوند است در حالی که برف هر قدر متراکم شود بر وزن آن اضافه می شود و حتی ممکن است به ۳۰فوت در هر متر مکعب برسد . سنگینی برف باعث فرو ریختن سقف بناها می شود و لذا توجه به آن ضرورت دارد . با توجه به اهمیت موضوع اگرچه سعی می کنند مقاومت سقف و بام را زیاد کنند اما شکل بنا و بام نیز می تواند در میزان تراکم برف و در نتیجه افزایش و یا کاهش خطر کاملاً مؤثر باشد . برای مقابله با خطر ناشی از تراکم برف بهتر است که به بامها شیب بدهیم زیرا بر اثر شیب بام برف می لغزد و فرو میریزد و در نتیجه متراکم نمی شود . البته در مناطق سرد نیمکره شمالی باید شیب بام به سمت جنوب باشد تا از آفتاب هم بهره کافی گرفته شود . وجود شیروانی نیز موجب لغزش و فرود برف شده و برف در آبروهای اطراف آن تجمع می یابد . به این ترتیب سنگینی برف عمدتاً بر روی دیوارها و ستونها خواهد بود . شاید یکی از دلایل وجود شیروانی در بناهای قدیمی شهر مشهد همین مسأله بوده باشد نه بارندگی زیاد . علاوه بر موارد فوق در مناطق سرد طرح و شکل بنا باید فاقد پیش آمدگیهایی نظیر سایبان ، سردر ، طاق جلوی پنجره و غیره باشد زیرا نه تنها فشار ناشی از وزن برف بر ساختمان کم می شود بلکه آفتاب بیشتری به بنا می رسد .

در نواحی مرطوب و دارای باران زیاد نیز طرح و شکل بنا باید به گونه ای باشد که رطوبت و آب باران خسارت کمتری به بنا وارد سازد . مثلاً شکل بام به صورت شیروانی و یا شیب دار ( یکطرفه ) و گالی پوش باشد . کف اتاقها از سطح زمین بلندتر باشد و زیر آن به شکل پیلوت خالی باشد تا رواناب حاصل از بارندگی سریع دفع شود و رطوبت کمتری نیز به کف و دیوار ها برسد .

شکل بنا و باد :

برای مقابله با آثار مخرب باد اگرچه مقاومت مصالح ساختمانی باید به دقت در نظر گرفته شوند ولیکن طرح و شکل بنا و طرز قرارگیری آنها می تواند بسیار مهمتر باشد . در برنامه ریزی و طراحی ساختمانها و بناها لازم است موارد زیر مطالعه و بررسی گردد :

الف : شرایط و ویژگیهای باد :

ویژگی باد در رابطه با طراحی ساختمان اصولاً عبارتست از آشفتگی باد ( توفانی بودن ) ، سرعت باد ( بالاخص سرعت زیاد ) ، جهت باد ، وزش باد در سطح زمین و تداوم باد . بررسی این ویژگیها می تواند در مورد بادهای غالب، بادهای محلی و یا حالات استثنائی باد ( مثل تورنادوها ، هاریکن ها و …) انجام بگیرد . اگرچه شرایط و ویژگیهای باد معمولاً برای یک ناحیه جغرافیایی عمومیت دارد ولیکن به علت نوع و ماهیت چشم انداز ساختمانهای مجاور و غیره این شرایط برای مکانهای خاص بطور قابل توجهی متفاوت هستند . لذا هر طرح ساختمانی باید احتمالات این شرایط محلی مربوط به مقر بنا را در نظر بگیرد .

ب : اثرات کلی باد :

آثار باد بر روی اشیاء و عوارض ثابت و مستقر در مسیرش را می توان به شرح ذیل بیان نمود :

فشار مستقیم مثبت : سطوحی که در رویارویی باد و عمود بر مسیر آن قرار می گیرند بر اث حرکت توده هوا فشار مستقیمی را تحمل می کنند . چنینی شرایطی باعث می شود بخش عمده نیرو بر شیء یا عارضه وارد آید مگر اینکه از لحاظ شکل دارای جهت بسیار طبیعی باشد .

کشش آئرودینامیک : چون باد در برخورد باشیء متوقف نمی شود و مانند حالت مایع در اطراف آن جریان پیدا می کند لذا یک اثر کششی بر روی سطوح موازی با جهت باد وجود دارد .

فشار منفی ( مکش ) : در ضلع یا سمت پشت به باد شیء معمولاً یک اثر مکش وجود دارد که حاوی فشار بیرونی بر سطح شیء می باشد .

اثرات جنبشی : یک شیء واقع در مسیر تند باد معمولاً ضربه می خورد ، می جنبد و یا به ارتعاش در می آید بنابراین اشیاء و عوارض دارای سطوح سست و ضعیف و یا حاوی سطوح منعطف در برابر این اثرات مستعدتر و حساستر هستند .

اثر روییدگی و تنظیف : اثر اصطکاک توده هوای جاری تمایل دارد که اشیاء واقع در مسیر خود را صاف و هموار نماید و یا آنها را از سر راه خود بردارد . این عمل بر روی سایبانها ، جانپناهها ، دودکشها و علائم و نشانه ها بیشتر اثر می کند .

هریک از این اثرات و یا ترکیبی از اینها می تواند یک وضعیت مهم و بحرانی را برای عوارض واقع در مسیر باد به وجود آورد . میزان خسارات هم بستگی به وضعیت عارضه و شکل آن دارد .

ج : آثار مهم باد بر ساختمانها :

اثرات عمده باد بر ساختمانها را در می توان در چند طبقه کلی قرار داد :

- ساختمانهای دارای شکل مدور نسبت به بناهای زاویه دار و حاوی سطوح صاف مقاومت و دوام باد را کمتر می کنند مانند بناهایی با سقف گنبدی .

- ساختمانهای بلند و مرتفع که دارای ابعاد افقی کوتاه هستند در برابر واژگون شدن و یا خم شدن کامل در قسمتهای فوقانیشان مستعدترند .

- بناهای پهلو باز یا دارای اشکال بادگیر چون تمایل دارند باد را به چنگ درآورند نیروی باد رابیشتر خواهند کرد .

- برآمدگی یا جلوآمدگی بنا ، جانپناهها و دیوارهای بلند ، سایبانها و بالکنها و دیوارهای بی دوام و ناپایدار به اثر کشش همه جانبه بر ساختمان می افزایند .

- علائم ، نشانه ها ، دودکشها ، آنتنها ، چهارطاقیها و سایر تجهیزات روی بام ساختمانها نیز دستخوش اثر روییدگی می شوند .

ه : ضرایب راحتی و آسایش ساختمان :

بدیهی است که در معماری ، برنامه ریزی و طراحی ساختمان اگر به مواردی که تا کنون بیان شد توجه داشته باشیم و آنها را به دقت رعایت کنیم شرایط زیستی مناسی فراهم می گردد و زیستمندان از راحتی و آسایش لازم برخوردار خواهند بود .

به هر حال امروزه باید در حداقل فضای ممکن بناهایی احداث شود که نیاز آسایش انسان در تمام فصول را بر آورده سازد . برای نیل به این هدف نیز باید سعی نمود در زمستان به جای استفاده از سوختهای فسیلی و دستگاههای گرم کننده بیشتر از انرژی خورشیدی و طبیعت بهره گرفت و در تابستان هم از حداکثر سایه ، باد و دیگر ویژگیهای اقلیمی سود جست .

اثر طراحی و اجرای اتصالات جوشی بر آسیب پذیری لرزه ای سازه های فولادی

اثر طراحی و اجرای اتصالات جوشی بر آسیب پذیری لرزه ای سازه های فولادی

چکیده
باگذشت حدود 50 سال از کاربرد اتصالات جوشی در صنعت ساختمان در ایران هنوز نقایص زیادی در اجرای ساختمانهای فولادی جدید مشاهده می شود. در یک بررسی اولیه عوامل زیر را می توان به عنوان دلائل اصلی نقایص ذکر کرد:
عدم طرح دقیق اتصالات جوشی با توجه به عملکرد مورد نظر آنها
عدم انطباق اجرای معمول ساختمان با آئین نامه ها و دستورالعملها
کیفیت پائین جوش به علت عدم وجود آموزش کلاسیک کافی در این زمینه برای مهندسان و جوشکاران
نبود نظارت اصولی و دقیق بر اجرای جوشکاری در ساختمانهای شهری در کشور.

در این مقاله بعد از مرور خرابیهای سازه های فولادی در زلزله های گذشته ایران و جهان سعی گردیده تا طراحی و اجرای معمول و سنتی سازه های فولادی جوش شده در کشور با حالت قابل قبول آن مقایسه گردد. برای این منظور از آئین نامه های معمول طراحی سازه های فولادی ایران و آئین نامه های طراحی کشورهای صنعتی زلزله خیز استفاده شده تا مشخص شود که چه مواردی از اجرا یا آئین نامه ها و دستورالعملهای اجرائی همخوانی ندارد. علاوه بر آن مطالعه ای بر روی نقاط ضعفی که ناشی از اجرای جوش می باشد انجام گرفته و در پایان پیشنهاداتی برای بهبود وضع موجود و کاهش خطرات ناشی از زلزله ها در این نوع سازه ها ارایه گردیده است.

مقدمه

سازه فولادی از مجموعه ای از اعضای باربرساخته شده از نیمرخهای فولادی یا ورق می باشد که به کمک اتصالات به یکدیگر متصل می گردند.با توجه به روشهای تکامل یافته ای که برای تولید نیمرخ های فولادی به کار گرفته می شود این مقاطع غالبا رفتار در حد قابل انتظاری از خود نشان می دهند. مساله بسیار مهم رفتار اتصالاتی است که الف) برای ساخت اعضای مرکب از نیمرخ و ورق برای یکپارچه نمودن اعضا(شامل تیر و ستون و مهاربندها)در محل گره ها مورد استفاده قرار می گیرد.وسایلی که برای ساخت اعضا و اتصال آنها به یکدیگر به کار می رود شامل پیچ و پرچ و جوش است.در این میان استفاده از جوش در ساختمان سازی متعارف در ایران بسیار رایج است.تا زمان وقوع زلزله نورث ریچ(1994)تصور بر این بود که در صورت رعایت اصول فنی در طرح و اجرای سازه های فولادی جوشی این سازه هادر زلزله عملکرد قابل قبولی از خود نشان می دهند.اما وقوع این زلزله این فرض رازیر سوال برد.در این زلزله مشاهده شد که در بسیاری از اتصالات , در محل درز جوش اتصال , فلز مادر(Base metal) دچار ترک یا بعضا شکست شده است.این مساله باعث شد تا تحقیقات گسترده ای در مورد علت این پدیده صورت گیرد که این تحقیقات تا به امروز ادامه دارد.از طرف دیگر مشاهده و تحقیق درباره وضعیت ساخت و ساز ساختمانهای فولادی نشان می دهد که اتصالات جوشی متداول در ایران از کیفیت مناسبی برخوردار نیستند و با وجود سابقه نسبتا طولانی در استفاده از جوشکاری در صنعت ساختمان هنوز نقایص زیادی در این زمینه مشاهده می شود.

عملکرد لرزه ای ساختمانهای فولادی
براساس تجربه های حاصل از زلزله های گذشته و مطالعات انجام گرفته سازه هایی در برابر زلزله دارای عملکرد بهتری هستند که بتوانند ضمن حفظ پایداری و انسجام کلی خود انرژی ناشی از زلزله را تا حد امکان جذب و مستهلک نمایند.با توجه به منحنی نیرو-تغییر مکان سازه ها و توجه به این مطلب که سطح بین منحنی نیرو-تغییرمکان و محور تغییرمکان نشان دهنده میزان انرژی جذب شده توسط سازه است.هر چه سازه شکل پذیرتر باشد انرژی بیشتری را هنگام زلزله جذب کرده و رفتار مطلوبتری دارد.فولاد نرمه به علت طبیعت شکل پذیر از این نظر ماده مناسبی می باشد و می تواند میزان زیادی انرژی جذب کند.اما تجربه نشان داده است که در سازه های فولادی در صورت عدم استفاده از اتصالات مناسب عملکرد مناسب لرزه ای آنها مناسب و قابل قبول نخواهد بود و در اثر زلزله دچار شکست سازه ای و یا انهدام خواهد شد.در زلزله منجیل (1369) مشاهده شد که تعدادی از ساختمانهای فولادی دچار تخریب کامل شدند. رفتار این سازه ها در این زلزله ثابت کرد که در بسیاری از موارد سازه های موجود دارای سیستم مقاوم زلزله مناسبی نیستند.استفاده از تیرهای خورجینی(تیرهای سرتاسری در دو طرف ستون با اتصال نبشی) و عدم شناخت سیستم حاصل و مدل صحیح برای این اتصالات باعث شده این سیستم از نظر مهندسی زلزله بسیار آسیب پذیر تلقی گردد.درس حاصل از این زلزله کیفیت پایین ساخت و ساز شهری بودکه در سالهای اخیر تلاشهایی برای اصلاح آن به عمل آمده است.در زلزله نورث ریچ آمریکا مشاهده شد که در بسیاری ازساختمانهای فولادی اتصال تیرها و ستونها دچار ترک و یا بعضا شکست شد.بیشتر این ترکها و شکستها در بال ستون اتفاق افتاده است.

صنعت جوشکاری ساختمان در ایران
با گذشت 50 سال از استفاده از جوش در ساختمان دهه اخیر(80-1370)از نظر تعداد ساختمانهایی که با سازه های فولادی طراحی و اجرا شده اند کاملا استثنایی به شمار می آید.در نیمه دوم این دهه دهها هزار سازه فولادی در تهران و شهرهای بزرگ ایرن به ناگهان سر از زمین برآورد.گسیل سرمایه ها به سوی ساخت و ساز شهری و تبدیل ساخت سرپناه به ماشین سرمایه گذاری جهت سودهای کلان باعث گردید تا رعایت اصول فنی و ایمن سازی ساختمانها در برابر زلزله در برابر منفعت طلبی صاحبکاران عملا مورد توجه قرار نگیرد.از طرف حجم عظیم ساخت و ساز نیروز انسانی زیادی اعم از مهندس و تکنسین و جوشکار احتیاج داشت که باعث ورود افراد غیرمتخصص به این جرگه گردید.تمامی این مسایل دست به دست هم داد تا طرح و اجرای ساختمانهای فولادی آنچنان که باید از کیفیت مطلوبی برخوردار نباشد.تخریب کلی ساختمانهای فولادی در زلزله منجیل موید پایین بودن کیفیت ساختمانهای فولادی کشور می باشد. از میان تمامی عوامل دخیل در طرح و ساخت سازه های فولادی اتصالهای جوشی از نارساییهای بیشتری برخوردارند. علل اصلی پایین بودن کیفیت جوش درساخت و سازهای شهری را می توان به صورت زیر بیان نمود :
عدم انطباق اجرای معمول سازه های فولادی با آیین نامه ها و دستورالعملها
کیفیت پایین جوش به علت عدم آموزش کلاسیک کافی در این زمینه برای جوشکاران و مهندسان
نبود نظارت اصولی و دقیق بر اجرای جوشکاری در ساختمانهای شهری در کشور
عدم طرح دقیق اتصال جوشی با توجه به عملکرد مورد نظرآنها
عدم انطباق اجرای معمول سازه های فولادی با آیین نامه ها و دستورالعملها

در بسیاری از موارد طرز اجرای متداول جوش باجزییات ارایه شده در آیین نامه تطابق ندارد.این موارد ناشی از موارد متعددی است که از میان آنها به موارد زیر می توان اشاره کرد:
الف) آشنا نبودن مهندسین سازه به مسایل اجرایی و در نتیجه ارایه نقشه ها و جزئیات غیرقابل اجرا
ب) گران تر بودن هزینه اجرای جزییات آئین نامه نسبت به روش سنتی اجرا
پ)آگاه نبودن کارفرما و یا مهندس مجری طرح به جزییات آئین نامه و عدم

توانایی در تمیز دادن حالات مختلف از یکدیگر
بعد از اجباری شدن آیین نامه2800(1368) اهمیت وجود سیستم مقاوم در برابر زلزله از یک طرف و محدودیتهای معماری برای استفاده از سیستم مهاربندی از طرف دیگر باعث استفاده روزافزون از سیستم قاب خمشی در جهت عرضی ساختمانها شد.در این سیستم اتصال تیر به ستون از نوع گیردار بوده یعنی باید توانایی انتقال برش و لنگراز تیر به ستون وجود داشته باشد.در این نوع اتصالات از ورقهای بالاسری و زیرسری که در محل اتصال به ستون برای ایجاد جوش نفوذی کامل خورده است استفاده می شود. اما از آنجاییکه متاسفانه عملیات جوشکاری در محل کارگاههای ساختمانی و نه در محل کارخانه صورت می گیرد کنترل کیفیت جوش بخصوص در هنگام مونتاژ درارتفاع زیاد از سطح زمین حتی به صورت عینی(Visual) امکان پذیر نمی باشد. همچنین معمولا در محل اتصال ورق به ستون به جای جوش نفوذی از جوش گوشه استفاده می شود در نتیجه هنگام زلزله این نقاط علاوه بر تحمل نیروی کمتر در حالت تردشکن گسیخته خواهد شد. زمانی که در یک عضو فشاری ازدومقطع در کنار یکدیگر استفاده می شود باید هم پایداری کل عضوبه عنوان یک المان و هم پایداری تک تک مقاطع کنترل شود تاهیچکدام تحت تاثیر نیروی فشاری به طور جداگانه دچار کمانش نشوند.برای این منظور این مقاطع باید در فواصل مشخص به یکدیگر متصل شوند تاطول آزاد آنها کاهش یابد. بسیاری از اوقات بادبندهای دوبل در طول خود به یکدیگر وصل نمی شوند و در نتیجه دومقطع بایکدیگر عمل نمی کنند و بار بحرانی عضو کمتر از مقداری است که مهندس سازه در محاسبات خود منظور نموده است. مبحث دهم مقررات ملی ساختمان حداکثر فاصله بین جوش دومقطع در ستونهای ترکیبی را مقرر نموده است.اما در موارد زیادی مشاهده می شود که فاصله بین جوش ستونها بیشتراز این مقدار است.

کیفیت پایین جوش به علت عدم آموزش کلاسیک کافی در این زمینه برای جوشکاران و مهندسان
یکی از مهمترین اشکالات موجوددر اجرای ساختمانهای فولادی در کشور کیفیت پایین جوشکاری ساختمان می باشد.عوامل مختلفی در این امر تاثیر می گذارند.استفاده ازجوشهای کارگاهی حتی در مورد جوشهای نفوذی و اجرای کل جوشکاری درکارگاه ساختمانی و استفاده از نیروی انسانی غیرمجرب از عوامل اصلی پایین آمدن کیفیت جوشکاری ساختمان می باشد.در نتیجه عوامل برشمرده شده مشکلات عدیده ای گریبانگیر اتصالات جوشی می باشد.
در بسیاری از موارد سطح فلز در حال جوش آلوده به روغن یا مواد نامناسب دیگر است و یا اینکه روی فلززنگ زده یا رنگ خورده جوش داده می شود.گاه در فاصله بین پاسهای متوالی جوش حتی از جدا نموده گل جوش نیز خودداری می شود و یابدون برداشتن گل جوشکاری اقدام به زدن رنگ ضدزنگ می شود.از انواع جوشهایی که در کارهای ساختمانی بسیار از آن استفاده می شود جوش سربالا می باشد. به علت سختی اجرا در غالب موارد این نوع جوش از کیفیت پایینی برخوردار است. در بسیاری از موارد در اثر استفاده از تکنیکهای نامناسب جوشکاری نقایصی چون تابیدگی و پیچش در قطعات اتفاق می افتد.
عیوبی نظیر نفوذ ناقص بریدگی کناره جوش اختلاط سرباره تخلخل و وجود ترک درفلز مادر باعث کاهش ظرفیت باربری قطعات می شود. یکی از متداولترین اشکال مقاطع مورد استفاده در سازه های فولادی تیرهای لانه زنبوری می باشد.بسیاری از مجریان طرح این تیرها را در وضعیت نامطلوبی در کارگاه ساختمانی مونتاژ می کنند. در بسیاری از موارد جوش میانی تیر از کیفیتت پایینی برخورداراست و با توجه به اهمیت عملکرد مناسب این قسمت و تقویتهای لازم درمجل تکیه گاه تیر و وسط آن صورت نمی پذیرد. متاسفانه طراحی و اجرای پلکانهای فولادی در ساختمانها نیز از کیفیت پایینی برخوردار است و با توجه به اهمیت عملکرد مناسب این قسمت ساختمان پس از زلزله دقت لازم در ساخت آن مبذول نمی شود .

نبود نظارت اصولی و دقیق بر اجرای جوشکاری در ساختمانهای شهری در کشور
با توجه به اهمیتی که شهرداری برای مسایلی از قبیل پارکینگ و نورگیرها و مسایلی از این دست قایل است مشاهده می شود که بیشتر توجه مهندسان نیز به این امور معطوف می باشد و توجه چندانی به مسایل سازه ای نمی شود.البته باید به این نکته نیز اشاره شود که به علت عدم وجود آموزش جوشکاری در واحدهای درسی دانشجویان عمران مهندسینی که از دانشگاه فارغ التحصیل می شوند در این زمینه دارای اطلاعات کافی نیستند و به عنوان مهندس ناظر نمی توانند مسوولیت خود را به نحواحسن انجام دهند.البته باید به این موارد مساله سختی کار را نیز افزود.به علت جوشکاری در ارتفاع غالب مهندسین از انجام بازدید از این جوشها طفره می روند. در نهایت امر اینکه آنطور که از ظواهر امر مشخص است شهرداریها نیز در این زمینه کوچکترین نقشی ایفا نمی کنند و هیچگونه نظارتی بر اجرای ساختمانها ندارند.

عدم طرح دقیق اتصال جوشی با توجه به عملکرد مورد نظرآنها
بسیاری از کارفرمایان عمل طراحی سازه و ایجاد تمهیدات مقابله با زلزله را یک امر زاید می دانند و تلاش می کنند تا کمترین هزینه ممکن را صرف این کار نمایند.از طرف دیگر شهرداریها کمترین نظارتی بر طرح و اجرای سازه ها نداشته فقط به مسایل معماری دقت می کنند. این عوامل دست به دست هم می دهد تا فقط حق امضای مهندسین سازه اهمیت داشته باشد و طرح از حداقل اهمیت برخوردار باشد به خاطر همین موضوع مهندسین سازه اغلب کمترین وقت را صرف این عمل می نمایند و بالطبع دقت لازم را در طرح اتصالات جوشی مبذول نمی شود. بعضی اوقات از اتصالات طرح شده برای یک ساختمان در نقشه های دیگر ساختمانها استفاده می شود. در بسیاری از موارد جزییات اتصالات موجود در نقشه ها نامفهوم بی دقت و ناقص است.

نتیجه گیری و پیشنهادات
از بررسی های انجام شده بر روی ساخت وساز ساختمانهای فلزی در سطح تهران مشخص است که هنوز مشکلات زیادی در طرح و اجرای این سازه ها وجود دارد. و عمده مشکلات و نقایص مربوط به اتصالات جوشی است.اجرای جوش کارگاهی و نبود آموزش کافی برای مهندسان عمران و عدم نظارت کافی بر حسن اجرای جوش و … مشکلاتی است که این صنعت را رنج میدهد.و برای رفع این موارد بهترین راه در صورت امکان استفاده از جوش در کارخانه به جای جوش کارگاهی
بالابردن سطح آگاهی عمومی جامعه درباره زلزله بر ساختمانها
آموزش جوشکاری به جوشکاران و دادن گواهینامه به جوشکاران ماهر ساختمانی
آموزش جوشکاری به عنوان واحد درسی به مهندسین عمران و یا ایجاد شاخه جدیدی
تحت عنوان بازرسی جوش اسکات برای مهندسین ناظر
تقو یت سیستم نظارتی موجود و ایجاد سیستم های نظارتی ناظربر کار مهندسین عمران

جوشکاری با گاز یا شعله
جوشکاری با گاز شعله یکی ازاولین روشهای جوشکاری معمول در قطعات آلومینیومی بوده و هنوز هم در کارگاههای کوچک در صنایع ظروف آشپزخانه و دکوراسیون و تعمیرات بکارمیرود.در این روش فلاکس یا روانساز یا تنه کار برای برطرف کردن لایه اکسیدی بکار میرود.
مزایا:سادگی فرایند و ارزانی و قابل حمل و نقل بودن وسایل
محدوده کاربرد:ورقهای نازک 8/0تا 5/1میلیمتر
محدودیتها:باقی ماندن روانساز لابلای درزها و تسریع خوردگی – سرعت کم – منطقه H.A.Zوسیع است .
قطعات بالاتر از 5/2میلیمتر را به دلیل عدم تمرکز شعله و افت حرارت بااین روش جوش نمیدهند.

حال می پردازیم به چگونگی تامین حرارت در این فرایند
حرارت لازم در این روش از واکنش شیمیایی گاز با اکسیژن بوجود می آید.
حرارت توسط جابجایی و تشعشع به کار منتقل می شود.قدرت جابجایی به فشار گاز و قدرت تشعشع به توان چهارم درجه حرارت شعله بستگی دارد. لذا تغییر اندکی در درجه حرارت شعله می تواند میزان حرارت تشعشعی و شدت آنرا بمقدار زیادی تغییر دهد.درجه حرارت شعله به حرارت ناشی از احتراق و حجم اکسیژن لازم برای احتراق و گرمای ویژه و حجم محصول احتراق(گازهای تولید شده) بستگی دارد. اگر از هوا برای احتراق استفاده شود مقدار ازتی کهوارد واکنش سوختن نمی شود قسمتی از حرارت احتراق راجذب کرده و باعث کاهش درجه حرارت شعله می شود.بنابراین تنظیم کامل گاز سوختنی و اکسیژن لازمه ایجاد شعله بادرجه حرارت بالاست. گازهای سوختنی نظیر استیلن یا پروپان یا هیدروژن و گاز طبیعی نیز قابل استفاده است که مقدار حرارت احتراق و در نتیجه درجه حرارت شعله نیز متفاوت خواهد بود. در عین حال معمولترین گاز سوختنی گاز استیلن است.
تجهیزات و وسایل اولیه این روش شامل سیلندر گاز اکسیژن و سیلندر گاز استیلن یا مولدگاز استیلن و رگولاتور تنظیم فشار برای گاز و لوله لاستیکی انتقال دهنده گاز به مشعل و مسعل جوشکاری است.
استیلن با فرمول C2H2 و بوی بد در فشار بالا ناپایدار و قابل انفجار است و نگهداری و حمل و نقل آن نیازبه رعایت و مراقبت بالا دارد.فشار گاز در سیلندر حدودpsi 2200 است و رگولاتورها این فشار را تا زیر psi 15 پایین می آورند.و به سمت مشعل هدایت می شود.(در فشارهای بالا ایمنی کافی وجود ندارد).توجه به این نکته نیز ضروری است که اگر بیش از 5 مترمکعب در ساعت ازاستیلن استفاده شود از سیلندر استن بیرون خواهد زد که خطرناک است.
بعضی اوقات از مولدهای استیلن برای تولید گاز استفاده می شود. بر اساس ترکیب سنگ کاربید با آب گاز استیلن تولید می شود.
CaC2 + 2 H2O = C2H2 + Ca(OH)2

روش تولید گاز با سنگ کاربیدد به دو نوع کلی تقسیم می شود.
1-روشی که آب بر روی کاربید ریخته می شود.
2-روشی که کاربید با سطح آب تماس حاصل می کند و باکم و زیاد شده فشار گاز سطح آب در مخزن تغییرمی کند.
رگولاتورها ( تنظیم کننده های فشار) هم دارای انواع گوناگونی هستند و برای فشارهای مختلف ورودی و خروجی مختلف طراحی شده اند.رگولاتورها دارای دو فشارسنج هستند که یکی فشار داخل مخزن و دیگری فشار گاز خروجی را نشان می دهند. رگولاتورها در دو نوع کلی یک مرحله ای و دومرحله ای تقسیم می شوند که این تقسیم بندی همان مکانیزم تقلیل فشار است. ذکر جزییات دقیق رگولاتورها در اینجا میسر نیست اما اطلاع از فرایند تنظیم فشار برای هر مهندسی لازم است(حتما پیگیرر باشید).
کار مشعل آوردن حجم مناسبی از گاز سوختنی و اکسیژن سپس مخلوط کردن آنها و هدایتشان به سوی نازل است تا شعله مورد نظر را ایجاد کند.
اجزا مشعل: الف-شیرهای تنظیم گاز سوختنی و اکسیژن ب-دسته مشعل ج-لوله اختلاط د-نازل
قابل ذکر اینکه طرحهای مختلفی درقسمت ورودی گاز به لوله اختلاط مشعل وجود دارد تا ماکزیمم حرکت اغتشاشی به مخلوط گازها داده شود و سپس حرکت گاز در ادامه مسیر در ادامه مشعل کندتر شده تا شعله ای آرام بوجود آید.

در انتها یادآور می شود مطالب بسیار زیادی در این خصوص وجود داشت که بدلیل عدم امکان نمایش تصاویر که عمدتا اسکن هم نشده اند بیش از این به شرح و توضیح آنها نپرداختم.از جمله این مطالب شناسایی نوع شعله(از لحاظ قدرت و کاربرد) بود.یا نشان دادن چند نوع رگولاتور از نمای شماتیک و … .اما هیچکدام از این مطالب و عکسها جایگزین چند ساعت تمرین عملی در کارگاه نیست.

پیچیدگی((Distortion
پیچیدگی وتغییرابعاد یکی ازمشکلاتی است که در اثراشتباه طراحی و تکنیک عملیات جوشکاری ناشی می شود. با فرض اجتناب از ورود به مباحث تئوریک تنها به این مورد اشاره می کنیم که حین عملیات جوشکاری به دلیل عدم فرصت کافی برای توزیع یکنواخت بار حرارتی داده شده به موضع جوش و سرد شدن سریع محل جوش انقباضی که میبایست در تمام قطعه پخش می شد به ناچار در همان محدوده خلاصه می شود و این انقباض اگر در محلی باشد که از نظر هندسی قطعه زاویه دار باشد منجر به اعوجاج زاویه ای(Angular distortion) می شود.در نظر بگیرید تغییر زاویه ای هرچند کوچک در قطعات بزرگ و طویل چه ایراد اساسی در قطعه نهایی ایجاد می کند.
حال اگر خط جوش در راستای طولی و یا عرضی قطعه باشد اعوجاج طولی و عرضی(Longitudinal shrinkage or Transverse shrinkage) نمایان میشود.اعوجاج طولی و عرضی همان کاهش طول قطعه نهایی قطعه می باشد. این موارد هم بسیار حساس و مهم هستند.
نوع دیگری از اعوجاج تاول زدن یا طبله کردن و یا قپه Bowing)) می باشد.
ذکر یکی از تجربیات در این زمینه شاید مفید باشد. قطعه ای به طول 20 متر آماده ارسال برای نصب بود که بنا به خواسته ناظر میبایست چند پاس دیگر در تمام طول قطعه جوش داده می شد.تا ساق جوش 2-3میلیمتر بیشتر شود.بعد از انجام اینکارکاهش 27میلیمتری در قطعه بوجود آمد. واین یعنی فاجعه .چون اصلاح کاهش طول معمولا امکان پذیر نیست و اگر هم با روشهای کارگاهی کلکی سوار کنیم تنها هندسه شکل رااصلاح کرده ایم و چه بسا حین استفاده از قطعه آن وصله کاری توان تحمل بارهای وارده را نداشته باشد وایرادات بعدی نمایان شود.
بهترین راه برای رفع این ایراد جلوگیری ازبروز Distortion است. و(طراح یا سرپرست جوشکاری خوب) کسی که بتواند پیچیدگی قطعه را قبل ازجوش حدس بزند و راه جلوگیری از آن راهم پیشنهاد بدهد.

بعضی راهکارهای مقابله با اعوجاج:
اندازه ابعاد را کمی بزرگتر انتخاب کرده …بگذاریم هر چقدر که میخواهد در ضمن عملیات تغییر ابعاد و پیچیدگی در آن ایجاد شود.پس از خاتمه جوشکاری عملیات خاص نظیر ماشین کاری…حرارت دادن موضعی و یا پرسکاری برای برطرف کردن تاب برداشتن و تصحیح ابعادانجام میگیرد.
حین طراحی و ساخت قطعه با تدابیر خاصی اعوجاج را خنثی کنیم.
از تعداد جوش کمتر با اندازه کوچکتر برای بدست آوردن استحکام مورد نیاز استفاده شود.
تشدید حرارت و تمرکز آن بر حوزه جوش در اینصورت نفوذ بهتری داریم و نیازی به جوش اضافه نیست.
ازدیاد سرعت جوشکاری که باعث کمتر حرارت دیدن قطعه می شود.
در صورت امکان بالا بردن ضخامت چراکه در قطعات با ضخامت کم اعوجاج بیشتر نمود دارد.
تا حد امکان انجام جوش در دوطرف کار حول محور خنثی
طرح مناسب لبه مورد اتصال که اگر صحیح طراحی شده باشد میتواند فرضا مصالح جوش را در اطاف محور خنثی پخش کند و تاحد زیادی از میزان اعوجاج بکاهد.
بکار بردن گیره و بست و نگهدارنده باری مهار کردن انبساط و انقباض ناخواسته درقطعه

عوامل مهم بوجود آمدن اعوجاج :
حرارت داده شده موضعی , طبیعت و شدت منبع حرارتی و روشی که این حرارت به کار رفته و همچنین نحوه سرد شدن
درجه آزادی یا ممانعت بکار رفته برای جلوگیری از تغییرات انبساطی و انقباظی. این ممانعت ممکن است در طرح قطعه وجود داشته باشد و یا از طریق مکانیکی (گیره یا بست یا نگهدارنده و خالجوش)اعمال شود.
تنش های پسماند قبلی در قطعات و اجزا مورد جوش گاهی اوقات موجب تشدید تنش های ناشی از جوشکاری شده و در مواردی مقداری از این تنش ها را خنثی می کند.
خواص فلز قطعه کار واضح است که در شرایط مساوی طرح اتصال(هندسه جوش) و جوشکاری مواردی مانندمیزان حرارت جذب شده در منطقه جوش و چگونگی نرخ انتقال حرارت و ضریب انبساط حرارتی و قابلیت تغییر فرم پذیری و استحکام و بعضی خواص دیگر فلز مورد جوش تاثیر قابل توجهی در میزان تاب برداشتن دارد.مثلا در قطعات فولاد آستنیتی زنگ نزن مشکل پیچیدگی به مراتب بیشتر از فولاد کم کربن معمولی می باشد.
یک نمونه کامل برای PQR که در صفحه یک به شرح اتصال پرداخته شده و در صفحات بعد ۲ و ۳ نتایج ازمایشات ارایه شده.
نکته ای جالب تعدد آزمایشات است و تصور میکنم به خاطر استفاده از استانداردBSاست که سختگیرانه است.در استانداردAWSتعداد آزمایشات از ۶فراتر نمیرود.
دوستان و همکاران گرامی در صورتیکه نکات قابل ذکر و کاربردی در این زمینه دارند برای اطلاع دیگران و اعتلای سطح علمی دیگر همکاران میتوانند در این صفحه در اختیار دیگران بگذارند.با کمال میل منتظر نظرات شما هستم.

توضیحاتی پیرامون WPS & PQR
در نظر بگیرید در کارخانه ای بزرگ که تعداد زیادی پروژه در دست انجام است مسوول کنترل کیفی و یا ناظر هستیم. و با انواع و اقسام حالات جوشکاری برخورد می کنیم ….انواع الکترودها,ورقها با ضخامتهای متفاوت, ماشینهای مختلف که تحت شرایط خاصی تنظیم شده است ,جوشکاران که اغلب به روش سنتی(بدون رعایت اصول علمی)جوشکاری میکنند را در نظر بگیرید. بهترین کار چک کردن کار با کتابچه ای است که به عنوان WPS((Welding Procedure spcificationمعروف است. هر چند کاربرد اصلی این دفترچه برای پرسنل تولید است اما در واقع زبان مشترک تولید کننده و بازرس و ناظر می باشد که در بعضی مواقع کارفرماهای بزرگ خودشان WPSمورد قبول خود را به سازنده ارایه می کنند و بنای بازرسی ها را بر اساس آن قرار می دهند. فکر می کنم تا حدودی مفهوم را ساده کرده باشم.
استاندارد مرجعAWSََ حدود 170 نوع اتصال را با پوزیشنهای متفاوت معرفی کرده و انواع پارامترهای جوشکاری را برای تمامی انواع فرایندها(SMAW-MIG/MAG-TIG-SAW-…)معرفی کرده این متغیرها شامل محدوده ضخامت مجاز برای نوع اتصال –دامنه تغییرات مجاز برای آمپر- ولتاژ-قطر الکترود-نوع پودر-زاویه کونیک کردن-روش پیش گرم و پسگرم-و … می باشد. که بخشی از وظیفه QC_MAN کنترل میزان تطابق روش جاری جوشکاری با روش مشخص شده در WPS است. در بعضی از موارد خاص که استاندارد روش خاصی ارایه نداده اغلب یک طراح جوش بنا به تجربیات خود پروسیجری ارایه می دهد. در بعضی شرکتهای بزرگ برای هر پروژه ای یک دفترچه WPS موجود است اما از آنجا که روشها و امکانات موجود هر کارخانه اغلب ثابت است لذا بنظر میرسد که نیازی به -WPS های متفاوت نباشد. و تجربه نشان داده که برای کارهای مشخص و ثابت بهتر است یک WPS تهیه شود و از تعدد ایجاد مدارک و مستندات دست وپاگیر جلوگیری شود. یک WPS معمولی میتوانید در حدود 200-250 صفحه باشد.یعنی به همین تعداد اتصالات مختلف را نشان داده و روش جوشکاری مربوطه را توضیح داده است.

PQR
(Procedure Qualification Record)
)ابتدا توضیح کوتاهی در مورد خود PQR لازم است که باید گفت PQR نتایج آزمایشات مخرب و غیر مخرب در مورد یک نوع مسخص جوش است.که از طرف آزمایشگاههای معتبر باید ارایه شود)
حال به این سوال میرسیم که از کجا اعتبار یک WPS را بفهمیم؟ ومدیران خط تولید یا تضمین کیفیت و یا ناظران و کنترل کیفیت چطور از اعتبار WPS اطمینان حاصل می کنند؟
قطعا آن قسمت از WPSکه از متن استاندارد استخراج شده نیاز به این کار ندارد چراکه تمامی موارد پیشنهادی استاندارد هم حاصل تجربیات گروه زیادی از متخصصان بوده است وفلسفه استفاده از استاندارد کوتاه کردن مسیر تجربه است تا زودتر به نتیجه دلخواه برسیم.ولی جدا از نحوه برداشت ما از استاندارد در استاندارد AWSمشخصا به این موضوع اشاره شده که برای موارد پیشنهادی استاندارد نیازی به PQR نیست.
اما برای آن مواردی که از استاندارد استخراج نشده و پیشنهاد واحد طراحی و یا مشاور طرح بوده باید حتما PQR تهیه شود.

روش تهیه PQR:
فرض کنیم نیاز داریم برای 70 نوع از انواع اتصالات PQR تهیه کنیم.آیا باید70نمونه تهیه کنیم؟ و آیا این کار عاقلانه است؟ مسلما خیر.
بنابر جداول مربوط به تهیه نمونه برای PQR می توان تعداد ار کمتری برای تاییدیه روش جوشکاری( PQR) تهیه کرد به این ترتیب که در جداول مربوطه بنا بر تغییرات ضخامت قطعات در اتصالات شبیه یه هم تعداد نمونه و نوع و تعداد آزمایشات برای آن نمونه معرفی شده. که پس از فرستادن قطعات به ازمایشگاههای ذیصلاح و گرفتن جواب مثبت میتوان به آن WPS اعتماد کرد و جوشکاری را آغاز کرد.

مثال:
فرض کنید دفترچه WPS را برای تهیه PQR در اختیاردارید.مراحل زیر برای تهیه PQRپیشنهادد می شود.
1-اتصالاتی که در استاندارد وجود دارد راتنها با متن استاندارد مطابقت دهید تا چیزی از قلم نیفتاده باشد و تلرانسها دقیقا استخراج شده باشد و نظایر این…
2-در مورد اتصالات شبیه به هم با مراجع به استاندارد یکی از پرکاربردترین ضخامتها را انتخاب کنید.برای کارهای سازه ای و اتصال نوع Grooveفرض کنید که 45 نوع ضخامت مختلف به شما معرفی شده .بهترین کار این است که با مراجعه به جداول استاندارد بهترین نمونه برای تهیه PQR انتخاب کنیم که این بهترین انتخاب اغلب پرکاربردترین یا حساسترین اتصال است.مثلا Grooveبا ضخامت 30-30که بنابر جدول استاندارد میبینیم که این نوع اتصال محدوده ضخامتیmm 3 تاmm 60 را با اعتبار میبخشد یعنی برای ضخامت 2 تا 60 دیگر نیازی به تهیه PQR نداریم و این از مزایای استفاده از استاندارد است.
3-حال که نمونه مورد نظر راانتخاب کردیم باید در ابعاد مشخص(طول و عرض) که باز هم در استاندارد آمده است آنرا تهیه کنیم و توسط یک جوشکار که دارای کارت صلاحیت جوشکاری در حالت مربوطه(1G-2G-1F-2F و غیره) است جوشکاری انجام شود.
4-قطعه مور نظر را به آزمایشگاه های معتبر ارسال می کنیم تا تحت تستهای مختلف قرار گیرد. این تستها اغلب خمش کناره-رادیوگرافی-ماکرواچ-شکست و … است.
5-پس از اعلام نتیجه مثبت آزمایشگاه می توان جوشکاری را آغاز نمود.

در پایان این مطلب ذکر این نکته لازم است که شاید توضیحات  کمی ناقص باشد اما اگر کسی در حیطه ای این کار باشد کاملا متوجه توضیحات می شود.اما دوستان دیگر هم اگر سوالی در این مورد داشتند مطرح کنند…در حد توان در خدمت هستم.

نکاتی در مورد جوشکاری فولادهای ضدزنگ و ضدخوردگی
خصلت اصلی فولادهای استنلس مقاومت در برابر زنگ خوردگی است (داشتن کرم بیش از 12% موید همین مطلب است). نیکل موجود در این فولادها حتی به مقدار زیاد هم نمی تواند به تنهایی مقاومت در برابر خوردگی را زیاد کند.ولی با حضور کرم می تواند تا حد زیادی این وظیفه را بخوبی انجام دهد.مزیت اصلی نیکل تسهیل ایجاد فاز آستینیت و بهبود خاصیت مقاوم به ضربه فولادهای کرم نیکل دار است. مولیبدن شرائط خنثی سازی این فولاد را تثبیت می کند و عموما عامل افزایش مقاومت به خوردگی موضعی(Pitting) است.
به منظور اطمینان از تشکیل کاربیدهای پایدار که باعث افزایش مقاومت به خوردگی بین دانه ای می شود افزودن Ti و Nb به انواع معینی از فولادهای کرم-نیکل دار ضروری است.
کرم و کربن عناصر اصلی اینگونه از فولادها را تشکیل می دهد. هر چند که مقدار کربن کمتر از 04/0درصد است تاثیر کرم بر استحکام کششی حتی در مقادیر 13 و 17و 20درصد بسیار ناچیز است. در حالیکه در مقادیر زیادتر کربن با عملیات حرارتی مناسب امکان دست یابی به استحکام کششی مناسب و عملیاتت مکانیکی مورد نظر فراهم می شود.
با توجه به زیرساختار فولادهای کرم دار را به شرح زیر می توان دسته بندی کرد:
الف-فولادهای کرم دار-فریتی(12 تا 18 درصد کرم -1/0درصد کربن)
ب- فولادهای کرم دار-نیمه فریتی(12 تا 14 درصد کرم -08/0 تا 12/0 درصد کربن)
ج-فولادهای کرم دار-مارتنزیتی(12 تا 18 درصد کرم و بیش از 3/0 درصد کربن)
د- فولادهای کرم دار-قابل عملیات حرارتی(12 تا 18 درصد کرم -15/0 تا 20/0 درصد کربن)

این دسته بندی را در مورد جوش پذیری نیز می توان تکرار کرد.
تحت شرایط حرارتی نامناسب فولادهای فریتی(گروه الف) تمایل به تشکیل دانه های درشت نشان می دهند. انرژی حرارتی ناشی از جوشکاری منجر به رشد دانه بندی می شود که نمی توان آنرا با پس گرمایش برطرف نمود.در نتیجه کاربید رسوب می کند و در مرز دانه های فریت باعث شکنندگی و کاهش شىیى مقاومت به ضربه فلؤ جوش میشود.برای غلبه بر این حالت باید از الکترود آستنیتی تثبیت شده با 19 درصد کرم و 9 درصد نیکل استفاده نمود.فلز جوشی که بدین ترتیب حاصل می شود دارای خاصیت آستینیتی و مقاومت به ضربه بالا است.فلز جوشی که بدین طریق حاصل می شود از نظر مقاومت به خوردگی مطابق فولادهای ضدزنگ فریتی می باشد اما از نظر ظاهر با فلز مبنا تفاوت رنگ دارد.در صورتی که اجبار در یکرنگی باشد باید از فیلر متال مشابه( مثلا 18 درصد کرم به همراه کمی Ti)استفاده شود.Tiدر مقادیر جزیی نقش موثر در ریز دانه کردن فلز جوش دارد.
بعلت رابطه گریز ناپذیر بین رشد دانه ها با از دست رفتن استحکام ضربه ای چاره ای جز کاستن از تنش های حرارتی ناشی از عملیات جوشکاری وجود ندارد و برای نیل به این منظور تمهیداتی نظیر الکترود با قطر کم و سرعت جوشکاری بیشتر و پیش گرمایش 200تا 300 درجه سانتی گراد باید به کار رود.
پس گرمایش در حدود 700 تا 800 درجه سانتی گراد خاصیت استحکام به ضربه فلز جوش را بهبود می دهد.
همچنین آنیلینگ(Annealing)به مدت کم نیز باعث تجمع کاربید شده و تا حدی شکنندگی فلز جوش را جبران می کند و همینطور به تنش گیری نیز کمک می کند. ولی هرگز باعث رفع کامل درشت دانگی HAZ نمی شود.
اقدامات مشابهی حین جوشکاری فولادهای نیمه فریتی و کوئنچ تمر شده با 12 تا 14 درصد کربن (دسته ب ) نیز ضروری است. می دانیم که سرد کردن سریع باعث تشکیل فاز شکننده مارتنزیتی می شود لذا ضرورت دارد که درجه حرارت قطعه حین انجام جوش بالا نگهداشته شود. قطعه کار ابتدا 300 تا 350 درجه پیش گرم می شود.درجه حرارت بین پاسی(Inter pass) 300 درجه مناسب است و از این کمتر نباید شود.ضمنا قطعه کار باید بلافاصله در دمای 700 تا 760 درجه پس گرم شود.این سیکل حرارتی در مجموع باعث ایجاد فلز جوشی با ساختار یکنواخت و چقرمه در کل طول درز جوش می شود و خطر شکنندگی و رشد دانه ها را تا حدود زیادی مرتفع می کند.
فولادهای کرم دار مارتنزیتی (دسته ج)معمولا قابل جوش نیستند و صرفا به منظور تعمیر و اصلاح عیوب جوشکاری بر روی آنها انجام می پذیرد. برای جوشکاری فولادهای کرم دار با 12 تا 14 درصد کرم مقدار کربن در فیلر متال نباید از 25/0درصد تجاوز کند.این نوع فولاد در هوا سخت می شود.از این رو هیچ اقدام پیشگیرانه موثری به منظور غلبه بر سخت شده HAZوجود ندارد.اما با اعمال پیش گرم زیاد که با پس گرم بلافاصله قطعه همراه باشد می توان تاحدودی مشکل را برطرف کرد و سختی نامطلوب را در حد پایینی نگاه داشت.دمای پس گرم 750 تا 800 توصیه می شود و کمتر از این دما ممکن است باعث تاثسر منفی در مقاومت به خوردگی شود.
آنیلینگ در حرارتی بین650 تا 650 درجه ممکن است باعث رسوب کاربید و بروز خوردگی بین دانه ای شود.

2-فولادهای مقاوم به خوردگی
فولادهای آستینیتی مقاوم به خوردگی کرم-نیکل دار عموما دارای خواش جوشکاری مطلوبی هستند(جوش پذیرند). اما خصوصیاتی چند از این فلزات باید مدنظر قرار گیرد.
الف-ضریب هدایت حرارتی کم.
ب- ضریب انبساط حرارتی زیاد.
ج-سرشت انجماد اولیه این نوع فولادها که تاثیر مهم و تعیین کننده ای بر مکانیزم وقوع ترگ گرم در آنها دارد.وجود مقدار مشخصی از فریت در فلز جوش بیانگر مقاومت ـن به ترک گرم است.
به کمک نمودار شفلر-دولانگ امکان تعیین زیر ساختار بر اساس ترکیبات فلز جوش ممکن است.
نمودار شفلر-دولانگ کمکی عملی در تعیین مقدار تقریبی فریت(فریت دلتا)و سرشت ریز ساختار تشکیل شده حین جوشکاری فولادهای آلیاژی غیر همجنس اراوه می دهد.علاوه بر این برآوردی کلی از تاثیرات مقادیر کم فریت بر مقاومت به ترک گرم فلز جوش آستینیتی را مقدور می سازد.تجربه ثابت کرده که روشهای متفاوت تعیین درصد فریت عملا مساله ساز است و طبق توافق جهانی به جای درصد فریت تعداد فریت را مبنا و ماخذ محاسبات قرار می دهند .
دوستانی که احتمالا از مطالب مربوط به نمودار شفلر آنچنان برداشت منسجم و دقیقی نداشتند کاملا حق دارند و پیشنهاد می کنم به کتب و منابع معتبر برای فهم بهتر مطلب مراجعه کنند. و فرصت بهتر پرداختن به این مطالب مهم فعلا در توان بنده نیست.

3-فولادهای مقاوم به حرارت
الف-فولادهای فریتی یا فولادهای فریتی-پرلیتی از نوع (Cr یا Cr-Si و Cr-Si-Al) و فولدهای فریتی-آستنیتی
ب-فولادهای مقاوم به حرارت از نوع آستنیتی از نوع Cr-Ni-Si
در حالیکه در جوشکاری قطعات فولادی از نوع آستنیتی با الکترودها ی همجنس آن پیش گرم قطعه ضرورتی ندارد فولادهای مقاوم به حرارت از نوع فریتی کرم دار را معمولا 100 تا 300 درجه پیش گرم و در 750 درجه هم پس گرم و آنیل می کنند.علت این کار هم غلبه بر درشت دانگی و تمایل به ترد شدن HAZ است.
قطعات ریختگی از جنش فریت_آستنیت را باید در حالت گرم 700تا800 درجه جوش داد و اجازه داد که به تدریج سرد گردد.
جوشکاری فولادهای فریتی و فریتی-پرلیتی با الکترودهای هم جنس قطعه کار کاهش در استحکام ضربه ضربه ای فلز جوش را نشان می دهد لذا پیشنهاد می شود این نوع فولادها را باالکترودهای آستنیتی مقاوم به حرارت جوش داد.در این حالت نیز باید توجه داشت که مقاومت به حرارت فلز جوش آستنیتی در محیط احتراق با گازهای اکسید کننده با هوا تقویت می شود و طبیعتا این مقاومت به حرارت در محیط گازهای احیا کننده به مقدار زیادی کاهش می یابد برای غلبه بر محیط احتراق با مقدار زیاد گاز گوگرد استفاده از الکترودهایی با کرم زیاد توصیه  می گردد.

مختصری از بازرسی جوش
دوستی درخواست اطلاعات مختصری در مورد بازرسی جوش کردن بودند که با توجه به گستردگی مطلب فعلا چند جمله ای در مورد اهمیت بازرسی بازرسی جوش می نویسم تا در فرصت مناسبی بتوانم مطلب را باز کنم.
سازه های جوش داده شده نظیر سایر قطعات مهندسی به بازرسی در مراحل مختلف حین ساخت و همچنین در خاتمه ساخت نیاز دارند. برای حصول از مرغوبیت جوش و مطابقت آن با نیازمندیهای طرح باید کلیه عوامل موثر در جوشکاری در مراحل مختلف اجرا مورد بازرسی قرار گیرد.

” را بشناسیم.
بعد از این مرحله به شرح موارد مهم پرداخته می شود. که احتمالا مطالبی در حول و حوش این مسایل می باشد.
وظایف بازرس جوش
دسته بندی بازرسان جوش
تواناییهای بازرس جوش
الف-آشنایی با نقشه ها و مشخصات فنی
ب-آشنایی با زبان جوشکاری
ج-اشنایی با فرآیندهای جوشکاری
د-شناخت روشهای آزمایش
-توانایی گزارش نویسی و حفظ سوابق
و-داشتن وضعیت خوب جسمانی
ز-داشتن دید خوب
ح-حفظ متانت حرفه ای
ط-تحصیل و آموزش آکادمیک
ی-تجربه بازرسی
ک-تجربه جوش

امیدوارم فرصت مناسبی داشته باشم تا در مورد تک تک اینها تجربیات و اطلاعاتم را در اختیار دوستان قرار دهم.

معرفی جوش آرگون در چند جمله
در جوش آرگون یا تیگ (TIG) برای ایجاد قوس جوشکاری از الکترود تنگستن استفاده می شود که این الکترود برخلاف دیگر فرایندهای جوشکاری حین عملیاتت جوشکاری مصرف نمی شود.
حین جوشکاری گاز خنثی هوا را از ناحیه جوشکاری بیرون رانده و از اکسیده شدن الکترود جلوگیریمی کند. در جوشکاری تیگ الکترود فقط برای ایجاد قوس بکار برده می شود و خود الکترود در جوش مصرف نمی شود در حالیکه در جوش قوس فلزی الکترود در جوش مصرف می شود. در این نوع جوشکاری از سیم جوش(Filler metal)بعنوان فلز پرکننده استفاده می شود.و سیم جوش شبیه جوشکاری با اشعه اکسی استیلن(MIG/MAG)در جوش تغذیه می شود. در بین صنعتکاران ایرانی این جوش با نام جوش آلومینیوم شناخته می شود. نامهای تجارتی هلی آرک یا هلی ولد نیز به دلیل معروفیت نام این سازندگان در خصوص ماشینهای جوش تیگ باعث شده بعضا این نوع جوشکاری با نام سازندگان هم شناخته شود. نام جدید این فرایند G.T.A.W و نام آلمانی آن WIGمی باشد.
همانطور که از نام این فرایند پیداست گاز محافظ آرگون می باشد که ترکیب این گاز با هلیم بیشتر کاربرد دارد.
علت استفاده از هلیم این است که هلیم باعث افزایش توان قوس می شود و به همین دلیل سرعت جوشکاری را می توان بالا برد و همینطور باعث خروج بهتر گازها از محدوده جوش می شود.

کاربرد این جوش عموما در جوشکاری موارد زیر است
فلزات رنگین از قبیل آلومینیوم…نیکل…مس و برنج(مس و روی) است.
جوشکاری پاس ریشه در لوله ها و مخازن
ورقهای نازک(زیر1mm)

مزایای TIG
بعلت اینکه تزریق فلز پرکننده از خارج قوس صورت می گیرد.اغتشاش در جریان قوس پدید نمی آید.در نتیجه کیفیت فلز جوش بالاتر است.
بدلیل عدم وجود سرباره و دود و جرقه ,منطقه قوس و حوضچه مذاب بوضوح قابل رویت است.
امکان جوشکاری فلزات رنگین و ورقهای نازک با دقت بسیار زیاد.

انواع الکترودها در TIG
الکترود تنگستن خالص (سبز رنگ)برای جوش آلومینیوم استفاده می شود و حین جوشکاری پت پت می کند.
الکترود تنگستن توریم دار که دو نوع دارد الف-1% توریوم دار که قرمز رنگ است ب-2% توریم دار که زرد رنگ می باشد.
الکترود تنگستن زیرکونیم دار که علامت مشخصه آن رنگ سفید است.
الکترود تنگست

اثر ترک بر روی فرکانس های ارتعاشی و همچنین بررسی سلامت سازه ها

مقدمه

هر سیستم سازه ای متشکل از مجموعه ای از جرم و فنر می باشد که در برابر انواع بارهای خارجی از خود عکس العمل هایی متفاوت نشان می دهد. این عکس العمل ها بستگی به شکل سازه، نوع تکیه گاه ها، جنس، انواع بار های اعمال شده و ... دارند. آنالیز مودال در واقع فرآیندی است که با کمک آن خواص دینامیکی یک سازه نظیر فرکانس های طبیعی، مقادیر میرایی و اشکال تغییر شکل یافته سازه که به آن شکل های مودی گفته می شود استخراج می گردد.

تاریخچه

محمد رضا خدمتی و زهرا شهرابی فراهانی در سال 1387 آنالیز مودال ورق های مورد استفاده در عرشه کشتی ها را مورد بررسی قرار دادند. در این مقاله فرکانس های طبیعی ورق با استفاده از روابط تحلیلی و نرم افزار انسیس محاسبه گردیده است. دو حالت مورد بررسی عبارتند از

1.     یک ورق مربعی شکل  دارای دولبه با تکیه گاه ساده و دو لبه با تکیه گاه گیر دار. با مشخصات  چگالی  ضخامت   و ضریب پواسون .

2.     یک ورق مربعی شکل  دارای 4 لبه با تکیه گاه ساده. با مشخصات  چگالی  ضخامت   و ضریب پواسون

ترک یکی از عیوب مهم و حساس و پیچیده در سازه ها مختلف مانند هواپیما و کشتی و سدهای بتنی است. ترک ها در هر کجای سازه مانند ورق ها، ورق های تقویت شده، تیر ها، اتصالات جوشی و غیره در محل های تمرکز تنش و خوردگی در اثر عوامل مختلف مانند شکست، ضربه، خوردگی و تغییر دما بوجود می آید. از اینرو ترک در حال حاظر مورد توجه محققان در رشته های مختلف همچون مکانیک، هوافضا، عمران و کشتی سازی است.

مهیار جاویدروزی در سال 1382 در مقاله ای با عنوان "پایداری الاستیک دینامیکی ورق های ترک دار" به بررسی رفتار ارتعاشی ورق ترک دار تحت اثر بار های محوری پرداخته است.

ابتدا یک ورق بدون ترک مدل شده، در مدل سازی از جزء پوسته 4 گره ای استفاده شده. این جزء در هر گره 6 درجه آزادی دارد  و قادر به مدل کردن کلیه بارگذاری ها چه استاتیکی و چه دینامیکی می باشد.

مشخصات ورق    چگالی  ضخامت   و ضریب پواسون .و تاثیر پارامتر های مختلف بر فرکانس های طبیعی مورد برسی قرار گرفت.

1-     بررسی تغییر ضخامت بر فرکانس های طبیعی

در این قسمت تاثیر ضخامت بر فرکانس های طبیعی در حالیکه سایر پارامتر ها ثابت هستند بررسی میشود. مدل به کار رفته همان ورق مربعی شکل با دو حالت تکیه گاه ساده و تکیه گاه گیر دار می باشد.

تصویر شماره 1 -  تاثیر تغییر ضخامت بر فرکانس های طبیعی [1]

با توجه به نمودار های بالا در حالت 4 لبه تکیه گاه ساده ضخامت یک رابطه خطی با فرکانس های طبیعی دارد. همچنین در حالت 4 لبه گیردار ضخامت  تاثیر خطی بر روی فرکانس های طبیعی دارد و این نشان میدهد اگرچه مقادیر حاصله با هم برابر نیست اما رابطه خطی تغییر فرکانس برقرار است.

2-     تاثیر تغییر ابعاد (طول و عرض) بر فرکانس های طبیعی

تصویر شماره 2 - بررسی تاثیر تغییر طول و عرض بر  فرکانس های طبیعی در حالت 4 لبه با تکیه گاه ساده [1]

تصویر شماره 3 - بررسی تاثیر تغییر طول و عرض بر  فرکانس های طبیعی در حالت 4 لبه با تکیه گاه گیردار [1]

با توجه به نمودار های فوق  مشاهده میشود که با افزایش طول و عرض ورق فرکانس های طبیعی کاهش پیدا میکنند و علت آن افزایش جرم و کاهش سختی سازه میباشد. همچنین مشاهده میشود که رفتار سازه در هر دو حالت تکیه گاه گیر دار و تکیه گاه ساده هم میباشد.

3-     تاثیر جرم مواد بر فرکانس های طبیعی

حال تاثیر تغییر مدول یانگ و ضریب پواسون و چگالی در حالی که سایر پارامتر ها ثابت است بررسی می شود. در این قسمت این کار برای دو جنس یعنی فولاد و آلومینیوم انچام می شود.

جدول شماره 1 – مشخصات مکانیکی مواد [1]

ویژگی های مکانیکی مواد	ρ (Kg/m3)	E (Gpa)	ν
فولاد	7830	200	0.3
آلومینیوم	2770	70	0.33

جدول شماره 2 – مشخصات مدل  [1]

جدول شماره 3 – مقایسه فرکانس های طبیعی فولاد و الومینیوم در حالت 4 لبه تکیه گاه ساده [1]

فرکانس های طبیعی  ω	فولاد	آلومینیوم
مود اول	24.016	24.140
مود دوم	60.024	60.333

جدول شماره 4 – مقایسه فرکانس های طبیعی فولاد و الومینیوم در حالت 4 لبه تکیه گاه گیردار [1]

فرکانس های طبیعی  ω	فولاد	آلومینیوم
مود اول	43.790	44.016
مود دوم	89.299	89.759

همانطور که مشاهده میشود فرکانس های طبیعی فولاد و آلومینیوم بسیار به هم نزدیک است.

4-     بررسی وجود ترک بر فرکانس های طبیعی

در این قسمت به بررسی طول ترک بر فرکانس های طبیعی پرداخته میشود. طول ترک به صورت بی بعد به نسب عرض ورق (c/b) و ترک مطابق شکل زیر در مرکز صفجه و موازی عرض است. فر کانس های طبیعی نیز بی بعد به صورت فرکانس طبیعی ورق ترک دار به ورق بدون ترک بیان میشود.

تصویر شماره 4 – ورق ترک دار با تکیه گاه ساده [1]

تصویر شماره 5 – تاثیر طول ترک بر فرکانس های طبیعی در حالت تکیه گاه ساده [1]

مشخصات ورق    چگالی  ضخامت   و ضریب پواسون .

همانطور که مشاهده میشود به طور کلی ترک باعث کاهش فرکانس های طبیعی نسبت به حالت بدون ترک می شود و هر چه قدر طول ترک افزایش یابد فرکانس های طبیعی کاهش بیشتری را نشان میدهند. در شکل بالا تاثیر ترک بر روی مود اول و پنجم مشابه است.

تصویر شماره 6 – تاثیر طول ترک بر فرکانس های طبیعی در حالت تکیه گاه گیردار [1]

شکل فوق نشان میدهد که رفتار ترک در حالت تکیه گاه گیر دار تقریبا مشابه حالت تکیه گاه ساده است. هر چند که مقادیر عددی متفاوت است. همچنین در حالت تکیه گاه ساده ترک بیشترین تاثیر را در کاهش فرکانس مود پنجم دارد اما در حالت تکیه گاه گیر دار ترک بیشترین تاثیر را در کاهش فرکانس در مورد دوم دارد. زیرا با توجه به شکل زیر بیشترین تغییر شکل ها در مورد مود دوم در حالت تکیه گاه گیردار در لبه های ترک اتفاق می افتد.

تصویر شماره 7 – مود دوم ارتعاش ورق ترک دار    در حالت تکیه گاه گیردار [1]

تصویر شماره 8 – شکل های مودی ارتعاش ورق ترک دار    در حالت تکیه گاه ساده  [1]

تحقیق دیگری که در این زمینه صورت گرفته بررسی آنالیز مودال ورق های مورد استفاده در عرشه کشتی ها میباشد.

چکیده مقاله فوق:

با به کار گیری آنالیز مودال می توان به پاسخ های مودال که همان پاسخ های طبیعی جسم می باشند دست یافت. در مقاله با توجه به تیوری های موجود ارتعاش آزاد صفحات، پاسخ های فرکانسی این صفحات با توجه به شرایط مرزی مختلف بدست آمده و با نتایج آنالیز مودال بدست آمده از نرم افزار ansys مقایسه شده.

در مرحله طراحی هر سازه اعم از کشتی ها که تحت نوسانات به واسطه بارها و محرک های ارتعاشی و نوسانی می باشد، انجام آنالیز مودال کاملا ضروری می باشد. زیرا سازه مورد نظر باید به گونه ای طراحی گردد که تا حد امکان از محدوده فرکانس تشدید آن دور باشد. بدین خاطر که نوسانات در محدوده فرکانس طبیعی سازه افزایش دامنه نوسانی سازه و در نتیجه خطر از هم پاشیدگی آن را بسیار زیاد می کند. طراحی کشتی های سبک معمولا در شناور های تندرو کاربرد دارد. از جمله تحقیقات اخیر در این نوع شناور ها بررسی خستگی و پایداری سازه های ورقه ای پر تنش میباشد. یکی از این موضوعات بررسی رفتار دینامیکی سازه های با وزن سبک می باشد. زمانی که یک عرشه فقط وزن سبک دارد، فرکانس های طبیعی سازه پایین بوده و ماسل ارتعاشی و میرایی به عمراه خواهد داشت.

کاربردهای انالیز مودال

از جمله کاربردهای آنالیز مودال می توان به موارد زیر اشاره کرد:

عیب یابی، مرتبط سازی مدل اجزا محدود و نتایج تجربی، بهبود بخشی سازه ای، آنالیز حساسیت، کاهش مدل های ریاضی، پیش بینی پاسخ ها، شناسایی نیرو ها، پیش بینی پاسخ های اجباری، کنترل ارتعاشی فعال، آشکارسازی خرابی سازه ها، ترکیب کردن زیر سازه ها.

تشخیص عیوب سازه ها توسط پاسخ های ارتعاشی

تشخیص خرابی سازه های بزرگی همچون پل ها و کشتی ها و سازه های هوایی، هنوز مساله ای در حال پیگیری و دارای کنکاش فراوان است. روش های تشخیص خرابی بر پایه تئوری ارتعاشات بر خلاف روش های متعارف تست های غیر مخرب، روش هایی بوده که نیاز به سنسور در نزدیکی محل مورد بررسی ندارد.

فعالیت های انجام یافته در زمینه تشخیص عیوب سازه ها توسط پاسخ های ارتعاشی

بازبینی و بازرسی سازه های بزرگی چون کشتی ها، کاری دشوار و پر هزینه می باشد. علاوه بر این بدلیل استفاده بیشتر از فولاهای با مقاومت بالا، به منظور سبک تر سازی کشتی ها و دارا بودن خواص خستگی پایینتر این نوع فولادها، انواع ترک خصوصا در ورق های کناره بدنه کشتی های تانکر حاصل شده است. محققان زیادی در زمینه تشخیص ترک ها، خصوصا در ورق بدنه کشتی های تانکر، مطالعات تجربی و تحلیلی انجام داده اند که اسامی نها در زیر آورده شده است.

جدول شماره 5 – فعایت های صورت گرفته در زمینه تشخیص ترک در بدنه کشتی های تانکر [2]

نام محقق (محققان)	سال
قونیم و تادروس	1992
استراتوس و بی	1992
کرامر و همکارانش	1993
هانسنت و وینترستین	1995
سوخارسکی	1995

این محققان نشان دادند که پدیده خستگی حاصل شده از بار های ناشی از امواج بر بدنه شناور علت اصلی خرابی سازه کشتی بوده است.(خصوصا در شناور های فولادی با مقامت بالا و در محل اتصال اعضای طولی و عرضی).

در سال 199 چن و سومیداس ، تحقیقات عددی زیادی بر روی تیر های کنسول با ترک و بدون ترک انجام داده و توابع پاسخ فرمانسی کرنش تیر ها را به منظور یافتن شدت ترک و محل آن بدست آورد اند.

در سال 1999، چن و همکارانش، تخقیقات آزمایشگاهی و عددی زیادی را بر روی اتصالات سپری برای تشخیص ترک انجام داده و مهم ترین نتیجه اخذ شده عبارت است از تغییرات زیاد در پاسخ های فرکانسی نزدیک به صفر. وی همچنین توابع پاسخ فرکانسی را برای تشخیص ترک در یک تیر کنسول محاسبه نموده و نتیجه گرفت که تابع پاسخ فرکانسی یک مشخصه حساس و مهم در تشخیص ترک می باشد.

در سال 2002 ویلیانتو3، روش شبکه عصبی را برای یافتن ترک در تیرها استفاده نمود.

در سال 2002، زوبیدی و همکارانش، یافتن وقوع خرابی در ورق کناره کشتی، که با یک ورق تقویت شده مدل نموده بود، توسط روش کاهش رندم تخمین زد.

در سال 2003، اوولابو، روشی تجربی برای تشخیص ترک در تیر ها توسط آنالیز فرکانسی مودال و شدت های تابع پاسخ فرکانسی ارائه نمود. آزمایش بر روی 14 تیر آلومینیومی که 7 عدد از آنها را دو سر گیردار و 7 عدد دیگر را دو سر ساده در نظر گرفته و پس از آزمایش نتیجه گرفت که فرکانس های طبیعی و شدت پاسخ های فرکانسی به عنوان معیار معرف ترک خوردگی ها استفاده می شود.

در سال 2004، سومیداس6، طرحی برای تشخیص و شناسایی ترک در تیرهای اولر و تیموشینکو توسط روش انرژی ارائه نمود و پس از تست تجربی معلوم گردید نتایج از دقت بسیار بالایی برخوردار بودند. علاوه بر این بر روی این تیرها آنالیز مودال انجام داده و توسط بکارگیری 3 مود فرکانسی اول طرح شناسایی و سایز ترک و موقیت آنرا ارائه داد.

روش های مورد استفاده و رایج در آنالیز ارتعاشی سازه کشتی و یافتن فرکانس طبیعی

-         روش آنالیز حساسیت

در سال 1992 چو و کیم 1 و در سال 1984 هاگ2، این روش را ارائه نمودند. این روش بیشتر برای آنالیز ارتعاشات بدنه بکار رفته و فرکانس های طبیعی و شکل مودهای ارتعاشی رامحاسبه می کند.

-         روش اجزاء محدود

در سال 1997، موسسه رده بندی کره 10 این روش را ارائه داد و در این روش معمولا آنالیزهای ارتعاشی کوپل شده بین بدنه و سازه های محلی انجام میگیرد و این روش بیشتر مبتنی بر مدلسازی و آنالیز بوده و به سایز و شکل سازه ها زیاد مرتبط نیست.

-         روش مبتنی بر فرمول های تجربی

در سال 1984 نیپون کیجی کیوکایی4 و در سال 1996 پارک5 از این روش برای یافتن فرکانس های طبیعی شاه تیر بدنه استفاده کردند و معمولا ای روش در یافتن 4-5 مود طبیعی مدل کامل کشتی های تجاری، معمولا جواب خوبی ارائه می دهد.

-         روش شبکه های عصبی

این روش اصولا برای شناسایی وقوع خرابی در سازه از پایش کاش فرکانس طبیعی در زمانی که ترک ها شروع و گسترش پیدا میکنند، استفاده می شود. در مواقعی که این تغییرات فرکانسی کم باشد از روش شبکه های عصبی استفاده می شود و این روش در شناسایی وقوع ترک در روی بدنه کشتی موفق بوده است.

در جدول زیر خلاصه ای از فعالیت های انجام گرفته توسط روش های متعدد آنالیز ارتعاشی و نتیایج حصول یافته اشاره شده است.

جدول شماره 6 – خلاصه ای از فعالیت های انجام گرفته توسط روش های متعدد آنالیز ارتعاشی [2]

نتیجه	شرح فعالیت	روش تحقیق	محققان	سال
حصول فرکانس های طبیعی و شکل مدهای ارتعاشی	این روش بیشتر برای آنالیز ارتعاشات بدنه بکار می رود.	انالیز حساسیت	هاگ	1984
حصول فرکانس های طبیعی و شکل مدهای ارتعاشی	این روش بیشتر برای آنالیز ارتعاشات بدنه بکار می رود.	انالیز حساسیت	چو و کیم	1984
یافتن فرکانس های طبیعی شاه تیر بدنه و در یافتن 4-5 مود کامل کشتی های تجاری معمولا جواب خوبی ارائه میدهد.	---	روش مبتنی بر فرموا های تجربی	نیپون کیجی کیو کایی	1984
این رش بیشتر مبتنی بر مدل سازی و آنالیز بوده و به سایز و شکل سازه ها زیلد مرتبط نمیباشد.	آنالیز ارتعاش های کوپل شده بین بدنه و سازه های محلی	روش اجزا محدود	موسسه رده بندی کره	1989
یافتن فرکانس های طبیعی شاه تیر بدنه و در یافتن 4-5 مود کامل کشتی های تجاری معمولا جواب خوبی ارائه میدهد.	---	روش مبتنی بر فرمول های تجربی	پارک	1996

به طور کلی پاسخ های مودال در واقع همان فرکانس های طبیعی می باشند. فرکانس طبیعی یک تیر و یا صفحه فرکانسی بوده که این اجسام با کوچکترین نیروی تحریک نوسان می کنند و یا به عبارتی فرکانسی است که سازه تمایل به نوسان و ارتعاش دارد. اصولا از روش آنالیز مودال و بررسی پاسخ های ارتعاشی در تعیین فرکانس طبیعی ورق های دارای عیب استفاده شده و با مقایسه با فرکانس سازه اصلی ( بدون عبی و نقص ) می توان به وجود وو یا عدم وجود نقص و یا حتی در مواردی نوع نقص موجود نیز اشاره ای نمود.

تشخیص ترک توسط آنالیز مودال در تیر های سه بعدی با استفاده از مدل اجزا محدود

در طول دهه گذشته پیشرفت هایی در زمینه بررسی سلامت سازه ها (SHM) صورت گرفته و نتایج قابل توجهی بدست آمده است. توسعه SHM متکی بر تکنولوژی های قابل اطمینان برای تعیین محل کردن ویژگی های مربوط به خرابی در راستای اندازه گیری های آزمایشگاهی، در این قسمت ارتعاش یک تیر طره و یک تیر Fiex-Roller و یک قاب با ترک عرضی بررسی میشود. فرکانس های طبیعی و اشکال مودی محاسبه شده و با استفاده از روش اجزاء محدود در نرم افزار SAP2000 با ترک با عمق ها و موقعیت های مختلف بررسی شده.

سازه هایی در معرض صدمه دیدن هستند که تحت بار های محیطی، خستگی، بارگذاری بیش از اندازه قرار دارند. این شرایط بارگذاری به طور قابل توجهی بر روی کارایی و ایمنی سازه تاثیر می گذارند. از این رو بررسی کارایی سازه ضروری می باشد.

بالای دو دهه است که تحقیقات زیادی روی  SHM انجام شده برای تشخیص خرابی قبل از اینکه اتفاق بیافتد. پیچیده بودن و پر هزینه بودن روش های تشخیص ترک مثل تست اولتراسونیک یا تکنیک X-Ray (اشعه X) یا روش ذره مغناطیسی و... با مانیتور کردن ارتعاشات با استفاده از روش آنالیز مودال قابل اجتناب است.

تلاش ها و تحقیقات زیادی بر روی رفتار دینامیکی تیر ترک خورده انجام شده است مثلا Bovsunovsky , Matveev در سال 2002 ارتعاش خمشی یک تیر اولر-برنولی ترک خورده را بررسی کردند.

در زیر کار تحلیلی و آزمایشگاهی صورت گرفته بر روی یک تیر طره مورد بررسی قرار میگیرد:

1.       کار تحلیلی

مشخصات مدل یک تیر طره با ابعاد 25×30×300 که شکل زیر مشاهده میشود.

تصویر شماره 9 – تیر طره ترک خورده [3]

که مدل اجزا محدود تیر فوق همراه ترک و بدون ترک در SAP2000 مورد بررسی قرار میگیرد. اشکال مودی و فرکانس ها ارتعاشی برای تیر ترک خورده و تیر سالم در زیر آورده شده است.

تصویر شماره 10 – مود پنجم در حالت بدون ترک و با ترک [3]

تصویر شماره 11 – مود بیست و هشتم در حالت بدون ترک و با ترک [3]

2.       کار آزمایشگاهی

تصویر شماره 12 – مدل آزمایشگاهی [3]

در رو به رو مقادیر  فرکانس های طبیعی تیر طره سالم و همچنین ترک خورده در جدول آورده شده

در صفحه بعد 6 نمودار وجود دارد که در ادامه به توضیح آنها میپردازیم.

نمودار شماره 7:

در این نمودار تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود اول  نشان داده شده با عمق ترک 10 میلیمتر.

نمودار شماره 8:

در این نمودار تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود دوم  نشان داده شده با عمق ترک 10 میلیمتر.

نمودار شماره 9:

در این نمودار تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود سوم  نشان داده شده با عمق ترک 10 میلیمتر.

نمودار شماره 10:

در این نمودار  تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس هاس ارتعاشی در مود اول نشان داده میشود که ترک در فاصله 30 میلیمتری از انتهای گیردار تیر میباشد.

نمودار شماره 11:

در این نمودار  تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس هاس ارتعاشی در مود دوم نشان داده میشود که ترک در فاصله 30 میلیمتری از انتهای گیردار تیر میباشد.

نمودار شماره 12:

در این نمودار  تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس هاس ارتعاشی در مود دوم نشان داده میشود که ترک در فاصله 30 میلیمتری از انتهای گیردار تیر میباشد.

تصویر شماره 13 – نمودار های مربوط به تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود های مختلف با عمق ترک 10 میلیمتر. [3]

مسئله دیگری که مورد بررسی قرار میگیرد تیر در حالت Fixed-Roller میباشد.

تصویر شماره 14 – تیر در حالت Fixed Roller [3]

در رو به رو همانند تیر طره مثال قبل مقادیر فرکانس های ارتعاشی 30 مود اول در حالت سالم و ترک دار مورد بررسی قرار میگیرد.

در صفحات بعد اشکال مودی در حالت ترک دار و بدون ترک نشان داده شده است.

تصویر شماره 15 – مود هفتم در دو حالت ترک دار  بدن ترک و همچنین در حالت ترک دار ترک با عمق 10 میلیمتر در فاصله 3و میلیمتری از انتهای گیر دار میباشد. [3]

تصویر شماره 16 – مود بیست و هشتم در دو حالت ترک دار  بدن ترک و همچنین در حالت ترک دار ترک با عمق 10 میلیمتر در فاصله 3و میلیمتری از انتهای گیر دار میباشد. [3]

تصویر شماره 17 – نمودار های مربوط به تاثیر تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود اول در تیر در حالت Fixed-Roller با ترک به عمق 10 میلیمتر از انتهای گیردار را نشان میدهد. [3]

در نمودار شماره 18:

تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود اول در تیر در حالت Fixed-Roller با ترک به عمق 10 میلیمتر از انتهای گیردار را نشان میدهد.

در نمودار شماره 19:

تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود دوم در تیر در حالت Fixed-Roller با ترک به عمق 10 میلیمتر از انتهای گیردار را نشان میدهد.

در نمودار شماره 20:

تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود سوم در تیر در حالت Fixed-Roller با ترک به عمق 10 میلیمتر از انتهای گیردار را نشان میدهد.

در نمودار شماره 21:

تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود اول در تیر در حالت Fixed-Roller با ترک در فاصله 30  میلیمتری از انتهای گیردار را نشان میدهد.

در نمودار شماره 22:

تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود دوم در تیر در حالت Fixed-Roller با ترک در فاصله 30  میلیمتری از انتهای گیردار را نشان میدهد.

در نمودار شماره 23:

تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس های طبیعی در مود سوم در تیر در حالت Fixed-Roller با ترک در فاصله 30  میلیمتری از انتهای گیردار را نشان میدهد.

در زیر به بررسی یک قاب پرتال با ترک در موقعیت نشان داده شده می پردازیم.

تصویر شماره 18– یک قاب پرتال با ترک در موقیت نشان داده شده. [3]

در زیر اشکال مودی قاب در حالت ترک دار و بدون ترک برای مودهای اول و دهم و بیست و چهارم و سی ام آورده شده است.

تصویر شماره 19– مود اول قاب در حالت بدون ترک و با ترک. [3]

تصویر شماره 20– مود دهم قاب در حالت بدون ترک و با ترک. [3]

تصویر شماره 21– مود بیست و چهارم قاب در حالت بدون ترک و با ترک. [3]

تصویر شماره 22– مود سی ام قاب در حالت بدون ترک و با ترک. [3]

تصویر شماره 23–  نمودار های مدبوط به تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های ارتعاشی در مود های مختلف با ترک با عمق 15 میلیمتر را نشان میدهد. [3]

در نمودار 33:

تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های ارتعاشی در مود دوم با ترک با عمق 15 میلیمتر را نشان میدهد.

در نمودار 34:

تاثیر موقعیت ترک بر روی فرکانس های ارتعاشی در مود سوم با ترک با عمق 15 میلیمتر را نشان میدهد.

در نمودار 35:

تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس های ارتعاشی در مود دوم با ترک در موقعیت 125 میلیمتر از انتهای گیردار را نشان میدهد..

در نمودار 36:

تاثیر عمق ترک بر روی فرکانس های ارتعاشی در مود سوم با ترک در موقعیت 125 میلیمتر از انتهای گیردار را نشان میدهد..

مراجع:

[1]  محمدرضا خدمتی ، علی بیگی ، پدرام عدالت ، “بررسی ارتعاشات آزاد ورق و اثر ترک بروی آن ” ، دوازدهمین همایش صنایع دریایی ، ایران، زیباکنار، 27 الی 29 مهر ماه  1389

[2] خدمتی محمد رضا، شهرابی فراهانی، زهرا، “بررسی آنالیز مودال ورق های مورد استفا ده در عرشه کشتی ها”، دهمین همایش صنایع دریایی، آبادان - خرمشهر، 1387.

 [3] Aly El-Kafrawy, “Crack detection by modal analysis in 3D beams based on FEM”, Int J Mech Mater Des (2011) 7:265-282 DOI 10.1007/s 10999-011-9164-4

اثر شلاقی در کنترل دریفت

اثر شلاقی در کنترل دریفت

اگر از T محاسباتی خودتان استفاده کنید نیازی نیست ولی اگر بخواهید برای اقتصادی تر شدن مقاطع از 1.25 برابر T تجربی خودتان استفاده کنید در آنصورت اگر از 0.7 بیشتر باشد بایستی نیروی شلاقی را هم تاثیر دهید.
در مورد سازه شما مشخص هست که Tتحلیلی خیلی بزرگتر از 1.25 برابر T تجربی می باشد.

اثر شیاقی در کنترل دریفت

روش کار این است که زمان تناوب تحلیلی سازه را از رابطه 8-2 آیین نامه 2800 یا از مدل محاسباتی به دست می آورید. بعد با 1.25 برابر زمان تناوب رابطه تجربی مقایسه می کنید. اگر زمان تناوب تحلیلی بزرگتر بود، می توان از 1.25 برابر تجربی استفاده کرد. اگر زمان تحلیلی بین 1.25 برابر تجربی و خود تجربی بود، زمان تحلیلی و اگر کوچکتر از زمان تجربی بود (که به ندرت اتفاق می افتد) زمان تناوب تجربی استفاده می شود.
در کل زمان تناوب سازه = مساوی یا min ( زمان تناوب اصلی تحلیلی و 1.25 برابر زمان تناوب اصلی تجربی ) خواهد بود .
حال اگر زمان تناوب از 0.7 ثانیه بیشتر باشد نیاز به اعمال نیروی شلاقی در تراز بام وی ا در صورت مدل خرپشته به تراز خرپشته اعمال می شود جهت اموزش کامل تنظیمات اعمال نیروی شلاقی به سایت مراجعه نمایید .

اثر ∆-P در سازه (p-delta effect)

اثر ∆-P در سازه (p-delta effect)

اثرهای پی-دلتا در هر طبقه به دلیل برون محوری بارهای ثقلی طبقات بالای طبقه i (طبقه مورد نظر) که نیروی P نامیده می‌شود, ایجاد می‌گردند…

 لطفا ادامه مطلب را ببینید …

در صورتی که تغییر مکان جانبی طبقه i بر اثر نیروهای جانبی زلزله ∆ باشد، به لنگر ایجاد شده در هر طبقه، لنگری که مقدار آن برابر با حاصلضرب p و ∆ است اضافه می‌گردد. به بیان ساده‌تر می‌توان در مورد اثر P-Delta چنین گفت: اثرهای پی-دلتا در واقع لنگرهای ایجاد شده‌ای هستند که به دلیل جابه‌جایی طبقات در اثر نیروی جانبی به سازه وارد می‌شوند. همانطور که می‌دانید اگر نیرویی خارج از خط اثر خود جابه‌جا شود، لنگر ایجاد می‌کند. حال در زمان وارد شدن نیروی جانبی به ساختمان، طبقه مورد نظر جابه‌جایی (∆) خواهد داشت که این جابه‌جایی دلیل اصلی ایجاد اثرهای پی-دلتا است. با وجود اینکه این جابه‌جایی معمولا تنها در حد چند سانتی‌متر است اما به دلیل زیاد بودن نیروی ثقلی وارد بر ستون، زمانی که ضربدر آن شود لنگر قابل ملاحظه‌ای را ایجاد می‌کند. این لنگر را لنگر ثانویه می‌گویند(به دلیل این که این لنگر تنها پس از جابه‌جایی نسبت به حالت اولیه به وجود می‌آید).

با توجه به این که در تمامی سازه‌ها بر اثر نیروی جانبی تغییر مکان خواهیم داشت, برای همه سازه‌ها باید اثر پی-دلتا بررسی شود. هر چه سازه ما جابه‌جایی بیشتری داشته باشد مسلما اثر پی-دلتا تاثیر بیشتری خواهد داشت (زیرا لنگر ثانویه به دو متغیر جابه‌جایی و نیروی محوری وابسته است, حال هر کدام از این دو متغیر بیشتر شوند طبعا مقدار لنگر ثانویه بزرگتر خواهد شد.)